# عمر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%85%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عمر

العَمْر والعُمُر والعُمْر: الحياة. يقال قد طال عَمْرُه وعُمْرُه، لغتان فصيحتان، فإِذا أَقسموا فقالوا: لَعَمْرُك فتحوا لا غير، والجمع أَعْمار. وسُمِّي الرجل عَمْراً تفاؤلاً أَن يبقى. والعرب تقول في القسَم: لَعَمْرِي ولَعَمْرُك، يرفعونه بالابتداء ويضمرون الخبر كأَنه قال: لَعَمْرُك قَسَمِي أَو يميني أَو ما أَحْلِفُ به؛ قال ابن جني: ومما يجيزه القياس غير أَن لم يرد به الاستعمال خبر العَمْر من قولهم: لَعَمْرُك لأَقومنّ، فهذا مبتدأٌ محذوف الخبر، وأَصله لو أُظهر خبره: لَعَمْرُك ما أُقْسِمُ به، فصار طولُ الكلام بجواب القسم عِوَضاً من الخبر؛ وقيل: العَمْرُ ههنا الدِّينُ؛ وأَيّاً كان فإِنه لا يستعمل في القسَم إِلا مفتوحاً. وفي التنزيل العزيز: لَعَمْرُك إِنّهم لفي سَكْرتِهم يَعْمَهُون؛ لم يقرأْ إِلا بالفتح؛ واستعمله أَبو خراش في الطير فقال:
لَعَمْرُ أَبي الطَّيْرِ المُرِنّة عُذْرةً
على خالدٍ، لقد وَقَعْتَ على لَحْمِ
(* قوله: «عذرة» هكذا في الأصل).
أَي لحم شريف كريم. وروي عن ابن عباس في قوله تعالى: لَعَمْرُك أَي لحياتك. قال: وما حَلَفَ الله بحياة أَحد إِلا بحياة النبي، صلى الله عليه وسلم. وقال أَبو الهيثم: النحويون ينكرون هذا ويقولون معنى لعَمْرُك لَدِينُك الذي تَعْمُر وأَنشد لعمربن أَبي ربيعة:
أَيُّها المُنْكِحُ الثُّرَيّا سُهَيْلاً،
عَمْرَكَ اللهَ كيف يَجْتَمِعان؟
قال: عَمْرَك اللهَ عبادتك اللهَ، فنصب؛ وأَنشد:
عَمْرَكِ اللهَ ساعةً، حَدِّثِينا،
وذَرِينا مِن قَوْلِ مَن يُؤْذِينا
فأَوْقَع الفعلَ على الله عز وجل في قوله عَمْرَك الله. وقال الأَخفش في قوله: لَعَمْرُك إِنهم وعَيْشِك وإِنما يريد العُمْرَ. وقال أَهل البصرة: أَضْمَر له ما رَفَعَه لَعَمْرُك المحلوفُ به. قال: وقال الفراء الأَيْمان يَرْفعها جواباتها. قال الجوهري: معنى لَعَمْرُ الله وعَمْر الله أَحْلِفُ ببقاء الله ودوامِه؛ قال: وإِذا قلت عَمْرَك اللهَ فكأَنك قلت بِتَعْمِيرِك الله أَي بإِقرارك له بالبقاء؛ وقول عمر بن أَبي ربيعة: عَمْرَك اللهَ كيف يجتمعان
يريد: سأَلتُ الله أَن يُطيل عُمْرَك لأَنه لم يُرِد القسم بذلك. قال الأَزهري: وتدخل اللام في لَعَمْرُك فإِذا أَدخلتها رَفَعْت بها بالابتداء فقلت: لَعَمْرك ولَعَمْرُ أَبيك، فإِذا قلت لَعَمْرُ أَبيك الخَيْرَ، نَصَبْتَ الخير وخفضت، فمن نصب أَراد أَن أَباك عَمَرَ الخيرَ يَعْمُرُه عَمْراً وعِمارةً، فنصب الخير بوقوع العَمْر عليه؛ ومَن خفض الخير جعله نعتاً لأَبيك، وعَمْرَك اللهَ مثل نَشَدْتُك اللهَ. قال أَبو عبيد: سأَلت الفراء لمَ ارتفع لَعَمْرُك؟ فقال: على إِضمار قسم ثان كأَنه قال وعَمْرِك فلَعَمْرُك عظيم، وكذلك لَحياتُك مثله، قال: وصِدْقُه الأَمرُ، وقال: الدليل على ذلك قول الله عز وجل: اللهُ لا إِله إِلا هو لَيَجْمَعَنّكم، كأَنه أَراد: والله ليجمعنكم، فأَضمر القسم. وقال المبرد في قوله عَمْرَك اللهَ: إِن شئت جعلت نصْبَه بفعلٍ أَضمرتَه، وإِن شئت نصبته بواو حذفته وعَمْرِك
(* قوله: بواو حذفته وعمرك إِلخ» هكذا في الأَصل). الله، وإِن شئت كان على قولك عَمَّرْتُك اللهَ تَعْمِيراً ونَشَدْتُك الله نَشِيداً ثم وضعتَ عَمْرَك في موضع التَّعْمِير؛ وأَنشد فيه:
عَمَّرْتُكِ اللهَ أَلا ما ذَكَرْتِ لنا،
هل كُنْتِ جارتَنا، أَيام ذِي سَلَمِ؟
يريد: ذَكَّرْتُكِ اللهَ؛ قال: وفي لغة لهم رَعَمْلُك، يريدون لَعَمْرُك. قال: وتقول إِنّك عَمْرِي لَظَرِيفٌ. ابن السكيت: يقال لَعَمْرُك ولَعَمْرُ أَبيك ولَعَمْرُ الله، مرفوعة. وفي الحديث: أَنه اشترى من أَعرابي حِمْلَ خَبَطٍ فلما وجب البيع قال له: اخْتَرْ، فقال له الأَعرابيّ: عَمْرَكَ اللهَ بَيْعاً أَي أَسأَلُ الله تَعْمِيرَك وأَن يُطيل عُمْرك، وبَيِّعاً منصوب على التمييز أَي عَمَّرَك اللهُ مِن بَيِّعٍ. وفي حديث لَقِيط: لَعَمْرُ إِلَهِك؛ هو قسَم ببقاء الله ودوامِه. وقالوا: عَمْرَك اللهَ افْعَلْ كذا وأَلا فعلت كذا وأَلا ما فَعَلْتَ على الزيادة، بالنصب، وهو من الأَسماء الموضوعة موضع المصادر المنصوبة على إِضمار الفعل المتروكِ إِظهارُه؛ وأَصله مِنْ عَمَّرْتُك اللهَ تَعْمِيراً فحذفت زيادته فجاء على الفعل. وأُعَمِّرُك اللهَ أَن تفعل كذا: كأَنك تُحَلِّفه بالله وتسأَله بطول عُمْرِه؛ قال:
عَمَّرْتُكَ اللهَ الجَلِيلَ، فإِنّني
أَلْوِي عليك، لَوَانّ لُبَّكَ يَهْتَدِي
الكسائي: عَمْرَك اللهَ لا أَفعل ذلك، نصب على معنى عَمَرْتُك اللهَ أَي سأَلت الله أَن يُعَمِّرَك، كأَنه قال: عَمَّرْتُ الله إِيَّاك. قال: ويقال إِنه يمين بغير واو وقد يكون عَمْرَ اللهِ، وهو قبيح. وعَمِرَ الرجلُ يَعْمَرُ عَمَراً وعَمارةً وعَمْراً وعَمَر يَعْمُرُ ويَعْمِر؛ الأَخيرة عن سيبويه، كلاهما: عاشَ وبقي زماناً طويلاً؛ قال لبيد:وعَمَرْتُ حَرْساً قبل مَجْرَى داحِسٍ،
لو كان للنفس اللَّجُوجِ خُلُودُ
وأَنشد محمد بن سلام كلمة جرير:
لئن عَمِرَتْ تَيْمٌ زَماناً بِغِرّةٍ،
لقد حُدِيَتْ تَيْمٌ حُداءً عَصَبْصَبا
ومنه قولهم: أَطال الله عَمْرَك وعُمْرَك، وإِن كانا مصدرين بمعنًى إِلا أَنه استعمل في القسم أَحدُهما وهو المفتوح.
وعَمَّرَه اللهُ وعَمَرَه: أَبقاه. وعَمَّرَ نَفْسَه: قدَّر لها قدْراً محدوداً. وقوله عز وجل: وما يُعَمَّرُ مِن مُعَمَّرٍ ولا يُنْقَص من عُمُرِه إِلا في كتاب؛ فسر على وجهين، قال الفراء: ما يُطَوَّلُ مِن عُمُرِ مُعَمَّر ولا يُنْقَص من عُمُرِه، يريد الآخر غير الأَول ثم كنى بالهاء كأَنه الأَول؛ ومثله في الكلام: عندي درهم ونصفُه؛ المعنى ونصف آخر، فجاز أَن تقول نصفه لأَن لفظ الثاني قد يظهر كلفظ الأَول فكُنِيَ عنه ككناية الأَول؛ قال: وفيها قول آخر: ما يُعَمَّر مِن مُعَمَّرٍ ولا يُنْقَص مِن عُمُرِه، يقول: إِذا أَتى عليه الليلُ، والنهار نقصا من عُمُرِه، والهاء في هذا المعنى للأَول لا لغيره لأَن المعنى ما يُطَوَّل ولا يُذْهَب منه شيء إِلا وهو مُحْصًى في كتاب، وكلٌّ حسن، وكأَن الأَول أَشبه بالصواب، وهو قول ابن عباس والثاني قول سعيد بن جبير.
والعُمْرَى: ما تجعله للرجل طولَ عُمُرِك أَو عُمُرِه. وقال ثعلب: العُمْرَى أَن يدفع الرجل إِلى أَخيه داراً فيقول: هذه لك عُمُرَك أَو عُمُرِي، أَيُّنا مات دُفِعَت الدار أَلى أَهله، وكذلك كان فعلُهم في الجاهلية. وقد عَمَرْتُه أَياه وأَعْمَرْته: جعلتُه له عُمُرَه أَو عُمُرِي؛ والعُمْرَى المصدرُ من كل ذلك كالرُّجْعَى. وفي الحديث: لا تُعْمِرُوا ولا تُرْقِبُوا، فمن أُعْمِرَ داراً أَو أُرْقِبَها فهي له ولورثته من بعده، وهي العُمْرَى والرُّقْبَى. يقال: أَعْمَرْتُه الدار عمْرَى أَي جعلتها له يسكنها مدة عُمره فإِذا مات عادت إِليَّ، وكذلك كانوا يفعلون في الجاهلية فأَبطل ذلك، وأَعلمهم أَن من أُعْمِرَ شيئاً أَو أُرْقِبَه في حياته فهو لورثته مِن بعده. قال ابن الأَثير: وقد تعاضدت الروايات على ذلك والفقهاءُ فيها مختلفون: فمنهم من يعمل بظاهر الحديث ويجعلها تمليكاً، ومنهم من يجعلها كالعارية ويتأَول الحديث. قال الأَزهري: والرُّقْبى أَن يقول الذي أُرْقِبَها: إِن مُتَّ قبلي رجعَتْ إِليَّ، وإِن مُتُّ قبلك فهي لك. وأَصل العُمْرَى مأَخوذ من العُمْر وأَصل الرُّقْبَى من المُراقبة، فأَبطل النبي، صلى الله عليه وسلم، هذه الشروط وأَمْضَى الهبة؛ قال: وهذا الحديث أَصل لكل من وهب هِبَة فشرط فيها شرطاً بعدما قبضها الموهوب له أَن الهبة جائزة والشرط باطل؛ وفي الصحاح: أَعْمَرْتُه داراً أَو أَرضاً أَو إِبِلاً؛ قال لبيد:
وما البِرّ إِلاَّ مُضْمَراتٌ من التُقَى،
وما المالُ إِلا مُعْمَراتٌ وَدائِعُ
وما المالُ والأَهْلُون إِلا وَدائِعٌ،
ولا بد يوماً أَن تُرَدَّ الوَدائِعُ
أَي ما البِرُّ إِلا ما تُضْمره وتخفيه في صدرك. ويقال: لك في هذه الدار عُمْرَى حتى تموت.
وعُمْرِيُّ الشجرِ: قديمُه، نسب إِلى العُمْر، وقيل: هو العُبْرِيّ من السدر، والميم بدل. الأَصمعي: العُمْرِيّ والعُبْرِيّ من السِّدْر القديم، على نهر كان أَو غيره، قال: والضّالُ الحديثُ منه؛ وأَنشد قول ذي الرمة: قطعت، إِذا تَجَوَّفت العَواطِي،
ضُروبَ السِّدْر عُبْرِيّاً وضالا
(* قوله: «إِذا تجوفت» كذا بالأصل هنا بالجيم، وتقدم لنا في مادة عبر بالخاء وهو بالخاء في هامش النهاية وشارح القاموس).
وقال: الظباء لا تَكْنِس بالسدر النابت على الأَنهار. وفي حديث محمد بن مَسْلمة ومُحارَبتِه مَرْحَباً قال الراوي
(* قوله: «قال الراوي» بهامش
الأصل ما نصه قلت راوي هذا الحديث جابر بن عبدالله الأنصاري كما قاله الصاغاني كتبه محمد مرتضى) لحديثهما. ما رأَيت حَرْباً بين رجلين قطّ قبلهما مثلَهما، قام كلُّ واحد منهما إِلى صاحبه عند شجرة عُمْرِيَّة، فجعل كل واحد منهما يلوذ بها من صاحبه، فإِذا استتر منها بشيء خَذَم صاحبُه ما يَلِيه حتى يَخْلَصَ إِليه، فما زالا يَتَخَذَّمانها بالسَّيْف حتى لم يبق فيها غُصْن وأَفضى كل واحد منهما إِلى صاحبه. قال ابن الأَثير: الشجرة العُمْريَّة هي العظيمة القديمة التي أَتى عليها عُمْرٌ طويل. يقال للسدر العظيم النابت على الأَنهار: عُمْرِيّ وعُبْرِيّ على التعاقب. ويقال: عَمَر اللهُ بك منزِلَك يَعْمُره عِمارة وأَعْمَره جعلَه آهِلاً. ومكان عامِرٌ: ذو عِمَارةٍ. ومكان عَمِيرٌ: عامِرٌ. قال الأَزهري: ولا يقال أَعْمَر الرجلُ منزلَه بالأَلف. وأَعْمَرْتُ الأَرضَ: وجدتها عامرةً. وثوبٌ عَمِيرٌ أَي صَفِيق. وعَمَرْت الخَرابَ أَعْمُره عِمارةً، فهو عامِرٌ أَي مَعْمورٌ، مثل دافقٍ أَي مدفوق، وعيشة راضية أَي مَرْضِيّة. وعَمَر الرجلُ مالَه وبيتَه يَعْمُره عِمارةً وعُموراً وعُمْراناً: لَزِمَه؛ وأَنشد أَبو حنيفة لأَبي نخيلة في صفة نخل:
