# عمق (ع-م-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%85%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Ulaşılması zor

- Harfler: ع - م - ق
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [عَمِيقٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%82/siga/%D8%B9%D9%8E%D9%85%D9%90%D9%8A%D9%82%D9%8D.md) | فَعِيلٍ | Ulaşılması zor | 1 | 1 | [22:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%82/ayet/22:27.md) |

## Mücavir kökler — 7 mücavir (11 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ضمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Zayıf binek
2. [فجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Fecc İki dağ arasındaki geçit yol, bel demektir
3. [حجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Hacebe kaş demektir
4. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Rical ayak demektir
5. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kulak demektir
6. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
7. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عمق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [سحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%82.md), [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md), [غور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Kuyuda veya vadi tabanında dibe doğru uzanan derinlik, ötelenmiş dikey veya yatay uzaklık |
| Çekirdek Özet 2 | Hac çağrısına icabet için yeryüzünün en uzak, derin ve sarp vadilerinden merkeze yönelme |
| Çekirdek Özet 3 | Merkez ile çeper arasındaki nihai mesafeyi kateden ve meşakkatle gerçekleşen toplanma hareketi |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca dikey kuyu çukuru veya soyut zihinsel derinlik sayıp Kur'an'daki engin coğrafi uzaklık ve meşakkat boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عم | Kuşatma, bütüne yayılma, köklü ve kapsamlı olma hali. [عمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%85.md) kökünde bütünü sarıp genelleşme, [عمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B1.md) kökünde mekanı doldurup imar etme, [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) kökünde gücü bütünüyle ortaya koyma, [عمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%AF.md) kökünde ana dayanak kurma ve [عمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A.md) kökünde görüşün bütünüyle kapanması örneklerinde bu kuşatıcı yapı görülür. | ق | Kuşatıcı ve köklü yapıyı nihai sınıra, dip noktaya veya aşılamaz bir uzaklık çizgisine bağlayarak dikeyde derinlik, yatayda ise aşılması güç dipsel uzaklık boyutu kazandırmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Bakışın, kaynağın ve dip algısının odaklandığı çıkış noktası |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Aşağıya doğru süzülen, yayılan ve dipte biriken engin kütle |
| ق | ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Bakışın veya yolun son bulduğu en uzak ufuk çizgisi ve dip sınır |
| عمق | Gözün veya suyun nihai sınıra doğru uzanması | Bakışın veya hareketin kuyu dibi ya da dağ vadileri boyunca ufkun en uç, sarp ve görünmez dip sınırına kadar uzanıp orada toplanması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kuyunun kazılarak dibinin iyice uzaklaştırılması, su kuyusunun derin olması veya dağlar arasında tabanı basık, dip mesafesi uzak vadiler. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şemmâh bin Dırâr beytinde geniş ve ötelenmiş uzak araziyi nitelemek üzere şöyle kullanılmıştır: وأَفْيح من رُوْضِ الرُّبابِ عَمِيق |
| Erken Arapça kullanım | Kuyuyu iyice derin kazmayı ifade eden أعْمَقَ الحافرُ البئر tabiri ve vadilerin birbirinden son derece uzak çukurlarını anlatan بطن عميق deyişi. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça عمق kökü, Sami dillerinde genel olarak "derin olmak", "derine inmek" veya "dip topoğrafya" kavram alanıyla doğrudan bağlantılı köklü bir mirastır. İbranicede עָמֹק (ʿāmōq - derin olmak, dipsiz olmak), עֵמֶק (ʿēmeq - derin vadi, ova, çukur arazi) ve Aramice ile Süryanicede ʿamqā (derinlik, çukur, alçak vadi tabanı) biçimlerinde düzenli fonetik ve semantik ses denkliğiyle korunmuştur. Akadcada emēqu ve umqu formlarıyla hem fiziksel derinliği hem de buna bağlı olan kavranması güç bilgelik ve özen gösterme durumunu ifade eder. Erken Sami katmanında kök öncelikle topografik bir alçaklığı, kuyu tabanını ve iki dağ arasındaki basık vadi zeminini işaret ederken; Arapçada bu dikey çukur boyutu, ufukta kaybolan ve iki yükselti arasındaki derin vadilerden geçen yatay uzaklık semantiğiyle genişlemiş ve hem dikey derinliği hem de yataydaki son derece meşakkatli ırak mesafeyi kapsayan çift yönlü bir genişlik kazanmıştır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kuyu ve vadi tabanının uzaklığından hem dikey derinliğe hem yatay boyutta ötelenmiş uzak mesafeye intikal | Kuyunun dibinin uzak olması anlamından türeyerek her türlü dipsel uzaklığı ve sarp vadi yollarını kapsayacak şekilde genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ʿāmōq, Aramice ve Süryanice ʿamqā, Akadca emēqu/umqu | Düzenli fonetik denklikle derin vadi, kuyu dibi ve nüfuz edilmesi güç derinlik anlamı korunmuştur. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve güvenilir bir dış aile akrabalığı tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عمق | Anlamlı | Kuyuda ve yolda derinlik | Dibe doğru uzanan derinlik ve ötelenmiş uzak mesafe | Hedef kök, Kur'an'da geçer |
| [عقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%85.md) | Anlamlı | Kısırlık ve verimsizlik | Rahmin dölyatağının kapanması, neticesiz kalma, darlık ve kısır rüzgar | Kur'an'da geçer, neticenin kesilmesi |
| [معق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D9%82.md) | Anlamlı | Kuyu dibi ve göz pınarı | Kuyunun uzak dibi veya gözün iç ucu | Kur'an'da geçmez, hedef kökün kalbidir (metatez) |
| [مقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%82%D8%B9.md) | Anlamlı | Şiddetle çekip içme | Suyu veya sütü dibine kadar çekip tüketme, yüksekten düşme | Kur'an'da geçmez |
| [قعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D9%85.md) | Anlamlı | Burun veya boyun eğriliği | Burnun içe doğru basık olması, bir şeyi kökünden çekip alma | Kur'an'da geçmez |
| [قمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B9.md) | Anlamlı | Başını ezme ve bastırma | Bir şeyi şiddetle bastırıp boyun eğdirme, genişten dara akıtma | Kur'an'da geçer, zorlayıcı bastırma |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عمق | Merkez | Dikey ve yatay dip uzaklık | Kuyunun dibi veya vadilerin sarp tabanları boyunca uzanan son derece ötelenmiş mesafe | Boyutsal derinliği ve meşakkatli mesafeyi birlikte barındırır. |
| [سحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%82.md) | Komşu | Düzlemsel son derece uzaklık | Aşınma, ezilme ve parçalanma ile ufukta gözden kaybolacak kadar uzaklaşma | Mekanın yatayda silinip aşınacak denli uzak oluşunu anlatır, dip veya kuyu boyutu taşımaz. |
| [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) | Komşu | Genel mutlak uzaklık | Yön ve topoğrafya gözetilmeksizin bir şeyin diğerinden ayrı ve ırak olması | Her türlü zamansal ve mekansal ayrılığı ifade eder, topoğrafik derinlik şartı aramaz. |
| [غور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Dibe batıp kaybolma | Suyun veya bir cismin yerin derinliklerine çekilip görünmez hale gelmesi | Mesafenin büyüklüğünden ziyade nesnenin dipte batıp saklanmasını ve erişilemez oluşunu vurgular. |
| [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) | Zıt | Yakınlık ve bitişiklik | İki nokta arasındaki mesafenin tamamen daralması, erişilebilir olma | Mesafenin sıfırlanması ve derinliğin ortadan kalkması durumudur. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عمق | Derinlik ve ötelenmiş uzak mesafe | Kuyunun dibi ile iki dağ arasındaki vadinin nihai uzaklığını aynı anda karşılar. | Kesin |
| Latince | profundus, distans | Derin, dipte bulunan, uzak | Profundus dikey derinliği tam karşılarken ufkî dağ ve vadi uzaklığını ancak mecazen içerir. | Güçlü |
| İngilizce | deep, profound, remote | Derin, dipsel, son derece uzak | Deep dikey boyutu ve soyut kavrayışı verir; Kur'an'daki yol bağlamını ise remote ve distant kelimeleri tamamlar. | Güçlü |
| Almanca | tief, entlegen | Derin, sapa ve çok uzak | Tief kuyu ve kavrayış derinliğini, entlegen ise sarp ve aşılması güç uzak mesafeyi karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | profond, lointain | Derin, engin, ötelenmiş | Profond derinlik boyutunu, lointain ise uzaklığı verir; iki yönün tek kökte toplanmasını tam yansıtmaz. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عَمِيق | Son derece uzak, sarp ve ötelenmiş vadi yolu | Hac ibadeti için yeryüzünün en ırak çeperlerinden Kâbe'ye doğru yönelen kitlelerin aştığı meşakkatli mesafeler bağlamı (Hac [22:27](https://lisan.digital/tr/ayet/22:27.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Dinde aşırı derinleşme (teammuk) | Aklın yetki sınırlarını aşan gaybî ve müteşabih konularda ifrata kaçan zihinsel zorlamalar | Nassın sınırlarını zorlayan lüzumsuz kurgulardan sakınma |
| Fıkıh | Haccın vucûbiyeti ve sefer hükümleri | Yeryüzünün en uzak noktalarından gelen hacıların seferilik halleri, mikat sınırları ve meşakkatin getirdiği kolaylıklar | Coğrafi uzaklık ve fiziksel meşakkatin mükellefiyete etkisi |
| Tefsir | İbrahim'in (a.s.) evrensel çağrısı | Hac [22:27](https://lisan.digital/tr/ayet/22:27.md) ayetindeki terkibin salt derin dağ kanyonları mı yoksa mutlak ırak yollar mı olduğu meselesi | Tevhid merkezinin çekim gücünün en ücra çeperlere ulaşması |
| Hadis | Fıtrata aykırı aşırılığın reddi | Dinde aşırı gidip kendini tüketen müteammikûn kimselerin kınandığı rivayetler | Amelde ve tefekkürde fıtri ölçüyü koruma, tekellüften kaçınma |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Evrensel hac ibadeti | Çeperden tevhidi merkeze akış | Bütünleştirme | Dünyanın en ötelenmiş, dip ve sarp noktalarındaki inananların tek bir merkezde (Kâbe) toplanması | Kesin |
| İlmi | İdrak ve araştırma düzeyi | Asla ve kökene inen derinlik | Esası kavrama | Bilgide yüzeyselliği aşarak hakikatin dip temeline inme, fakat haddi aşan teammuktan sakınma | Güçlü |
| Siyasi | Merkez-çevre teşkilatlanması | En uç sınır boyları ve çeper | Hakimiyet ve intikal | Devletin veya ortak vicdanın merkezinden en uzak sınır boylarına kadar nüfuz edebilme kabiliyeti | Muhtemel |
| İktisadi | Küresel ticaret ve tedarik hatları | Uzak mesafe lojistiği | Emtia ve insan dolaşımı | En sarp ve uzak coğrafi derinliklerden ana ticaret pazarına emtia, kurbanlık ve insan akışının sağlanması | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel kuyu (Gravitational potential well) | Bir çekim merkezinin uzay-zamanda oluşturduğu geometrik derinlik; çeperdeki serbest parçacıkların bu kuyu tabanındaki merkeze doğru ivmelenerek toplanması davranışı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Merkez-çevre kutuplaşması ve çekim dinamikleri | Sosyoloji ve beşeri coğrafyada en yalıtılmış ve izole çeperlerden ortak simgesel ve ritüel merkeze doğru gelişen kitlesel intikal ve bütünleşme dinamiği | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece kuyu gibi dikey bir çukur veya felsefi bir zihin derinliği kalıbına sokup Kur'an'daki yatay, coğrafi ve topoğrafik sarp uzaklık boyutunu bütünüyle terk etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, Kâbe'ye yönelen hacıların katettiği, dağlar ve vadiler arasında uzanan son derece meşakkatli, aşılması güç, ötelenmiş ve dipsel coğrafi mesafeleri niteler. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hac [22:27](https://lisan.digital/tr/ayet/22:27.md) ayetindeki ilahi tasvirin somut gücünü kaybetmesi; haccın fiziki meşakkati, küresel çeperden merkeze doğru gerçekleşen kitlesel toplanışı ve coğrafi engelleri eriten tevhid enerjisini kavrayamamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Tevhid merkezinin (Kâbe) ilahi çekim gücünün, yeryüzünün en ücra, izole ve aşılamaz vadilerindeki insanları dahi harekete geçirdiğini tek bir sıfatla ilan ettiği için hayati öneme sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İbrahim'in (a.s.) insanlığı hacca davet edişini, Kâbe'nin evrensel sığınak ve toplanma yeri kılınışını anlatan hac ve menasik ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Haccın yalnızca Hicaz bölgesine veya yakın çevrelere özgü yerel bir ibadet olduğu yanılgısını yıkar; çağrının coğrafi derinlikleri aşan evrensel ve küresel mahiyetini ispatlar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kuyu tabanının veya iki dağ arasındaki vadinin aşağıya ve ileriye doğru uzanan derinliği ve son derece ötelenmiş uzaklığı.
- Soyut anlam: Bir merkeze olan boyutsal mesafe, aşılması büyük meşakkat gerektiren enginlik ve bu mesafeyi katederek hedefe ulaşma azmi.
- Sistematik karşılık: Çeperdeki en izole ve dip noktalardan ana çekim merkezine doğru yönelen evrensel toplanma ve intikal dinamiği.
- LaTeX modeli: $$ \|\vec{x} - \vec{x}_0\| \gg 0 \implies \vec{v} = -\nabla \Phi(\vec{x}) $$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\vec{x}_0$ evrensel tevhid merkezini (Kâbe), $\vec{x}$ yeryüzünün en uzak ve sarp çeperindeki noktayı (fecce amîq) temsil eder. İki nokta arasındaki mesafenin büyüklüğü ($\|\vec{x} - \vec{x}_0\| \gg 0$) kökün ifade ettiği dipsel uzaklıktır. $\Phi$ ilahi çağrının oluşturduğu manevi çekim potansiyelini, $-\nabla \Phi(\vec{x})$ bu potansiyelin doğurduğu merkeze doğru çekim kuvvetini, $\vec{v}$ ise engelleri aşarak merkeze akan kitlelerin intikal hız ve yön vektörünü ifade eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%85%D9%82/occurrences?meal=IK

### [Hac 22:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%82/ayet/22:27.md) — عَمِيقٍ

وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ

Meal (IK): İnsanlar için haccı ilan et. Gerek yaya, gerek arık binekler üzerinde uzak vadiden ve yollardan sana gelsinler.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و القاف والميم
)ع ق م، ع م ق، م ع ق، ق ع م، ق م ع، م ق ع كلهن مستعملات( عقم: حَرْبٌ عَقامٌ وعُقامٌ، لُغتانِ، أي شَديدةٌ مُفْتِنَةٌ لا يلوي فيها أحدٌ على أحَدٍ، قال : حِفافاهُ مَوْتٌ ناقِعٌ وعُقامُ والعَقْمُ: المِرْطُ، ويقال: بل هُوَ ثَوْبٌ يُلْبَسُ في الجاهلية، ويقال: كلُّ ثَوْبٍ أحْمَرَ عَقْمٌ.
وعُقِمَت الرَّحِمُ عُقْماً. وذلك هَزْمَةٌ تَقَعُ فيها فلا تَقْبَلُ الوَلَدَ.
وكذلك عُقِمَت المرأةُ فهي مَعْقُومَةٌ وعَقيمٌ. ورجل عقيمٌ ورجالٌ عُقَماءُ.ونِسْوةٌ مَعْقُوماتٌ وعَقائِمُ وعُقْمٌ.
قال الاصمعي: يقال: عَقَمَ الله رَحِمَها عَقْماً ولا يقال: أعْقَمَها. ويقال: عَقُمت المرأة تعقُم عقَما.
وفي الحديث: " تعقم أصلابُ المشُركينَ " أي تَيْبَسُ وتُسَدُّ. والرِيحُ العقيمُ: التي لا تُلْقِحُ شجراً ولا تَنْشِئُ سَحاباً ولا مَطَراً.
وفي الحديث: "العَقْلُ عَقَلانِ: فأما عَقْلُ صاحِبِ الدُّنيا فَعقيمٌ، وأما عَقْلُ صاحِبِ الآخرةِ فَمُثْمِرٌ" والمُلْكُ عَقيمٌ أي لا يَنْفَعُ فيه النَّسَبُ لأن الابن يقْتُلُ على المُلْكَ أباه، والأب ابنَه. والدُّنيا عَقيمٌ أي لا تُردُّ على صاحبها خيراً. ويقال: ناقَةٌ مَعْقُومةٌ أي لا تَقْبَلُ رَحِمُها الوَلَدَ، قال:
مَعْقُومةٌ أو عازِرٌ جَدُودُ
والاعتِقاُم: الدُّخولُ في الأمر، قال رؤبة:
بِذِي دَهاءٍ يَفْهَمُ التَّفْهِيما		ويَعْتفي بالعَقَم التَّعْقِيما
وقال:
ولقد دَريتُ بالاعتـفـا		ءِ والاعتقامِ فنلْتُ نُجْحا
يقول: إذا لم يَأْتِ الأمرُ سَهْلاً عَقَمً فيه وعفا حتى يَنْجَحَ. والمعَاقِمُ: المُفاصِلُ.
ويقال للفَرَسِ إذا كان شديدَ الرُّسْغ: إنه لشَديدُ المعَاقِمِ، قال النابغة:
يخْطو على نعجٍ عوجٍ معَاِقُمهـا		يَحْسَبْنَ أنَّ تُرابَ الأرض مُنْتَهبُ
والتَّعقيمُ: إبهامُ الشَّيْء حتى لا يُهْتَدى له.
عمق: بئرٌ عَميقةٌ وقد عَمُقَتْ عُمْقاً. وأعْمَقَها حافِرُها. والعَمِقَى: نَبْتٌ. وبَعيرٌ عامِقٌ، وإبِلٌ عامِقةٌ: تأكُلُ العِمْقَى، وهو أمَرُّ من الحَنْطَلِ، قال الشاعر:
فأُقْسِمُ أنَّ العَيْشض حُلـوٌ إذا دَنَـتْ		وهو إن نَأَتْ عَنّيَ أمَرَّ من العِمْقَى
والعِمْقَى أيضاً: موضعٌ في الحِجاز يكثر فيه هذا الشَّجَر، قال أبو ذؤيب:
لمّا ذَكَرْتُ أخَا العِمْقَى تأدَّبَنـي		هَمٌّ وأَفْرَدَ ظهر الأغلَبُ الشِّيحُ
والعُمَق كزُفَر: مَوْضِعٌ بمَكَّةَ، وقول ساعدة بن جُؤَيَّةَ:
لمّا رأى عمقى ورجع عرضه		هدراً كما هَدَرَ الفنيقُ المُصْعَبُ
أراد: العُمق فغَيَّرَ. وما في النِّخْيِ عَمَقَةٌ، كقولِكَ: مابه عَبَقةٌ أي لَطْخٌ ولا وَضَرٌ من رُبٍّ ولا تَمْنٍ.
وعَمَّقَ النَّظَرَ في الأمُور تَعْميقاً وتَعَمَّقَ في كلامه: تَنَطَّعَ. وتَعَمَّقَ في الأمِرِ تَشَدَّق فيه فهو مُتَعَمِّق.
وفي الحديث: "لو تَمادَى الشَّهرُ لواصَلْتُ وصالاً يَدَعُ المُتَعَمقُّونَ تَعَمُقَّهُم ".
والمُتَعَمِّقُ: المُبالِغُ في الأمرِ المنشُودِ فيه، الذي يطلب في أقْصَى غايته.
والعَمْقُ والعُمْق: ما بَعُدَ من أطراف المَفاوِزِ. والأعماق: أطراف المَفاوِزِ البَعيدةِ، وقيل: الأطرافُ ولم تُقيَّدْ، ومنه قول رؤبة:
وقاتِمِ الأعْماقِ خاوي المُخْتَرَقْ		مُشْتَبِه الأعْلامِ لَمَّاعِ الخَفَـقْ
وأُعامِقُ: مَوضعٌ، قال الشاعر:
وقد كان منّا مَنزِلاً نَسْتَلِذُّه		أُعامِقُ، بَرْقاواتُهُ فأَجادِلُهُ
معق:

المَعْقُ: البُعْدُ في الأرض سُفْلاً. بئرٌ مَعيقةٌ، ومَعُقَتْ مَعاقةٌ. وبِئرٌ مَعِقةٌ أيضاً، والعُمْقُ والمَعْقُ لغتان، يختارون العمْقَ أحياناً في بِئرٍ ونحوها إذا كانَتْ ذاهبةً في الأرض، ويختارون المَعْقَ أحياناً في الأشياء الأُخَر مثل الأدويةِ والشِّعابِ البَعيدةِ في الأرضِ ، إلا أنَّهم لا يكادون يقُولُونَ: فَجٌّ معيقٌ، بل عَميقٌ.
والمعنى كله يرجعُ إلى البُعدِ والقَعْرِ الذاهِبِ فبي الأرض. والفَجُّ العَميق: المِصْرُ البَعيد.
ويَصِفونَ أطرافَ الأرض بالمَعْقِ والعُمْقِ، قال رؤبة:
كأنَّها وهي تَهادىَ في الرُّفَـقْ		من جَذْبِها شِبْراقُ شدٍّ ذي مَعَقْ
أي ذي بُعدٍ في الأرض، وقال أيضاً: وقاتِم الْعماقِ خاوي المُخَتَرقْ.
يُريدُ الأطراف البعيدةَ والأمعاق كذلك، والأماعِقُ: أطرافُ المَفاوز البعيدة والمَعْقُ: الشُّرب الشديد ومنه قول رؤبة:
وإن هَمَى من بَعدِ مَعْقٍ مَعْقـا		عَرَفْتَ من ضَرْبِ الحَريرِ عِتْقا
أي من بَعْدِ بُعْدٍ بُعْداً، وقد تحرك مثل نَهْرٍ ونَهَر.
قعم: قُعِمَ وأقْعِمَ الرَّجُلُ: إذا أصابه الطاعُونُ فمات من ساعَتِهِ. وأقْعَمَتْه الحَيَّةُ: لَدَغَتْه فمات من ساعَتِهِ. والقَعَمُ: ردَّةٌ في الأنْف، أي مَيْلٌ قال الراجز:
عليّ صَفّانِ مُهَدَّمـانِ		مُشتَبِها الأنف مُقَعَّمانِ
والمِقْعَمَةُ: مِسمارٌ في طَرَف الخَشَبةِ مُعَقَّفُ الرأس.
قمع: قَمَعْتُ فُلاناً فانْقَمَعَ: أي ذَلَّلْتُه فذَلَّ واخْتَبَأَ فَرَقاً. والقَمَعُ ما فَوْقَ السَّناسِنِ من سنام البَعير من أعلاه، قال:
علينا قِرَى الأضياف من قَمَع البُزْلِ
والقِمَعُ: شيءٌ يُصبُّ به الشَّرابُ في القِرْبة ونحوها، وجمعه أقماع، ويكون الواحد قِمْع وقِمْع جميعاً، ويكون لأشياء كثيرةٍ مثل ذلك، والمِقْمَعة: خشبةٌ يُضربُ بها الإنسان على رَأسِه الجميع المَقامِعُ.
والمِقْمَعةُ: مِسمارٌ يكون في طَرَف الخَشَبة مُعَقَّفُ الرَّأسِ. قال عرَّام: المِقْمَعَةُ: المِقْطَرةِ وهي الأعمِدَةُ والحَوْزةُ أيضاً، قال:
ويَمْشي مَعَدٌّ حوله بالمَقامعِ
والأُذُنانُ: قِمَعانِ.
مقع: المَقْعُ: شدَّة الشُّرُبِ. والفَصيلُ يَمْقَعُ: إذا رَضَعَ أمَّه. وامْتُقِعَ لوناً وانْتُقِعَ: أي تَغَيَّرَ. والميِقَعُ: داءٌ يأخذُ البَعيرَ مثل الحَصْبَةِ فيَقَعُ فلا يقوم فَيُنْحَر، قال جرير:
جُرّتْ فتاة مُجاشِعٍ في مُقْفِرٍ		غير المِراءِ كما يُجَرُّ المَيْقَعُ

