# عمط — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B7/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%85%D8%B7/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عمط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B7.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: عمط

باب العين والطّاء والميم معهما
ط ع م، ط م ع، م ط ع، م ع ط مستعملات،ع م ط،ع ط م مهملان
طعم:
الطَّعم، طَعم كلّ شيء وهو ذوقه.
والطّعم: الأكل. إنّه ليطعم طعْماً حَسَناً. وهو حَسَنُ المَطعم، كما تقول: حَسَنُ المَلْبَس، أي: طَعَامُهُ طيْبٌ، ولباسه جميل. وفلان حسن الطِّعْمَةِ كسرت كالجِلسة، لأنّه ضَرْبٌ من الفعل، وليس بفَعْلَةٍ واحدة.
وكُلُّ فِعْلٍ واقع لا يُحرّك مصدره نحو الطَّعْم، لأنّك تقول: طَعِمْتُ الطّعام، وما لم يقع يحرّك مصدره مثل نَدِمَ، لأنك لا تقول: نَدِمْتُ الشيءَ. والطَّعامُ اسمٌ جامعٌ لكلِّ ما يُؤْكَلُ، وكذلك الشّراب لكلّ ما يُشْرَبُ.
والعالي في كلامِ العَرَب: أنّ الطّعام هو البُرُّ خاصّة. ويقال: اسم له وللخُبْزِ المخبوز، ثم يُسَمَّى بالطعام ما قرب منه، وصار في حدّه، وكلُّ ما يَسُدُّ جوعاً فهو طَعام. قال تعالى: أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ البَحْرِ وطَعَامُهُ مَتاعاً لكُمْ .
فسمَّى الصّيدَ طَعاماً، لأنّه يَسُدُّ الجوعَ، ويُجْمَعُ: أطْعِمَة وأَطْعِمات.
ورجل طاعِمٌ: حسن الحال في المَطْعَم. قال:
فَاقْعُدْ فإنّكَ أنْتَ الطّاعم الكاسي
وطَعِمَ يَطْعَمُ طعاماً، هكذا قياسُه.
وقول العرب: مُرُّ الطَّعْمِ وحُلْو الطَّعْمِ معناه الذّوق، لأنّكَ تقول: اطْعَمْهُ، أي: ذُقْهُ، ولا تُريد به امضَغْه كما يُمْضَغ الخبز، وهكذا في القرآن: "ومَنْ لم يَطْعَمْهُ فإِنّه منّي".
فجعل ذوق الشّراب طَعْماً. نهاهم أن يأخذوا منه إلا غَرْفَة وكان فيها ريُّ الرّجُلِ وريُّ دابَّتِهِ.
رجلٌ مِطْعَامٌ: يُطْعِمُ النّاسَ، ويَقْري الضَّيفَ في الشّتاء والصّيف.
وامرأةٌ مِطْعَامٌ بغير الهاء، ورجلٌ مِطْعَمٌ شديدُ الأكل، و المرأة بالهاء.
وطُعْمُ المسافِر: زادُهُ. والطُّعْمُ: الحبُّ الذي يُلْقَى للطّير.
والطُّعْمَةُ: المأكُلَة. والمَطْعَمُ: القوس، لأنها تطعم الصّيد. قال ذو الرّمة:
وفي الشمال من الشِّرْيانِ مُطْعَمَةٌ		كَبْداءُ في عَجْسِها عَطْفٌ وتقويم