أَدامَ لها العَصْرَيْنِ رَيّاً، ولم يَكُنْ
كما ضَنَّ عن عُمْرانِها بالدراهم
ويقال: عَمِرَ فلان يَعْمَر إِذا كَبِرَ. ويقال لساكن الدار: عامِرٌ، والجمع عُمّار.
وقوله تعالى: والبَيْت المَعْمور؛ جاء في التفسير أَنه بيت في السماء بإزاء الكعبة يدخله كل يوم سبعون أَلف ملك يخرجون منه ولا يعودون إِليه. والمَعْمورُ: المخدومُ. وعَمَرْت رَبِّي وحَجَجْته أَي خدمته. وعَمَر المالُ نَفْسُه يَعْمُرُ وعَمُر عَمارةً؛ الأَخيرة عن سيبويه، وأَعْمَره المكانَ واسْتَعْمَره فيه: جعله يَعْمُره. وفي التنزيل العزيز: هو أَنشأَكم من الأَرض واسْتَعْمَرَكم فيها؛ أَي أَذِن لكم في عِمارتها واستخراجِ قومِكم منها وجعَلَكم عُمَّارَها.
والمَعْمَرُ: المَنْزِلُ الواسع من جهة الماء والكلإِ الذي يُقامُ فيه؛ قال طرفة
بن العبد:
يا لَكِ مِن قُبَّرةٍ بمَعْمَرِ
ومنه قول الساجع: أَرْسِل العُراضاتِ أَثَرا، يَبْغِينَك في الأَرض مَعْمَرا أَي يبغين لك منزلاً، كقوله تعالى: يَبْغُونها عِوَجاً؛ وقال أَبو كبير:
فرأَيتُ ما فيه فثُمَّ رُزِئْتِه،
فبَقِيت بَعْدَك غيرَ راضي المَعْمَرِ
والفاء هناك في قوله: فثُمَّ رُزِئته، زائدة وقد زيدت في غير موضع؛ منها بيت الكتاب:
لا تَجْزَعِي، إِن مُنْفِساً أَهْلَكْتُه،
فإِذا هَلكتُ فعِنْدَ ذلك فاجْزَعِي
فالفاء الثانية هي الزائدة لا تكون الأُولى هي الزائدة، وذلك لأَن الظرف معمول اجْزَع فلو كانت الفاء الثانية هي جواب الشرط لما جاز تعلق الظرف بقوله اجزع، لأَن ما بعد هذا الفاء لا يعمل فيما قبلها، فإِذا كان ذلك كذلك فالفاء الأُولى هي جواب الشرط والثانية هي الزائدة. ويقال: أَتَيْتُ أَرضَ بني فلان فأَعْمَرْتُها أَي وجدتها عامِرةً. والعِمَارةُ: ما يُعْمَر به المكان. والعُمَارةُ: أَجْرُ العِمَارة. وأَعْمَرَ عليه: أَغناه.والعُمْرة: طاعة الله عز وجل. والعُمْرة في الحج: معروفة، وقد اعْتَمر، وأَصله من الزيارة، والجمع العُمَر. وقوله تعالى: وأَتِمُّوا الحجَّ والعُمْرة لله؛ قال الزجاج: معنى العُمْرة في العمل الطوافُ بالبيت والسعيُ بين الصفا والمروة فقط، والفرق بين الحج والعُمْرةِ أَن العُمْرة تكون للإِنسان في السَّنَة كلها والحج وقت واحد في السنة كلها والحج وقت واحد في السنة؛ قال: ولا يجوز أَن يحرم به إِلا في أَشهر الحج شوّال وذي القعدة وعشر من ذي الحجة، وتمامُ العُمْرة أَن يطوف بالبيت ويسعى بين الصفا والمروة، والحج لا يكون إِلاَّ مع الوقوف بعرفة يومَ عرفة. والعُمْرة: مأَخوذة من الاعْتِمار، وهو الزيارة، ومعنى اعْتَمر في قصد البيت أَنه إِنما خُصَّ بهذا لأَنه قصد بعمل في موضع عامر، ولذلك قيل للمُحْرِم بالعُمْرةِ: مُعْتَمِرٌ، وقال كراع: الاعْتِمار العُمْرة، سَماها بالمصدر. وفي الحديث ذكرُ العُمْرة والاعْتِمار في غير موضع، وهو الزيارة والقصد، وهو في الشرع زيارة البيت الحرام بالشروط المخصوصة المعروفة. وفي حديث الأَسود قال: خرجنا عُمّاراً فلما انصرفنا مَرَرْنا بأَبي ذَرٍّ؛ فقال: أَحَلَقْتم الشَّعَث وقضيتم التَّفَثَ عُمّاراً؟ أَي مُعْتَمِرين؛ قال الزمخشري: ولم يجئ فيما أَعلم عَمَر بمعنى اعْتَمَر، ولكن عَمَر اللهَ إِذا عبده، وعَمَر فلانٌ ركعتين إِذا صلاهما، وهو يَعْمُر ربَّه أَي يصلي ويصوم. والعَمَار والعَمَارة: كل شيء على الرأْس من عمامة أَو قَلَنْسُوَةٍ أَو تاجٍ أَو غير ذلك. وقد اعْتَمَر أَي تعمّم بالعمامة، ويقال للمُعْتَمِّ: مُعْتَمِرٌ؛ ومنه قول الأَعشى:
فَلَمَّا أَتانا بُعَيْدَ الكَرى،
سَجَدْنا لَهُ ورَفَعْنا العَمارا
أَي وضعناه من رؤوسنا إِعْظاماً له.
واعْتَمرة أَي زارَه؛ يقال: أَتانا فلان مُعْتَمِراً أَي زائراً؛ ومنه قول أَعشى باهلة:
وجاشَت النَّفْسُ لَمَّا جاءَ فَلُهمُ،
وراكِبٌ، جاء من تَثْلِيثَ، مُعْتَمِرُ
قال الأَصمعي: مُعْتَمِر زائر، وقال أَبو عبيدة: هو متعمم بالعمامة؛ وقول ابن أَحمر:
يُهِلُّ بالفَرْقَدِ رُكْبانُها،
كما يُهِلُّ الراكبُ المُعْتَمِرْ
فيه قولان: قال الأَصمعي: إِذا انْجلى لهم السحابُ عن الفَرْقَدِ أَهَلّوا أَي رفعوا أَصواتهم بالتكبير كما يُهِلّ الراكب الذي يريد عمرة الحج لأَنهم كانوا يهتدون بالفَرْقَد، وقال غيره: يريد أَنهم في مفازة بعيدة من المياه فإِذا رأَوْا فرقداً، وهو ولد البقرة الوحشية، أَهلّوا أَي كبّروا لأَنهم قد علموا أَنهم قد قربوا من الماء. ويقال للاعْتِمار: القصد. واعْتَمَر الأَمْرَ: أَمَّه وقصد له: قال العجاج:
لقد غَزَا ابنُ مَعْمَرٍ، حين اعْتَمَرْ،
مَغْزًى بَعِيداً من بَعيد وضَبَرْ
المعنى: حين قصد مَغْزًى بعيداً. وضبَرَ: جَمعَ قوائمه ليَثِبَ. والعُمْرةُ: أَن يَبْنِيَ الرجلُ بامرأَته في أَهلها، فإِن نقلها إِلى أَهله فذلك العُرْس؛ قاله ابن الأَعرابي.
والعَمَارُ: الآسُ، وقيل: كل رَيْحانٍ عَمَارٌ. والعَمّارُ: الطَّيِّب الثناء الطَّيِّب الروائح، مأْخوذ من العَمَار، وهو الآس. والعِمَارة والعَمارة: التحيّة، وقيل في قول الأَعشى «ورفعنا العمارا» أَي رفعنا له أَصواتنا بالدعاء وقلنا عمَّرك الله وقيل: العَمَارُ ههنا الريحان يزين به مجلس الشراب، وتسميه الفُرْس ميُوران، فإِذا دخل عليهم داخل رفعوا شيئاً منه بأَيديهم وحيَّوْه به؛ قال ابن بري: وصواب إِنشاده «ووَضَعْنا العَمارا» فالذي يرويه ورفعنا العَمَارا، هو الريحان أَو الدعاء أَي استقبلناه بالريحان أَو الدعاء له، والذي يرويه «ووضعنا العمارا» هو العِمَامة؛ وقيل: معناه عَمّرَك اللهُ وحيّاك، وليس بقوي؛ وقيل: العَمارُ هنا أَكاليل الرَّيْحان يجعلونها على رؤوسهم كما تفعل العجم؛ قال ابن سيده: ولا أَدري كيف هذا.
ورجل عَمّارٌ: مُوَقًّى مستور مأْخوذ من العَمَر، وهو المنديل أَو غيره، تغطّي به الحرّة رأْسها. حكى ثعلب عن ابن الأَعرابي قال: إِن العَمَرَ أَن لا يكون للحُرّة خِمار ولا صَوْقَعة تُغطّي به رأْسها فتدخل رأْسها في كمها؛ وأَنشد:
قامَتْ تُصَلّي والخِمارُ مِن عَمَرْ
وحكى ابن الأَعرابي: عَمَر ربَّه عبَدَه، وإِنه لعَامِرٌ لربّه أَي عابدٌ. وحكى اللحياني عن الكسائي: تركته يَعمرُ ربَّه أَي يعبده يصلي ويصوم. ابن الأَعرابي: يقال رجل عَمّار إِذا كان كثيرَ الصلاة كثير الصيام. ورجل عَمّار، وهو الرجل القوي الإِيمان الثابت في أَمره الثَّخينُ الوَرَعِ: مأْخوذ من العَمِير، وهو الثوب الصفيق النسجِ القويُّ الغزلِ الصبور على العمل، قال: وعَمّارٌ المجتمعُ الأَمر اللازمُ للجماعة الحَدِبُ على السلطان، مأْخوذ من العَمارةِ، وهي العمامة، وعَمّارٌ مأْخوذ من العَمْر، وهو البقاء، فيكون باقياً في إِيمانه وطاعته وقائماً بالأَمر والنهي إِلى أَن يموت. قال: وعَمّارٌ الرجل يجمع أَهل بيته وأَصحابه على أَدَبِ رسول الله، صلى الله عليه وسلم، والقيامِ بسُنّته، مأْخوذ من العَمَرات، وهي اللحمات التي تكون تحت اللَّحْي، وهي النَّغانِغُ واللَّغادِيدُ؛ هذا كله محكى عن ابن الأَعرابي. اللحياني: سمعت العامِريّة تقول في كلامها: تركتهم سامِراً بمكان كذا وكذا وعامِراً؛ قال أَبو تراب: فسأَلت مصعباً عن ذلك فقال: مقيمين مجتمعين.
والعِمَارة والعَمارةُ: أَصغر من القبيلة، وقيل: هو الحيُّ العظيم الذي يقوم بنفسه، ينفرد بِظَعْنِها وإِقامتها ونُجْعَتِها، وهي من الإِنسان الصدر، سُمِّي الحيُّ العظيم عِمَارة بعِمارة الصدر، وجمعها عمائر؛ ومنه قول جرير:
يَجُوسُ عِمارة، ويَكُفّ أُخرى
لنا، حتى يُجاوزَها دَليل
قال الجوهري: والعَمَارة القبيلة والعشيرة؛ قال التغلبي:
لكل أُناسٍ من مَعَدٍّ عَمارةٍ
عَرُوِّضٌ، إِليها يَلْجأُون، وجانِبُ
وعَمارة خفض على أَنه بدل من أُناس. وفي الحديث: أَنه كتب لِعَمَائر كَلْب وأَحْلافها كتاباً؛ العَمَائرُ: جمع عمارة، بالكسر والفتح، فمن فتح فَلالْتفاف بعضهم على بعض كالعَمارة العِمامةِ، ومن كسر فلأَن بهم عِمارةَ الأَرض، وهي فوق البَطْن من القبائل، أَولها الشَّعْب ثم القبيلة ثم العَِمارة ثم البَطْن ثم الفَخْذ. والعَمْرة: الشَّذْرة من الخرز يفصّل بها النظم، وبها سميت المرأَة عَمْرة؛ قال:
وعَمْرة مِن سَرَوات النسا
ءِ، يَنْفَحُ بالمِسْك أَرْدانُها
وقيل: العَمْرة خرزة الحُبّ. والعَمْر: الشَّنْف، وقيل: العَمْر حلقة القرط العليا والخَوْقُ حلقة أَسفل القرط. والعَمَّار: الزَّيْن في المجالس، مأْخوذ من العَمْر، وهو القرط.
والعَمْر: لحم من اللِّثَة سائل بين كل سِنَّيْن. وفي الحديث: أَوْصاني جِبْرِيل بالسواك حتى خَشِيتُ على عُمورِي؛ العُمُور: منابت الأَسنان واللحم الذي بين مَغارِسها، الواحد عَمْر، بالفتح، قال ابن الأَثير: وقد يضم؛ وقال ابن أَحمر:
بانَ الشَّبابُ وأَخْلَفَ العَمْرُ،
وتَبَدَّلَ الإِخْوانُ والدَّهْرُ
والجمع عُمور، وقيل: كل مستطيل بين سِنَّيْنِ عَمْر. وقد قيل: إِنه أَراد العُمْر. وجاء فلان عَمْراً أَي بطيئاً؛ كذا ثبت في بعض نسخ المصنف، وتبع أَبا عبيد كراع، وفي بعضها: عَصْراً.