##### Türkçe

باب **العين** ve **القاف** ve **الميم**
(**ع ق م**، **ع م ق**، **م ع ق**، **ق ع م**، **ق م ع**، **م ق ع** hepsi kullanımdadır) **عقم**: **حَرْبٌ عَقامٌ** ve **عُقامٌ**; iki lugat(tır); yani şiddetli, fitne çıkarıcı; onda hiç kimse bir kimseye karşı dönüp bakmaz. Dedi ki:
**حِفافاهُ مَوْتٌ ناقِعٌ وعُقامُ**
Ve **العَقْمُ**: **المِرْطُ** (dürtü/örtü). Ve denilir: bilakis o, cahiliye’de giyilen bir elbisedir. Ve denilir: her kırmızı elbise **عَقْمٌ**dur.
Ve **عُقِمَت** **الرَّحِمُ** **عُقْماً**. Ve bu, onda vuku bulan bir bozulmadır; böylece çocuk kabul etmez.
Ve yine: **عُقِمَت** kadın; o hâlde o **مَعْقُومَةٌ** ve **عَقيمٌ**dir. Ve (bir) erkek **عقيمٌ** ve erkekler **عُقَماءُ**. Ve kadınlar **مَعْقُوماتٌ** ve **عَقائِمُ** ve **عُقْمٌ**.
**الأصمعي** dedi: denilir: Allah onun rahmini **عَقْماً** **عَقَمَ** etti; ve denilmez: onu **أعْقَمَ** etti. Ve denilir: kadın **عَقُمت**; **تعقُم** **عقَما**.
Hadiste: “**تعقم أصلابُ المشُركينَ**” yani kurur ve tıkanır. Ve **الرِيحُ العقيمُ**: ağaç döllemez, ne bulut ne yağmur meydana getirir.
Hadiste: “**العَقْلُ عَقَلانِ: فأما عَقْلُ صاحِبِ الدُّنيا فَعقيمٌ، وأما عَقْلُ صاحِبِ الآخرةِ فَمُثْمِرٌ**” ve **المُلْكُ عَقيمٌ** yani onda nesep fayda vermez; çünkü oğul mülk üzerine babasını öldürür, baba da oğlunu. Ve **الدُّنيا عَقيمٌ** yani sahibine hayır geri döndürmez. Ve denilir: **ناقَةٌ مَعْقُومةٌ** yani rahmi çocuk kabul etmez, dedi ki:
**مَعْقُومةٌ أو عازِرٌ جَدُودُ**
Ve **الاعتِقاُم**: işe girmek(tir), **رؤبة** dedi:
**بِذِي دَهاءٍ يَفْهَمُ التَّفْهِيما		ويَعْتفي بالعَقَم التَّعْقِيما**
Ve dedi ki:
**ولقد دَريتُ بالاعتـفـا		ءِ والاعتقامِ فنلْتُ نُجْحا**
Der ki: iş kolay gelmezse onda **عَقَمً** (olarak) girer ve **عفا** eder; ta ki başarılı olsun. Ve **المعَاقِمُ**: eklemler.
Ve ata, bileği şiddetli olduğunda denilir: o, **شَديدُ المعَاقِمِ**dir; **النابغة** dedi:
**يخْطو على نعجٍ عوجٍ معَاِقُمهـا		يَحْسَبْنَ أنَّ تُرابَ الأرض مُنْتَهبُ**
Ve **التَّعقيمُ**: şeyin kapalı kılınması; ta ki ona yol bulunmasın.

**عمق**: **بئرٌ عَميقةٌ**; ve **عَمُقَتْ** **عُمْقاً**. Ve onu kazan kişi onu **أعْمَقَ** etti. Ve **العَمِقَى**: bir bitki. Ve **بَعيرٌ عامِقٌ** ve **إبِلٌ عامِقةٌ**: **العِمْقَى** yer; o, **الحَنْطَلِ**’den daha acıdır; şair dedi ki:
**فأُقْسِمُ أنَّ العَيْشض حُلـوٌ إذا دَنَـتْ		وهو إن نَأَتْ عَنّيَ أمَرَّ من العِمْقَى**
Ve **العِمْقَى** ayrıca: Hicaz’da bir yer; onda bu ağaç çok olur; **أبو ذؤيب** dedi:
**لمّا ذَكَرْتُ أخَا العِمْقَى تأدَّبَنـي		هَمٌّ وأَفْرَدَ ظهر الأغلَبُ الشِّيحُ**
Ve **العُمَق** ( **زُفَر** gibi): Mekke’de bir yer; ve **ساعدة بن جُؤَيَّةَ**’nin sözü:
**لمّا رأى عمقى ورجع عرضه		هدراً كما هَدَرَ الفنيقُ المُصْعَبُ**
**العُمق**’u kastetti; sonra değiştirdi. Ve **النِّخْيِ**’de **عَمَقَةٌ** yoktur; senin “onda **عَبَقةٌ** yoktur” demen gibi; yani **رُبٍّ**den ve **تَمْنٍ**den bir leke ve kir yoktur.
Ve işlerde bakışı **عَمَّقَ** etti; **تَعْميقاً**; ve sözünde **تَعَمَّقَ** etti: aşırılığa gitti. Ve işte **تَعَمَّقَ** etti: onda ağzını genişçe açıp konuştu; o hâlde o **مُتَعَمِّق**tir.
Hadiste: “**لو تَمادَى الشَّهرُ لواصَلْتُ وصالاً يَدَعُ المُتَعَمقُّونَ تَعَمُقَّهُم**”.
Ve **المُتَعَمِّقُ**: istenen işte aşırıya giden; onun en uç gayesinde talep eden.
Ve **العَمْقُ** ve **العُمْق**: çöllerin uçlarından uzak olan şey. Ve **الأعماق**: uzak çöllerin uçları; ve denildi: uçlar; kayıtlanmadı. Ondan **رؤبة**’nin sözü:
**وقاتِمِ الأعْماقِ خاوي المُخْتَرَقْ		مُشْتَبِه الأعْلامِ لَمَّاعِ الخَفَـقْ**
Ve **أُعامِقُ**: bir yer; şair dedi ki:
**وقد كان منّا مَنزِلاً نَسْتَلِذُّه		أُعامِقُ، بَرْقاواتُهُ فأَجادِلُهُ**

**معق**:

**المَعْقُ**: yerde aşağıya doğru uzaklık. **بئرٌ مَعيقةٌ**; ve **مَعُقَتْ** **مَعاقةٌ**. Ve **بِئرٌ مَعِقةٌ** da. Ve **العُمْقُ** ile **المَعْقُ** iki lugat(tır); bazen kuyu ve benzerinde, yerde gitmiş olduğunda **العمْقَ**’ı seçerler; ve bazen diğer şeylerde, ilaçlar gibi ve yerdeki uzak yarıklar/derin vadiler gibi **المَعْقَ**’ı seçerler; ancak onlar neredeyse “**فَجٌّ معيقٌ**” demezler; bilakis **عَميقٌ** (derler).
Ve anlamın hepsi, yerdeki uzaklığa ve giden derin çukura döner. Ve **الفَجُّ العَميق**: uzak şehir.
Ve yerin uçlarını **المَعْقِ** ve **العُمْقِ** ile vasfederler; **رؤبة** dedi:
**كأنَّها وهي تَهادىَ في الرُّفَـقْ		من جَذْبِها شِبْراقُ شدٍّ ذي مَعَقْ**
Yani yerde uzaklığı olan. Ve yine dedi: **وقاتِم الْعماقِ خاوي المُخَتَرقْ**.
Uzak uçları kasteder; ve **الأمعاق** da böyledir. Ve **الأماعِقُ**: uzak çöllerin uçları. Ve **المَعْقُ**: şiddetli içiş; ondan **رؤبة**’nin sözü:
**وإن هَمَى من بَعدِ مَعْقٍ مَعْقـا		عَرَفْتَ من ضَرْبِ الحَريرِ عِتْقا**
Yani bir uzaklıktan sonra uzaklıkça; ve **نَهْرٍ** ve **نَهَر** gibi harekelenir.

**قعم**: **قُعِمَ** ve **أقْعِمَ** adam: ona taun isabet edip o saatinde öldüğünde. Ve yılan onu **أقْعَمَتْه**: onu soktu; o saatinde öldü. Ve **القَعَمُ**: burunda bir geri dönüş; yani eğrilik. **الراجز** dedi:
**عليّ صَفّانِ مُهَدَّمـانِ		مُشتَبِها الأنف مُقَعَّمانِ**
Ve **المِقْعَمَةُ**: tahtanın ucunda, başı kıvrık bir çivi.

**قمع**: **قَمَعْتُ** falancayı; böylece o **انْقَمَعَ**: yani onu zelil kıldım; böylece zelil oldu ve korkudan gizlendi. Ve **القَمَعُ**: devenin hörgücünün en üstünden, **السَّناسِنِ**’in üstünde olan şey. Dedi ki:
**علينا قِرَى الأضياف من قَمَع البُزْلِ**
Ve **القِمَعُ**: içeceğin tuluma ve benzerine onunla döküldüğü bir şey; çoğulu **أقماع**. Ve tekil, **قِمْع** ve **قِمْع** olarak da olur. Ve bunun gibi birçok şey için olur. Ve **المِقْمَعة**: insanın başına onunla vurulan bir tahta; çoğulu **المَقامِعُ**.
Ve **المِقْمَعةُ**: tahtanın ucunda bulunan, başı kıvrık bir çivi. **عرَّام** dedi: **المِقْمَعَةُ**: **المِقْطَرةِ**’dir; o da direklerdir; ve **الحَوْزةُ** da. Dedi ki:
**ويَمْشي مَعَدٌّ حوله بالمَقامعِ**
Ve iki kulak: **قِمَعانِ**dır.

**مقع**: **المَقْعُ**: içişin şiddeti. Ve **الفَصيلُ يَمْقَعُ**: annesini emdiğinde. Ve **امْتُقِعَ** renkçe ve **انْتُقِعَ**: yani değişti. Ve **الميِقَعُ**: deveye kızamık gibi gelen bir hastalık; böylece düşer de kalkmaz; sonra boğazlanır. **جرير** dedi:
**جُرّتْ فتاة مُجاشِعٍ في مُقْفِرٍ		غير المِراءِ كما يُجَرُّ المَيْقَعُ**

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العُمقُ والعَمْقُ: قعر البئر والفجِّ والوادي. وتَعْميق البئر وإعْماقها: جعلها عَمِيقةً. وقد عَمُقَ الرَكِيُّ عَماقَةً. وعَمَّقَ النظرَ في الأمور تَعْميقاً. وتَعَمَّقَ في كلامه، أي تنطَّعَ. والعُمْقُ والعَمْقُ أيضاً: ما بَعُدَ من أطراف المفاوز، ومنه قول رؤبة:
وقاتِمِ الأعماقِ خاوي المُخْتَرَقْ
والعِمْقى، بكسر العين: شجرٌ بالحجاز وتِهامةَ. يقال: بعيرٌ عامِقٌ، للذي يرعاه.

##### Türkçe

**العُمقُ** ve **العَمْقُ**: kuyunun, dağın yarığının ve vadinin dibi. Ve kuyuyu **تَعْميق** etmek ve onu **إعْماق** etmek: onu derin kılmak. Ve **الرَكِيُّ** **عَماقَةً** derin oldu. Ve işlerde bakışı **تَعْميقاً** derinleştirdi. Ve sözünde **تَعَمَّقَ** etti; yani zorlama yaptı. Ve **العُمْقُ** ve **العَمْقُ** ayrıca: çöllerin uçlarından uzak olan şey; ve ondan Rü’be’nin sözü:
وقاتِمِ الأعماقِ خاوي المُخْتَرَقْ
Ve **العِمْقى** (ayn’ın kesresiyle): Hicaz ve Tihâme’de bir ağaç. Denir: **بعيرٌ عامِقٌ**, onu güden kimse için.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والقاف مع الميم
عقم ، عمق ، قمع ، قعم ، معق ، مقع : مستعملات .
عقم : عمرو عن أبيه قال : العَقْميُّ : الرجُل القديمُ الكرم والشَّرف . قال : والعُقمي من الكلام : غريبُ الغريب .
وقال أبو الهيثم : قال ابن بُزْرج : امرأةٌ عَقَام ورجلٌ عَقَام ، إذا كانا سيِّئَيء الخُلُق . وما كان عَقاماً ولقد عَقُم تَخلّقه . قال : وامرأة عقيم : لا تلد . ورجلٌ عقيم : لا يُولَد له . قال : وجمع العَقام والعَقيم العُقْم . ويقال للعقيم من النساء : قد عَقِمَتْ ، وفي سوء الخلق : قد عقُمتْ . قال : وقد قالوا في العقيم أيضاً : ما كانت عقيماً ، ولقد عُقمتْ فهي معقومة . وهو العُقْم والعَقْم . وقد عَقَم الله رحمهَا .
وقال أبو عبيد : سمعتُ الأصمعيّ يقول : عَقامٌ وعقيمٌ بمعنًى واحد ، مثل بَجَالٍ وبجيل ، وشَحاحٍ وشحيح .
وقال الليث : يقال حَربٌ عَقام وعُقام : لا يَلوي فيها أحدٌ على أحد . قال : ويقال عُقِمت الرحم عُقماً ، وذلك هَزمةٌ تقمع في الرحم فلا تقبل الولد .
قال : والريح العَقيم في كتاب الله يقال هي الدَّبور ، لا تُلقح شجراً ولا تحمل مطراً . وقال جلّ وعزّ : ( مُلِيمٌ وَفِى عَادٍ إِذْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ ) ( الذّاريَات : 41 ) . قال أبو إسحاق : الريح العقيم : التي لا يكون معها لَقْحٌ ، أي لا تأتي بمطَر ، إنّما هي ريحُ
الإهلاك . ويقال المُلْكُ عقيم يقتُل الوالد فيه ولدَه ، والولَدُ والدَه . وحربٌ عقيمٌ : يكثر فيها القَتْل فيبقى النِّساء أَيامَى .
وفي حديث ابن مسعود حين ذكر القيامةَ وأنَّ الله يَظهَر للخَلْق ، قال : ( فيخرُّ المسلمون سجوداً لربِّ العالمين وتُعقَم أصلاب المنافقين فلا يقدرون على السجود ) . قال أبو عبيد : قوله تُعقَم أصلابُ المنافقين ، يعني تيبس مفاصلُهم فتبقى أصلابُهم طبقاً واحداً . قال : والمفاصل يقال لها المعاقم . وقال النابغة :
تخطُو على مُعُجٍ عُوجٍ معاقمها
يحسبن أنّ تُراب الأرض منتَهبُ
وقال أبو عبيد : يقال المرأة معقومة الرحم ، كأنها مسدودتها . وقال أبو عبيد : قال الأصمعيّ : الاعتقام أن يحفروا البئر فإذا اقتربوا من الماء احتفرُوا بئراً صغيرة في وسطها بقدر ما يجدون طعمَ الماء ، فإن كان عذباً حفَروا بقيّتَها . قال : وأنشدنا للعجاج :
إذا انتحى معتقماً ولجَّفاً
وقال الليث في الاعتقام : إنّه المضيُّ في الحفر سُفْلاً .
وقال هو وغيره : العَقْم : ضربٌ من الوشي ، الواحدة عَقْمة . وقال الأصمعيّ : العُقميُّ : كلامٌ عقيم ، لا يشتقُّ منه فعل . وقال ابن شميل : إنّه لعالمٌ بعُقميّ الكلام وعُقْبيّ الكلام ، وهو غامض الكلام الذي لا يعرفُه الناس ، وهو مثلُ النوادر . وقال أبو عمرو : سألت رجلاً من هُذيل عن حرفٍ غريب فقال : هذا كلامٌ عُقْميٌّ ، يعني أنه من كلام الجاهليّة لا يُعرَف اليوم . وقال ابن الأعرابي : يقال فلانٌ ذو عُقْميّاتٍ ، إذا كان يلوِّي بخَصمه .
وقال أبو حاتم السِّجزيّ : العَقَام : اسم حيّة تسكُن البحر . قال : وحدَّثني من أثق به أنّ الأسودَ من الحيّاتِ يأتي شطَّ البحر فيصْفِر فتخرج إليه العَقَام ، فيتَلاويان ثم يفترقان ، فيذهب هذا في البرّ ويرجع العَقَام إلى البحر .
عمرو عن أبيه قال : العَقْم : القطع ؛ ومنه قيل المُلْكُ عقيم ؛ لأنه تقطع فيه الأرحام بالقتل والعقوق . قال : ويقال عُقِمت المرأة تُعقَم عَقْماً ، وعَقِمَتْ تَعقَم عَقَماً ، وعَقمت تَعقُم عُقماً . ورجل عقيم : لا يولد له . وامرأة عقيم : لا تحمل .
قعم : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : القَعَم : ضِخَم الأرنبة ونتوءُها وانخفاض القَصَبة . قال : والقَعَم أحسن من الخَنَس والفَطَس . وقال في موضعٍ آخر : في أنفه قَعَم أي عَوَج .
قال : والقَيعَم : السنّور .
عمرو عن أبيه قال : القَعْم : صِياحُ السنّور .
وقال الليث : أُقعِم الرجلُ ، إذا أصابه الطاعون فمات . قال : وأقعمته الحيّة ، إذا لدغَتْه فماتَ من ساعته . وقال الأصمعي : لك قمعة هذا المال ولك قُمْعته ، أي لك خياره وأجوده .
عمق : قال الله جلّ وعزّ : ( يَأْتُوكَ
رِجَالاً وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِن كُلِّ فَجٍّ عَميِقٍ ) ( الحَجّ : 27 ) قال الفراء : لغة أهل الحجاز عميق . وبنو تميم يقولون معيق . وقال مجاهد في قوله : ( مِن كُلِّ فَجٍّ عَميِقٍ ) ( الحَجّ : 27 ) قال : من كل طريقٍ بعيد .
وقال الليث في قوله ) مِن كُلِّ فَجٍّ عَميِقٍ ) ( الحَجّ : 27 ) .
قال : ويقال مَعِيق . والعميق أكثر من المَعِيق في الطريق . قال : والفجّ : المضربُ البعيد .
قلت : وقد قال غيره : هو الشِّعب الواسع بين الجبلين .
وتقول العرب : بئر عميقة ومعيقة ، وقد أعمقتها وأمعقتها ، وقد عمُقَت ومعُقت مَعاقةً . وإنّها لبعيدةُ العَمْق والمعْق .
وقال ابن شميل : يقال : لي في هذه الدار عَمقَ أي حقّ ، ومالي فيها عَمَق أي حقٌّ .
وقال الليث : الأعماق والأمعاق : أطراف المفازة البعيدة ؛ وكذلك الأماعق . وقال رؤبة :
وقاتم الأعماق خاوي المختَرَقْ
مشتبه الأعلام لمّاع الخَفَقْ
وقرأت بخط شِمر لابن شُميل قال : المَعْق : بُعد أجواف الأرض على وجه الأرض يقود المعقُ الأيامَ . يُقال عَلَونا مُعُوقاً من الأرض منكرة ، وعلَونا أرضاً مَعْقاً . وأمّا المَعِيق فالشديد الدُّخول في جوف الأرض ، يقال غائط مَعيق .
قال شمر : وقال الأصمعي وابن الأعرابي : الأعماق شيئان : المطمئنّ ، ويجوز أن يكون بعيدَ الغَور . وقال ابن الأعرابي في قول رؤبة : ( وقاتم الأعماق ) : يعني الأطراف .
ويقال تعمَّق فلانٌ في الأمر ، إذا تنوّق فيه ، فهو يتعمَّق .
وقال ابن السكيت : العُمَق : موضع على جادّة طريق مكة ، بين معدِن بني سُلَيم وذات عِرق . والعامة تقول العُمُق ، وهو خطأٌ . قاله الفراء . وعَمْق : موضع آخر .
وقال ابن السكيت : العِمْقَى : نبت . وبعيرٌ عامق : يرعى العِمْقَى .
قمع : أبو عبيد : قَمعتُ الرجلَ وأقمعتُه بمعنًى واحد وروى الحرّاني عن ابن السكيت قال : أقمعت الرجلَ بالألف ، إذا طلع عليك فرددتَه . قال : وقمعته ، إذا قهرته . وقال غيره : قمعت الوَطْبَ ، إذا جعلتَ القِمَع في فمه لتصبَّ فيه لبناً أو ماءً . وقمعت القِربة ، إذا ثنيتَ فمها إلى خارجها ، فهي مقموعة . والقَمَع : ورم يكون في مؤق العين ، يقال قَمِعت العينُ تَقمع قَمَعاً ، إذا ورِمَ مُؤقها . ومنه قول الأعشى :
ومأقاً لم يكن قَمِعاً
أبو عبيد عن الأصمعي : القَمَعة : ذباب عظيم أزرق ، وجمعها قَمَعٌ ، يقع على رؤوس الدوابّ فيؤذيها . وقال أوس بن حجر :
ألم تَرَ أنّ الله أنزلَ مُزنةً
وعُفرُ الظِّباء في الكِناس تَقَمَّعُ
يعني تحرِّك رؤوسها من القَمَع
الحرانيّ عن ابن السكيت قال : القَمْع :
مصدر قمعتُه أمقعُه قمعاً . قال : والقَمَع : بَثر يخرج في أصول الأشفار . قال : وقال الأصمعي : القَمَع : فسادٌ في موق العين واحمرار . قال : والقَمَع أيضاً : جمع قَمَعة ، وهي السَّنام . قال : والقَحَدة أصلُه . وأنشد :
وهم يُطعِمون الشَّحمَ من قَمَع الذُّرى
قال : والقَمَع أيضاً : ذباب يركب الإبل والظباءَ إذا اشتدَّ الحرّ ، فإذا وقَع عليها تقمَّعت منها .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( ويلٌ لأقماع القَول ، ويلٌ للمصرِّين ) قوله : ويلٌ لأقماع القول ، عنى به الذين يسمعون القولَ ولا يَعُونَه ولا يعملون به ، كما أنّ الأقماع لا تُمسِك شيئاً مما يصبُّ فيها . شبّه آذانَهم بها في كثرة ما يدخلها من المواعظ وهم مُصِرُّونَ على ترك العَمَل بها . وواحد الأقماع قِمَع ، وهو الأداة التي يُصَبُّ فيها ما يُحقَن في السقاءِ وغيره من الأوعية . وقيل الأقماع أريد بها الأسماع .
شمر عن أبي عمرو قال : القَمِيعة : الناتئة بين الأذنين من الدوابّ ، وجمعها قمائع . وقال أبو عبيدة : القميعة : طَرف الذَّنَب ، وهو من الفرس منقطع العسيب ، وجمعها قمائع . وأنشد لذي الرمة :
وينفُضنَ عن أقرابهنَّ بأرجلٍ
وأذنابٍ حُصِّ الهُلْبِ زُعْر القمائعِ
وقَمَعة العرقوب مثل قَمَعة الذنَب . والقَمَع : ضِخَم قَمعة العُرقوب ، وهو من عيوب الخيل ، يستحبُّ أن يكون الفرس حديد طرف العُرقوب . وقال بعضهم : القَمَعة : الرأس ، وجمعها قَمَع . وقال قائل من العرب : ( لأجزَّنَّ قَمَعكم ) ، أي لأضربنّ رؤوسكم .
وقال الأصمعيّ : حدّثني أبو عمرو بن العلاء قال : قال سيف بن ذي يزن حين قاتلَ الحبشة :
قد علمَتْ ذاتُم نِطَعْ
أنّى إذمْ موتُ كَنَعْ
أضربُهم بذِمْ قَلَعْ
اقتربُوا قِرفَمْ قِمَعْ
قال : أراد : النطع ، وإذا الموت كنع ، فأبدل من لام المعرفة ميماً . وقوله ( قِرف القمع ) أراد أنَّهم أوساخ أذلاّء كالوسخ الذي يُقرَف من القِمَع . ونصب ( قِرفَ ) لأنه أراد يا قرف القِمَع . والقِمَع : ما التزق بالعنقود من حبّ العنب والتَّمْر . والثُّفروق : قِمَع البُسرة والتمرة .
والمِقمعة : شبه الجِرَزة من الحديدِ والعَمَد يُضرب بها الرأس ، وجمعها المقامع . قال الله تعالى : ( وَلَهُمْ مَّقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ ) ( الحَجّ : 21 ) وهي الجِرَزَة من الحديد ، والله أعلم .
وقَمَعة بن إلياس بن مُضَر : أحد ولدِ خِندِف ، يقال إنه لقّب بقَمَعةَ لأنّه انقمع في ثوبه حين خرج أخوه مدركةُ بن إلياس في بُغاء إبل أبيه ، وقعد الأخ الثالث يطبخُ القدر ، فسمِّي باغي الإبل مُدركة ، وسمّي طابخ القدر طابخة ، وسمِّي المنقمع في ثوبه قَمَعة . وهذا قول النسَّابين .
ومتقمَّع الدابة : رأسها وجَحافلها ، ويجمع على المقامع . قال ذو الرمّة :
وأذناب زُعر الهُلْب صُحْم المقامِع
يريد أن رؤوسها سُود .
وقال الأصمَعيّ : يقال لك قُمْعة هذا المال ، أي خياره .
وقال غيره : إبل مقموعة : أخذ خيارُها . وقد قمعتُها قَمعاً . ويقال تقمّعتها ، أي أخذت قُمْعَتها . وقال الراجز :
تقمَّعوا قُمعتَها العقائلا
أبو خيرة : القَمَع : مثل العَجاجة تثور في السماء .
وقال ابن شميل : من ألوان العنب الأقماعيّ ، وهو الفارسيّ .
وقال أبو عبيدة : القَمَعة : ما في مؤخّر الثُّنّة من طرف العُجاية مما لا يُنبت الشعر .
وقال شمر : القَمَع طبَق الحلقوم ، وهو مجرى النّفَس إلى الرئة .
وفي حديث عائشة أنها كانت تلعب بالبناتِ مع صواحبَ لها ، قال : ( فإذا رأين النبي ( صلى الله عليه وسلم ) انقمعْنَ ) ، أي تغيَّبْن ، يقال قَمعتُه فانقمَعَ ، أي ذلّلتُه . قال : وانقماعهنَّ : دخولهنَّ في بيتٍ أو سِتْر .
وحكى شمر عن أعرابيّة أنها قالت : القَمْع أن تَقْمع آخَرَ بالكلام حتّى تتصاغرَ إليه نفسُه . قال : وقال الأصمعي : سمِّي القِمَع قِمَعاً لأنّه يُدخَل في الإناء . يقال قمعتُ الإناءَ أقمعه . قال : والقَمْع : أن يوضع القِمَع في فم السقاء ثم يُملأ .
قال أبو تراب : سمعت أبا سعيد وغيره من أهل العلم يقولون : إداوَةٌ مقموعة ومقنوعة ، بالميم والنون : خُنِثَ رأسها .
وقال شمر : وقال بعضهم : القَمَع : طَبَق الحُلقوم .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : القَمْع : الذُّلّ . والقَمْع : الدُّخول فِراراً وهرباً .
أبو عبيد عن الأمويّ : اقتمعتُ ما في السقاء ، أي شربته كلَّه وأخذته .
سلمة عن الفراء : يقال : خُذْ هذا الإناءَ فاقمعه في فمه ثم اكْلِتْه في فيه .
مقع : أبو عبيد عن الأحمر : يقال : امتَقَع الفصيلُ ما في ضَرع أُمِّه ، إذا شرِب ما فيه أجمع . وكذلك امتقَّه وامتكَّه .
وقال أبو عبيد : قال الفراء : مُقِعَ فلان بسَوءةٍ ، إذا رُمي بها . وقال غيره : مقَعْته بشرَ ولقَعتُه بمعناه ، إذا رميتَه بها . وقال غيره : امتُقِع لونُه وانتُقِع لونه ، إذا تغيَّر لونه من فزع أو علّة .
وقال الليث : المَقْع والمَعْق : الشُّرب الشديد . قال : والفصِيل يَمقَع أمَّه ، إذا رَضِعَها .