وطُعْمَة: من أسماء الرّجال. والمُطْعِمةُ: الإصْبَعُ الغليظةُ المتقدّمةُ من الجوارح، لأنّ الجارحةَ به تحفظ اللَّحْمَ، فاطَّرَدَ هذا الإسم في الطّيرِ كلِّها.
والمُطَعِّمُ من الإِبل الذي تجدُ في مُخِّهِ طَعْمُ الشّحْمِ من سِمَنِهِ. وكلُّ شيء إذا وُجِدَ طَعْمُهُ فقد أطْعَمَ. واطّعَمَتِ الشّجرةُ أدركت ثَمَرَتُها على بناء افتعلت، يعني أخذت طعمها وطابت. قال أبو ليلَى: أطْعَمَ النّخلُ بالتخفيف. ومنه طَعُومٌ يوجد فيه طعمُ السِّمَنِ. وطَعمْتُ أَطْعَمَ طَعْماً، أي: أكلت. وجزور طَعُومٌ: بين السّمين والمهزول. والمُطْعِمَتانِ: من رِجْلِ كلِّ طائرٍ: المتقدمتان المتقابلتان.
طمع:
طَمِعَ طَمَعاً فهو طامِعٌ، وأطْعَمَهُ غيره، وإنه لطَمِعٌ: حريص.
والأطْماعُ: أرزاق الجند. وما أطْمَعَ فلاناً، وإنّه لطَمُعَ - الرجل - بضمّ الميم على معنى التّعجّب، وكذلك التّعجّب في كلِّ شيءٍ كقولك لَخَرُجَتِ المرأة، أي: كثيرة الخروج، ولَقَضُوَ القاضي، مضموم أجمع إلا ما قالوا في نِعْمِ بِئْسَ، رواية تروى عنهم. غير لازم لقياس التّعجّب، لأنّهم لا يقولون: نَعُمَ ولا بَؤُس والباقيةُ كذلك.
وامرأة مِطْماعٌ: تُطْمِعُ ولا تُمَكِّنُ. والمَطْمَعُ: ما طعمت فيه، ويقال: إنّ قول المخاضعة لمَطْعَمَةٌ، ونحوه في كل شيء.
والمَطْمَعَةُ هو الطَّمَعُ نفسُه، طَمِعْتُ فيه مَطْمَعَةً.
مَطَعَ:
المَطْعُ: ضَرْبٌ من الأكل بأدنى الفم، و التّناوُل في الأَكْلِ بالثنايا وما يليها من مقدّمة الأسنان.
معط:
المَعْطُ: مدّ الشيء. وامتعَطْتُ السَّيْفَ من غِمْدِهِ، سللته،ولو قلت: معطته لاستقام، وإنّه لَطوِيلٌ مُمَّعِط بتشديد الميم وكسرِ العين، أي: كأنه قد مُدّ مدّاً. ومَعِطَ يَمْعَطُ مَعَطاً فهو أمعط، مَعِط.
وامَّعَطَ شَعرُهُ امّعاطاً إذا تمرَّطَ فذهب. ومَعَطْتُ الشَّعر من رأس الشّاةِ ونحوه إذا مددته فنتفته.
والأَمْعَط: الذي لا شَعر على جسدِهِ كالذّئبِ الأمْعَط الذي قد تمعَّط شَعْره. ومَعِطَ الذّئبُ، ولا يُقالُ مَعِطَ شَعرُهُ.
ذئبٌ أمْعَطُ يفسّرونه بالخُبث. و الأصلُ ما فسّرتُ لك، لأنّه أخبثُ من غيره، وإذا تَمَرَّطَ شَعْرُهُ يتأذَّى بالذُّباب والبَعوضِ، فيخرُجُ على أذىً شديدٍ وجوعٍ فلا يكاد يَسْلَمُ مِنْهُ ما اعترض له.
ولِصٌّ أمْعَطُ، ولُصوصٌ مُعْطٌ، تشبيهاً بالذئاب لخُبْثِهِمْ وهو الذي مع خبثه لاشيء معه.
والمَعْطُ: ضربٌ من النِّكاح. وبنو مُعَيْط حَيٌّ من قُرَيْش.