اللحياني: دارٌ مَعْمورة يسكنها الجن، وعُمَّارُ البيوت: سُكّانُها من الجن. وفي حديث قتل الحيّات: إِنّ لهذه البيوت عَوامِرَ فإِذا رأَيتم منها شيئاً فحَرِّجُوا عليها ثلاثاً؛ العَوامِرُ: الحيّات التي تكون في البيوت، واحدها عامِرٌ وعامرة، قيل: سميت عَوامِرَ لطول أَعمارها. والعَوْمَرةُ: الاختلاطُ؛ يقال: تركت القوم في عَوْمَرةٍ أَي صياحٍ وجَلبة.والعُمَيْرانِ والعُمَيْمِرانِ والعَمَّرتان
(* قوله: «العمرتان» هو
بتشديد الميم في الأصل الذي بيدنا، وفي القاموس بفتح العين وسكون الميم وصوب شارحه تشديد الميم نقلاً عن الصاغاني). والعُمَيْمِرتان: عظمان صغيران في أَصل اللسان.
واليَعْمورُ: الجَدْيُ؛ عن كراع. ابن الأَعرابي: اليَعامِيرُ الجِداءُ وصغارُ الضأْن، واحدها يَعْمور؛ قال أَبو زيد الطائي:
ترى لأَخْلافِها مِن خَلْفِها نَسَلاً،
مثل الذَّمِيم على قَرْم اليَعامِير
أَي يَنْسُل اللبن منها كأَنه الذميم الذي يَذِمّ من الأَنف. قال الأَزهري: وجعل قطرب اليَعامِيرَ شجراً، وهو خطأٌ. قال ابن سيده: واليَعْمورة شجرة، والعَمِيرة كُوَّارة النَّحْل.
والعُمْرُ: ضربٌ من النخل، وقيل: من التمر.
والعُمور: نخلُ السُّكَّر
(* قوله: «السكر» هو ضرب من التمر جيد).
خاصة، وقيل: هو العُمُر، بضم العين والميم؛ عن كراع، وقال مرة: هي العَمْر، بالفتح، واحدتها عَمْرة، وهي طِوال سُحُقٌ. وقال أَبو حنيفة: العَمْرُ نخل السُّكّر، والضم أَعلى اللغتين. والعَمْرِيّ: ضرب من التمر؛ عنه أَيضاً. وحكى الأَزهري عن الليث أَنه قال: العَمْر ضرب من النخيل، وهو السَّحُوق الطويل، ثم قال: غلظ الليث في تفسير العَمْر، والعَمْرُ نخل السُّكَّر، يقال له العُمُر، وهو معروف عند أَهل البحرين؛ وأَنشد الرياشي في صفة حائط نخل:
أَسْوَد كالليل تَدَجَّى أَخْضَرُهْ،
مُخالِط تَعْضوضُه وعُمُرُه،
بَرْنيّ عَيْدانٍ قَلِيل قَشَرُهْ
والتَّعْضوض: ضرب من التمر سِرِّيّ، وهو من خير تُمْران هجَر، أَسود عذب الحلاوة. والعُمُر: نخل السُّكّر، سحوقاً أَو غير سحوق. قال: وكان الخليل ابن أَحمد من أَعلم الناس بالنخيل وأَلوانِه ولو كان الكتابُ مِن تأْليفه ما فسر العُمُرَ هذا التفسير، قال: وقد أَكلت أَنا رُطَبَ العُمُرِ ورُطَبَ التَّعْضوضِ وخَرَفْتُهما من صغار النخل وعَيدانِها وجَبّارها، ولولا المشاهدةُ لكنت أَحد المغترّين بالليث وخليلِه وهو لسانه. ابن الأَعرابي: يقال كَثِير بَثِير بَجِير عَمِير إِتباع؛ قال الأَزهري: هكذا قال بالعين.
والعَمَرانِ: طرفا الكُمّين؛ وفي الحديث: لا بأْس أَن يُصَلِّيَ الرجلُ على عَمَرَيْهِ، بفتح العين والميم، التفسير لابن عرفة حكاه الهروي في الغريبين وغيره. وعَمِيرة: أَبو بطن وزعمها سيبويه في كلْب، النسبُ إِليه عَمِيرِيّ شاذ، وعَمْرو: اسم رجل يكتب بالواو للفرق بينه وبين عُمَر وتُسْقِطها في النصب لأَن الأَلف تخلفها، والجمع أَعْمُرٌ وعُمور؛ قال الفرزدق يفتخر بأَبيه وأَجداده:
وشَيَّدَ لي زُرارةُ باذِخاتٍ،
وعَمرو الخير إِن ذُكِرَ العُمورُ
الباذِخاتُ: المراتب العاليات في الشرف والمجد. وعامِرٌ: اسم، وقد يسمى به الحيّ؛ أَنشد سيبويه في الحي:
فلما لَحِقنا والجياد عشِيّة،
دَعَوْا: يا لَكَلْبٍ، واعْتَزَيْنا لِعامِر
وأَما قول الشاعر:
وممن ولَدُوا عامِـ
ـرُ ذو الطُّول وذو العَرْض
فإِن أَبا إِسحق قال: عامر هنا اسم للقبيلة، ولذلك لم يصرفه، وقال ذو ولم يقل ذات لأَنه حمله على اللفظ، كقول الآخر:
قامَتْ تُبَكِّيه على قَبْرِه:
مَنْ ليَ مِن بَعدِك يا عامِرُ؟
تَرَكْتَني في الدار ذا غُرْبةٍ،
قد ذَلَّ مَن ليس له ناصِرُ
أَي ذات غُرْبة فذكّر على معنى الشخص، وإِنما أَنشدنا البيت الأَول لتعلم أَن قائل هذا امرأَة وعُمَر وهو معدول عنه في حال التسمية لأَنه لو عدل عنه في حال الصفة لقيل العُمَر يُراد العامِر. وعامِرٌ: أَبو قبيلة، وهو عامرُ بن صَعْصَعَة بن معاوية بن بكر بن هوازن. وعُمَير وعُوَيْمِر وعَمَّار ومَعْمَر وعُمارة وعِمْران ويَعْمَر، كلها: أَسماء؛ وقول عنترة:أَحَوْليَ تَنْفُضُ آسْتُك مِذْرَوَيْها
لِتَقْتُلَني؟ فها أَنا ذا عُمارا
هو ترخيم عُمارة لأَنه يهجو به عُمارةَ بن زياد العبسي. وعُمارةُ بن عقيل بن بلال بن جرير: أَدِيبٌ جدّاً. والعَمْرانِ: عَمْرو بن جابر بن هلال بن عُقَيْل بن سُمَيّ بن مازن بن فَزارة، وبَدْر بن عمرو بن جُؤيّة بن لَوْذان بن ثعلبة بن عديّ بن فَزارة، وهما رَوْقا فزراة؛ وأَنشد ابن السكيت لقُراد بن حبش الصارديّ يذكرهما:
إِذا اجتمع العَمْران: عَمْرو بنُ جابر
وبَدْرُ بن عَمْرٍو، خِلْتَ ذُبْيانَ تُبَّعا
وأَلْقَوْا مَقاليدَ الأُمورِ إِليهما،
جَمِيعاً قِماءً كارهين وطُوَّعا
والعامِرانِ: عامِرُ بن مالك بن جعفر بن كلاب بن ربيعة بن عامر بن صعصعة وهو أَبو براء مُلاعِب الأَسِنَّة، وعامر بن الطفيل بن مالك بن جعفر بن كلاب وهو أَبو علي. والعُمَران: أَبو بكر وعُمَر، رضي الله تعالى عنهما، وقيل: عمر يبن الخطاب وعمر بن عبد العزيز، رضي الله عنهما؛ قال مُعاذٌ الهَرَّاء: لقد قيل سِيرةُ العُمَرَيْنِ قبل خلافة عُمَر بن عبد العزيز لأَنهم قالوا لعثمان يوم الدار: تَسْلُك سِيرةَ العُمَرَيْن. قال الأَزهري: العُمَران أَبو بكر وعمر، غُلِّبَ عُمَر لأَنه أَخَفّ الاسمين، قال: فان قيل كيف بُدِئ بِعُمَر قبل أَبي بكر وهو قبله وهو أَفضل منه، فإِن العرب تفعل هذا يبدأُون بالأَخسّ، يقولون: رَبيعة ومُضَر وسُلَيم وعامر ولم يترك قليلاً ولا كثيراً؛ قال محمد بن المكرم: هذا الكلام من الأَزهري فيه افْتِئات على عمر، رضي الله عنه، وهو قوله: إِن العرب يبدأُون بالأَخس ولقد كان له غُنية عن إِطلاق هذا اللفظ الذي لا يليق بجلالة هذا الموضع المتشرْف بهذين الاسمين الكريمين في مثالٍ مضروبٍ لعُمَر، رضي الله عنه، وكان قوله غُلِّب عُمر لأَنه أَخفّ الاسمين يكفيه ولا يتعرض إِلى هُجْنة هذه العبارة، وحيث اضطر إِلى مثل ذلك وأَحْوَجَ نفسَه إِلى حجة أُخرى فلقد كان قِيادُ الأَلفاظ بيده وكان يمكنه أَن يقول إِن العرب يقدمون المفضول أَو يؤخرون الأَفضل أَو الأَشرف أَو يبدأُون بالمشروف، وأَما أَفعل على هذه الصيغة فإِن إِتيانه بها دل على قلة مبالاته بما يُطْلِقه من الأَلفاظ في حق الصحابة، رضي الله عنهم، وإِن كان أَبو بكر، رضي الله عنه، أَفضل فلا يقال عن عمر، رضي الله عنه، أَخسّ، عفا الله عنا وعنه. وروي عن قتادة: أَنه سئل عن عِتْق أُمهات الأَولاد فقال: قضى العُمَران فما بينهما من الخُلَفاء بعتق أُمّهات الأَولاد؛ ففي قول قتادة العُمَران فما بينهما أَنه عُمر بن الخطاب وعُمَر ابن عبد العزيز لأَنه لم يكن بين أَبي بكر وعُمَر خليفةٌ. وعَمْرَوَيْهِ: اسم أَعجمي مبني على الكسر؛ قال سيبويه: أَما عَمْرَوَيْه فإِنه زعم أَنه أَعجمي وأَنه ضَرْبٌ من الأَسماء الأَعجمية وأَلزموا آخره شيئاً لم يلزم الأَعْجميّة، فكما تركوا صرف الأَعجمية جعلوا ذلك بمنزلة الصوت، لأَنهم رَأَوْه قد جمع أَمرين فخطُّوه درجة عن إِسمعيل وأَشباهه وجعلوه بمنزلة غاقٍ منونة مكسورة في كل موضع؛ قال الجوهري: إِن نَكَّرْتَه نوّنت فقلت مررت بعَمْرَوَيْهِ وعَمْرَوَيْهٍ آخر، وقال: عَمْرَوَيْه شيئان جعلا واحداً، وكذلك سيبويه ونَفْطَوَيْه، وذكر المبرد في تثنيته وجمعه العَمْرَوَيْهانِ والعَمْرَوَيْهُون، وذكر غيره أَن من قال هذا عَمْرَوَيْهُ وسِيبَوَيْهُ ورأَيت سِيبَوَيْهَ فأَعربه ثناه وجمعه، ولم يشرطه المبرد. ويحيى بن يَعْمَر العَدْوانيّ: لا ينصرف يَعْمَر لأَنه مثل يَذْهَب. ويَعْمَر الشُِّدّاخ: أَحد حُكّام العرب. وأَبو عَمْرة: رسولُ المختار
(* قوله: «المختار» أَي ابن أبي عبيد كما في شرح القاموس). وكان إِذا نزل بقوم حلّ بهم البلاء من القتل والحرب وكان يُتَشاءم به. وأَبو عَمْرة: الإِقْلالُ؛ قال:
إِن أَبا عَمْرة شرُّ جار
وقال:
حلّ أَبو عَمْرة وَسْطَ حُجْرَتي
وأَبو عَمْرة: كنية الجوع. والعُمُور: حيٌّ من عبد القيس؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:
جعلنا النِّساءَ المُرْضِعاتِكَ حَبْوةً
لِرُكْبانِ شَنٍّ والعُمُورِ وأَضْجَما
شَنٌّ: من قيس أَيضاً. والأَضْجَم: ضُبَيْعة بن قيس ابن ثعلبة. وبنو عمرو بن الحرث: حيّ؛ وقول حذيفة بن أَنس الهذلي:
لعلكمُ لَمَّا قُتِلْتُم ذَكَرْتم،
ولن تَتْركُوا أَن تَقْتُلوا مَن تَعَمَّرا
قيل: معنى مَن تَعَمَّر انتسب إِلى بني عمرو بن الحرث، وقيل: معناه من جاء العُمْرة. واليَعْمَريّة: ماء لبني قعلبة بوادٍ من بطن نخل من الشَّرَبّة. واليَعامِيرُ: اسم موضع؛ قال طفيل الغنوي:
يقولون لمّا جَمّعوا لغدٍ شَمْلَكم:
لك الأُمُّ مما باليَعامِير والأَبُ
(* هذا الشطر مختل الوزن ويصح إِذا وضع «فيه» مكان «لغدٍ» هذا إِذا كان اليعامير مذكراً، وهو مذكور في شعر سابق ليعود إِليه ضمير فيه). وأَبو عُمَيْر: كنية الفَرْج. وأُمُّ عَمْرو وأُم عامر، الأُولى نادرة: الضُبُع معروفة لأَنه اسم سمي به النوع؛ قال الراجز:
يا أُمَّ عَمْرٍو، أَبْشِري بالبُشْرَى،
مَوْتٌ ذَرِيعٌ وجَرادٌ عَظْلى
وقال الشنفرى:
لا تَقْبِرُوني، إِنّ قَبْرِي مُحَرَّم
عليكم، ولكن أَبْشِري، أُمَّ عامر
يقال للضبع أُمّ عامر كأَن ولدها عامر؛ ومنه قول الهذلي:
وكَمْ مِن وِجارٍ كجَيْبِ القَمِيص،
به عامِرٌ وبه فُرْعُلُ
ومن أَمثالهم: خامِرِي أُمَّ عامر، أَبْشِري بجرادٍ عَظْلى وكَمَرِ رجالٍ قَتْلى، فتَذِلّ له حتى يكْعَمها ثم يجرّها ويستخرجها. قال: والعرب تضرب بها المثل في الحمق، ويجيء الرجل إِلى وجارِها فيسُدُّ فمه بعدما تدخله لئلا ترى الضوء فتحمل الضبعُ عليه فيقول لها هذا القول؛ يضرب مثلاً لمن يُخْدع بلين الكلام.