##### Türkçe

باب **العين** ve **القاف** ile **الميم**

**عقم** ، **عمق** ، **قمع** ، **قعم** ، **معق** ، **مقع** : kullanılagelenlerdir.

**عقم** : Amr, babasından: dedi ki: **العَقْميُّ**: eski, kerem ve şeref sahibi adamdır. Dedi ki: ve sözden **العُقمي**: garibin garibidir.

Ebu’l-Heysem dedi ki: İbn Büzrec dedi ki: **امرأةٌ عَقَام** ve **رجلٌ عَقَام**; ikisi de kötü huylu oldukları zaman. Ve **عَقاماً** olan (şey) (vardır); ve gerçekten onun huyu **عَقُم**. Dedi ki: ve **امرأة عقيم**: doğurmaz. Ve **رجلٌ عقيم**: kendisine çocuk doğurulmaz. Dedi ki: ve **العَقام** ile **العَقيم**’in çoğulu **العُقْم**’dur. Ve kadınlardan **العقيم** olana: “**قد عَقِمَتْ**” denir; kötü huyda ise: “**قد عقُمتْ**” denir. Dedi ki: ve **العقيم** hakkında da demişlerdir: “**ما كانت عقيماً**”; ve gerçekten **عُقمتْ**; o hâlde o **معقومة**’dur. Ve o, **العُقْم** ve **العَقْم**’dur. Ve Allah onun rahmini **عَقَم** etti.

Ebu Ubeyd dedi ki: Asmaî’yi şöyle derken işittim: **عَقامٌ** ve **عقيمٌ** tek bir mânâdadır; **بَجَالٍ** ve **بجيل** gibi, **شَحاحٍ** ve **شحيح** gibi.

Leys dedi ki: **حَربٌ عَقام** ve **عُقام** denir: onda hiç kimse hiç kimseye dönüp bakmaz. Dedi ki: ve “rahim **عُقِمت** **عُقماً**” denir; bu, rahimde bastırılıp itilen bir ezilmedir; böylece çocuk kabul etmez.

Dedi ki: ve Allah’ın kitabında **الريح العَقيم**; denir ki o **الدَّبور**’dur; ne bir ağacı aşılar ne de bir yağmur taşır. Ve yüce ve aziz olan dedi ki: ( **مُلِيمٌ وَفِى عَادٍ إِذْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ** ) ( **الذّاريَات** : 41 ). Ebu İshak dedi ki: **الريح العقيم**: beraberinde **لَقْحٌ** olmayan; yani yağmur getirmeyen; ancak o, helâk rüzgârıdır. Ve “**المُلْكُ عقيم**” denir: onda baba oğlunu öldürür, oğul da babasını. Ve **حربٌ عقيمٌ**: onda öldürme çoğalır da kadınlar dul kalır.

İbn Mesud hadîsinde, kıyameti ve Allah’ın mahlûkata görüneceğini zikrettiği vakit, dedi ki: (Müslümanlar âlemlerin Rabbine secde ederek yere kapanırlar; münafıkların belleri **تُعقَم** edilir de secdeye güç yetiremezler). Ebu Ubeyd dedi ki: “münafıkların belleri **تُعقَم** edilir” sözü; yani eklemleri kurur da belleri tek bir tabaka olarak kalır. Dedi ki: eklemlere **المعاقم** denir. Nâbiga dedi ki:
تخطُو على مُعُجٍ عُوجٍ معاقمها
يحسبن أنّ تُراب الأرض منتَهبُ

Ebu Ubeyd dedi ki: “kadın **معقومة الرحم**” denir; sanki onun rahmi tıkanmıştır. Ebu Ubeyd dedi ki: Asmaî dedi ki: **الاعتقام**: kuyuyu kazarlar; suya yaklaştıklarında ortasında küçük bir kuyu kazarlar; suyun tadını bulacakları kadar; eğer tatlı ise geri kalanını kazarlar. Dedi ki: ve bize A‘câc’dan okuttu:
إذا انتحى معتقماً ولجَّفاً

Leys **الاعتقام** hakkında dedi ki: o, kazmada aşağıya doğru gitmektir.

O ve başkası dedi ki: **العَقْم**: nakıştan bir türdür; teki **عَقْمة**’dir. Asmaî dedi ki: **العُقميُّ**: **كلامٌ عقيم**’dir; ondan fiil türetilmez. İbn Şümeyl dedi ki: o, **بعُقميّ الكلام** ve **عُقْبيّ الكلام**’ı bilen bir âlimdir; o, insanların bilmediği kapalı sözdür; o, **النوادر** gibidir. Ebu Amr dedi ki: Hüzeyl’den bir adama garip bir harf sordum; dedi ki: bu **كلامٌ عُقْميٌّ**’dir; yani o, câhiliye sözündendir; bugün bilinmez. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “falanca **ذو عُقْميّاتٍ**” denir; hasmıyla kıvırıp dolandırdığı zaman.

Ebu Hâtim es-Siczî dedi ki: **العَقَام**: denizde oturan bir yılanın adıdır. Dedi ki: güvendiğim biri bana anlattı: yılanlardan siyah olanı deniz kıyısına gelir de ıslık çalar; bunun üzerine **العَقَام** ona çıkar; sonra ikisi birbirine dolanır; sonra ayrılırlar; bu karaya gider, **العَقَام** da denize döner.

Amr, babasından: dedi ki: **العَقْم**: kesmedir; bundan dolayı “**المُلْكُ عقيم**” denmiştir; çünkü onda rahimler öldürme ve ana-babaya karşı gelme ile kesilir. Dedi ki: “kadın **عُقِمت** **تُعقَم** **عَقْماً**” denir; ve “**عَقِمَتْ** **تَعقَم** **عَقَماً**”; ve “**عَقمت** **تَعقُم** **عُقماً**”. Ve **رجل عقيم**: kendisine çocuk doğurulmaz. Ve **امرأة عقيم**: hamile kalmaz.

**قعم** : Ebu’l-Abbas, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **القَعَم**: burun ucunun iri olması ve çıkıntısı; ve burun kemiğinin alçalmasıdır. Dedi ki: **القَعَم** **الخَنَس** ve **الفَطَس**’tan daha güzeldir. Başka bir yerde dedi ki: burnunda **قَعَم** vardır; yani eğrilik.

Dedi ki: **القَيعَم**: kedidir.

Amr, babasından: dedi ki: **القَعْم**: kedinin bağırmasıdır.

Leys dedi ki: adam **أُقعِم** edildi; ona veba isabet edip öldüğü zaman. Dedi ki: yılan onu **أقعمته**; onu soktuğu ve o anda öldüğü zaman. Asmaî dedi ki: “bu malın **قمعة**’si senindir ve **قُمْعته** senindir”; yani onun seçkini ve en iyisi senindir.

**عمق** : Yüce ve aziz olan Allah dedi ki: ( **يَأْتُوكَ رِجَالاً وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِن كُلِّ فَجٍّ عَميِقٍ** ) ( **الحَجّ** : 27 ). Ferrâ dedi ki: Hicaz ehlinin dili **عميق**’tir. Benû Temîm **معيق** derler. Mücâhid, şu sözü hakkında: ( **مِن كُلِّ فَجٍّ عَميِقٍ** ) ( **الحَجّ** : 27 ) dedi ki: her uzak yoldan.

Leys, şu sözü hakkında: ( **مِن كُلِّ فَجٍّ عَميِقٍ** ) ( **الحَجّ** : 27 ).
Dedi ki: ve **مَعِيق** denir. Ve yolda **العميق** **المَعِيق**’ten daha çoktur. Dedi ki: ve **الفجّ**: uzak menzildir.

Ben dedim: başkası da demiştir: o, iki dağ arasındaki geniş vadidir.

Araplar der: **بئر عميقة** ve **معيقة**; ve onu **أعمقتها** ve **أمعقتها**; ve o **عمُقَت** ve **معُقت** **مَعاقةً**. Ve o, **بعيدةُ العَمْق** ve **المعْق**’tır.

İbn Şümeyl dedi ki: “bu evde benim için **عَمقَ** vardır”; yani hak. Ve “onda benim için **عَمَق** vardır”; yani hak.

Leys dedi ki: **الأعماق** ve **الأمعاق**: çölün uzak uçlarıdır; **الأماعق** da böyledir. Rü’be dedi ki:
وقاتم الأعماق خاوي المختَرَقْ
مشتبه الأعلام لمّاع الخَفَقْ

Şümr’ün hattıyla İbn Şümeyl’e ait olarak okudum; dedi ki: **المَعْق**: yer yüzünde, yerin iç boşluklarının uzaklığıdır; **المعقُ** günleri sürer. “Yerden bilinmez bir **مُعُوقاً** üzerine çıktık” denir; ve “**أرضاً مَعْقاً** üzerine çıktık”. Ama **المَعِيق**: yerin içine şiddetle girendir; “**غائط مَعيق**” denir.

Şümr dedi ki: Asmaî ve İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الأعماق** iki şeydir: alçak yer; ve uzak derinlikte olması caizdir. İbnü’l-A‘râbî, Rü’be’nin “(**وقاتم الأعماق**)” sözü hakkında dedi ki: uçlar demektir.

Ve “falanca işte **تعمَّق** etti” denir; onda incelik aradığı zaman; o, **يتعمَّق** eder.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: **العُمَق**: Mekke yolunun ana güzergâhı üzerinde bir yerdir; Benû Süleym madeni ile **ذات عِرق** arasındadır. Avam **العُمُق** der; bu hatadır. Bunu Ferrâ söylemiştir. Ve **عَمْق**: başka bir yerdir.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: **العِمْقَى**: bir bitkidir. Ve **بعيرٌ عامق**: **العِمْقَى** otlar.

**قمع** : Ebu Ubeyd: “adamı **قَمعتُ** ve **أقمعتُه**” tek mânâdadır. Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten rivayet etti; dedi ki: “adamı **أقمعت**” (elif ile), sana göründüğü zaman onu geri çevirdiğinde. Dedi ki: ve onu **قمعته**; onu kahrettiğinde. Başkası dedi ki: **الوَطْبَ**’ı **قمعت**; ağzına **القِمَع** koyduğun zaman, içine süt veya su dökmek için. Ve **القِربة**’yi **قمعت**; ağzını dışına doğru büktüğün zaman; o hâlde o **مقموعة**’dur. Ve **القَمَع**: göz pınarında olan bir şişliktir; “göz **قَمِعت** **تَقمع** **قَمَعاً**” denir; pınarı şiştiği zaman. Bundan A‘şâ’nın sözü:
ومأقاً لم يكن قَمِعاً

Ebu Ubeyd, Asmaî’den: **القَمَعة**: büyük mavi bir sinektir; çoğulu **قَمَعٌ**’dır; bineklerin başlarına konar da onlara eziyet eder. Evs b. Hacer dedi ki:
ألم تَرَ أنّ الله أنزلَ مُزنةً
وعُفرُ الظِّباء في الكِناس تَقَمَّعُ
yani **القَمَع**’dan dolayı başlarını hareket ettirirler.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: dedi ki: **القَمْع**: “onu **قمعتُه** **أمقعُه** **قمعاً**”ın mastarıdır. Dedi ki: ve **القَمَع**: kirpik diplerinde çıkan kabarcıktır. Dedi ki: Asmaî dedi ki: **القَمَع**: göz pınarında bozulma ve kızarıklıktır. Dedi ki: ve **القَمَع** ayrıca: **قَمَعة**’nin çoğuludur; o da hörgüçtür. Dedi ki: ve **القَحَدة** onun aslıdır. Ve şu beyit okundu:
وهم يُطعِمون الشَّحمَ من قَمَع الذُّرى
Dedi ki: ve **القَمَع** ayrıca: sıcak şiddetlendiğinde develere ve ceylanlara binen bir sinektir; üzerine konduğu zaman ondan dolayı **تقمَّعت**.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki dedi: ( **ويلٌ لأقماع القَول ، ويلٌ للمصرِّين** ) “**ويلٌ لأقماع القول**” sözüyle; sözü işitip onu anlamayan ve onunla amel etmeyenleri kastetti; tıpkı **الأقماع**’ın içine dökülen şeyden hiçbir şeyi tutmaması gibi. Kulaklarını, içine öğütlerin çokça girmesine rağmen onlarla amel etmeyi terk üzerinde **مُصِرُّونَ** oldukları hâlde, ona benzetti. **الأقماع**’ın teki **قِمَع**’dır; o, kırbaya ve başka kaplara enjekte edilen şeyin içine döküldüğü alettir. Ve denildi ki: **الأقماع** ile **الأسماع** kastedilmiştir.

Şümr, Ebu Amr’dan: dedi ki: **القَمِيعة**: hayvanlarda iki kulak arasındaki çıkıntıdır; çoğulu **قمائع**’dir. Ebu Ubeyde dedi ki: **القميعة**: kuyruğun ucudur; o, attan, kıl kökü kesik olan kuyruktandır; çoğulu **قمائع**’dir. Zü’r-Rumme’ye ait olarak okundu:
وينفُضنَ عن أقرابهنَّ بأرجلٍ
وأذنابٍ حُصِّ الهُلْبِ زُعْر القمائعِ

Ve **قَمَعة العرقوب** kuyruk **قَمَعة**’si gibidir. Ve **القَمَع**: **قَمعة العُرقوب**’un iri olmasıdır; bu, atların ayıplarındandır; atın aşık kemiği ucunun keskin olması sevilir. Bazıları dedi ki: **القَمَعة**: baştır; çoğulu **قَمَع**’dır. Araplardan bir söyleyen dedi ki: ( **لأجزَّنَّ قَمَعكم** ) yani başlarınızı mutlaka vuracağım.

Asmaî dedi ki: Ebu Amr b. el-Alâ bana anlattı; dedi ki: Seyf b. Zî Yezen, Habeşlilerle savaştığı zaman dedi:
قد علمَتْ ذاتُم نِطَعْ
أنّى إذمْ موتُ كَنَعْ
أضربُهم بذِمْ قَلَعْ
اقتربُوا قِرفَمْ قِمَعْ
Dedi ki: **النطع**’ı kastetti; ve “ölüm **كنع** iken”; böylece marifelik **لام**’ı yerine **ميم** getirdi. Ve “(**قِرف القمع**)” sözüyle, onların **القِمَع**’dan kazınıp alınan pislik gibi aşağılık pislikler olduklarını kastetti. Ve (**قِرفَ**)’ı nasb etti; çünkü “ey **قرف القِمَع**” demek istedi. Ve **القِمَع**: üzüm ve hurmanın salkımında boyna yapışık kalan tanelerdir. Ve **الثُّفروق**: **قِمَع** **البُسرة** ve **التمرة**’dir.

Ve **المِقمعة**: demirden **الجِرَزة** benzeri ve direklerdir; onunla başa vurulur; çoğulu **المقامع**’dır. Allah تعالى dedi ki: ( **وَلَهُمْ مَّقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ** ) ( **الحَجّ** : 21 ) ve o, demirden **الجِرَزَة**’dir; Allah daha iyi bilir.