### Türkçe

باب **العين** ve **الطّاء** ve **الميم** onlarla birlikte

**ط ع م**، **ط م ع**، **م ط ع**، **م ع ط** kullanımdadır; **ع م ط**، **ع ط م** ihmâl edilmiştir.
**طعم**:
**الطَّعم**: her şeyin **طَعم**’ı; o, onun tadıdır.
Ve **الطّعم**: yeme. Şüphesiz o, güzel bir **طعْماً** yer. Ve o, **حَسَنُ المَطعم**’dır; senin “**حَسَنُ المَلْبَس**” demen gibi; yani: onun yemeği hoştur ve elbisesi güzeldir. Ve falan **حسن الطِّعْمَةِ**’dir; **الجِلسة** gibi kesreli kılındı; çünkü o, fiilden bir türdür ve tek bir **فَعْلَةٍ** değildir.
Ve vâki olan her fiil: masdarı harekelenmez; **الطَّعْم** gibi; çünkü sen “yemeği yedim” dersin. Vâki olmayan ise masdarı harekelenir; **نَدِمَ** gibi; çünkü sen “şeye pişman oldum” demezsin. Ve **الطَّعامُ**: yenilen her şey için câmi bir isimdir; aynı şekilde **الشّراب** da içilen her şey içindir.
Ve Arapların sözünde yüksek olan: **الطّعام**’ın özellikle **البُرُّ** olmasıdır. Ve onun ve pişmiş ekmeğin adı olduğu söylenir; sonra ona yakın olan ve onun sınırında olan şeye **الطعام** denir; ve açlığı gideren her şey **طَعام**’dır. Yüce Allah dedi ki: “Size deniz avı ve onun **طَعَامُهُ** size bir faydalanma olarak helâl kılındı.”
Böylece avı **طَعاماً** diye adlandırdı; çünkü o açlığı giderir. Ve çoğulu: **أطْعِمَة** ve **أَطْعِمات**.
Ve **رجل طاعِمٌ**: **المَطْعَم**da hâli güzel olan. Dedi ki:
فَاقْعُدْ فإنّكَ أنْتَ الطّاعم الكاسي
Ve **طَعِمَ يَطْعَمُ طعاماً**; onun kıyası böyledir.
Ve Arapların sözü: **مُرُّ الطَّعْمِ** ve **حُلْو الطَّعْمِ**; manası tattır; çünkü sen “**اطْعَمْهُ**” dersin; yani “tat”; bununla, ekmeğin çiğnendiği gibi “çiğne”yi kastetmezsin. Ve Kur’an’da da böyledir: “Ve kim onu **يَطْعَمْهُ** ise, şüphesiz o bendendir.”
Böylece içeceğin tadını **طَعْماً** kıldı. Onları, ondan bir avuçtan başka almaktan men etti; onda adamın kanması ve binitinin kanması vardı.
**رجلٌ مِطْعَامٌ**: insanlara yedirir ve kışta ve yazda misafire ikram eder.
Ve **امرأةٌ مِطْعَامٌ** hâ’sız; ve **رجلٌ مِطْعَمٌ**: yemeği şiddetli olan; kadın ise hâ ile.
Ve **طُعْمُ المسافِر**: azığıdır. Ve **الطُّعْمُ**: kuşa atılan danedir.
Ve **الطُّعْمَةُ**: yenilecek şey. Ve **المَطْعَمُ**: yaydır; çünkü o avı yedirir (avlatır). **ذو الرّمة** dedi ki:
وفي الشمال من الشِّرْيانِ مُطْعَمَةٌ		كَبْداءُ في عَجْسِها عَطْفٌ وتقويم
Ve **طُعْمَة**: erkek adlarındandır. Ve **المُطْعِمةُ**: yırtıcıların önde gelen kalın parmağıdır; çünkü yırtıcı onunla eti tutar; böylece bu isim bütün kuşlarda sürüp gitmiştir.
Ve develerden **المُطَعِّمُ**: semizliğinden dolayı iliğinde yağın **طَعْمُ**’unu bulduğun şeydir. Ve her şey, **طَعْمُهُ** bulunduğu zaman, artık **أطْعَمَ** olmuştur. Ve **اطّعَمَتِ الشّجرةُ**: meyvesi olgunlaştı; **افتعلت** binası üzerinedir; yani tadını aldı ve hoş oldu. **أبو ليلَى** dedi ki: **أطْعَمَ النّخلُ** (tahfîf ile). Ve ondan: **طَعُومٌ**; onda semizliğin tadı bulunur. Ve **طَعمْتُ أَطْعَمَ طَعْماً**: yani yedim. Ve **جزور طَعُومٌ**: semiz ile zayıf arasında. Ve **المُطْعِمَتانِ**: her kuşun ayağından; önde olan, karşılıklı iki tanedir.