### Türkçe

**العَمْر** ve **العُمُر** ve **العُمْر**: hayat. “Onun **عَمْرُه**’u ve **عُمْرُه**’u uzadı” denir; ikisi de fasih iki lugattır. Yemin ettiklerinde “**لَعَمْرُك**” dediklerinde, yalnızca fetha ile açarlar, başka değil; çoğulu **أَعْمار**’dır. Erkek **عَمْراً** diye adlandırıldı; kalacağına dair iyimserlik (tefe’ül) olarak. Araplar yeminde şöyle der: **لَعَمْرِي** ve **لَعَمْرُك**; onu ibtidâ ile merfû kılarlar ve haberi gizlerler; sanki şöyle demiş gibi: “**لَعَمْرُك** benim kasemimdir yahut yeminimdir yahut onunla yemin ettiğim şeydir.” İbn Cinnî dedi ki: Kıyasın caiz kıldığı şeylerden olup da kullanımın onunla gelmediği şey, onların “**لَعَمْرُك** لأقومنّ” sözünden **العَمْر**’ın haberi(ni getirmek)tir; bu, haberi hazfedilmiş bir mübtedâdır; haberi izhar edilseydi aslı: “**لَعَمْرُك** ما أُقْسِمُ به” olurdu; böylece kasemin cevabıyla sözün uzaması, haberin yerine bir ivaz oldu. Ve denildi ki: Buradaki **العَمْرُ** din’dir; her ne olursa olsun, yeminde ancak meftûh olarak kullanılır.

Aziz tenzilde: **لَعَمْرُك إِنّهم لفي سَكْرتِهم يَعْمَهُون**; yalnızca fetha ile okunmuştur. Ebû Harâş onu kuşlar hakkında kullanıp şöyle dedi:
لَعَمْرُ أَبي الطَّيْرِ المُرِنّة عُذْرةً
على خالدٍ، لقد وَقَعْتَ على لَحْمِ
(* Sözü: “عذرة” asılda böyle).