Ve **قَمَعة بن إلياس بن مُضَر**: **خِندِف** evladından biridir; denilir ki o, **قَمَعة** diye lakaplandı; çünkü kardeşi **مدركةُ بن إلياس** babasının develerini aramak için çıktığında o, elbisesinin içinde **انقمع** etti; üçüncü kardeş de tencereyi pişiriyordu; böylece deve arayan **مُدركة** diye adlandırıldı; tencere pişirene **طابخة** denildi; elbisesinin içinde büzülene **قَمَعة** denildi. Bu, nesep âlimlerinin sözüdür.

Ve **متقمَّع الدابة**: onun başı ve dudaklarıdır; **المقامع** üzerine çoğul yapılır. Zü’r-Rumme dedi ki:
وأذناب زُعر الهُلْب صُحْم المقامِع
onların başlarının siyah olduğunu kasteder.

Asmaî dedi ki: “bu malın **قُمْعة**’si senindir” denir; yani onun seçkini.

Başkası dedi ki: **إبل مقموعة**: seçkini alınmış (develer). Ve onu **قمعتُها قَمعاً**. Ve “onu **تقمّعتها**” denir; yani onun **قُمْعَتها**’sını aldın. Râciz dedi ki:
تقمَّعوا قُمعتَها العقائلا

Ebu Hayra: **القَمَع**: gökte yükselen **العَجاجة** gibidir.

İbn Şümeyl dedi ki: üzüm renklerinden **الأقماعيّ** vardır; o, Farsî’dir.

Ebu Ubeyde dedi ki: **القَمَعة**: **الثُّنّة**’nin arka tarafında, **العُجاية**’nin ucundan, kıl bitmeyen kısımdır.

Şümr dedi ki: **القَمَع**: **طبَق الحلقوم**’dur; o, nefesin akciğere gittiği yoldur.

Âişe hadîsinde: onun, bazı arkadaşlarıyla birlikte bebeklerle oynadığı (zikredilir); dedi ki: (Peygamber’i ( صلى الله عليه وسلم ) gördükleri zaman **انقمعْنَ**). Yani gizlendiler; “onu **قَمعتُه** de o **انقمَعَ**” denir; yani onu zelil kıldım. Dedi ki: onların **انقماع**’ı: bir eve yahut bir örtüye girmeleridir.

Şümr, bir bedevî kadından nakletti: o dedi ki: **القَمْع**: sözle bir başkasını **تَقْمع** etmendir; ta ki onun nefsi sana karşı küçülsün. Dedi ki: Asmaî dedi ki: **القِمَع**’a **قِمَع** denilmiştir; çünkü o, kabın içine sokulur. “Kabı **قمعتُ** **أقمعه**” denir. Dedi ki: **القَمْع**: **القِمَع**’ın kırbanın ağzına konulması, sonra doldurulmasıdır.

Ebu Turâb dedi ki: Ebu Saîd’i ve ilim ehlinden başkalarını şöyle derken işittim: **إداوَةٌ مقموعة** ve **مقنوعة**; **الميم** ve **النون** ile: başı bükülmüştür.

Şümr dedi ki: ve bazıları dedi ki: **القَمَع**: **طَبَق الحُلقوم**’dur.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **القَمْع**: zillet. Ve **القَمْع**: kaçıp firar ederek girmektir.

Ebu Ubeyd, Emevî’den: “kırbadakini **اقتمعتُ**”; yani hepsini içtim ve aldım.

Seleme, Ferrâ’dan: denir ki: “bu kabı al; sonra onu ağzına **اقمعه**; sonra onu ağzına **اكْلِتْه**.”

**مقع** : Ebu Ubeyd, Ahmer’den: denir ki: deve yavrusu, annesinin memesindekini **امتَقَع** etti; içindekinin hepsini içtiği zaman. Ve aynı şekilde **امتقَّه** ve **امتكَّه**.

Ebu Ubeyd dedi ki: Ferrâ dedi ki: “falanca bir ayıpla **مُقِعَ** edildi”; onunla atıldığı zaman. Başkası dedi ki: onu bir ayıpla **مقَعْته**; ve **لقَعتُه** de onun mânâsındadır; onu onunla attığın zaman. Başkası dedi ki: rengi **امتُقِع** oldu ve rengi **انتُقِع** oldu; korkudan veya hastalıktan rengi değiştiği zaman.

Leys dedi ki: **المَقْع** ve **المَعْق**: şiddetli içiştir. Dedi ki: deve yavrusu annesini **يَمقَع**; onu emdiği zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والميم وما يثلثهما)
(عمن) العين والميم والنون ليس بأصل، وفيه عُمان: بلد. ويقولون أعْمَن، إذا أتى عُمَان. قال:
فإن تُتْهِمُوا أُنْجِد خلافاً عليكُم  *** وإن تُعمِنُوا مستحقِبي الشَّرِّ أُعرِقِ([1])

(عمه) العين والميم والهاء أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على حَيرة وقِلّة اهتداء. قال الخليل: عَمِهَ الرّجل يَعْمَهُ عَمَهاً، وذلك إذا تردَّد لا يدرِي أين يتوجَّه. قال الله: ﴿وَيَذَرُهُم فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ﴾ [الأعراف 186]. قال يعقوب: ذهبت إبله العُمَّيْهَى([2]) ، مشدّدة الميم، إذا لم يدْر أين ذهبت.
(عمي) *العين والميم والحرف المعتل أصلٌ واحد يدلُّ على سَترٍ وتغطية. من ذلك العَمَى: ذَهاب البصر من العينين كلتيهما. والفعل منه عَمِي يَعْمَى عَمَىً. وربَّما قالوا اعمايَّ يعمايُّ([3]) اعمِيَاءً، مثل ادهَامّ. أخرجوه على لفظ الصحيح. رجلٌ أعمى وامرأة عمياء. ولا يقع هذا النعت على العين الواحدة. يقال عَمِيَتْ عيناه. في النساء عَمْيَاءُ وعَمْياوان وعمياوات. ورجل عَمٍ، إذا كان أعمى القلب؛ وقومٌ عمون. ويقولون في هذا المعنى: ما أعماه، ولا يقولون في عمى البصر ما أعماهُ؛ لأنّ ذلك نعتٌ ظاهر يُدْركُه البصر، ويقولون فيما خفي من النعوت ما أفعله. قال الخليل: لأنّه قبيحٌ أن تقول للمشارِ إليه: ما أعماه، والمخاطبُ قد شاركَكَ في معرفة عماه.
قال: والتَّعمِية: أن تعمِّيَ على إنسانٍ شيئاً فتَلْبِسَه عليه لَبْساً. وأمّا قولُ العجّاج([4]) :
* وبلدٍ عاميَةٍ أعماؤُهُ *
فإنّه جعل عَمىً اسماً ثم جمعه على الأعماء([5]) . ويقولون: "حبك الشَّيءَ يُعمِي ويُصِمّ". ويقولون: "الحبُّ أعمى". وربَّما قالوا: أعميت الرّجُلَ إذا وجدتَه أعمى. قال:
فأصممت عَمْراً وأعميتُه  *** عن الجُود والفَخْر يوم الفَخَارِ
وربما قالوا: العُمْيان([6]) للعَمَى، أخرجوه على مثال طُغيان. ومن الباب العُمِّيّة: الضلالة، وكذلك العِمِّيَّة. وفي الحديث: "إنّ الله تعالى قد أذهب عنكم عِمّيَّة الجاهليّة" قالوا: أراد الكِبْر. وقيل: فلانٌ في عَميْاء، إذا لم يدر وَجْهَ [الحقِّ وقتِيل عِمِّيَّا، أي لم يُدرَ من([7]) ] قتَلَه([8]) . والعَمَاية: الغَوَاية، وهي اللَّجاجة. ومن الباب العَمَاء([9]) : السَّحاب الكثيف المُطْبِق، والقِطعة منه عَمَاءة. وقال الكسائيّ: هو في عمايةٍ شديدةٍ وعَماءٍ، أي مُظلم.
وقال أهل اللغة: المَعَامِي من الأَرَضِينَ: الأغفالُ التي ليس بها أثرٌ من عمارة. ومنه كتاب رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، لأُكَيْدِر: "إِنَّ لنا المَعَاميَ وأغفال الأرض".
ومن الباب: العَمْي، على وزن رَمْي، وذلك دَفْع الأمواج القَذَى والزَّبَد في أعاليها. وهو القياس، لأنَّ ذلك يغطِّي وجهَ الماء. قال:
* لها زبدٌ يَعْمِي به الموجُ طامِيا([10]) *
 والبعير إذا هَدَرَ عَمَى بلُغامِه على هامَتِه عَمْياً. قال:
* يَعْمِي بمثل الكُرْسُف المسَبَّخِ *
 وتقول العرب. أتيتُه ظهراً صَكَّةَ عُمَيّ، إذا أتيتَه في الظَّهيرة. قال ابنُ الأعرابيّ: يُراد حِينَ يكاد الحر يُعمِي. وقال محمد بن يزيد المبرِّد: حين يأتي الظّبيُ كِناسَه فلا يُبصِر من الحرِّ. ويقال: العَماء: الغُبار. وينشد للمرّار:
تراها تدور بغِيرَانِها  *** ويَهجُمُها بارح ذو عَماءِ
(عمت) العين والميم والتاء أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على التباسِ الشيء والتوائه، ثم يشتقُّ منه ما أشبَهَه. قال الخليل: العَمْت: أن يَعْمِتَ الصُّوف فيلُفَّ بعضَه على بعضٍ مستطيلاً ومستديراً، كما يفعل الذي يَغزِل الصُّوف. يقال عَمَتَ يَعْمِت.
 قال أبو عبيدة: العِمِّيت: الرَّجل الأعمى الجاهل بالأمور. وقال:
* كالخُرْس العماميت([11]) *
 ويقولون: العِمِّيت: السَّكران([12]) . والعَمْتُ: أن يَضرِب ولا يُبالي مَن أصابه ضَرْبُه.
(عمج) العين والميم والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على التواءٍ واعوجاج. قال الخليل: التعمُّج: الاعوجاج في السَّير([13]) ، لا اعوجاجُ الطَّريق، كما يتعمَّج السّيل، إذا انقلَب بعضُه على بعض. ويقال: سهم عَمُوجٌ: يَلتوي في ذَهابه. قال الهذليّ:
كمَتْن الذِّئب لا نِكْسٌ قصيرٌ  *** فأُغْرِقَه ولا جَلْسٌ عَموجُ([14])

 ويقال: تعمَّجت الحيّة، إذا تلوَّتْ في سَيرها. قال:
تُلاعِب مَثْنَى حَضْرميٍّ كأنّه  *** تَعمُّج شيطانٍ بذي خِروَعٍ قَفْرِ([15])

 ويقال للحيَّةِ نفْسِه: العَمَج([16]) ، لأنه يتعمَّج. قال:
* يَتْبَعْنَ مثل العَمَجِ([17]) *
(عمد) العين والميم والدال أصلٌ كبير، فروعه كثيرة ترجع إلى معنىً، وهو الاستقامة([18]) في الشيء، منتصباً أو ممتدّاً، وكذلك في الرّأي وإرادةِ الشيء.
 من ذلك عَمَدْتُ فلاناً وأنا أعْمِدُه عَمْداً، إذا قَصدتَ إليه. والعَمْد: نقيض الخطأ في القتل وغيره، وإنّما سمي* ذلك عمداً لاستواءِ إرادتك إيَّاه. قال الخليل: والعَمْد: أنْ تعمِد الشّيءَ بِعمادٍ يُمسكه ويَعتمِد عليه. قال ابن دُريد: عَمَدْت الشّيء: أسندتُه. والشَّيء الذي يسند إليه عِماد، وجمع العِماد عُمُد. ويقال عَمودٌ وعَمَد([19]) . والعَمود من خَشبٍ أو حديد، والجمع أعْمِدة؛ ويكون ذلك في عمد الخِبَاء. ويقال لأصحاب الأخبية الذين لا يَنْزلون غيرَها: هم أهل عَمُودٍ، وأهلُ عِمادٍ.
 قال الخليل: وعَمود السِّنان: متوسّط من شَفْرَتيه من أصله، وهو الذي فيه خَطُّ العَيْر. ويقال لرِجْلَي الظَّليم: عمودان. وعَمُود الأمر: قِوَامه الذي لا يستقيم إلاَّ به. وعَميد القوم: سيِّدهم ومُعْتَمَدُهم الذي يعتمِدونه إذا حَزَبهم [أَمرٌ] فزِعوا إليه. وعَمود الأذن: مُعظَمها وقِوامها الذي ثبتت إليه. فأمّا قولُهم للمريض عَميد، فقال أهل اللغة: العَميد: الرجل المعمود، الذي لا يستطيع الجلوسَ من مرضه حتى يُعْمَد من جوانبه بالوسائد. قالوا: ومنه اشتُقَّ القَلب العميد، وهو المعمود المشعوف الذي هدّه العِشْق وكَسَرَه، وصار كالشيء عُمِدَ بِشيء. قال الأخطل:
بانت سُعادُ فنومُ العين تسهيدُ ***والقلب مكتئبٌ حرّانُ مَعْمودُ([20])
 ويقال: عَميد، ومعمود، ومُعَمَّد([21]) . قال الخليل: العَمْد: أن تكابِد أمراً بِجِدٍّ ويقِين. تقول: فعلت ذلك عَمْداً وَعَمْدَ عينٍ، وَتعمَّدت لـه وفعلته مُعتمِداً، أي متعمِّداً.
 ومن الباب: السَّنَام العَمَِدُ [عَمِدَ] يَعْمَد عَمَداً. وهذا محمولٌ على ما ذكرناه من قولهم: قلبٌ عميد ومعمود، وذلك السَّنامُ إذا كان ضَخْماً وارياً فحُمِل عليه فكُسِر([22]) ومات فيه شحمُه فلا يستوي أبداً -والواري: السمين - كما يَعْمَد الجُرحُ إذا عُصِر قبل أن تَنْضَج بيضتُه فيَرِمَ، وبعيرٌ عَمِدٌ، وناقةٌ عَمِدةٌ، وسَنامُها عَمِد.
 فأمّا قوله تعالى: ﴿في عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ﴾  [الهمزة 9]، أي في شِبْه أخبيةٍ من نار ممدودة. وقال بعضهم:﴿في عَمَد﴾ وقرئت ﴿في عُمُد﴾ وهو جمع عِماد.
 وقال المبرّد: رجل مُعمَد، أي طويل. والعِماد: الطُّول. قال الله تعالى:﴿إرَمَ ذَاتِ العِماد﴾ [الفجر 7]، أي ذات الطُّول. وفي الحديث([23]) : "هو رفيع العماد، طَويل النِّجَاد". قال أبو عبيد: عَمَدْتُ الشيء: أقمته، فهو معمود. وأعْمدته بالألف إعماداً، أي جعلت تحته عَمَداً. ومن الباب: العُمُدّ، الدال شديدة والعين والميم مضمومتان: الشابُّ الممتلئ شباباً. وهو العُمُدَّانيّ، والجمع العُمُدَّانيُّون. وامرأةٌ عمُدَّانيّة، أي ذات جسمٍ وعَبالة. ومن الباب العَمود: عِرق الكَبِد الذي يَسقيها. ويقال للوَتين: عَمود السَّحْر. قال: وعمود البطن: شِبْهُ عِرقٍ ممدود من لَدُن الرُّهابة إلى دُوَيْن السُّرَّة في وسطه يُشقُّ عن بطن الشاة. ويقولون أيضاً: إنَّ عمودا البَطْن: الظَّهر والصُّلب؛ وإنما قيل عَمودَا البطنِ لأنّ كل واحدٍ منهما معتمِد على الآخر.
 ومن الباب: ثرَىً عَمِدٌ، وذلك إذا بلّته الأمطار. قال:
وهل أَحْطِبَنَّ القومَ وهي عرِيّةٌ *** أُصولَ أَلاَءٍ في ثَرَىً عَمِدٍ جَعْدِ([24])
 قال أبو زيد: عَمِدَت الأرض عَمَداً، أي رسخ فيها المطر إلى الثَّرَى حتى إذا قبضْتَ عليه تعقَّدَ في كفِّكَ وجَعُد. ويقولون: الزمْ عُمْدَتَك، أي قَصْدَك.
قد مضى هذا الباب على استقامةٍ في أصوله وفروعه، وبقيت كلمةٌ، أما نحن فلا ندري ما معناها، ومن أي شيء مأخذها، وفيما أحسب إنّها من الكلام الذي دَرَجَ بذَهاب مَن كان يحسِنُه، وذلك قولهم: إنَّ أبا جهل لما صُرِعَ قال([25]) : "أعْمَدُ من سيّدٍ قتله قومُه"، والحديث مشهور. فأما معناه فقالوا: أراد: هل زادَ على سيِّدٍ قتله قومُه([26]) ؟ ومعلومٌ أن هذه اللفظة لا تدلُّ على التفسير ولا تقاربه، فلستُ أدري كيف هي. وأنشدوا لابن مَيّادة([27]) :
وأَعْمَدُ من قومٍ كفاهم أخوهمُ  *** صِدَامَ الأعادِي حين فُلَّتْ نُيُوبُها
 قالوا: معناه هل زِدْنا على أنْ كفَيْنا إخوتَنا([28]) . فهذا ما قيل في ذلك. وحُكي عن النَّضْر أنّ معناها أعجَبُ من سيّدٍ قتله قومُه. قال: والعرب تقول: أنا أعمَدُ من كذا، أي أعجب منه. وهذا أبعد من الأوَّل. والله أعلم كيف هو.
(عمر) العين والميم والراء أصلان صحيحان، أحدهما يدلُّ على بقاءٍ وامتداد زمان، والآخر على شيءٍ يعلو، من صوتٍ أو غيره.
 فالأوّل العُمْر وهو الحياة، وهو العَمْر أيضاً. وقول العرب: لعَمْرك، يحلف بعَُمْره أي حياته. فأمّا قولهم: عَمْرَك الله، فمعناه أُعَمّرك اللهَ أن تفعل كذا، أي أُذكِّركَ اللهَ، تحلِّفه بالله وتسأله طولَ عمره.*ويقال: عَمِرَ الناسُ: طالت أعمارُهم. وَعَمَّرَهم الله جلّ ثناؤُه تعميراً.
 ومن الباب عِمارة الأرض، يقال عَمَرَ الناسُ الأرضَ عِمارةً، وهم يَعْمُرُونها، وهي عامرة معمورةٌ. وقولهم: عامرة، محمولٌ على عَمَرتِ الأرضُ، والمعمورة من عُمِرت. والاسم والمصدر العُمْران: واستَعمر الله تعالى الناسَ في الأرض ليعمرُوها. والباب كلُّه يؤول إلى هذا.
 وأمّا الآخر فالعَوْمَرة: الصِّياح والجلَبة. ويقال: اعتَمَرَ الرّجُل، إذا أهَلَّ بعُمرته، وذلك رفْعُه صوتَه بالتَّلبية للعُمرة. فأمّا قول ابن أحمر:
يُهلُّ بالفَرقد رُكبانُها *** كما يُهلُّ الراكب المُعْتَمِرْ([29])
 فقال قوم: هو الذي ذكرناه من رَفْع الصَّوت عند الإهلال بالعمرة. وقال قوم: المعتمِر: المعتمّ. وأيُّ ذلك كان فهو من العلوِّ والارتفاع على ما ذكرنا.
 قال أهلُ اللغة: والعَمَار: كلُّ شيء جعلتَه على رأسك، من عِمامةٍ، أو قَلَنْسُوة أو إكليل أو تاجٍ، أو غير ذلك، كلُّه عَمار. قال الأعشى:
فلما أتانا بُعيدَ الكرَى *** سجَدْنا لـه ورفَعْنَا عَمارا([30])
 وقال قوم: العَمار يكون من رَيحَان أيضاً. قال ابنُ السِّكِّيت: العَمَار: التَّحيَّة. يقال عمَّرك الله، أي حيّاك. ويجوز أن يكون هذا لرفع الصوت. وممكن أن يكون الحيُّ العظيم يسمى عمارة لما يكون ذلك من جلبة وصياح. قال:
لكل أناسٍ من مَعَدّ عِمَارَةٌٍ *** عُرُوضٌ إليها يلجؤون وجانبُ([31])
 ومما شذَّ عن هذين الأصلين: العَمْر: ضربٌ من النَّخل. وكان فلانٌ يستاك بعراجين العمْر. وربما قالوا العُمر([32]) .
 ومن هذا أيضاً العَمْر: ما بدأ من اللِّثة، وهي العُمور. ومنه اشتُق اسم عمرو.
(عمس) العين والميم والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على شدّة في اشتباهٍ والتواءٍ في الأمر.
 قال الخليل: العَماسُ: الحرب الشديدة. وكلُّ أمرٍ لا يُقام لـه ولا يُهتدَى لوجهه فهو عَمَاسٌ. ويوم عَمَاسٌ مِن أيَّام عُمُس. قال العجّاج:
في مرِّ أيَّامٍ مضَيْنَ عُمْسِ([33])
ونَزلُوا بالسَّهل بعد الشَّأْس([34])
 ولقد عُمِسَ يومُنا عَمَاسَةً وعُموسة. قال العجاج:
* إذْ لَقِحَ اليومُ العَماسُ واقمطرّْ([35]) *
 قال أبو عمرو: أتانا بأمور مُعَمَّسَاتٍ وَمُعَمِّسَاتٍ، أي ملتويات. ورجُلٌ
عَمُوسٌ: يتعسَّف الأشياء كالجاهل بها. قال الخليل: تعامَسْتُ عن الشيء، إذا أريت([36]) كأنك لا تعرفُه وأنت عالمٌ به وبمكانه. وتقول: اعمِسْه، أي لا تبيِّنْه حتى يشتبه. ويقال: اعْمِس الأمر، أي أَخْفِه. ومن الباب العَمَاس، وهي الداهية. قال ابن الأعرابيّ: التَّعامُس: أن تركبَ رأسَك فتَغْشِم وتَغَطْرَس. قال المخبل:
* تعامس حتَّى تحسب الناسُ أنّها *
 قال الفراء: عَمَس الخَبَرُ: أظلم. وأعْمَس الطّريقُ: التبس. وعَمِس([37]) الكتابُ: درس. قال المرّار:
فوقَفتَ تعترِف الصَّحيفةَ بعدما  *** عَمِس الكتابُ وقد يُرى لم يَعْمَسِ
(عمش) العين والميم والشين كلمتانِ صحيحتان، متباينتان جدَّاً. فالأولى ضعفٌ في البصر، والأخرى صلاحٌ للجسم. فالأوّل العَمَش: ألاَّ تزالُ العينُ تسيل دمعاً، ولا يكاد الأعمش يُبصِر بها، والمرأةُ عَمْشاء، والفعل عَمِشَ يَعْمَشُ عَمَشاً.
 والكلمةُ الأخرى: العَمْش، بسكون الميم: ما يكون فيه صلاحُ البدن. ويقولون: الخِتَانُ عَمْش الغُلام؛ لأنّك ترى* فيه بعد ذلك زيادةً. وهذا طعام عَمْشٌ لك، أي صالح مُوافق.
(عمص) وأما العين والميم والصاد فليس فيه ما يصلح أن يذكر.
(عمق) العين والميم والقاف أصلٌ ذكره ابنُ الأعرابيّ، قال: العُمْقُ إذا كان صفةً للطريق فهو البعد، وإذا كان صفةً للبئر فهو طول جِرابِها.
 قال الخليل: بئرٌ عميقة، إذا بعُد قعرُها وأعْمَقَها حافرُها. ويقولون ما أبعَدَ عماقَةَ هذه الرّكيّة([38]) ، أي ما أبعدَ قعرها.
 ومن الباب: تعمَّق الرّجلُ في كلامه، إذا تنطَّع. وذكر ابنُ الأعرابي عن بعضِ فُصحاء العرب: رأيت خَليقة فما رأيتُ أعمق منها. قال: والخليقة: البئر الحديثة الحفرِ.
 والذي بَقي في الباب بعدما ذكرناه أسماء الأماكن، أو نباتٌ. وقد قلنا: إنَّ ذلك لا يكاد يجيء على قياسٍ، إلاّ أنَّا نذكرُه. فعَمْق: أرضٌ لمزينة. قال ساعدة:
[لمّا رأى عَمْقاً ورجَّع عُرضَه  *** هَدْراً كما هدَر الفنيق المعصبُ([39])