**طمع**:
**طَمِعَ طَمَعاً**; o hâlde o **طامِعٌ**’dir. Ve başkası onu **أطْعَمَهُ**. Ve şüphesiz o **لَطَمِعٌ**’dir: hırslı.
Ve **الأطْماعُ**: askerlerin rızıklarıdır. Ve falanı ne **أطْمَعَ** etti! Ve şüphesiz o **لَطَمُعَ**dır — adam — mîm’in dammesiyle; taaccüb manası üzere. Ve taaccüb her şeyde böyledir; senin “**لَخَرُجَتِ المرأة**” demen gibi; yani çok çıkışlıdır. Ve “**لَقَضُوَ القاضي**”; hepsi dammeli; ancak onların **نِعْمِ بِئْسَ** hakkında söyledikleri müstesna; onlardan rivayet edilen bir rivayet. Taaccüb kıyasına lâzım değildir; çünkü onlar “**نَعُمَ**” demezler ve “**بَؤُس**” da demezler; geri kalanı da böyledir.
Ve **امرأة مِطْماعٌ**: ümitlendirir, fakat imkân vermez. Ve **المَطْمَعُ**: onda tamah ettiğin şeydir. Ve denilir ki: boyun eğerek konuşanın sözü elbette bir **لَمَطْعَمَةٌ**’dir; ve bunun benzeri her şeydedir.
Ve **المَطْمَعَةُ**: bizzat **الطَّمَعُ**’ın kendisidir; “onda tamah ettim” **مَطْمَعَةً**.

**مَطَعَ**:
**المَطْعُ**: ağzın en alt kısmıyla yemenin bir türüdür; ve yemede **الثنايا** ile ve onun ardından gelen ön dişlerin ön tarafıyla alma.

**معط**:
**المَعْطُ**: bir şeyi uzatmadır. Ve “kılıcı kınından **امتعَطْتُ**”: onu sıyırdım; eğer “**معطته**” deseydin de düzgün olurdu. Ve şüphesiz o, uzun bir **مُمَّعِط**tır; mîm’in şeddelenmesi ve **العين**’in kesresiyle; yani sanki uzatılarak uzatılmış gibidir. Ve **مَعِطَ يَمْعَطُ مَعَطاً**; o hâlde o **أمعط**tır; **مَعِط**.
Ve **امَّعَطَ شَعرُهُ امّعاطاً**: dökülüp gittiği zaman. Ve koyunun başından ve benzerinden kılı **مَعَطْتُ**: onu uzatıp yolduğum zaman.
Ve **الأَمْعَط**: bedeninde kıl olmayan kimsedir; kılı dökülmüş **الذّئبِ الأمْعَط** gibi. Ve “kurt **مَعِطَ** oldu” denir; “kılı **مَعِطَ** oldu” denmez.
**ذئبٌ أمْعَطُ**: onu kötülükle açıklarlar. Asıl ise sana açıkladığımdır; çünkü o, başkasından daha kötüdür; ve kılı döküldüğü zaman sinek ve sivrisinekten eziyet görür; böylece şiddetli bir eziyet ve açlık üzere çıkar; ona arız olan şeyden neredeyse kurtulamaz.
Ve **لِصٌّ أمْعَطُ**; ve **لُصوصٌ مُعْطٌ**; onların kötülükleri sebebiyle kurtlara benzetme olarak; ve o, kötülüğüyle beraber yanında hiçbir şey olmayan kimsedir.
Ve **المَعْطُ**: nikâhın bir türüdür. Ve **بنو مُعَيْط**: **قُرَيْش**’ten bir kabiledir.