Yani: şerefli, kerim et. İbn Abbâs’tan, Yüce Allah’ın sözü **لَعَمْرُك** hakkında şöyle rivayet edildi: yani “senin hayatına.” Dedi ki: Allah, hiçbir kimsenin hayatına yemin etmedi; ancak Peygamber’in hayatına (yemin etti), sallallahu aleyhi ve sellem. Ebû’l-Heysem dedi ki: Nahivciler bunu inkâr ederler ve derler ki: **لَعَمْرُك**’un manası, senin imar ettiğin dinindir; ve Ömer b. Ebî Rebîa’ya ait şu beyti okudu:
أَيُّها المُنْكِحُ الثُّرَيّا سُهَيْلاً،
عَمْرَكَ اللهَ كيف يَجْتَمِعان؟
Dedi ki: **عَمْرَك اللهَ** “Allah’a ibadetin”dir; bu yüzden nasb etti. Ve şu beyti okudu:
عَمْرَكِ اللهَ ساعةً، حَدِّثِينا،
وذَرِينا مِن قَوْلِ مَن يُؤْذِينا
Böylece “**عَمْرَك الله**” sözünde fiili, Allah azze ve celle üzerine vâki kıldı. Ahfeş, “**لَعَمْرُك إِنهم** ve **وعَيْشِك**” sözünde dedi ki: O ancak **العُمْرَ**’ı kasteder. Basra ehli dedi ki: “**لَعَمْرُك**”u merfû kılan şey için, “onunla yemin edilen” (mahzuf bir şey) gizledi: **لَعَمْرُك المحلوفُ به**. Dedi ki: Ferrâ dedi: Yeminleri, cevapları merfû kılar. Cevherî dedi ki: **لَعَمْرُ الله** ve **عَمْر الله**’ın manası: Allah’ın bekası ve devamı ile yemin ederim. Dedi ki: “**عَمْرَك اللهَ**” dediğinde, sanki “Allah’ı imar etmenle” demiş gibi olursun; yani O’na bekayı ikrar etmenle. Ömer b. Ebî Rebîa’nın sözü:
عَمْرَك اللهَ كيف يجتمعان
Şunu ister: “Allah’tan, **عُمْرَك**’ı uzatmasını istedim”; çünkü bununla kasem kastetmedi. Ezherî dedi ki: Lâm, **لَعَمْرُك**’a girer; onu soktuğunda ibtidâ ile onunla merfû kılarsın; böylece “**لَعَمْرك**” ve “**لَعَمْرُ أَبيك**” dersin. “**لَعَمْرُ أَبيك الخَيْرَ**” dediğinde, **الخَيْرَ**’i nasb edersin ve (başka bir vecihle) cerredersin: Kim nasb ederse, “baban hayrı imar etti, onu **عَمْراً** ve **عِمارةً** olarak imar eder”i kasteder; **العَمْر**’ın onun üzerine vuku bulmasıyla **الخَيْر**’i nasb etti. Kim **الخَيْر**’i cerrederse, onu “baban” için sıfat kılar. “**عَمْرَك اللهَ**”, “**نَشَدْتُك اللهَ**” gibidir. Ebû Ubeyd dedi ki: Ferrâ’ya “**لَعَمْرُك** niçin merfû oldu?” diye sordum. Dedi ki: İkinci bir kasemin izmarı üzerine; sanki “**وعَمْرِك**; o halde **لَعَمْرُك** büyüktür” demiş gibi; “**لَحياتُك**” da onun gibidir. Dedi ki: Onun doğrusu, işin kendisidir. Dedi ki: Bunun delili, Allah azze ve celle’nin sözü: **اللهُ لا إِله إِلا هو لَيَجْمَعَنّكم**; sanki “Vallahi sizi mutlaka toplayacaktır”ı kastetti; böylece kasemi gizledi. Müberred, “**عَمْرَك اللهَ**” hakkında dedi ki: İstersen onun nasbını, gizlediğin bir fiil ile yaparsın; istersen onu, hazfettiğin bir vâv ile nasb edersin: **وعَمْرِك**
(* Sözü: “بواو حذفته وعمرك إلخ” asılda böyle).
**الله**; istersen, “**عَمَّرْتُك اللهَ تَعْمِيراً**” ve “**نَشَدْتُك الله نَشِيداً**” sözün üzere olur; sonra **عَمْرَك**’ı **التَّعْمِير**’in yerine koyarsın. Ve bunun hakkında şu beyti okudu:
عَمَّرْتُكِ اللهَ أَلا ما ذَكَرْتِ لنا،
هل كُنْتِ جارتَنا، أَيام ذِي سَلَمِ؟
Şunu ister: “Sana Allah’ı hatırlattım.” Dedi ki: Onların bir lugatında **رَعَمْلُك** vardır; **لَعَمْرُك** isterler. Dedi ki: “Şüphesiz sen benim **عَمْرِي**’msin, elbette zarifsin” dersin. İbnü’s-Sikkît: **لَعَمْرُك** ve **لَعَمْرُ أَبيك** ve **لَعَمْرُ الله** denir; merfûdur. Hadiste: Bir bedevîden bir yük **خَبَطٍ** satın aldı; satış kesinleşince ona “Seç” dedi; bedevî ona dedi ki: **عَمْرَكَ اللهَ بَيْعاً**; yani Allah’tan seni imar etmesini ve **عُمْرك**’ı uzatmasını isterim. **بَيِّعاً** temyiz olarak mansûbdur; yani “Allah seni bir **بَيِّعٍ**den (dolayı) imar etti.” **لَقِيط** hadîsinde: **لَعَمْرُ إِلَهِك**; Allah’ın bekası ve devamı ile bir kasemdir. Ve dediler ki: **عَمْرَك اللهَ** “şunu yap” ve “şunu yapsaydın ya” ve “şunu yapmadın ya” ziyade olarak, nasb ile; bu, terk edilmiş fiilin izmarı üzerine mansûb masdarların yerine konulmuş isimlerdendir; aslîsi “**عَمَّرْتُك اللهَ تَعْمِيراً**”dandır; ziyadesini hazfettin, böylece fiil üzere geldi. “**وأُعَمِّرُك اللهَ** أن تفعل كذا”: sanki onu Allah ile yemin ettiriyor ve ondan, **عُمْرِه**’nin uzunluğunu istiyorsun; (şair) dedi ki:
عَمَّرْتُكَ اللهَ الجَلِيلَ، فإِنّني
أَلْوِي عليك، لَوَانّ لُبَّكَ يَهْتَدِي
Kisâî: **عَمْرَك اللهَ** “bunu yapmam”; “**عَمَرْتُك اللهَ**” manası üzerine nasb; yani Allah’tan seni imar etmesini istedim; sanki “Allah’ı, seni (imar etmesi için) istedim” demiş gibi. Dedi ki: Vâvsız bir yemin olduğu söylenir; **عَمْرَ اللهِ** de olabilir; bu çirkindir.

**وعَمِرَ الرجلُ يَعْمَرُ عَمَراً وعَمارةً وعَمْراً** ve **عَمَر يَعْمُرُ ويَعْمِر**; sonuncusu Sîbeveyh’ten; ikisi de: yaşadı ve uzun bir zaman kaldı. Lebîd dedi ki:
وعَمَرْتُ حَرْساً قبل مَجْرَى داحِسٍ،
لو كان للنفس اللَّجُوجِ خُلُودُ
Muhammed b. Selâm, Cerîr’in şu sözünü okuttu:
لئن عَمِرَتْ تَيْمٌ زَماناً بِغِرّةٍ،
لقد حُدِيَتْ تَيْمٌ حُداءً عَصَبْصَبا
Bundan, onların “Allah **عَمْرَك**’ı ve **عُمْرَك**’ı uzatsın” sözleri gelir; ikisi de manaca masdar olsa da, yeminde bunlardan biri kullanıldı; o da meftûh olandır.

Allah onu **عَمَّرَه** ve **عَمَرَه**: onu yaşattı. **عَمَّرَ نَفْسَه**: ona sınırlı bir miktar takdir etti. Allah azze ve celle’nin sözü: **وما يُعَمَّرُ مِن مُعَمَّرٍ ولا يُنْقَص من عُمُرِه إِلا في كتاب**; iki vecih üzere tefsir edildi. Ferrâ dedi ki: “Bir **مُعَمَّر**’in **عُمُر**’undan uzatılan uzatılmaz ve onun **عُمُر**’undan eksiltilen eksiltilmez”; burada birinciden başka olan ötekini ister; sonra hâ ile kinaye etti; sanki o birincidir. Bunun benzeri sözde: “Yanımda bir dirhem ve onun yarısı vardır”; mana: başka bir yarı. “Onun yarısı” demen caiz oldu; çünkü ikincinin lafzı, birincinin lafzı gibi zuhur edebilir; böylece ondan kinaye edildi, birincinin kinayesi gibi. Dedi ki: Bir başka söz de vardır: “Bir **مُعَمَّر**’den uzatılan uzatılmaz ve onun **عُمُر**’undan eksiltilen eksiltilmez”; yani gece ve gündüz ona geldikçe, onun **عُمُر**’undan eksiltirler; bu manada hâ, birinci içindir, başkası için değil; çünkü mana: “Uzatılan uzatılmaz ve ondan bir şey götürülmez; ancak o, bir kitapta sayılmıştır.” Hepsi güzeldir; sanki birincisi doğruya daha benzer; o, İbn Abbâs’ın sözüdür; ikincisi Saîd b. Cübeyr’in sözüdür.

**والعُمْرَى**: onu, senin **عُمُرِك**’ın yahut onun **عُمُرِه** boyunca bir adama verdiğin şey. Sa‘leb dedi ki: **العُمْرَى**, kişinin kardeşine bir ev vermesi ve “Bu, senin **عُمُرَك**’ın yahut benim **عُمُرِي**m boyunca senindir; hangimiz ölürse ev onun ehline verilir” demesidir; cahiliyede onların fiili de böyleydi. Ben onu ona **عَمَرْتُه** ve onu **أَعْمَرْته**: onu, onun **عُمُرَه**’ı yahut benim **عُمُرِي**m için ona kıldım. **والعُمْرَى** bütün bunların masdarıdır; **الرُّجْعَى** gibi. Hadiste: “**لا تُعْمِرُوا ولا تُرْقِبُوا**; kim bir eve **أُعْمِرَ** kılınır yahut ona **أُرْقِبَ** kılınırsa, o ev onundur ve ondan sonra da varislerinindir”; bu, **العُمْرَى** ve **الرُّقْبَى**dır. Denir ki: “Ona evi **عمْرَى** olarak **أَعْمَرْتُه**”; yani onu ona kıldım.

Onu ömrü müddetince iskân eder; ölünce de bana geri döner; cahiliyede de böyle yaparlardı; bunu iptal etti ve onlara bildirdi ki her kime hayatında bir şey **أُعْمِرَ** edilmiş yahut **أُرْقِبَه** edilmişse, o, ondan sonra onun vârislerinindir. İbnü’l-Esîr dedi ki: Rivayetler bunun üzerinde birbirini desteklemiştir; fukahâ ise onda ihtilâflıdır: Onlardan kimi hadisin zâhirine göre amel eder ve onu temlîk kılar; onlardan kimi de onu âriyet gibi kılar ve hadisi te’vîl eder. Ezherî dedi ki: **الرُّقْبى** şudur: Kendisine **أُرْقِبَها** denilen kimse der ki: “Eğer sen benden önce ölürsen bana geri döner; eğer ben senden önce ölürsem o senindir.” **العُمْرَى**’nın aslı **العُمْر**’dan alınmıştır; **الرُّقْبَى**’nın aslı da **المُراقبة**’dendir; böylece Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, bu şartları iptal etti ve hibeyi yürürlüğe koydu; dedi ki: Bu hadis, her kim bir hibe bağışlayıp da onu mevhûb leh kabzettikten sonra onda bir şart koşarsa, hibenin câiz, şartın bâtıl olduğuna dair bir asıldır; **الصحاح**’ta: “Ona bir ev yahut bir arazi yahut develer **أَعْمَرْتُه**”; Lebîd dedi ki:

Ve birr ancak takvâdan içte saklananlardır,
Ve mal ancak **مُعْمَراتٌ** emanetlerdir.
Ve mal ile ehil ancak emanetlerdir,
Ve emanetlerin bir gün mutlaka geri verilmesi gerekir.

Yani birr ancak onu içte saklayıp göğsünde gizlediğindir. Ve denir: Bu evde senin için, ölünceye kadar, bir **عُمْرَى** vardır.

**عُمْرِيُّ الشجرِ**: onun eskisi; **العُمْر**’a nisbet edilmiştir. Ve denildi ki: O, sedirden **العُبْرِيّ**dir; **الميم** bedeldir. Asmaî: **العُمْرِيّ** ve **العُبْرِيّ**, nehir üzerinde olsun yahut başka yerde olsun, eski **السِّدْر**dendir; dedi ki: **الضّالُ** onun yenisidir; ve Zü’r-Rumme’nin sözünü inşâd etti:

**العَواطِي** oyulup boşaldığında kestim,
**السِّدْر**ün darbelerini, **عُبْرِيّاً** ve **ضالا**.

(* “**إِذا تجوفت**” sözü: asılda burada **الجيم** ile böyledir; bize **عبر** maddesinde **الخاء** ile geçti; **النهاية**’nin hâmişinde ve **القاموس** şârihinde de **الخاء** iledir.)