 والعِمْقى: موضع. قال أبو ذؤيب]:
لمّا ذكرتُ أخا العِمْقى تأوَّبَني  *** هَمٌّ وأفْرَدَ ظهري الأغلبُ الشِّيحُ([40])
والعِمْقَى من النّبات مقصور. قال يونس: جملٌ عامق، إذا كان يَرعى العِمْقَى. ويقال: أُعَامِقُ: اسمُ موضعٍ. قال الأخطل:
وقد كان منها منزلاً نستلذُّه *** أُعامِقُ بَرْقاواته فأجاولـه([41])
 (عمل) العين والميم واللام أصلٌ واحدٌ صحيح، وهو عامٌّ في كلّ فِعْلٍ يُفْعَل.
 قال الخليل: عَمِل يَعْمَل عَمَلاً، فهو عامل؛ واعتمل الرّجل، إذا عمِل بنفسه. قال:
إنّ الكريم وأبيكَ يَعتَمِلْ  *** إن لم يَجِد يوماً على مَن يتَّكِلْ([42])

 والعمالة([43]) : أجر ما عُمِل. والمعاملة: مصدرٌ من قولك عاملته، وأنا أُعامِله معاملةً. والعَمَلَة: القوم يعملون بأيديهم ضُروباً من العمل، حفراً، أو طيَّاً أو نحوه. ومن الباب: عامِلُ الرُّمحِ وعامِلَتُه، وهو ما دون الثَّعلب قليلاً مما يلي السِّنان، وهو صدره. قال:
أطْعَن النَّجْلاءَ يَعوِي كَلْمُها  *** عامِلُ الثَّعلبِ فيها مَرْجَحِنّْ
 قال: والرّجل يعتمل لنفسِه، ويعمل لقَومٍ، ويستعمل غيره، ويُعْمِل رأيَه أو كلامه أو رُمْحه. والبنّاء يستعمل اللّبِن، إذا بَنى به. قال: واليَعْمَلة من الإبل: اسمٌ لها اشتُقَّ من العَمَل، والجمع يَعْمَلات. ولا يقال ذلك إلاَّ للأُنثى، وقد يجوز اليَعَامِل. قال ذو الرُّمّة([44]) أو غيرُه:
واليَعْمَلات على الوجى  *** يَقطعن بيداً بعد بيدِ
 والله أعلم.
--------------ـــ
([1]) البيت للممزق العبدي من قصيدة لـه في الأصمعيات 47-48 ليبسك. وأنشده في اللسان (عمق، تهم). وقد سبق في (تهم).
([2]) ويقال أيضاً "العُمَّهى".
([3]) كذا في الأصل، واللغة الغالبة فيه بتخفيف الياء فيهما. وفي القاموس: "وقد تشدد الياء".
([4]) كذا، والصواب أنه رؤبة، كما في اللسان (عمي). والبيت مطلع أرجوزة له في أول ديوانه. وبعده:
* كأن لون أرضه سماؤه *
([5]) في الأصل: "فإنه جمل عمي اسما ثم جعله على الأعماء".
([6]) هذه الكلمة مما لم يرد في المعاجم المتداولة.
([7]) التكملة بما اقترحته ليلتئم الكلام، اعتماداً على ما ورد في اللسان.
([8]) في الأصل: "قبله".
([9]) في الأصل: "ومن الباب العماية والعماء".
([10]) رواية هذا العجز في اللسان (عمي):
* رها زَبداً يعمي به الموج طاميا *
([11]) هذه القطعة في المجمل واللسان (عمت).
([12]) ذكر هذا المعنى في القاموس، ولم يذكر في اللسان.
([13]) في الأصل: "في السر"، تحريف.
([14]) البيت لأبي قلابة الهذلي، كما في بقية أشعار الهذليين ص 16. وأنشده في اللسان (جلس) منسوباً إلى الهذلي. وروايته في البقية:
كما ألقى البراثن وسط ضحل  *** من الرنقاء غرنيق عموج
([15]) نسب لطرفة، كما في الحيوان (4: 133). وانظر ما سبق من تخريجه في (شطن).
([16]) يقال بالتحريك، وبضم فميم مشددة مفتوحة.
([17]) كذا ضبط في الأصل والمجمل. وإنشاده في اللسان (عمج):
* يتبعن مثل العُمَّج المنسوس *
          وأنشده كذلك في المجمل، لكن بفتح العين والميم.
([18]) في الأصل: "الاستفهامة".
([19]) كذا ضبطت الكلمتان في الأصل. والمعروف أن "العمد" بضمتين جمع للعماد والعمود، وأن "العمد" بالتحريك: اسم جمع لهما.
([20]) ديوان الأخطل 146، مطلع قصيدة يمدح بها يزيد بن معاوية. وروايته في الديوان:
بانت سعاد ففي العينين تسهيد  *** واستحقبت لبه فالقلب معمود
 ([21]) وكذا وردت هذه الكلمة في القاموس، ولم تذكر في اللسان.
([22]) في الأصل: "فكسره".
([23]) هو حديث أم زرع. انظر المزهر (2: 532).
([24]) نسب في اللسان (حطب) إلى ذي الرمة، وليس في ديوانه. وأورده ناشره في ملحقاته ص 28، وورد في المخصص (11: 22) بدون نسبة.
([25]) في اللسان: "وفي حديث ابن مسعود أنه أتى أبا جهل يوم بدر وهو صريع، فوضع رجله على مذمره ليجهز عليه، فقال لـه أبو جهل: "أعمد من سيد قتله قومه". والحديث ورد في المجمل كما في المقاييس.
([26]) في الأصل: "قوم"، صوابه من اللسان.
([27]) وكذا في اللسان، ثم قال: ونسبه الأزهري لابن مقبل".
([28]) في الأصل: "إخواننا"، وصوابه في اللسان.
([29]) البيت في الحيوان (2: 25) واللسان (ركب، عمر، هلل). وقد نسب في هذه المواضع إلى ابن أحمر، إلا في مادة (هلل) من اللسان، ففيها: "وقال الراجز"، صواب هذه: "وقال ابن أحمر".
([30]) وكذا في ديوان الأعشى 39. وفي المجمل واللسان (عمر) وفقه اللغة 16 وجمهرة ابن دريد  (2: 387) : "العمارا".
([31]) البيت للأخنس بن شهاب التغلبي من قصيدة في المفضليات (2: 3-8). وأنشده في اللسان (عمر،  عرض) .
([32]) يقال بالفتح، وبضمة، وبضمتين. ويقال أيضاً: "العمري" بفتح العين.
([33]) وكذا في اللسان (عمس). والصواب أنه بعد أبيات كثيرة تلي البيت التالي، وبينهما 18 بيتاً. والبيت الذي قبله هو: * ليوث هيجا لم ترم بأبس *
([34]) في اللسان (عمس) وملحقات ديوان العجاج 87: "ومر أيام". وسكن الميم للوزن.
([35]) في الأصل: "إذا لقح"، صوابه من ديوان العجاج 18.
([36]) في الأصل: "رويت" صوابه من اللسان.
([37]) كذا ضبط في الأصل بكسر الميم، وهو ضبط ابن القطاع في كتابه الأفعال (2: 373)، ونبه عليه شارح القاموس. وضبط في المجمل واللسان والقاموس بفتح الميم.
([38]) العماقة، ذكرت في القاموس ولم تذكر في اللسان.
([39]) ديوان الهذليين (1: 173)، واللسان (عمق)، وإيراد هذا الشاهد ضروري لصحة الكلام. وباقي التكملة بعده يقتضيها كذلك صحة الاستشهاد التالي. وقدا استأنست في رتق هذا الفتق بما ورد في اللسان.
([40]) ديوان الهذليين (1: 105)، واللسان (عمق).
([41])البيت بدون نسبة في المجمل واللسان (عمق). وهو في ديوان الأخطل 59. ورواية اللسان والمجمل: "كان منا" وفي الأصل:"منزل"، صوابه في المراجع المذكورة.
([42]) بعده كما في اللسان (عمل) نقلاً عن سيبويه (1: 443):
* فيكتسي من بعدها ويكتحل *
([43]) هي مثلثة العين.
([44]) البيت التالي لم يرد في ديوان ذي الرّمة، كما لم يرد في ملحقاته.

ـ

##### Türkçe

(باب العين والميم وما يثلثهما)
(**عمن**) **العين** ve **الميم** ve **النون** asıl değildir; onda **عُمان** vardır: bir belde. Ve derler ki: **أعْمَن**; **عُمَان**’a geldiği zaman. Dedi ki:
Eğer **تُتْهِمُوا** ederseniz **أُنْجِد** size aykırı olarak  *** ve eğer **تُعمِنُوا** ederseniz şerri gözetleyenler olarak ben kökünden sökerim([1])

(**عمه**) **العين** ve **الميم** ve **الهاء** tek sahih bir asıldır; bir şaşkınlığa ve hidayet bulmanın azlığına delâlet eder. Halîl dedi: **عَمِهَ** adam **يَعْمَهُ** **عَمَهاً**, bu, tereddüt ettiği, nereye yöneleceğini bilmediği zamandır. Allah dedi: ﴿وَيَذَرُهُم فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ﴾ [الأعراف 186]. Ya‘kūb dedi: gitti onun develeri **العُمَّيْهَى**([2]) , **الميم**’i şeddeli, nereye gittiğini bilmediği zaman.
(**عمي**) **العين** ve **الميم** ve illetli harf tek bir asıldır; bir örtmeye ve kapatmaya delâlet eder. Bundan: **العَمَى**: iki gözün ikisinden de görmenin gitmesi. Fiil ondan: **عَمِي** **يَعْمَى** **عَمَىً**. Ve bazen derler: **اعمايَّ** **يعمايُّ**([3]) **اعمِيَاءً**, **ادهَامّ** gibi. Onu sahihin lafzı üzere çıkardılar. Bir adam **أعمى** ve bir kadın **عمياء**. Bu sıfat tek göz üzerine vâki olmaz. Denir: **عَمِيَتْ** onun iki gözü. Kadınlarda: **عَمْيَاءُ** ve **عَمْياوان** ve **عمياوات**. Ve bir adam **عَمٍ**; kalbi kör olduğu zaman; ve bir kavim **عمون**. Ve bu mânada derler: **ما أعماه**; ve görme körlüğünde **ما أعماهُ** demezler; çünkü bu, görmenin idrak ettiği açık bir sıfattır; ve sıfatlardan gizli olana dair derler: **ما أفعله**. Halîl dedi: çünkü işaret edilene “**ما أعماه**” demen çirkindir; hâlbuki muhatap onun körlüğünü bilmede seninle ortak olmuştur.
Dedi: ve **التَّعمِية**: bir insana bir şeyi körleştirmendir; onu ona bir karıştırma ile karıştırırsın. Ama **العجّاج**([4])’ın sözü:
* وبلدٍ عاميَةٍ أعماؤُهُ *
Şüphesiz o, **عَمىً**’yı isim kıldı, sonra onu **الأعماء**([5]) üzere cem‘ etti. Ve derler: “Bir şeyi sevmen **يُعمِي** ve **يُصِمّ**.” Ve derler: “**الحبُّ أعمى**.” Ve bazen derler: **أعميت** adamı; onu kör bulduğun zaman. Dedi:
Ben **أصممت** **عَمْراً** ve onu **أعميتُه**  *** cömertlikten ve övünçten, övünç gününde
Ve bazen derler: **العُمْيان**([6]) **العَمَى** için; onu **طُغيان** misali üzere çıkardılar. Ve babdandır: **العُمِّيّة**: sapıklık; ve yine **العِمِّيَّة**. Ve hadiste: “Şüphesiz Allah Teâlâ sizden **عِمّيَّة** câhiliyyeyi gidermiştir.” Dediler: kibri murad etti. Ve denildi: falan **عَميْاء** içindedir; hakkın yüzünü bilmediği zaman; [ve **قتِيل عِمِّيَّا**: yani onu kimin([7]) öldürdüğü bilinmedi([8])]. Ve **العَمَاية**: azgınlık; o, inatçılıktır. Ve babdandır **العَمَاء**([9]) : yoğun, kaplayıcı bulut; ondan bir parça **عَمَاءة**. Ve Kisâî dedi: o, şiddetli bir **عمايةٍ** ve **عَماءٍ** içindedir; yani karanlık.
Dil ehli dedi: yerlerden **المَعَامِي**: üzerinde imardan bir eser olmayan boşlar. Ve ondandır Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم’in **أُكَيْدِر**’e yazısı: “Şüphesiz bize **المَعَاميَ** ve yerin boşları aittir.”
Ve babdandır: **العَمْي**, **رَمْي** vezninde; o, dalgaların üstlerinde çöpü ve köpüğü itmesidir. Ve bu kıyastır; çünkü o, suyun yüzünü örter. Dedi:
* لها زبدٌ يَعْمِي به الموجُ طامِيا([10]) *
Ve deve, böğürdüğü zaman, salyasıyla başının tepesine **عَمْياً** körleştirir. Dedi:
* يَعْمِي بمثل الكُرْسُف المسَبَّخِ *
Ve Araplar der: ona öğle vakti geldim, **صَكَّةَ عُمَيّ**; ona öğle sıcağında geldiğin zaman. İbnü’l-A‘râbî dedi: murad, sıcağın neredeyse körleştirdiği zamandır. Ve Muhammed b. Yezîd el-Müberred dedi: ceylanın inine geldiği, sıcaktan göremediği zaman. Ve denir: **العَماء**: toz. Ve Murrâr’dan rivayet edilir:
Onu mağaralarında döner görürsün  *** ve ona **عَماءِ** sahibi bir esen rüzgâr hücum eder
(**عمت**) **العين** ve **الميم** ve **التاء** sahih bir asıldır; şeyin karışmasına ve bükülmesine delâlet eder; sonra ondan benzer olan türetilir. Halîl dedi: **العَمْت**: yünü **يَعْمِتَ** etmen; onu uzatılmış ve yuvarlatılmış olarak bir kısmını bir kısmına dolarsın; yün eğirenin yaptığı gibi. Denir: **عَمَتَ** **يَعْمِت**.
Ebû Ubeyde dedi: **العِمِّيت**: işlerden habersiz kör adam. Ve dedi:
* كالخُرْس العماميت([11]) *
Ve derler: **العِمِّيت**: sarhoş([12]). Ve **العَمْتُ**: vurmandır; vuruşunun kime isabet ettiğine aldırmaman.
(**عمج**) **العين** ve **الميم** ve **الجيم** sahih bir asıldır; bükülmeye ve eğriliğe delâlet eder. Halîl dedi: **التعمُّج**: yürüyüşteki eğriliktir([13]); yolun eğriliği değil; selin **يتعمَّج** etmesi gibi; bir kısmı bir kısmı üzerine devrildiği zaman. Ve denir: **سهم عَمُوجٌ**: gidişinde bükülür. Hüzeli dedi:
Kurtun gizlendiği yer gibi; ne kısa bir ters  *** ki onu boğayım; ne de bir **جَلْسٌ عَموجُ**([14])

Ve denir: yılan **تعمَّجت**; yürüyüşünde kıvrıldığı zaman. Dedi:
Bir Hadramî ikiliyi oynatır; sanki o  *** ıssız bir **خِروَع**’da şeytanın **تَعمُّج**’udur([15])