Ve dedi ki: Ceylanlar, nehirler üzerinde biten sedirle yuva yapmaz. Muhammed b. Mesleme’nin Merhab’la savaşması hadîsinde râvî dedi ki
(* “**قال الراوي**” sözü: aslın hâmişinde metni şudur: “Dedim: Bu hadisin râvîsi, Sâgânî’nin dediği gibi, Câbir b. Abdillah el-Ensârî’dir; bunu Muhammed Murtazâ yazdı”) ikisinin hadîsine: Onlardan önce iki adam arasında onlarınki gibi bir savaş hiç görmedim; her biri, **عُمْرِيَّة** bir ağacın yanında, arkadaşına doğru kalktı; derken her biri, arkadaşından ona sığınır oldu; ondan bir şeyle örtünür örtünmez, arkadaşı, ona yakın olanı kesip kopardı ki ona ulaşsın; böylece kılıçla onu kesip koparmaya devam ettiler; nihayet onda bir dal kalmadı ve her biri arkadaşına ulaştı. İbnü’l-Esîr dedi ki: **الشجرة العُمْريَّة**: üzerine uzun bir **عُمْرٌ** geçmiş olan büyük, eski ağaçtır. Nehirler üzerinde biten büyük sedire, ardışık olarak, **عُمْرِيّ** ve **عُبْرِيّ** denir. Ve denir: Allah seninle meskenini **عَمَر** etsin; onu **يَعْمُره** **عِمارة** olarak; ve onu **أَعْمَره**: onu meskûn kıldı. **عامِرٌ** bir yer: **عِمَارةٍ** sahibi. **عَمِيرٌ** bir yer: **عامِرٌ**. Ezherî dedi ki: Kişi için “**أَعْمَر** الرجلُ منزلَه” **بالأَلف** ile denmez. “Araziyi **أَعْمَرْتُ**”: onu mamur buldum. **عَمِيرٌ** bir elbise: yani kalın. Harabeyi **عَمَرْت**; onu **أَعْمُره** **عِمارةً**; o da **عامِرٌ**dur, yani **مَعْمورٌ**; tıpkı **دافقٍ** yani **مدفوق** gibi; ve **عيشة راضية** yani **مَرْضِيّة**. Adam malını ve evini **عَمَر** eder; onu **يَعْمُره** **عِمارةً** ve **عُموراً** ve **عُمْراناً**: ona devam etti; Ebû Hanîfe, hurma tasvirinde Ebû Nüheyle’den inşâd etti:

Ona iki vakitte sulamayı sürdürdü; ve olmadı ki
Onun **عُمْرانِها**’sından dirhemlerle cimrilik etsin.

Ve denir: Falan **عَمِرَ**; **يَعْمَر**: yaşlanınca. Ve evin sakinine **عامِرٌ** denir; cem‘i **عُمّار**.

Onun sözü, yüce: **والبَيْت المَعْمور**; tefsirde geldi ki o, gökte Kâbe’nin hizasında bir evdir; her gün ona yetmiş bin melek girer; ondan çıkarlar ve ona geri dönmezler. **المَعْمورُ**: hizmet edilen. “Rabbime **عَمَرْت** ve onu haccettim”: yani ona hizmet ettim. Malın kendisi **عَمَر** eder; **يَعْمُرُ**; ve **عَمُر** **عَمارةً**; sonuncusu Sîbeveyh’tendir. Mekân onu **أَعْمَره** ve onda onu **اسْتَعْمَره**: onu orayı **يَعْمُره** kıldı. Aziz tenzilde: **هو أَنشأَكم من الأَرض واسْتَعْمَرَكم فيها**; yani onun imarına ve kavminizi ondan çıkarmaya size izin verdi ve sizi onun **عُمَّارَها**’sı kıldı.

**المَعْمَرُ**: su ve ot tarafından geniş olan, içinde ikamet edilen menzil; Tarafe b. el-Abd dedi ki:

Ey sana, bir **قُبَّرةٍ**den, bir **مَعْمَرِ**de!

Ve ondan seci’li söz sahibinin sözü: “**العُراضاتِ**’ı iz olarak sal; seni yerde bir **مَعْمَرا** arıyorlar”; yani senin için bir menzil arıyorlar; yüce sözü gibi: **يَبْغُونها عِوَجاً**. Ebû Kebîr dedi ki:

Onda olanı gördüm; sonra onu kaybettin,
Böylece senden sonra **المَعْمَرِ**e razı olmayan kaldım.

Oradaki “**فثُمَّ رُزِئْتِه**” sözünde **الفاء** zâiddir; başka yerlerde de zâid kılınmıştır; onlardan biri **الكتاب** beytidir:

Üzülme; ben bir ferahlığı helâk ettim,
Ben helâk olunca, işte o vakit üzül.

İkinci **الفاء** zâid olandır; birincisi zâid olamaz; çünkü zarf, “**اجْزَع**”ın ma‘mûlüdür; eğer ikinci **الفاء** şartın cevabı olsaydı, zarfın “**اجْزَع**” sözüne taalluku câiz olmazdı; çünkü bu **الفاء**dan sonra olan, ondan önce olana amel etmez. Bu böyle olunca, birinci **الفاء** şartın cevabıdır; ikincisi zâiddir. Ve denir: Falan oğullarının arazisine geldim de onu **أَعْمَرْتُها**; yani onu **عامِرةً** buldum. **العِمَارةُ**: mekânın onunla imar edildiği şey. **العُمَارةُ**: **العِمَارة** ücreti. Ona karşı **أَعْمَرَ**: onu zengin kıldı. **العُمْرة**: aziz ve celîl Allah’a itaat. Hacdaki **العُمْرة**: bilinen şeydir; ve **اعْتَمر** etmiştir; aslı ziyarettendir; cem‘i **العُمَر**. Yüce sözü: **وأَتِمُّوا الحجَّ والعُمْرة لله**; Zeccâc dedi ki: Amelde **العُمْرة**’nin mânası, yalnızca evin tavafı ve Safâ ile Merve arasında sa‘ydir; hac ile **العُمْرة** arasındaki fark: **العُمْرة** insan için senenin tamamında olur; hac ise senede bir vakittir, senede bir vakittir; dedi ki: Şevvâl, Zilkade ve Zilhicce’nin on günü olan hac ayları dışında onunla ihrama girmesi câiz değildir; **العُمْرة**’nin tamamı: evi tavaf etmesi ve Safâ ile Merve arasında sa‘y etmesidir; hac ise ancak Arefe günü Arafat’ta vakfeyle olur. **العُمْرة**: **الاعْتِمار**dan alınmıştır; o da ziyarettir; “Beyti kastetmede **اعْتَمر**”in mânası: ancak bununla tahsis edildi; çünkü mamur bir yerde bir amelle kastetti; bunun için **العُمْرة** ile ihrama girene: **مُعْتَمِرٌ** denildi. Kırâ‘ dedi ki: **الاعْتِمار** **العُمْرة**’dir; onu masdarla adlandırdı. Hadiste **العُمْرة** ve **الاعْتِمار**ın zikri birçok yerdedir; o, ziyaret ve kasttır; şer‘de, bilinen özel şartlarla Beyt-i Harâm’ı ziyaret etmektir. Esved hadîsinde dedi ki: **عُمّاراً** çıktık; dönünce Ebû Zerr’e uğradık; dedi ki: “Dağınık saçı tıraş ettiniz mi ve **التَّفَثَ**i giderdiniz mi, **عُمّاراً**?” yani **مُعْتَمِرين** olarak. Zemahşerî dedi ki: Bildiğim kadarıyla **عَمَر** “**اعْتَمَر**” mânasında gelmemiştir; fakat “Allah’ı **عَمَر** etti” yani ona ibadet etti; “Falan iki rek‘atı **عَمَر** etti” yani onları kıldı; ve o, Rabbini **يَعْمُر** eder: yani namaz kılar ve oruç tutar. **العَمَار** ve **العَمَارة**: baş üzerinde olan her şey; sarık yahut **قَلَنْسُوَةٍ** yahut taç yahut başka. Ve **اعْتَمَر**: yani sarıkla sarık sardı; sarık sarana **مُعْتَمِرٌ** denir; ondan A‘şâ’nın sözü:

Bize uykudan sonra gelince,
Ona secde ettik ve **العَمارا**yı kaldırdık;

yani ona tazim olarak onu başlarımızdan çıkardık.

**واعْتَمرة** yani onu ziyaret etti; denir ki: falan bize **مُعْتَمِراً** geldi, yani ziyaretçi olarak; bundan da

Bâhileli A‘şâ’nın sözü:
وجاشَت النَّفْسُ لَمَّا جاءَ فَلُهمُ،
وراكِبٌ، جاء من تَثْلِيثَ، مُعْتَمِرُ

el-Asma‘î dedi: **مُعْتَمِر** ziyaretçidir; Ebû Ubeyde dedi: o, sarıkla sarıklanmış olandır;
İbn Ahmer’in sözü:
يُهِلُّ بالفَرْقَدِ رُكْبانُها،
كما يُهِلُّ الراكبُ المُعْتَمِرْ

Bunda iki söz vardır: el-Asma‘î dedi: bulut onlardan **الفَرْقَدِ** üzerinden açılınca **أَهَلّوا**; yani tekbirle seslerini yükselttiler; tıpkı hac umresi isteyen binicinin **يُهِلّ** etmesi gibi; çünkü onlar **الفَرْقَد** ile yol bulurlardı. Başkası dedi: uzak bir çorak yerde, sulardan uzakta olduklarını kasteder; **فرقداً** gördüklerinde—ki o, yaban sığırının yavrusudur—**أَهلّوا**; yani tekbir getirdiler; çünkü suya yaklaştıklarını bilmişlerdi. **الاعْتِمار** için “kastetme” denir.
Ve **واعْتَمَر الأَمْرَ**: ona yöneldi ve onu kastetti; el-Acçâc dedi:
لقد غَزَا ابنُ مَعْمَرٍ، حين اعْتَمَرْ،
مَغْزًى بَعِيداً من بَعيد وضَبَرْ

Anlam: uzak bir **مَغْزًى**yı kastettiği zaman. Ve **ضبَرَ**: sıçramak için bacaklarını topladı.
Ve **العُمْرةُ**: erkeğin, kadınıyla onun ailesinin yanında gerdeğe girmesidir; eğer onu kendi ailesine naklederse, işte o **العُرْس**tur; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi.
Ve **العَمَارُ**: mersindir (**الآسُ**); ve denildi ki: her reyhan **عَمَارٌ**dur. Ve **العَمّارُ**: övgüsü güzel, kokuları güzel olandır; **العَمَار**dan alınmıştır; o da mersindir (**الآس**).
Ve **العِمَارة** ve **العَمارة**: selâmdır; ve A‘şâ’nın “ورفعنا العمارا” sözünde denildi ki: yani ona dua ile seslerimizi yükselttik ve “Allah seni yaşatsın” dedik; ve denildi ki: buradaki **العَمَارُ**, içki meclisini süslemek için kullanılan reyhandır; Farslar ona miُوران der; onlara bir giren girince, ondan bir şeyi elleriyle kaldırırlar ve onunla onu selâmlarlar; İbn Berrî dedi: onun rivayetinin doğrusu “ووَضَعْنا العَمارا”dır; “ورفعنا العَمَارا” diye rivayet edenin kastı, reyhan yahut duadır; yani onu reyhanla yahut ona dua ile karşıladık; “ووضعنا العمارا” diye rivayet edenin kastı ise **العِمَامة**dır; ve denildi ki: anlamı “Allah seni yaşatsın ve selâmlasın”dır; fakat güçlü değildir; ve denildi ki: buradaki **العَمارُ**, Acemlerin yaptığı gibi başlarına koydukları reyhan taçlarıdır; İbn Sîde dedi: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum.
Ve bir adam **عَمّارٌ**: korunmuş, örtülü; **العَمَر**den alınmıştır; o da mendil yahut başka bir şeydir; hür kadın onunla başını örter. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den nakletti; dedi ki: **العَمَرَ**, hür kadının başını örteceği bir **خِمار**ının ve bir **صَوْقَعة**sının olmaması; böylece başını kolunun içine sokmasıdır; ve şu beyit okundu:
قامَتْ تُصَلّي والخِمارُ مِن عَمَرْ

İbnü’l-A‘râbî nakletti: **عَمَر** Rabbine ibadet etti; ve o, Rabbine **لَعَامِرٌ**dir; yani ibadet edicidir. el-Lihyânî, el-Kisâî’den nakletti: onu Rabbine **يَعمرُ** ederken bıraktım; yani ibadet eder; namaz kılar ve oruç tutar.
İbnü’l-A‘râbî: denir ki, bir adam **عَمّار**dır; namazı çok, orucu çok olursa. Ve bir adam **عَمّار**dır; o, imanı güçlü, işinde sabit, vera‘ı kalın olan adamdır: **العَمِير**den alınmıştır; o da dokuması kalın, ipliği güçlü, işe dayanıklı elbisedir. Dedi ki: ve **عَمّارٌ**, topluluğa gerekli olan, cemaate bağlı, sultana şefkatli olan birleşik iştir; **العَمارةِ**dan alınmıştır; o da sarıktır (**العمامة**). Ve **عَمّارٌ**, **العَمْر**den alınmıştır; o da bekâdır; böylece imanında ve itaatinde bâki olur ve ölünceye kadar emir ve nehiy ile kaim olur. Dedi ki: ve **عَمّارٌ**, ev halkını ve arkadaşlarını, Resûlullah’ın—sallallahu aleyhi ve sellem—edebi ve sünneti üzere toplamış adamdır; **العَمَرات**tan alınmıştır; o da çenenin altındaki et parçalarıdır; bunlar **النَّغانِغُ** ve **اللَّغادِيدُ**dir; bunların hepsi İbnü’l-A‘râbî’den nakledilmiştir. el-Lihyânî: Âmiriyeli kadının konuşmasında şöyle dediğini işittim: onları falan falan yerde **سامِراً** ve **عامِراً** bıraktım; Ebû Turâb dedi: bunu Mus‘ab’a sordum; dedi ki: ikamet edenler, toplanmış olanlar.
Ve **العِمَارة** ve **العَمارةُ**: kabileden daha küçüktür; ve denildi ki: kendi başına duran büyük mahalledir; göçüyle, ikametiyle ve otlağa çıkışıyla tek başına ayrılır; ve o, insandan göğüstür (**الصدر**); büyük mahalle, göğsün **عِمَارة**sıyla **عِمَارة** diye adlandırıldı; çoğulu **عمائر**dir; bundan Cerîr’in sözü:
يَجُوسُ عِمارة، ويَكُفّ أُخرى
لنا، حتى يُجاوزَها دَليل

el-Cevherî dedi: ve **العَمَارة** kabile ve aşirettir; et-Teğlibî dedi:
لكل أُناسٍ من مَعَدٍّ عَمارةٍ
عَرُوِّضٌ، إِليها يَلْجأُون، وجانِبُ

Ve **عَمارة** “أُناس”tan bedel olduğu üzere nasb/cer ile (خفض) gelmiştir. Hadiste: Kelb’in **عَمَائر**ine ve onun müttefiklerine bir yazı yazdığı (geçer); **العَمَائرُ**: kesre ve fetha ile **عمارة**nın çoğuludur; kim fetha ile okursa, bazılarının bazısına sarık (**العِمامة**) gibi sarılması/kenetlenmesi sebebiyledir; kim kesre ile okursa, onlarda yerin imarı (**عِمارةَ الأَرض**) bulunduğu içindir; o, kabilelerden **البَطْن**ın üstündedir; ilkin **الشَّعْب** sonra **القبيلة** sonra **العَِمارة** sonra **البَطْن** sonra **الفَخْذ**.
Ve **العَمْرة**: diziyi ayırmak için onunla fasıl yapılan boncuktan parça; bununla kadına **عَمْرة** adı verildi; (şu beyitte):
وعَمْرة مِن سَرَوات النسا
ءِ، يَنْفَحُ بالمِسْك أَرْدانُها

Ve denildi ki: **العَمْرة** sevgi boncuğudur (**خرزة الحُبّ**). Ve **العَمْر**: küpedeki **الشَّنْف**tir; ve denildi ki: **العَمْر**, küpenin üst halkasıdır; **الخَوْقُ** ise küpenin alt halkasıdır. Ve **العَمَّار**: meclislerde ziynettir; **العَمْر**den alınmıştır; o da küpedir (**القرط**).
Ve **العَمْر**: diş etinden, her iki diş arasında akan ettir. Hadiste: Cebrâil bana misvakı tavsiye etti; ta ki **عُمورِي**me (zarar gelmesinden) korktum; **العُمُور**: dişlerin bitim yerleri ve onların yuvaları arasındaki ettir; tekili **عَمْر**dır, fetha ile; İbnü’l-Esîr dedi: bazen damme ile de gelir. İbn Ahmer dedi:
بانَ الشَّبابُ وأَخْلَفَ العَمْرُ،
وتَبَدَّلَ الإِخْوانُ والدَّهْرُ

Çoğulu **عُمور**dur; ve denildi ki: iki diş arasındaki her uzun (parça) **عَمْر**dır. Ve denildi ki: o, **العُمْر**ü kastetmiştir. Ve falan **عَمْراً** geldi; yani yavaş; musannifin bazı nüshalarında böyle sabit olmuştur; ve Ebû Ubeyd’i Kurâ‘ takip etmiştir; bazılarında ise: **عَصْراً**.
el-Lihyânî: **دارٌ مَعْمورة** cinlerin oturduğu evdir; **عُمَّارُ البيوت**: cinlerden onun sakinleridir. Yılanların öldürülmesi hadîsinde: “Bu evlerin **عَوامِرَ**i vardır; onlardan bir şey görürseniz, ona üç kez sıkıştırın/uyarın”; **العَوامِرُ**: evlerde bulunan yılanlardır; tekili **عامِرٌ** ve **عامرة**dir; denildi ki: uzun ömürleri sebebiyle **عَوامِرَ** diye adlandırıldılar.
Ve **العَوْمَرةُ**: karışıklık; denir ki: kavmi **عَوْمَرةٍ** içinde bıraktım; yani bağırış ve gürültü içinde. Ve **العُمَيْرانِ** ve **العُمَيْمِرانِ** ve **العَمَّرتان**
(* “العمرتان” sözü, elimizdeki asılda mîm’in şeddeli oluşuyla (yazılıdır); **القاموس**’ta ise ‘ayn’ın fethası ve mîm’in sükûnu iledir; şârihi, es-Sâğânî’den naklen mîm’in şeddelenmesini doğru görmüştür). Ve **العُمَيْمِرتان**: dilin kökünde iki küçük kemiktir.
Ve **اليَعْمورُ**: oğlaktır (**الجَدْيُ**); Kurâ‘dan. İbnü’l-A‘râbî: **اليَعامِيرُ** oğlaklar ve küçük koyunlardır; tekili **يَعْمور**dur; Ebû Zeyd et-Tâî dedi:
ترى لأَخْلافِها مِن خَلْفِها نَسَلاً،
مثل الذَّمِيم على قَرْم اليَعامِير

Yani süt onlardan, sanki burundan akan **الذَّمِيم** gibi akar. el-Ezherî dedi: Kutrub **اليَعامِيرَ**i ağaç yaptı; bu hatadır. İbn Sîde dedi: ve **اليَعْمورة** bir ağaçtır; ve **العَمِيرة** arı kovanıdır (**كُوَّارة النَّحْل**).
Ve **العُمْرُ**: hurma ağacından bir türdür; ve denildi ki: hurmadan bir türdür.
Ve **العُمور**: **السُّكَّر** hurma ağaçlarıdır
(* “السكر” sözü: iyi bir hurma türüdür),
özellikle; ve denildi ki: o, **العُمُر**dür; ‘ayn ve mîm’in dammesiyle; Kurâ‘dan; ve bir defa dedi ki: o, **العَمْر**dır; fetha ile; tekili **عَمْرة**dir; ve onlar uzun, ince (ağaçlar)dır (**طِوال سُحُقٌ**). Ebû Hanîfe dedi: **العَمْرُ** hurma ağacı…

**السُّكّر**; ve zamme (ile okunuş) iki lugatin daha üstünü(dür). Ve **العَمْرِيّ**: hurmadan bir tür; ondan da (rivayet edilmiştir).

El-Ezherî, Leys’ten hikâye etti: o dedi ki: **العَمْر** hurma ağaçlarından bir türdür; o, uzun **السَّحُوق**(tur). Sonra dedi ki: Leys, **العَمْر**’ın tefsirinde kalınlık etti; hâlbuki **العَمْرُ** **السُّكَّر** hurma ağacıdır; ona **العُمُر** denir; ve o, Bahreyn ehli yanında mâruftur. Er-Riyâşî, hurma bahçesi sıfatında inşâd etti:

Siyah, gece gibi; yeşili karardığında,
Karışık: **تَعْضوضُه**’u ve **عُمُرُه**’u,
**بَرْنيّ** **عَيْدانٍ**; kabuğu az.

Ve **التَّعْضوض**: gizli bir hurma türüdür; ve o, Hecer’in hurmalarının en hayırlılarındandır; siyah, tatlı lezzetlidir. Ve **العُمُر**: **السُّكّر** hurma ağacıdır; **سحوقاً** yahut **سحوق** olmayan. Dedi ki: Halîl b. Ahmed, hurma ağaçlarını ve onun renklerini insanların en bilgililerinden idi; eğer kitap onun telifinden olsaydı, **العُمُر**’ü bu tefsirle tefsir etmezdi. Dedi ki: Ben, **رُطَبَ العُمُرِ**’ü ve **رُطَبَ التَّعْضوضِ**’u yedim ve ikisini küçük hurma ağaçlarından, onların **عَيدانِها**’sından ve **جَبّارها**’sından devşirdim; müşâhede olmasaydı, Leys’e ve onun Halîl’ine—ki o onun dili(dir)—aldananlardan biri olurdum.

İbnü’l-A‘râbî: **كَثِير بَثِير بَجِير عَمِير** denir; (bu) **إِتباع**(tır). El-Ezherî dedi: **بالعين** ile böyle dedi.

Ve **العَمَرانِ**: iki kol ağzının iki ucu. Ve hadiste: “Erkeğin, **عَمَرَيْهِ** üzerinde namaz kılmasında beis yoktur”; **العين** ve **الميم**’i fetha ile. (Bu) tefsir İbn ‘Arefe’nindir; Herevî bunu **الغريبين**’de ve başkasında hikâye etti. Ve **عَمِيرة**: bir batnın babasıdır; Sîbeveyh bunu Kelb’de iddia etti; ona nisbet **عَمِيرِيّ** şâzdır. Ve **عَمْرو**: bir erkeğin adıdır; **عُمَر** ile arasını ayırmak için **الواو** ile yazılır; nasbda onu düşürürsün, çünkü **الأَلف** onun yerini tutar. Cem‘i: **أَعْمُرٌ** ve **عُمور**. Ferazdak, babası ve dedeleriyle iftihar ederek dedi:

Ve bana Zurâre, yüce (şeyler) bina etti,
Ve **عَمرو**’l-hayr, **العُمورُ** zikredilince (zikredilir).

**الباذِخاتُ**: şeref ve mecdd(e) yüksek mertebeler. Ve **عامِرٌ**: bir isimdir; ve onunla mahalle de adlandırılabilir. Sîbeveyh, mahalle hakkında inşâd etti:

Atlılar akşamleyin (iken) yetiştiğimizde,
Çağırdılar: “Ey Kelb!” ve biz **عامِر**’e intisap ettik.