Ve yılanın kendisine denir: **العَمَج**([16]); çünkü o **يتعمَّج** eder. Dedi:
* يَتْبَعْنَ مثل العَمَجِ([17]) *
(**عمد**) **العين** ve **الميم** ve **الدال** büyük bir asıldır; dalları çoktur; bir mânaya döner: şeyde doğruluk([18]); dikilmiş veya uzatılmış olarak; ve yine görüşte ve bir şeyi istemede.
Bundan: **عَمَدْتُ** falanı, ben onu **أعْمِدُه** **عَمْداً**; ona kastettiğin zaman. Ve **العَمْد**: öldürmede ve başkasında hatanın zıddıdır; ancak ona **عمداً** denildi, onu istemenin düz oluşundan. Halîl dedi: ve **العَمْد**: bir şeyi onu tutan ve ona dayanılan bir **عماد** ile direklemen. İbn Düreyd dedi: **عَمَدْت** şeyi: onu dayadım. Ve dayandığı şey **عِماد**; **العِماد**’ın cemi **عُمُد**. Ve denir: **عَمودٌ** ve **عَمَد**([19]). Ve **العَمود** ağaçtan veya demirdendir; cemi **أعْمِدة**; ve bu, çadır direklerinde olur. Ve başka yere inmeyen çadır sahiplerine denir: onlar **أهل عَمُودٍ** ve **أهلُ عِمادٍ**.
Halîl dedi: ve **عَمود السِّنان**: iki ağzının ortasıdır, kökünden; onda **خَطُّ العَيْر** olan odur. Ve devekuşunun iki bacağına denir: iki **عمودان**. Ve **عَمُود الأمر**: onun kıvamı; onsuz doğrulmaz. Ve **عَميد القوم**: onların efendisi ve dayanakları; bir iş onları sıkıştırdığı zaman ona dayanırlar, ona sığınırlar. Ve **عَمود الأذن**: onun büyüğü ve kıvamı; ona sabit olan. Ama hastaya **عَميد** demelerine gelince: dil ehli dedi: **العَميد**: **المعمود** adamdır; hastalığından oturmaya güç yetiremez; ta ki yanlarından yastıklarla **يُعْمَد** edilinceye kadar. Dediler: ve ondan türetildi **القَلب العميد**; o, **المعمود** **المشعوف**’tur; aşk onu yıkmış, kırmış, ve bir şeyle direklenmiş şey gibi olmuştur. Ahtal dedi:
Sü‘âd ayrıldı; gözün uykusu uykusuzluk  *** ve kalp kederli, susuz, **مَعْمودُ**([20])
Ve denir: **عَميد** ve **معمود** ve **مُعَمَّد**([21]). Halîl dedi: **العَمْد**: bir işi ciddiyet ve yakîn ile yüklenmendir. Dersin: bunu **عَمْداً** ve **عَمْدَ عينٍ** yaptım; ve ona **تعمَّدت** ve onu **مُعتمِداً** yaptım; yani kasten.
Ve babdandır: **السَّنَام العَمَِدُ** [**عَمِدَ**] **يَعْمَد** **عَمَداً**. Bu, “kalp **عميد** ve **معمود**” sözünden zikrettiğimize hamledilmiştir; o hörgüç, iri ve yağlı olup üzerine yüklenince kırıldığı([22]) ve yağının içinde öldüğü zaman asla düzelmez — **الواري**: semiz — tıpkı yaranın, beyazı olgunlaşmadan sıkıldığı zaman şişmesi gibi; ve bir deve **عَمِدٌ**, bir dişi deve **عَمِدةٌ**, ve onun hörgücü **عَمِد**.
Ama Allah تعالى’nın sözü: ﴿في عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ﴾ [الهمزة 9]; yani uzatılmış ateşten çadırlara benzer şeyler içinde. Ve bazıları dedi: ﴿في عَمَد﴾ ve ﴿في عُمُد﴾ diye okundu; o, **عِماد**’ın cemidir.
Ve Müberred dedi: **رجل مُعمَد**; yani uzun. Ve **العِماد**: uzunluktur. Allah تعالى dedi: ﴿إرَمَ ذَاتِ العِماد﴾ [الفجر 7]; yani uzunluk sahibi. Ve hadiste([23]): “O, **رفيع العماد**’dır, **طَويل النِّجَاد**.” Ebû Ubeyd dedi: **عَمَدْتُ** şeyi: onu diktim; o da **معمود**dur. Ve onu elif ile **أعْمدته** **إعماداً**; yani altına **عَمَداً** yaptım. Ve babdandır: **العُمُدّ**; **الدال** şiddeli, **العين** ve **الميم** zamme’li: gençliğiyle dolu genç. O, **العُمُدَّانيّ**’dir; cemi **العُمُدَّانيُّون**. Ve bir kadın **عمُدَّانيّة**; yani cüsseli ve irilik sahibi. Ve babdandır **العَمود**: karaciğerin onu sulayan damarı. Ve **الوَتين**’e denir: **عَمود السَّحْر**. Dedi: ve **عمود البطن**: **الرُّهابة**’den göbeğin altına kadar ortasında uzatılmış bir damar benzeri; koyunun karnı yarılırken. Ve ayrıca derler: şüphesiz **عمودا البَطْن**: sırt ve belkemiğidir; ancak her birinin ötekine dayanmasından dolayı “karnın iki direği” denildi.
Ve babdandır: **ثرَىً عَمِدٌ**; yağmurlar onu ıslattığı zaman. Dedi:
Kavme odun mu toplayacağım, o çıplakken  *** **أَلاَء** köklerini, kıvırcık **ثَرَىً عَمِدٍ** içinde([24])
Ebû Zeyd dedi: yer **عَمِدَت** **عَمَداً**; yani yağmur onda toprağa kadar yerleşti; ta ki onu avuçladığında elinde düğümlenip kıvırcıklaşıncaya kadar. Ve derler: **الزمْ عُمْدَتَك**; yani kastını.
Bu bab, asıllarında ve dallarında bir doğruluk üzere geçti; bir kelime kaldı: biz onun mânasını ve hangi şeyden alındığını bilmiyoruz; ve zannımca o, onu iyi bilenlerin gitmesiyle yok olup giden sözlerdendir; o da onların sözü: şüphesiz Ebû Cehil yere serilince dedi([25]): “**أعْمَدُ** bir efendiden ki onu kavmi öldürdü”; ve hadis meşhurdur. Ama mânası: dediler ki muradı: “kavmi tarafından öldürülen bir efendiden daha fazla mı var([26])?” Ve malumdur ki bu lafız tefsire delâlet etmez ve ona yaklaşmaz; nasıl olduğunu bilmiyorum. Ve İbn Meyyâde([27])’den şu beyit okundu:
Ve **أَعْمَدُ** bir kavimden ki kardeşleri onlara yetti  *** düşmanların çarpışmasını, dişleri kırıldığı zaman
Dediler: mânası “kardeşlerimize yetmemizden daha fazla mı arttık([28])?” İşte bunda söylenen budur. Ve Nadr’dan nakledildi: mânası “kavmi tarafından öldürülen bir efendiden daha şaşırtıcı”dır. Dedi: ve Araplar der: “Ben **أعمَدُ** şundan”; yani ondan daha şaşırtıcı. Bu, birinciden daha uzaktır. Allah daha iyi bilir nasıl olduğunu.
(**عمر**) **العين** ve **الميم** ve **الراء** iki sahih asıldır: biri kalmaya ve zamanın uzamasına delâlet eder; diğeri bir yükselmeye, sesten veya başkasından.
Birincisi **العُمْر**’dür; o hayattır; ve o **العَمْر** da olur. Arapların sözü: **لعَمْرك**; onun **عَُمْر**’üne yani hayatına yemin eder. Ama onların sözü: **عَمْرَك الله**; mânası: “Allah seni şu işi yapman için yaşatsın”dır; yani “sana Allah’ı hatırlatıyorum”; onu Allah ile yemin ettirir ve ondan ömrünün uzunluğunu istersin. Ve denir: **عَمِرَ** insanlar: ömürleri uzadı. Ve Allah جلّ ثناؤُه onları **عَمَّرَ** etti, **تعميراً**.
Ve babdandır yerin **عِمارة**’si; denir: insanlar yeri **عَمَرَ** etti, **عِمارةً**; ve onlar onu **يَعْمُرُونها**; o **عامرة** **معمورةٌ**dur. Onların “**عامرة**” sözü, “yer **عَمَرت**”e hamledilmiştir; ve **المعمورة** “**عُمِرت**”tendir. İsim ve masdar **العُمْران**’dır. Ve Allah تعالى insanları yerde **استَعمر** etti ki onu imar etsinler. Bütün bab buna döner.
Ama diğeri: **العَوْمَرة**: bağırma ve gürültüdür. Ve denir: adam **اعتَمَرَ**; umresi için telbiye getirdiği zaman; bu, umre için telbiyede sesini yükseltmesidir. Ama İbn Ahmer’in sözü:
Onun binicileri **الفَرقد** ile **يُهلُّ** eder  *** umre yapan binici **يُهلُّ** ettiği gibi([29])
Bir kavim dedi: bu, umre için ihrama girerken sesi yükseltmekten zikrettiğimizdir. Ve bir kavim dedi: **المعتمِر**: sarık saran. Hangisi olursa olsun, zikrettiğimiz üzere yükseklik ve yükselmedendir.
Dil ehli dedi: ve **العَمَار**: başına koyduğun her şeydir; sarıktan, külâhtan, çelenkten, taçtan veya başkasından; hepsi **عَمار**dır. A‘şâ dedi:
Bize uykudan sonra gelince  *** ona secde ettik ve **عَمارا** yükselttik([30])
Ve bir kavim dedi: **العَمار** reyhandan da olur. İbnü’s-Sikkît dedi: **العَمَار**: selâmdır. Denir: **عمَّرك الله**; yani seni selâmladı. Bu, ses yükseltmeden olabilir. Ve büyük kabileye **عمارة** denmesi mümkündür; onda gürültü ve bağırış olmasından. Dedi:
Her bir topluluğun, Ma‘add’dan, bir **عِمَارَةٌ**’si vardır  *** ona sığınacakları genişlikler ve bir yan([31])
Bu iki asıldan şâz olanlardandır: **العَمْر**: hurmadan bir tür. Falan, **العمْر**’ün salkımlarıyla misvaklanırdı. Ve bazen **العُمر**([32]) derler.
Ve bundan da: **العَمْر**: dişetinden başlayan şey; o, **العُمور**dur. Ve ondan **عمرو** ismi türetildi.
(**عمس**) **العين** ve **الميم** ve **السين** sahih bir asıldır; işte şiddete, karışıklıkta ve işte bükülmeye delâlet eder.
Halîl dedi: **العَماسُ**: şiddetli savaş. Ve kendisi için bir yol tutulmayan ve yüzüne hidayet olunmayan her iş **عَمَاسٌ**’tır. Ve **يوم عَمَاسٌ**; **عُمُس** günlerinden. **العجّاج** dedi:
Geçip giden **عُمْسِ** günlerin acılığında([33])
Ve sertlikten sonra ovaya indiler([34])
Ve günümüz **عُمِسَ** oldu, **عَمَاسَةً** ve **عُموسة**. **العجاج** dedi:
* إذْ لَقِحَ اليومُ العَماسُ واقمطرّْ([35]) *
Ebû Amr dedi: bize **بأمور مُعَمَّسَاتٍ وَمُعَمِّسَاتٍ** ile geldi; yani bükülmüş. Ve bir adam **عَمُوسٌ**: şeyleri, onlardan habersiz cahil gibi zorlayarak yapar. Halîl dedi: **تعامَسْتُ** şeyden; onu bildiğin ve yerini bildiğin hâlde, sanki onu bilmiyormuşsun gibi gösterdiğin zaman. Ve dersin: **اعمِسْه**; yani onu açıklama ki karışsın. Ve denir: **اعْمِس الأمر**; yani onu gizle. Ve babdandır **العَمَاس**; o, musibettir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **التَّعامُس**: başına buyruk davranmandır; zorbalık eder ve kibirlenirsin. **المخبل** dedi:
* تعامس حتَّى تحسب الناسُ أنّها *
Ferrâ dedi: **عَمَس** haber: karardı. Ve **أعْمَس** yol: karıştı. Ve **عَمِس**([37]) kitap: silindi. **المرّار** dedi:
Sen sahifeyi tanır halde durdun, sonra  *** **عَمِس** kitap; hâlbuki görülür, **لم يَعْمَسِ**
(**عمش**) **العين** ve **الميم** ve **الشين** iki sahih kelimedir; pek çok ayrıdır. Birincisi görmede zayıflıktır; ikincisi bedene salâhtır. Birincisi **العَمَش**: gözün durmadan yaş akıtmasıdır; ve **الأعمش** onunla neredeyse göremez; kadın **عَمْشاء**; fiil **عَمِشَ** **يَعْمَشُ** **عَمَشاً**.
Diğer kelime: **العَمْش**, **الميم** sâkin olarak: bedende salâhın bulunduğu şey. Ve derler: **الخِتَانُ عَمْش الغُلام**; çünkü onda bundan sonra bir artış görürsün. Ve bu, senin için **طعام عَمْشٌ**’tur; yani salih, uygun.
(**عمص**) Ama **العين** ve **الميم** ve **الصاد**’da zikredilmeye elverişli bir şey yoktur.
(**عمق**) **العين** ve **الميم** ve **القاف**; İbnü’l-A‘râbî’nin zikrettiği bir asıldır; dedi: **العُمْقُ** yolun sıfatı olursa uzaklıktır; kuyunun sıfatı olursa tulumunun uzunluğudur.
Halîl dedi: **بئرٌ عميقة**; dibi uzak olduğu zaman; ve onu kazanı **أعْمَقَها**. Ve derler: bu kuyunun **عماقَة**’sı ne kadar uzak; yani dibi ne kadar uzak.
Ve babdandır: adam sözünde **تعمَّق** etti; tekellüf ve aşırılığa gittiği zaman. Ve İbnü’l-A‘râbî, Arapların bazı fasihlerinden nakletti: bir **خَليقة** gördüm; ondan daha **أعمق** görmedim. Dedi: ve **الخليقة**: yeni kazılmış kuyu.
Babda, zikrettiğimizden sonra kalan: yer adları veya bir bitkidir. Ve demiştik: bu, kıyas üzere neredeyse gelmez; ancak onu zikrederiz. İşte **عَمْق**: Müzeyne’ye ait bir arazi. Sâ‘ide dedi:
[**لمّا** **رأى** **عَمْقاً** ve **رجَّع** **عُرضَه**  *** **هَدْراً**; tıpkı bağlanmış erkek deve böğürdüğü gibi([39])

Ve **العِمْقى**: bir yer. Ebû Züeyb dedi]:
“**العِمْقى**’nın kardeşini anınca beni yokladı  *** bir keder; ve sırtımı tek başına bıraktı, galip **الشِّيحُ**.”([40])

Ve **العِمْقَى** bitkiden, maksûr. Yûnus dedi: **عامق** bir deve; eğer **العِمْقَى** otluyorsa. Ve denilir: **أُعَامِقُ**: bir yer adıdır. Ahtal dedi:
“Ve ondan bir menzil olmuştu, onu tatlı bulurduk *** **أُعامِقُ**; onun **بَرْقاوات**’ını, sonra onunla dolaşırım.”([41])

(**عمل**) **العين** ve **الميم** ve **اللام**: tek bir sahih asıldır; ve her yapılan fiilde geneldir.
Halîl dedi: **عَمِل** **يَعْمَل** **عَمَلاً**; o hâlde o **عامل**’dir; ve adam **اعتمل** etti, eğer kendi nefsiyle çalıştıysa. Dedi:
“Şüphesiz kerîm—baban hakkı için—**يَعتَمِلْ**  *** eğer bir gün dayanacağı kimseyi bulmazsa.”([42])

Ve **العمالة**([43]) : yapılan şeyin ücreti. Ve **المعاملة**: “ona muamele ettim” sözünden bir masdardır; ve ben ona **معاملةً** muamele ederim. Ve **العَمَلَة**: elleriyle türlü iş yapan kavimdir; kazma, yahut katlama yahut benzeri. Ve bâbdandır: mızrağın **عامِلُ**’i ve onun **عامِلَتُه**’si; ve o, **الثَّعلب**’den biraz aşağıda, **السِّنان** tarafına yakın olan şeydir; ve o, onun göğsüdür. Dedi:
“**النَّجْلاءَ**’yı dürterim; yarası ulur  *** onda **الثَّعلب**’in **عامِلُ**’i **مَرْجَحِنّْ**.”

Dedi: Adam kendi nefsi için **يعتمل** eder; ve bir kavim için çalışır; ve başkasını çalıştırır; ve görüşünü yahut sözünü yahut mızrağını işletir. Ve duvarcı **اللّبِن**’i kullanır, eğer onunla bina ederse. Dedi: Ve develerden **اليَعْمَلة**: ona bir addır; **العَمَل**’den türetilmiştir; çoğulu **يَعْمَلات**. Ve bu ancak dişi için söylenir; ve **اليَعَامِل** câiz olabilir. Zü’r-Rumme([44]) yahut başkası dedi:
“Ve **اليَعْمَلات** **الوجى** üzerinde  *** bir eli, bir elden sonra keserler.”

Ve Allah daha iyi bilir.
--------------ـــ
([1]) Beyit, el-Asma‘iyyât 47-48’de (Lyabsk) ona ait bir kasideden, el-Mumazzaq el-‘Abdî’nindir. Lisân’da (عمق، تهم) onu rivayet etti. (تهم)’de daha önce geçti.
([2]) Ayrıca “**العُمَّهى**” da denilir.
([3]) Asılda böyledir; ve baskın dil, ikisinde de **الياء**’ı hafifletmekledir. Kâmûs’ta: “Ve **الياء** şeddelenebilir.”
([4]) Böyledir; doğrusu, Lisân’da (عمي) olduğu üzere, onun Rü’be olduğudur. Beyit, divanının başında ona ait bir urcûzenin matla‘ıdır. Ondan sonra:
* Sanki yerinin rengi onun göğüdür *
([5]) Asılda: “Şüphesiz o, adıyla **عمي** bir devedir; sonra onu **الأعماء** üzerine yaptı.”
([6]) Bu kelime, tedavüldeki sözlüklerde gelmeyenlerdendir.
([7]) Sözün uyuşması için önerdiğimle tekmile; Lisân’da gelene dayanarak.
([8]) Asılda: “ondan önce”.
([9]) Asılda: “Ve bâbdandır **العماية** ve **العماء**.”
([10]) Bu ‘acüzün Lisân’daki (عمي) rivayeti:
* köpük atar; dalga onunla taşarak kör eder *
([11]) Bu parça, el-Mücmel’de ve Lisân’da (عمت)’tedir.
([12]) Bu mânayı Kâmûs’ta zikretti; Lisân’da zikretmedi.
([13]) Asılda: “gizlide”; tahriftir.
([14]) Beyit, Bâkıyet Eş‘âr el-Huzeliyyîn s. 16’da olduğu üzere Ebû Kilâbe el-Huzelî’nindir. Lisân’da (جلس) Huzelî’ye nispetle onu rivayet etti. Bâkıye’deki rivayeti:
“Nasıl ki pençeleri sığ bir yerin ortasına atar  *** dalgalı bir **غرنيق**; **الرنقاء**’dan”
([15]) el-Hayevân’da (4: 133) olduğu üzere Tarafe’ye nispet edildi. (شطن)’da onun tahricinden daha önce geçene bak.
([16]) Hareke ile de söylenir; ve **ميم**’i dammeli, şeddeli, fethalı olarak da.
([17]) Asılda ve el-Mücmel’de böyle ضبط edildi. Lisân’da (عمج) onu şöyle inşâd etti:
* **العُمَّج** gibi, **المنسوس**’u izlerler *
Ve el-Mücmel’de de onu böyle inşâd etti; fakat **العين** ve **الميم**’i fethalı olarak.
([18]) Asılda: “**الاستفهامة**”.
([19]) Asılda iki kelime böyle ضبط edildi. Bilinen şudur ki: **العمد** iki damme ile, **العماد** ve **العمود**’un cem‘idir; ve **العمد** hareke ile: ikisi için isim cem‘dir.
([20]) Dîvân el-Ahtal 146; Yezîd b. Muâviye’yi övdüğü bir kasidenin matla‘ı. Dîvân’daki rivayeti:
“Su‘âd ayrıldı; gözlerde uykusuzluk var  *** ve onun aklını aldı; kalp ise **معمود**.”
([21]) Bu kelime Kâmûs’ta da böyle geldi; Lisân’da zikredilmedi.
([22]) Asılda: “sonra onu kırdı”.
([23]) O, Ümmü Zer‘ hadîsidir. el-Müzhir’e bak (2: 532).
([24]) Lisân’da (حطب) Zü’r-Rumme’ye nispet edildi; divanında yoktur. Nâşiri onu eklerinde s. 28’de verdi; el-Muhassas’ta (11: 22) nisbesiz geldi.
([25]) Lisân’da: “Ve İbn Mes‘ûd hadîsinde: Bedir günü Ebû Cehil’e geldi; o serilmişti; onu bitirmek için ayağını onun **مذمر**’i üzerine koydu; Ebû Cehil ona dedi ki: ‘Kavminin öldürdüğü bir seyyidden daha **أعمد** mısın?’” Hadîs, el-Mücmel’de, el-Mekâyîs’te olduğu gibi geldi.
([26]) Asılda: “kavim”; doğrusu Lisân’dandır.
([27]) Lisân’da da böyledir; sonra dedi: “Ve Ezherî onu İbn Mukbil’e nispet etti.”
([28]) Asılda: “kardeşlerimiz”; doğrusu Lisân’dadır.
([29]) Beyit, el-Hayevân’da (2: 25) ve Lisân’da (ركب، عمر، هلل)’dedir. Bu yerlerde İbn Ahmer’e nispet edildi; ancak Lisân’ın (هلل) maddesinde: “Ve râciz dedi” vardır; bunun doğrusu: “Ve İbn Ahmer dedi.”
([30]) Dîvân el-A‘şâ 39’da da böyledir. el-Mücmel’de ve Lisân’da (عمر) ve Fıkh el-Luğa 16 ve Cemhere İbn Düreyd (2: 387)’de: “**العمارا**”.
([31]) Beyit, el-Mufaddaliyyât’ta (2: 3-8) bir kasideden el-Ahnes b. Şihâb et-Taglibî’nindir. Lisân’da (عمر، عرض) onu inşâd etti.
([32]) Fetha ile de söylenir; bir damme ile de; iki damme ile de. Ayrıca: **العمري** ( **العين**’i fethalı) da denilir.
([33]) Lisân’da (عمس) da böyledir. Doğrusu, onu izleyen beyitten sonra, aralarında 18 beyit olduğu hâlde, birçok beyitten sonradır. Ondan önceki beyit şudur: * Savaşın aslanları; **أبس** ile atılmadılar *
([34]) Lisân’da (عمس) ve Dîvân el-‘Accâc ekleri 87’de: “Ve günler geçti”. Vezin için **الميم**’i sâkin kıldı.
([35]) Asılda: “eğer döllediyse”; doğrusu Dîvân el-‘Accâc 18’dendir.
([36]) Asılda: “rivayet ettim”; doğrusu Lisân’dandır.
([37]) Asılda **الميم**’in kesriyle böyle ضبط edildi; bu, İbn el-Kattâ‘ın Kitâb el-Ef‘âl’inde (2: 373) ضبط’udur; Kâmûs şârihi buna dikkat çekti. el-Mücmel ve Lisân ve Kâmûs’ta **الميم**’in fethasıyla ضبط edildi.
([38]) **العماقة**; Kâmûs’ta zikredildi, Lisân’da zikredilmedi.
([39]) Dîvân el-Huzeliyyîn (1: 173) ve Lisân (عمق); bu şâhidin getirilmesi sözün sıhhati için zaruridir. Ondan sonraki tekmilenin geri kalanı da, sonraki istişhâdın sıhhati için onu gerektirir. Bu gedik kapatmada Lisân’da gelene ünsiyet ettim.
([40]) Dîvân el-Huzeliyyîn (1: 105) ve Lisân (عمق).
([41]) Beyit, el-Mücmel ve Lisân’da (عمق) nisbesizdir. Dîvân el-Ahtal 59’dadır. Lisân ve el-Mücmel rivayeti: “bizden oldu”; asılda: “menzil”; doğrusu, zikredilen kaynaklardadır.
([42]) Ondan sonra, Lisân’da (عمل) Sîbeveyh’ten (1: 443) naklen olduğu üzere:
* Sonra ondan sonra giyinir ve sürme çeker *
([43]) O, **العين**’in üçlü okunuşlusu gibidir.
([44]) Sonraki beyit, Zü’r-Rumme’nin divanında gelmediği gibi, eklerinde de gelmedi.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%82/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿من كل فج عميق﴾ [الحج/27]، أي: بعيد. وأصل العمق: البعد سفلا، يقال: بئر عميق ومعيق (انظر: جمهرة اللغة 3/131؛ واللسان (عمق) ) : إذا كانت بعيدة القعر.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿من كل فج عميق﴾ [الحج/27]، yani: uzak. **العمق**’ın aslı: aşağıya doğru uzaklıktır; denilir: **بئر عميق** ve **معيق** (bak: **جمهرة اللغة** 3/131; ve **اللسان** (**عمق**) ): eğer dibi uzak ise.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع م ق
جاءوا من كل بلد سحيق وفج عميق وهو المضرب البعيد‏.‏
وتعمّق في الكلام‏:‏ تنطّع‏.‏

##### Türkçe

ع م ق
Her **بلد سحيق**’ten ve **فج عميق**’ten geldiler; o, uzak yer (darb)dır.
Ve sözde **تعمّق** etti: aşırılığa girdi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العُمْق والعَمْق: البعد إِلى أَسفل، وقيل: هو قعر البئر والفجِّ والوادي، قال ابن بري ومنه قول الشمّاخ:
وأَفْيح من رُوْضِ الرُّبابِ عَمِيق
أَي بعيد. وتَعْمِيقُ
البئر وإِعْماقها: جَعْلُها عَمِيقةً. وتقول العرب: بئر عَمِيقةٌ ومََِعقيةٌ بعيدة القعر، وقد عَمُقتْ ومَعُقَتْ وأَعْمَقْتُها، وإِنها لبعيدة العَمْقِ والمَعْق. قال الله تعالى: وعلى كل ضامر يأْتين من كل فَجٍّ عَمِيق؛ قال الفراء: لغة أَهل الحجاز عَمِيق، وبنو تميم يقولون مَعِيق. قال مجاهد في قوله من كل فَجٍّ عَمِيق: من كل طريق بعيد، وقال الليث في قوله من كل فَجٍّ عَمِيق: ويقال مَعيق، قال: والعَمِيقُ أَكثر من المَعِيق في الطريق. وأَعْماقُ الأَرض: نواحيها. ويقال لي في هذه الدار عَمَقٌ أَي حق، وما لي فيها عَمَق أَي حق.
والعَمْق: البُسْر الموضوع في الشمس ليَنْضَجَ؛ عن أَبي حنيفة، قال: وأَنا فيه شاكّ.
ورجل عُمْقِيُّ الكلام: لكلامه غَوْرٌ.
والعِمَقَى: نبت. وبعير عامِقٌ وإِبل عامِقةٌ: تأْكل العِمْقَى؛ قال الجوهري: العِمْقَى، بكسر العين، شجر بالحجاز وتهامة، قال ابن بري: ويقال العِمْقَى أَمَرُّ من الحَنْظَلِ؛ قال الشاعر:
فأُقْسِمُ أَنَّ العيشَ حُلْوٌ إِذا دَنَتْ،
وهو إِنْ نأَتْ عني أَمَرّ من العِمْقَى
والعِمْقى: موضع؛ قال أَبو ذؤَيب:
لَمَّا ذَكَرْتُ أَخا العِمْقَى تَأَوَّبَني
همُّ، وأَفَردَ ظَهري الأَغْلَبُ الشِّيحُ
(* قوله «أخا العمقى» قال الصاغاني فيه ثلاث روايات: بالكسر وبالضم وبالنون وبدل الميم اهـ. قلت أما الكسر فهي رواية الباهلي ورواه الأخفش بفتح العين وقال هو اسم واد فتكون الروايات أربعاً اهـ. شرح القاموس.) والعُمَق، بضم العين وفتح الميم: موضع بمكة؛ وقول ساعدة بن جؤبة: لما رأَى عَمْقاً ورَجَّعَ عُرْضُهِ
هَدْراً، كما هَدَر الفَنِيقُ المُصْعبُ
أَراد العُمَق فغيَّر، وقد يكون عَمْقٌ بلداً بعينه غير هذا. قال الأَزهري: العُمَق موضع على جادَّة طريق مكة بين مَعْدن بني سُلَيْم وذات عِرْق، قال: والعامة تقول العُمُق، وهو خطأ. قال: وعَمْق موضع آخر. وفي الحديث ذكر العُمَقِ؛ قال ابن الأَثير: العُمَقُ، بضم العين وفتح الميم، منزل عند النَّقِرَة لحاجّ العِراقِ، فأَما بفتح العين وسكون الميم فوَادٍ من أَودية الطائف نزله رسول الله، صلى الله عليه وسلم، لما حاصَرها. وعِمَاق: موضع. وعَمْق: أرض لمُزَيْنَة. وما في النِّحْيِ عَمَقةٌ: كقولك ما به عَيْقَةٌ؛ عن اللحياني، أَي لَطْخ ولا وَضَرٌ ولا لَعُوق من رُبٍّ ولا سَمْن.
وعَمِّق النظر في الأُمور تَعْمِيقاً وتَعَمَّق في كلامه أَي تَنَطَّع. وتَعَمَّق في الأَمر: تَنَوَّقَ فيه، فهو مُتَعَمِّق. وفي الحديث: لو عَادَى الشهرُ لواصَلْت وصالاً يَرَعُ المتَعَمّقونَ تَعَمُّقَهم؛ المُتَعَمِّقُ: المُبالغ في الأَمر المتشدِّد فيه الذي يطلب أَقصى غايته. والعَمْق والعُمْق: ما بعُد من أطراف المَفَاوِزِ. والأَعماق أَطراف المَفاوِز البعيدة، وقيل الأَطراف ولم تقيِّد؛ ومنه قول رؤبة:
وقاتِمِ الأَعْماقِ خاوِي المُخْترَقْ،
مُشْتَبِه الأَعْلام، لَمّاعِ الخَفَق
ويقال الأَعْماقُ . . .
(* كذا بياض بالأصل.) المطمئن، ويجوز أَن تكون
بعيدة الغَوْر. وأُعَامِق: موضع
(* قوله «وأعامق موضع» ضبطه شارح القاموس
بضم الهمزة ومثله في ياقوت)؛ قال الشاعر:
وقد كان مِنّا مَنْزِلاً نَسْتَلذُّه
أُعَامِقُ بَرْقاوَاتُهُ فأَجاوِلُه

##### Türkçe

**العُمْق** ve **العَمْق**: aşağıya doğru uzaklık; ve denildi ki: o, kuyunun ve dağ geçidinin ve vadinin dibi(=tabanı)dır. İbn Berrî dedi ki: ve ondandır Şemmâh’ın sözü:

Ve **أَفْيح** (olan) **من رُوْضِ الرُّبابِ** derin
Yani: uzak. Ve kuyunun **تَعْمِيقُ**’i
ve onun **إِعْماق**’ı: onu derin kılmaktır. Ve Araplar derler: **بئر عَمِيقةٌ**
ve **مََِعقيةٌ**: dibi uzak (olan). Ve (kuyu) **عَمُقتْ** ve **مَعُقَتْ** ve ben onu **أَعْمَقْتُها**; ve şüphesiz o,
**العَمْقِ** ve **المَعْق** bakımından uzaktır. Allah Teâlâ dedi ki: “Ve her zayıf binek üzerinde, her **فَجٍّ عَمِيق**’ten gelirler”;
Ferrâ dedi ki: Hicaz ehlinin dili **عَمِيق**’tir; Benû Temîm ise **مَعِيق** der.
Mücâhid, “her **فَجٍّ عَمِيق**’ten” sözü hakkında dedi ki: her uzak yoldan. Leys de “her **فَجٍّ عَمِيق**’ten” sözü hakkında dedi ki: ve **مَعيق** denilir; dedi ki: ve yolda **العَمِيقُ**, **المَعِيق**’ten daha çoktur. Ve **أَعْماقُ الأَرض**: onun taraflarıdır. Ve denilir: bu evde benim için **عَمَقٌ** vardır, yani hak; ve onda benim için **عَمَق** yoktur, yani hak yoktur.

Ve **العَمْق**: olgunlaşsın diye güneşe konulan **البُسْر**; Ebû Hanîfe’den (rivayetle). Dedi ki: ve ben bunda şüphe ediciyim.

Ve **رجل عُمْقِيُّ الكلام**: sözünün bir **غَوْرٌ**’u vardır.

Ve **العِمَقَى**: bir bitki. Ve **بعير عامِقٌ** ve **إِبل عامِقةٌ**: **العِمْقَى** yer; Cevherî dedi ki: **العِمْقَى**, **العين**’in kesresiyle, Hicaz ve Tihâme’de bir ağaçtır. İbn Berrî dedi ki: ve denilir: **العِمْقَى** **الحَنْظَلِ**’den daha acıdır; şair dedi ki:

Şu halde yemin ederim ki yaşayış tatlıdır, yaklaştığında,
ve o, benden uzaklaştığında **العِمْقَى**’dan daha acıdır

Ve **العِمْقى**: bir yer; Ebû Züeyb dedi ki:

Ne zaman ki **أَخا العِمْقَى**’yı andım, bana geceleyin geldi
bir keder; ve sırtımı yalnız bıraktı galip **الشِّيحُ**

(* “**أخا العمقى**” sözü hakkında Sâgânî dedi ki: onda üç rivayet vardır: kesre ile ve damme ile ve **النون** ile ve **الميم**’in yerine (o) … ilh. Ben dedim ki: kesre, Bâhilî’nin rivayetidir; Ahfeş onu **العين**’in fethasıyla rivayet etti ve “o bir vadinin adıdır” dedi; böylece rivayetler dört olur … **شرح القاموس**.)

Ve **العُمَق** — **العين**’in dammesi ve **الميم**’in fethasıyla: Mekke’de bir yer; ve Sâide b. Cu’be’nin sözü:

Ne zaman ki **عَمْقاً**’ı gördü ve genişliğini geri çevirdi
boş yere, tıpkı azgın **الفَنِيقُ**’in böğürmesi gibi

**العُمَق**’ı kastetti de değiştirdi; ve **عَمْقٌ**, bunun dışında bizzat kendisi bir belde olabilir.
Ezherî dedi ki: **العُمَق** Mekke yolunun ana caddesi üzerinde, Benû Süleym’in madeni ile **ذات عِرْق** arasında bir yerdir. Dedi ki: ve avam **العُمُق** der; o hatadır. Dedi ki: ve **عَمْق** başka bir yerdir. Ve hadiste **العُمَقِ** zikredildi; İbnü’l-Esîr dedi ki: **العُمَقُ**, **العين**’in dammesi ve **الميم**’in fethasıyla, **النَّقِرَة** yanında Irak hacısı için bir konaktır; ama **العين**’in fethası ve **الميم**’in sükûnu ile olana gelince: Tâif vadilerinden bir vadidir; Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, onu kuşattığında oraya indi. Ve **عِمَاق**: bir yer. Ve **عَمْق**: Müzeyne’ye ait bir arazi. Ve **ما في النِّحْيِ عَمَقةٌ**: “onda **عَيْقَةٌ** yoktur” demen gibi; Lihyânî’den (rivayetle); yani peklik yok, kir yok, ve **رُبّ**’dan ve **سَمْن**’den bir **لَعُوق** yok.

Ve işlerde bakışı **عَمِّق** — **تَعْمِيقاً**; ve sözünde **تَعَمَّق** etti, yani **تَنَطَّع** etti. Ve işte **تَعَمَّق** etti: onda **تَنَوَّقَ** etti; o hâlde o **مُتَعَمِّق**’tir. Ve hadiste: “Eğer ay düşmanlık etseydi, mutlaka birleştirmeyi birleştirme ile sürdürürdüm; **المتَعَمّقونَ** kendi **تَعَمُّق**’larını bırakırlar”; **المُتَعَمِّقُ**: işte aşırıya giden, onda katılaşan, onun en uç gayesini isteyen kimsedir. Ve **العَمْق** ve **العُمْق**: çöllerin uçlarından uzak olan şeydir. Ve **الأَعماق** uzak çöllerin uçlarıdır; ve denildi ki: uçlar, kayıtlamadı; ve ondandır Ru’be’nin sözü:

Ve karanlık **الأَعْماقِ**’ın, boş geçitli,
alametleri birbirine benzeyen, parıltılı çarpıntılı

Ve denilir **الأَعْماقُ** . . .
(* asılda böyle boşluk.) alçak (yer); ve caizdir ki
uzak **الغَوْر**’lu olsun. Ve **أُعَامِق**: bir yer
(* “**وأعامق موضع**” sözü: **شرح القاموس** şârihi onu **الهمزة**’nin dammesiyle ضبط etti; ve Yakut’ta da onun benzeri vardır); şair dedi ki:

Ve bizden bir konak olmuştu, onu tatlı bulurduk,
**أُعَامِقُ** onun **بَرْقاوَاتُهُ**’dur; ben de onu dolaşırım

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع م ق * * العَمْقُ * بضم العين وفتحها قعر البئر والفج والوادي و * تَعْمِيقُ * البئر و * إعْماقُها * جعلها * عَمِيقة * وقد * عَمُقَ * الركى من باب ظرف و * عَمَّقَ * النظر في الأمور * تَعْميقا * و * تَعَمَّقَ * في كلامه تنطَّع

##### Türkçe

* ع م ق * * **العَمْقُ** * العين’in zammesi ve fethasıyla: kuyunun, dağ geçidinin ve vadinin dibi. Ve * **تَعْمِيقُ** * kuyunun ve * **إعْماقُها** * onu * **عَمِيقة** * kılmaktır. Ve * **عَمُقَ** * kuyu(lar) “ظرف” bâbındandır. Ve * **عَمَّقَ** * işlerde bakışı * **تَعْميقا** * derinleştirdi. Ve * **تَعَمَّقَ** * sözünde: zorlama yaptı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

العمق، بالفتح، وبالضم، وبضمتين: قعر البئر والفج والوادي ونحوها، وقيل: هو البعد الى أسفل وقد عمق الركي، ككرم عماقة، ومعق، وبئر عميقة، ومعيقة، على القلب، أي: بعيدة القعر. وبئار عمق بضمتين، وعمق كعنب، وعمائق، وعماق بالكسر. ويقال: ما أبعد عماقتها، وما أعمقها وما أمعقها. وذكر ابن الأعرابي عن بعض فصحاء العرب: رأيت خليقة فما رأيت أعمق منها. الخليقة: البئر الحديثة الحفر. وقوله تعالى: )وعلى كل ضامر يأتين من كل فج عميق( قال الفراء: لغة أهل الحجاز عميق. وبنو تميم يقولون: معيق. قال مجاهد: أي من كل طريق بعيد، وقال الليث: العميق أكثر من المعيق في الطريق، أو طويل، وهذا إذا لم يرد بالفج الطريق، كما يفهم من سياق ابن الأعرابي الآتي ذكره في آخر التركيب. وقد عمق ككرم وسمع عماقة وعمقا بالضم فيه لف ونشر غير مرتب. والعمق: ما بعد من أطراف المفازة البعيدة ويضم، ج: أعماق ويقال: الأعماق: النواحي والأطراف، ولم يقيد. ومنه قول رؤبة:
  وقاتم الأعماق خاوي المخترق
  مشتبه الأعلام لماع الخفق وقال أيضا:
  في سبسب منجرد الأخلاق
  غير الفجاج عمق الأعماق والعمق: البسر الموضوع في الشمس ليجف وينضج، عن أبي حنيفة، قال: وأنا فيه شاك. والعمق: واد بالطائف، نزله رسول الله صلى الله عليه وسلم لما حاصرها، وفيه بئر ليس بالطائف أطول رشاء منها. والعمق: ع أو ماء ببلاد مزينة قرب المدينة على ساكنها أفضل الصلاة والسلام، قال عبيد الله بن قيس الرقيات:
  يوم لم يتركوا على ماء عمق                      للرجال المشيعين قلـوبـا ومنه قول ساعدة بن جؤية الهذلي:
  لما رأى عمقا ورجع عرضـه                      هدرا كما هدر الفنيق المصعب والعمق: كورة بنواحي حلب وقد يجمع فيقال أعماق، كما سيأتي قريبا. والعمق: عين بوادي الفرع لقبيلة من ولد الحسن بن علي رضي الله عنهما، وفي ذلك تقول امرأة منهم جلت من بلدها الى ديار مضر:
  أقول لعيوق الثـريا وقـد بـدا                      لنا بدوة بالشام من جانب الشرق
  جليت مع الجالين أم لست بالذي                      تبدى لنا بين الخشاشين من عمق والعمق: حصن على الفرات، وقد خرب من زمان. منه المؤيد خليل بن إبراهيم. والعمق كصرد، وبضمتين: منزل لحاج الكوفة على جادة طريق مكة بين ذات عرق وبين النقرة، وهو معدن بني سليم، أو بضمتين خطأ ونسبه الجوهري والأزهري للعامة، وفي العباب: قال الفراء: العامة تقول: العمق بضمتين، وهو خطأ. ويقال: إياه عنى ساعدة بن جؤية في قوله السابق. والعمقى كذكرى: نبت. وقال أبو نصر: العمقى مؤنثة. وقال الدينوري: لم أجد من يحليها. وقال الجوهري: هو من شجر الحجاز وتهامة. وقال ابن بري: يقال: العمقى أمر من الحنظل، وأنشد:
  وأقسم أن العيش حـلـو إذا دنـت                      وهو إن نأت عني أمر من العمقى ويقال لها أي: لتلك الشجرة: العماقية، كثمانية. قال ساعدة ابن العجلان:
  غداة شواحط فنجوت شدا                      وثوبك في عماقية هريد ويروى: في عباقية وهي شجرة ذات شوك، وقد ذكر في موضعه. وبعير عامق: يرعاها نقله الجوهري، وإبل عامقة كذلك. والعمقى: أرض قتل بها صاحب أبي ذؤيب الهذلي الذي رثاه بقوله:
  لما ذكرت أخا العمقى تأوبنـي                      هم وأفرد ظهري الأغلب الشيح

  قال الصاغاني: فيه ثلاث روايات: بالكسر، وبالضم، وبالنون بدل الميم. قلت: أما الكسر فهي رواية الباهلي. ورواه الأخفش بفتح العين، وقال: هو اسم واد، فتكون الروايات أربعة. أو الرواية في البيت بالضم، وهو واد والأول قول الأصمعي. وعماق ككتاب: ع عن ابن دريد. وأعامق بالضم: واد. قال الأخطل:
  وقد كان منها منزلا نستلذه                      أعامق برقاواته فأجاوله وقال عدي بن الرقاع:
  عشقت رياض أعامق حتى إذا                      لم يبق من شمل النهار شميل
  بسطت هواديها بها فتمكثـت                      وله على كينانهـن صـلـيل والأعماق: د، بين حلب وأنطاكية قرب دابق، وقد جاء ذكره في فتح القسطنطينية قال: فتنزل الروم بالأعماق أو بدابق، وهو مصب مياه كثيرة لا تجف إلا صيفا، وهو العمق بعينه الذي مر ذكره، وكأنه جمع بأجزائه كما جمعوا خناصرات وغيرها. والعمقة، محركة: وضر السمن في النحي عن اللحياني. يقال: ما في النحي عمقة ولا عيقة، أي: لطخ ولا وضر، ولا لعوق من رب ولا سمن. وله فيه عمق، محركة أي: حق عن ابن شميل. وأعمق البئر، وأمعقها، وعمقها تعميقا، واعتمقها واقتصر الجوهري على الأولين: جعلها عميقة أي: بعيدة القعر. وعمق النظر في الأمور تعميقا: بالغ فيها. وتعمق في كلامه أي: تنطع، نقله الجوهري. قال رؤبة:
  ومن بغى في الدين أو تعمقا والتركيب يدل على أصل ذكره ابن الأعرابي قال: العمق: إذا كان صفة للطريق فهو البعد، وإن كان صفة للبئر فهو طول جرابها. ومما يستدرك عليه: عمقين، تثنية عمق بالفتح: واد يسيل في وادي الفرع. وأعماق الأرض: نواحيها. ورجل عمقي الكلام، بالضم، أي: لكلامه غور. وتعمق في الأمر: تنوق فيه. والمتعمق: المبالغ في الأمر، المتشدد فيه، الذي يطلب أقصى غايته. والعمق، محركة: واد في ديار بني نمير، لهم به ماءة يقال لها: العمقة. والعمق، بالفتح: موضع بالجزيرة. وموضع بنواحي اليمامة لباهلة. وناحية بمرعش. ومما يستدرك عليه:

##### Türkçe

**العمق**, fetha ile, ve damme ile, ve iki damme ile: kuyunun, geçidin, vadinin ve benzerlerinin dibi; ve denildi ki: aşağıya doğru uzaklıktır. Ve **الركي** derin oldu; **كرم** gibi, **عماقة** (derinlik) olarak; ve **معق**; ve **بئر عميقة** (derin kuyu), ve **معيقة**, kalb üzere; yani: dibi uzak. Ve **بئار عمق** iki damme ile; ve **عمق** **عنب** gibi; ve **عمائق**; ve **عماق** kesre ile. Ve denilir: **ما أبعد عماقتها** (onun derinliği ne kadar uzak!), ve **ما أعمقها** (onu ne kadar derin!), ve **ما أمعقها** (onu ne kadar derin!). Ve İbnü’l-A‘râbî bazı fasih Araplardan nakletti: “Bir **خليقة** gördüm de ondan daha derinini görmedim.” **الخليقة**: yeni kazılmış kuyu. Ve Yüce Allah’ın sözü: **)وعلى كل ضامر يأتين من كل فج عميق(**; Ferrâ dedi ki: Hicaz ehlinin dili **عميق**. Benû Temîm ise **معيق** der. Mücâhid dedi ki: yani her uzak yoldan. Leys dedi ki: yolda **العميق** **المعيق**’ten daha çoktur; yahut uzundur. Bu, eğer **الفج** ile yol kastedilmemişse (İbnü’l-A‘râbî’nin, terkibin sonunda zikri gelecek olan siyakından anlaşıldığı üzere). Ve **عمق** **كرم** ve **سمع** gibi; **عماقة** ve onda damme ile **عمقا** (derinlik) [gelir]; bunda tertipsiz bir “laf ve neşr” vardır.

Ve **العمق**: uzak çölün uçlarından uzak olan şey; ve damme ile de gelir; çoğulu: **أعماق**. Ve denilir: **الأعماق**: yönler ve uçlar; kayıtlanmadı. Ondan Rü’be’nin sözü:
  وقاتم الأعماق خاوي المخترق
  مشتبه الأعلام لماع الخفق
Ve yine dedi:
  في سبسب منجرد الأخلاق
  غير الفجاج عمق الأعماق

Ve **العمق**: kurusun ve olgunlaşsın diye güneşe konulan **البسر**; Ebû Hanîfe’den. Dedi ki: ben bunda şüpheliyim. Ve **العمق**: Tâif’te bir vadi; Resûlullah صلى الله عليه وسلم onu kuşattığında oraya indi; onda bir kuyu vardır ki Tâif’te ondan daha uzun **رشاء** (kuyu ipi) yoktur. Ve **العمق**: Muzeyne diyarında, Medine’ye yakın bir yer yahut su; üzerinde sâkin olana en faziletli salât ve selâm olsun. Ubeydullah b. Kays er-Rukayyât dedi:
  يوم لم يتركوا على ماء عمق                      للرجال المشيعين قلـوبـا
Ve ondan Sâ‘ide b. Cüveyye el-Hüzelî’nin sözü:
  لما رأى عمقا ورجع عرضـه                      هدرا كما هدر الفنيق المصعب

Ve **العمق**: Halep yörelerinde bir **كورة**; ve bazen toplanır da **أعماق** denir; az sonra geleceği üzere. Ve **العمق**: Hasan b. Ali رضي الله عنهما evladından bir kabileye ait, Vâdî’l-Fer‘da bir pınar; bunun hakkında onlardan bir kadın, beldesinden Mudar diyarına göçtüğünde şöyle der:
  أقول لعيوق الثـريا وقـد بـدا                      لنا بدوة بالشام من جانب الشرق
  جليت مع الجالين أم لست بالذي                      تبدى لنا بين الخشاشين من عمق

Ve **العمق**: Fırat üzerinde bir hisar; zamandan beri harap olmuştur. Ondan: el-Müeyyed Halîl b. İbrâhîm. Ve **العمق** **صرد** gibi, ve iki damme ile: Kûfe hacısı için, Mekke yolunun ana güzergâhında, **ذات عرق** ile **النقرة** arasında bir menzil; ve o Benî Süleym’in madenidir. Yahut iki damme ile [okunuş] hatadır; Cevherî ve Ezherî onu avama nisbet etti. Ve **العباب**’da: Ferrâ dedi ki: avam **العمق**’u iki damme ile söyler; bu hatadır. Ve denilir: Sâ‘ide b. Cüveyye’nin önceki beytinde kastettiği odur.