Şairin sözüne gelince:

Ve doğurdukları kimselerdendir: **عامِـ**
**ـرُ**; uzunluğun sahibi ve genişliğin sahibi,

Şüphesiz Ebû İshak dedi ki: Burada **عامر** kabile adıdır; bu yüzden onu sarf etmedi. Ve **ذو** dedi, **ذات** demedi; çünkü onu lafza hamletti; başkasının sözü gibi:

Kabrinin üzerinde ona ağlayarak kalktı:
Benden sonra kim var, ey **عامِرُ**?
Beni evde **ذا غُرْبةٍ** olarak bıraktın;
Yardımcısı olmayan zelil oldu.

Yani **ذات غُرْبة**; şahıs mânasına göre müzekker yaptı. Biz birinci beyti ancak şunu bilmen için inşâd ettik: bunun söyleyeni bir kadındır. Ve **عُمَر**: tesmiye hâlinde ondan ma‘dûldür; çünkü eğer sıfat hâlinde ondan ‘adl edilseydi **العُمَر** denirdi; **العامِر** kastedilirdi. Ve **عامِرٌ**: bir kabilenin babasıdır; o, **عامرُ بن صَعْصَعَة بن معاوية بن بكر بن هوازن**’dir. Ve **عُمَير** ve **عُوَيْمِر** ve **عَمَّار** ve **مَعْمَر** ve **عُمارة** ve **عِمْران** ve **يَعْمَر**: hepsi isimlerdir. Ve Antara’nın sözü:

Etrafımda, iki **مِذْرَوَيْها**’sını **آسْتُك**’unu silkeler,
Beni öldürmek için mi? İşte ben, **عُمارا**.

Bu, **عُمارة**’nın terhîmidir; çünkü onunla **عُمارةَ بن زياد العبسي**’yi hicveder. Ve **عُمارةُ بن عقيل بن بلال بن جرير**: pek edîb(dir). Ve **العَمْرانِ**: **عَمْرو بن جابر بن هلال بن عُقَيْل بن سُمَيّ بن مازن بن فَزارة** ve **بَدْر بن عمرو بن جُؤيّة بن لَوْذان بن ثعلبة بن عديّ بن فَزارة**; ve ikisi, Fezâre’nin iki **رَوْق**’udur. İbnü’s-Sikkît, Kurâd b. Hubeş es-Sâridî için, ikisini anarak inşâd etti:

**العَمْران** toplandığında: **عَمْرو بنُ جابر**
Ve **بَدْرُ بن عَمْرٍو**, **ذُبْيان**’ı **تُبَّعا** sanırsın.
İşlerin anahtarlarını ikisine attılar,
Hepsi birlikte; istemeyerek ve isteyerek.

Ve **العامِرانِ**: **عامِرُ بن مالك بن جعفر بن كلاب بن ربيعة بن عامر بن صعصعة**—o, Ebû Berâ’ **مُلاعِب الأَسِنَّة**’dir—ve **عامر بن الطفيل بن مالك بن جعفر بن كلاب**—o, Ebû ‘Alî’dir. Ve **العُمَران**: Ebû Bekir ve **عُمَر**, Allah Teâlâ ikisinden razı olsun. Ve denildi ki: **عمر يبن الخطاب** ve **عمر بن عبد العزيز**, Allah ikisinden razı olsun. Muâz el-Herrâ’ dedi: **سِيرةُ العُمَرَيْنِ**’in, **عُمَر بن عبد العزيز**’in hilâfetinden önce söylendiği muhakkak; çünkü onlar, Dâr günü Osman’a: “**سِيرةَ العُمَرَيْن**’i tutuyorsun” dediler. El-Ezherî dedi: **العُمَران** Ebû Bekir ve Ömer’dir; **عُمَر** galip kılındı; çünkü iki ismin daha hafifidir. Dedi ki: “Eğer denilirse: Ebû Bekir’den önce olduğu ve ondan daha faziletli olduğu hâlde nasıl **عُمَر** ile başlandı?” Şüphesiz Araplar bunu yapar: daha aşağı olanla başlarlar; “**رَبيعة** ve **مُضَر**; **سُلَيم** ve **عامر**” derler; azı da çoğu da bırakmadı. Muhammed b. el-Mukrem dedi: Bu söz, el-Ezherî’den olup içinde **عمر**’e karşı bir **افْتِئات** vardır—Allah ondan razı olsun—ve o, onun şu sözüdür: “Şüphesiz Araplar daha aşağı olanla başlarlar.” Bu lafzı salıvermekten—ki bu, bu iki kerîm isimle şereflenen bu mevkiin celâline yakışmaz—müstağni idi; **عُمَر**’e misal vurulmuş bir örnekte—Allah ondan razı olsun. “**غُلِّب عُمر لأَنه أَخفّ الاسمين**” sözü ona yeterdi; bu ibarenin çirkinliğine temas etmezdi. Böyle bir şeye mecbur olup kendini başka bir hüccete muhtaç kıldığı yerde, lafızların sevki onun elindeydi; “Araplar **المفضول**’ü takdim eder” yahut “**الأَفضل**’i yahut **الأَشرف**’i te’hîr eder” yahut “**المشروف** ile başlarlar” diyebilirdi. **أَفعل**’e gelince, bu sîga üzere onu getirmesi, sahâbe hakkında salıverdiği lafızlara karşı az aldırışını gösterdi—Allah onlardan razı olsun. Ebû Bekir—Allah ondan razı olsun—daha faziletli olsa da, **عمر** hakkında—Allah ondan razı olsun—“**أَخسّ**” denilmez; Allah bize ve ona afv etsin. Katâde’den rivayet edildi: ona **عِتْق أُمهات الأَولاد** hakkında soruldu; dedi ki: **قضى العُمَران فما بينهما من الخُلَفاء بعتق أُمّهات الأَولاد**. Katâde’nin “**العُمَران فما بينهما**” sözünde, şüphesiz o, **عُمر بن الخطاب** ve **عُمَر ابن عبد العزيز**’dir; çünkü Ebû Bekir ile **عُمَر** arasında halife yoktu. Ve **عَمْرَوَيْهِ**: kesre üzere mebnî a‘cemî bir isimdir. Sîbeveyh dedi: **عَمْرَوَيْه**’e gelince, şüphesiz o, onun a‘cemî olduğunu ve a‘cemî isimlerden bir tür olduğunu iddia etti; ve onun sonuna, a‘cemîliğe lâzım olmayan bir şey ilzâm ettiler. A‘cemîyi sarf etmeyi terk ettikleri gibi, bunu da ses menzilesine koydular; çünkü onun iki işi cem ettiğini gördüler; onu **إِسمعيل** ve benzerlerinden bir derece aşağı yazdılar ve onu, her yerde tenvinli, meksûr **غاقٍ** menzilesine koydular. Cevherî dedi: Onu nekre yaparsan tenvinlersin; “**مررت بعَمْرَوَيْهِ** ve **عَمْرَوَيْهٍ** başka” dersin. Ve dedi ki: **عَمْرَوَيْه** iki şeydir; bir yapıldı. Aynı şekilde **سيبويه** ve **نَفْطَوَيْه**. Müberred, onun tesniyesi ve cem‘inde **العَمْرَوَيْهانِ** ve **العَمْرَوَيْهُون**’u zikretti. Başkası zikretti ki: “Bu **عَمْرَوَيْهُ** ve **سِيبَوَيْهُ**” diyen ve “**رأَيت سِيبَوَيْهَ**” diyen, onu i‘râb ederse, tesniye eder ve cem‘ eder; Müberred bunu şart koşmadı. Ve **يحيى بن يَعْمَر العَدْوانيّ**: **يَعْمَر** sarf olunmaz; çünkü **يَذْهَب** gibidir. Ve **يَعْمَر الشُِّدّاخ**: Arap hâkimlerinden biridir. Ve **أَبو عَمْرة**: Muhtâr’ın elçisidir.
(* Onun sözü: “**المختار**” yani Ebû Ubeyd’in oğlu; **شرح القاموس**’ta olduğu gibi.)

Ve bir kavme indiğinde, onlara öldürme ve savaş belâsı inerdi; ve onunla uğursuzluk sayılırdı. Ve **أَبو عَمْرة**: **الإِقْلالُ**(dır); dedi ki:

Şüphesiz **أَبا عَمْرة** en kötü komşudur.

Ve dedi ki:

**أَبو عَمْرة** odamın ortasına kondu.

Ve **أَبو عَمْرة**: açlığın künyesidir. Ve **العُمُور**: Abdülkays’tan bir hayy’dır. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

Emziren kadınları sana bir bağış yaptık,
**شَنّ**’in ve **العُمُور**’un ve **أَضْجَما**’nın bineklerine.

**شَنّ**: Kays’tandır, yine. Ve **الأَضْجَم**: **ضُبَيْعة بن قيس ابن ثعلبة**’dir. Ve **بنو**

عمرو b. **الحرث**: bir kabile; ve **حذيفة بن أَنس الهذلي**’nin sözü:
“Belki siz, öldürüldüğünüz vakit hatırladınız,
ve **مَن تَعَمَّرا** olanı öldürmeyi terk etmeyeceksiniz.”
Denildi: **مَن تَعَمَّر**’in mânası, **بني عمرو بن الحرث**’e nisbet etti; ve denildi: mânası, **العُمْرة** ile gelen kimse.
Ve **اليَعْمَريّة**: **الشَّرَبّة**’den, **بطن نخل**’den bir vadide, **بني قعلبة**’ye ait bir su.
Ve **اليَعامِيرُ**: bir yerin adı; **طفيل الغنوي** dedi:
“Yarın için sizin birliğinizi topladıkları vakit derler:
Anan sana, **اليَعامِير**’de ve baba(da) olan şeydendir.”

(* Bu mısra yarımı vezin bakımından bozuk olup, **اليعامير** müzekker olduğu takdirde, “**لغدٍ**” yerine “**فيه**” konulursa sahih olur; bu, **اليعامير**’in önceki bir şiirde zikredilmiş olması hâlinde, içindeki zamirin ona dönmesi içindir).

Ve **أَبو عُمَيْر**: **الفَرْج**’in künyesi.
Ve **أُمُّ عَمْرو** ve **أُم عامر**; birincisi nâdirdir: **الضُبُع** (sırtlan) mâlûmdur; çünkü o, türün onunla adlandırıldığı bir isimdir; **الراجز** dedi:
“Ey **أُمَّ عَمْرٍو**, müjde ile sevin,
Yaygın bir ölüm ve iri çekirge(ler).”
Ve **الشنفرى** dedi:
“Beni gömmeyin; şüphesiz kabrim haramdır
size; fakat müjdelen, ey **أُمَّ عامر**.”
**الضبع**’a **أُمّ عامر** denir; sanki onun yavrusu **عامر**’dir; ve ondan **الهذلي**’nin sözü:
“Ve nice in vardır, gömleğin yakası gibi,
onda **عامِرٌ** vardır ve onda **فُرْعُلُ** vardır.”
Ve onların darbımesellerindendir: “**خامِرِي أُمَّ عامر**; iri çekirge(ler) ve öldürülmüş erkeklerin yığını ile müjdelen”; ona karşı alçalır; nihayet onu ağzından yakalar, sonra onu sürükler ve onu çıkarır.
Dedi: Araplar onunla ahmaklıkta mesel darbeder; adam onun inine gelir de, onu içeri soktuktan sonra, ışığı görmesin diye ağzını kapatır; böylece sırtlan onun üzerine hamle eder; o da ona bu sözü söyler; yumuşak sözle aldatılan kimse için mesel olarak darb olunur.