Ve **العمقى** **ذكرى** gibi: bir bitki. Ebû Nasr dedi ki: **العمقى** müennestir. Dîneverî dedi ki: onu süsleyen (vasfeden) kimse bulmadım. Cevherî dedi ki: o Hicaz ve Tihâme ağaçlarındandır. İbn Berrî dedi ki: **العمقى**: **الحنظل**’dan daha acı bir şey denir; ve şu beyti okudu:
  وأقسم أن العيش حـلـو إذا دنـت                      وهو إن نأت عني أمر من العمقى

Ve ona, yani o ağaca: **العماقية**, **ثمانية** gibi, denilir. Sâ‘ide b. el-‘Aclân dedi:
  غداة شواحط فنجوت شدا                      وثوبك في عماقية هريد
Ve rivayet olunur: **في عباقية**; o dikenli bir ağaçtır; yerinde zikredilmiştir. Ve **بعير عامق**: onu otlar; Cevherî nakletti. Ve **إبل عامقة** da böyledir. Ve **العمقى**: Ebû Züeyb el-Hüzelî’nin, şu sözüyle mersiye söylediği arkadaşının öldürüldüğü yer:
  لما ذكرت أخا العمقى تأوبنـي                      هم وأفرد ظهري الأغلب الشيح

Sâgânî dedi ki: onda üç rivayet vardır: kesre ile, damme ile, ve **النون** ile **الميم** yerine. Dedim ki: kesre, Bâhilî’nin rivayetidir. Ahfeş onu **العين**’in fethasıyla rivayet etti ve dedi ki: o bir vadinin adıdır; böylece rivayetler dört olur. Yahut beyitteki rivayet damme iledir; o bir vadidir; birincisi Asma‘î’nin sözüdür.

Ve **عماق** **كتاب** gibi: İbn Düreyd’den bir yer. Ve damme ile **أعامق**: bir vadi. Ahtal dedi:
  وقد كان منها منزلا نستلذه                      أعامق برقاواته فأجاوله
Ve ‘Adiyy b. er-Rikâ‘ dedi:
  عشقت رياض أعامق حتى إذا                      لم يبق من شمل النهار شميل
  بسطت هواديها بها فتمكثـت                      وله على كينانهـن صـلـيل

Ve **الأعماق**: Halep ile Antakya arasında, Dâbık’a yakın bir yer; Konstantiniyye’nin fethinde zikri gelmiştir; dedi ki: “Rûm **بالأعماق**’ta yahut **بدابق**’ta konaklar”; o, çok suların döküldüğü yerdir; yazdan başka kurumaz; o, daha önce zikri geçen **العمق**’un aynısıdır; sanki parçaları itibarıyla çoğul yapılmıştır; **خناصرات** ve başkalarını çoğul yaptıkları gibi.

Ve **العمقة**, harekeli: Lihyânî’den; **النحي** içinde **السمن**’in kiri. Denilir: **ما في النحي عمقة ولا عيقة**; yani: ne leke ne kir; ve ne **لعوق** (yalama) vardır ne **رب** (yoğunlaştırılmış şıra) ne de **سمن**. Ve onda harekeli **عمق** vardır; yani: İbn Şümeyl’den bir hak.

Ve **أعمق البئر**, ve **أمعقها**, ve **عمقها تعميقا**, ve **اعتمقها**; Cevherî ilk ikisiyle yetindi: onu **عميقة** yaptı; yani: dibi uzak. Ve **عمق النظر في الأمور تعميقا**: onda ileri gitti. Ve **تعمق في كلامه**: yani: zorlama yaptı; Cevherî nakletti. Rü’be dedi:
  ومن بغى في الدين أو تعمقا

Ve terkib, İbnü’l-A‘râbî’nin zikrettiği bir asla delâlet eder; dedi ki: **العمق** eğer yolun sıfatı olursa uzaklıktır; eğer kuyunun sıfatı olursa onun **جراب**’ının (tulumunun) uzunluğudur.

Ve ondan istidrâk edilenlerdendir: **عمقين**, fetha ile **عمق**’un tesniyesi: Vâdî’l-Fer‘da akan bir vadi. Ve **أعماق الأرض**: onun yönleri. Ve damme ile **رجل عمقي الكلام**: yani sözünün derinliği vardır. Ve **تعمق في الأمر**: onda incelik aradı. Ve **المتعمق**: işte aşırı giden, onda katılaşan, en uç gayesini isteyen. Ve harekeli **العمق**: Benî Numeyr diyarında bir vadi; onlarda orada **العمقة** denilen bir su vardır. Ve fetha ile **العمق**: Cezîre’de bir yer. Ve Yemâme yörelerinde Bâhile’ye ait bir yer. Ve Mer‘aş’ta bir yöre. Ve ondan istidrâk edilenlerdendir:

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَمُقَ
1 عَمُقَ ذ , (S, O, K,) or عَمُقَتْ, (Msb,) [aor. عَمُقَ ,] inf. n. عَمَاقَةٌ (S, O, Msb) and عُمْقٌ, (Msb,) said of a well (رَكِىٌّ, S, O, or بِئْرٌ Msb), It was, or became, deep: (S, * O, * Msb, K, * TA:) and so مَعُقَ. (TA.) One says, مَا أَبْعَدَ عَمَاقَةَ هٰذِهِ الرَّكِيَّةِ (O, K *) and ↓ مَا أَعْمَقَهَا (K) [How great, or far-extending, is the depth of this well !]: and so مَا أَمْعَقَهَا. (TA.) ― -b2- And عَمُقَ and عَمِقَ, inf. n. (of the former, TA) عُمْقٌ and (of the latter, TA) عَمَاقَةٌ, said of a [road such as is termed] فَجّ, It was, or became, far-extending: or long: (K:) but accord. to a saying of IAar, app. not used in the latter sense when said of a road. (TA.) And عَمُقَ said of a place, It was, or became, distant, remote, or far off. (Msb.)

2 عَمَّقَ see 4. ― -b2- [Hence,] عمّق النَّظَرَ فِى الأُمُورِ, (S, O, K,) inf.n. تَعْمِيقٌ, (S,) He exceeded the usual bounds [in looking, or examining, or rather he looked, or examined, deeply, into affairs, or the affairs]. (K, TA.)

اعمق البِئْرَ
4 اعمق البِئْرَ ذ , (Msb, K,) inf. n. اـِعْمَاقٌ; (S, O;) and ↓ عَمَّقَهَا, (Msb, K,) inf. n. تَعْمِيقٌ; (S, O;) and ↓ اِعْتَمَقَهَا; (O, K;) He made the well deep: (S, O, Msb, K, TA:) and so امعقها. (TA.) ― -b2- مَا أَعْمَقَهَا: see 1.

تعمّق فِى كَلَامِهِ
5 تعمّق فِى كَلَامِهِ ذ He went deeply, or far, in in his speech; syn. تَنَطَّعَ. (S, O, K.) And تعمّق فِى الشَّىْءِ He went, or dived, deeply, or far, in, or into, the thing. (MA.) And تعمّق فِى الأَمْرِ He was, or became, nice, exquisite, refined, or scrupulously nice and exact; or he chose what was excellent, or best to be done; and exceeded the usual bounds; in the affair. (TA. [See also the part. n., below.])

8 اـِعْتَمَقَ see 4.

عَمْقٌ
عَمْقٌ ذ (S, O, Msb, K, TA) and ↓ عُمْقٌ, (S, O, K, TA,) or the latter is an inf. n., (Msb,) and ↓ عُمُقٌ, (K, TA,) The bottom (قَعْر) of a well (S, O, K, TA) and the like, (K, TA,) and of a [road such as is termed] فَجّ, and of a valley: (S, O, TA:) or the depth of a well (Msb, TA) and the like; [i. e.] the distance to the bottom: (TA:) [and عُمُوقٌ, which may be a pl. of the first or second, and perhaps of the third, signifies deep places of the ground: (see خَسْفٌ:) and ↓ عُمْقٌ signifies also depth of anything; or distance between the two opposite surfaces thereof:] but accord. to IAar, ↓ عُمْقٌ as an attribute of a road signifies distance: and as an attribute of a well it is the length of its cavity, or interior, from top to bottom. (TA.) ― -b2- And عَمْقٌ and ↓ عُمْقٌ signify also The distant, or remote, extremity of a desert, or waterless desert: pl. أَعْمَاقٌ: (S, O, K, TA:) which is also expl. as signifying sides, regions, or tracts; and extremities; without restriction: and sides, regions, or tracts, of the earth, or of a land. (TA.) Ru-beh says,
فِى سَبْسَبٍ مُنْجَرِدِ الأَعْلَاقِ
الأَعْمَاقِ ↓ غَيْرِ الفِجَاجِ عَمِقِ
[In a desert, or waterless desert, bared of the beaten tracks, except the far-extending (?) remote in respect of the extremities]. (O.) -A2- And عَمْقٌ Full-grown unripe dates put in the sun to dry (AHn, K, TA) and to ripen. (AHn, TA.) ― -b2- [And accord. to Forskهl, (Flora Aeg. Arab. p. cxii.,) The Euphorbia officin. arborea; mentioned by him as found at a place in Tihلmeh, which suggests that its name may perhaps be correctly عِمْقَى, q. v.]

عُمْقٌ
عُمْقٌ ذ : see the next preceding paragraph, in four places.

عَمَقٌ
عَمَقٌ ذ A right, or due. (ISh, O, K.) So in the saying, فِى هٰذِهِ الدَّارِ عَمَقٌ [In this house is a right, or due, pertaining to some one]: (ISh, O:) and لَهُ فِيهِ عَمَقٌ [There pertains to him, in it, a right, or due]. (K.)

عَمِقٌ
عَمِقٌ ذ : see عَمِيقٌ, and the verse cited above.

عُمُقٌ
عُمُقٌ ذ : see عَمْقٌ, first sentence. ― -b2- [And see عَمِيقٌ.]

عَمَقَةٌ
عَمَقَةٌ ذ Feculence (وَضَرٌ) of clarified butter, [adhering to the interior] in a skin: (Lh, O, K:) the م is asserted by Lh to be a substitute for ب. (TA voce عَبَقَةٌ.)

عِمْقَى
عِمْقَى ذ , (S, O, K,) said by Aboo-Nasr to be of the fem. gender, (O,) A species of trees, (S,) or a certain plant, (O, K,) in El-Hijلz and Tihل- meh, (S, [see عَمْقٌ, last sentence,]) of which AHn states his not having found any one who described its qualities, or attributes, (O,) and said by IB to be spoken of as more bitter than the colocynth; (TA;) also called ↓ عَمَاقِيةٌ, (O, K,) which occurs in a verse of Sل'ideh Ibn-El-'Ajlلn, or, as some relate it, the word there is عَبَاقِيَة [q. v.]. (O.)

عُمْقِىُّ الكَلَامِ
عُمْقِىُّ الكَلَامِ ذ A man whose speech has depth. (TA.)

عَمِيقٌ
عَمِيقٌ ذ is of the dial. of the people of El-Hijلz: and the tribe of Temeem say مَعِيقٌ. (Fr, TA.) One says بِئْرٌ عَمِيقَةٌ (S, O, Msb, K) and مَعِيقَةٌ, formed by transposition, (O,) A deep well: (S, * O, * Msb, K, * TA:) pl. عُمُقٌ and عِمَقٌ and عَمَائِقُ and عِمَاقٌ. (K.) ― -b2- Also, applied to a [road such as is termed] فَجّ, (O, K,) as in the Kur xxii. 28, (O,) Remote, or far-extending; (Mujلhid, O, K;) and so as applied to a place; (Msb;) [so too ↓ عَمِقٌ, applied to a desert, as in the verse cited above, voce عَمْقٌ;] and, applied to a road, عَمِيقٌ is more used than مَعِيقٌ: (Lth, TA:) or عَمِيقٌ applied to a فَجّ signifies long; (K;) or, app., accord. to IAar, not thus when applied to a فَجّ as meaning a road. (TA. [See عَمْقٌ.])

عَمَاقِيَةٌ
عَمَاقِيَةٌ ذ : see عِمْقَى.

بَعِيرٌ عَامِقٌ
بَعِيرٌ عَامِقٌ ذ A camel feeding upon the [trees, or plants, called] عِمْقَى: (S, O, K;) and اـِبِلٌ عَامِقَةٌ camels so feeding. (TA.)

أَعْمَقُ
أَعْمَقُ ذ [Deeper: and deepest]. IAar mentions his having heard one of the Arabs of chaste speech say, رَأَيْتُ خَلِيقَةً فَمَا رَأَيْتُ أَعْمَقَ مِنْهَا i. e. [I saw] a recently-dug well [and I have not seen any deeper than it]. (O.)

مُتَعَمِّقٌ
مُتَعَمِّقٌ ذ One who exceeds the usual bounds in an affair; who acts with forced hardness, vigour, or hardiness, therein; seeking to accomplish the utmost thereof. (TA.)

##### Türkçe

**عَمُقَ**
1 **عَمُقَ** ذ, (S, O, K,) yahut **عَمُقَتْ**, (Msb,) [muzârîsi **عَمُقَ** ,] mastarı **عَمَاقَةٌ** (S, O, Msb) ve **عُمْقٌ**, (Msb,) bir kuyu hakkında (**رَكِىٌّ**, S, O, yahut **بِئْرٌ** Msb), Derin idi, yahut derin oldu: (S, * O, * Msb, K, * TA:) ve bunun gibi **مَعُقَ**. (TA.) Şöyle denir: **مَا أَبْعَدَ عَمَاقَةَ هٰذِهِ الرَّكِيَّةِ** (O, K *) ve ↓ **مَا أَعْمَقَهَا** (K) [Bu kuyunun derinliği ne kadar büyük, yahut ne kadar uzağa uzanıcıdır!]: ve bunun gibi **مَا أَمْعَقَهَا**. (TA.) ― -b2- Ve **عَمُقَ** ve **عَمِقَ**, mastarı (birincisinin, TA) **عُمْقٌ** ve (ikincisinin, TA) **عَمَاقَةٌ**, [**فَجّ** diye adlandırılan türden bir] yol hakkında, Uzağa uzanıcı idi, yahut uzağa uzanıcı oldu: yahut uzun idi: (K:) lâkin IAar’ın bir sözüne göre, bir yol hakkında söylendiğinde ikinci mânâda görünüşe göre kullanılmaz. (TA.) Ve **عَمُقَ** bir yer hakkında, Uzak idi, yahut uzak oldu; ırak, yahut uzakça idi. (Msb.)

2 **عَمَّقَ**: 4’e bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] **عمّق النَّظَرَ فِى الأُمُورِ**, (S, O, K,) mastarı **تَعْمِيقٌ**, (S,) İşlerde bakmada (yahut incelemede), alışılmış sınırları aştı [yahut daha doğrusu, işlere derinlemesine baktı, yahut derinlemesine inceledi]. (K, TA.)

**اعمق البِئْرَ**
4 **اعمق البِئْرَ** ذ, (Msb, K,) mastarı **اـِعْمَاقٌ**; (S, O;) ve ↓ **عَمَّقَهَا**, (Msb, K,) mastarı **تَعْمِيقٌ**; (S, O;) ve ↓ **اِعْتَمَقَهَا**; (O, K;) Kuyuyu derin yaptı: (S, O, Msb, K, TA:) ve bunun gibi **امعقها**. (TA.) ― -b2- **مَا أَعْمَقَهَا**: 1’e bak.

**تعمّق فِى كَلَامِهِ**
5 **تعمّق فِى كَلَامِهِ** ذ Konuşmasında derine gitti, yahut ileri gitti; eş anlamlısı **تَنَطَّعَ**. (S, O, K.) Ve **تعمّق فِى الشَّىْءِ** Şeyde, yahut şeye, derine gitti, yahut ileri gitti; yahut daldı. (MA.) Ve **تعمّق فِى الأَمْرِ** İşte ince, latif, rafine, yahut titizce ince ve tam oldu; yahut yapılacak olanın mükemmelini, yahut en iyisini seçti; ve işte alışılmış sınırları aştı. (TA. [Aşağıda ism-i fâile de bak.])

8 **اـِعْتَمَقَ**: 4’e bak.

**عَمْقٌ**
**عَمْقٌ** ذ (S, O, Msb, K, TA) ve ↓ **عُمْقٌ**, (S, O, K, TA,) yahut ikincisi bir mastardır, (Msb,) ve ↓ **عُمُقٌ**, (K, TA,) bir kuyunun (S, O, K, TA) ve benzerinin, (K, TA,) ve [**فَجّ** diye adlandırılan türden bir] yolun, ve bir vadinin dibi (**قَعْر**): (S, O, TA:) yahut bir kuyunun (Msb, TA) ve benzerinin derinliği; [yani] dibe olan mesafe: (TA:) [ve **عُمُوقٌ**, birincinin yahut ikincinin, ve belki üçüncünün çoğulu olabilir; ve yerin derin yerleri mânâsına gelir: (**خَسْفٌ**’e bak:) ve ↓ **عُمْقٌ** ayrıca herhangi bir şeyin derinliği; yahut onun iki karşıt yüzeyi arasındaki mesafe mânâsına da gelir:] lâkin IAar’a göre, ↓ **عُمْقٌ** bir yolun sıfatı olarak mesafe mânâsına gelir: ve bir kuyunun sıfatı olarak, onun boşluğunun, yahut içinin, üstten alta uzunluğudur. (TA.) ― -b2- Ve **عَمْقٌ** ve ↓ **عُمْقٌ** ayrıca susuz bir çölün, yahut suyu olmayan çölün, uzak ucu mânâsına gelir: çoğulu **أَعْمَاقٌ**: (S, O, K, TA:) ki bu, ayrıca, kayıt olmaksızın, yanlar, bölgeler, yahut sahalar; ve uçlar diye de açıklanır: ve yerin, yahut bir ülkenin, yanları, bölgeleri, yahut sahaları. (TA.) Ru-beh der ki,
فِى سَبْسَبٍ مُنْجَرِدِ الأَعْلَاقِ
الأَعْمَاقِ ↓ غَيْرِ الفِجَاجِ عَمِقِ
[Çiğnenmiş izlerden soyunmuş bir çöldedir; ancak uçlar bakımından uzağa uzanıcı (?) uzak olanlar hariç]. (O.) -A2- Ve **عَمْقٌ** Güneşte kurutulmak (AHn, K, TA) ve olgunlaşmak üzere serilen, tam büyümüş ham hurmalar. (AHn, TA.) ― -b2- [Ve Forskهl’e göre, (Flora Aeg. Arab. p. cxii.,) Euphorbia officin. arborea; onun tarafından Tihلmeh’de bir yerde bulunmuş olarak zikredilmiştir; bu da adının belki doğru olarak **عِمْقَى** olabileceğini düşündürür; ona bak.]

**عُمْقٌ**
**عُمْقٌ** ذ: bir önceki paragrafın dört yerinde geçene bak.

**عَمَقٌ**
**عَمَقٌ** ذ Bir hak, yahut bir alacak. (ISh, O, K.) Şu sözde olduğu gibi: **فِى هٰذِهِ الدَّارِ عَمَقٌ** [Bu evde bir kimseye ait bir hak, yahut alacak vardır]: (ISh, O:) ve **لَهُ فِيهِ عَمَقٌ** [Ona, onda, bir hak, yahut alacak aittir]. (K.)

**عَمِقٌ**
**عَمِقٌ** ذ: **عَمِيقٌ**’e ve yukarıda zikredilen beyte bak.

**عُمُقٌ**
**عُمُقٌ** ذ: **عَمْقٌ**’a, ilk cümleye bak. ― -b2- [Ve **عَمِيقٌ**’e de bak.]

**عَمَقَةٌ**
**عَمَقَةٌ** ذ Bir tulumun içinde, [iç yüzeye yapışan] sade yağın tortusu (**وَضَرٌ**): (Lh, O, K:) **م**’nin, Lh tarafından **ب**’nin yerine geçen bir harf olduğu ileri sürülür. (TA, **عَبَقَةٌ** maddesinde.)

**عِمْقَى**
**عِمْقَى** ذ, (S, O, K,) Aboo-Nasr tarafından müennes cinsiyette olduğu söylenmiştir, (O,) Bir ağaç türü, (S,) yahut belirli bir bitki, (O, K,) El-Hijلz ve Tihل- meh’de, (S, [**عَمْقٌ**’un son cümlesine bak,]) ki AHn, onun niteliklerini yahut sıfatlarını tarif eden hiç kimse bulmadığını belirtmiştir, (O,) ve IB tarafından, kabak (colocynth)tan daha acı olarak anıldığı söylenmiştir; (TA;) ayrıca ↓ **عَمَاقِيةٌ** diye de adlandırılır, (O, K,) ki bu, Sل'ideh Ibn-El-'Ajlلn’ın bir beytinde geçer; yahut bazılarınca rivayet edildiğine göre, oradaki kelime **عَبَاقِيَة**’dir [ona bak]. (O.)

**عُمْقِىُّ الكَلَامِ**
**عُمْقِىُّ الكَلَامِ** ذ Sözü derinlik taşıyan bir adam. (TA.)

**عَمِيقٌ**
**عَمِيقٌ** ذ El-Hijلz halkının lehçesindendir: ve Temeem kabilesi **مَعِيقٌ** der. (Fr, TA.) Şöyle denir: **بِئْرٌ عَمِيقَةٌ** (S, O, Msb, K) ve **مَعِيقَةٌ**, yer değiştirme ile yapılmış olarak, (O,) Derin bir kuyu: (S, * O, * Msb, K, * TA:) çoğulu **عُمُقٌ** ve **عِمَقٌ** ve **عَمَائِقُ** ve **عِمَاقٌ**. (K.) ― -b2- Ayrıca, [**فَجّ** diye adlandırılan türden bir] yola uygulanır, (O, K,) Kur’ân xxii. 28’de olduğu gibi, (O,) Uzak, yahut uzağa uzanıcı; (Mujلhid, O, K;) ve bir yere uygulanınca da böyledir; (Msb;) [bunun gibi ↓ **عَمِقٌ**, yukarıda **عَمْقٌ** maddesinde zikredilen beyitte olduğu üzere, bir çöle uygulanır;] ve bir yola uygulanınca **عَمِيقٌ**, **مَعِيقٌ**’ten daha çok kullanılır: (Lth, TA:) yahut **عَمِيقٌ**, bir **فَجّ**’a uygulanınca uzun mânâsına gelir; (K;) yahut, görünüşe göre, IAar’a göre, bir **فَجّ**’a, yol mânâsıyla, uygulanınca böyle değildir. (TA. [**عَمْقٌ**’a bak.])

**عَمَاقِيَةٌ**
**عَمَاقِيَةٌ** ذ: **عِمْقَى**’ya bak.

**بَعِيرٌ عَامِقٌ**
**بَعِيرٌ عَامِقٌ** ذ [**عِمْقَى** diye adlandırılan] ağaçlardan, yahut bitkilerden, yiyen bir deve: (S, O, K;) ve **اـِبِلٌ عَامِقَةٌ** böyle yiyen develer. (TA.)

**أَعْمَقُ**
**أَعْمَقُ** ذ [Daha derin; ve en derin]. IAar, fasih konuşan Araplardan birinin şöyle dediğini işittiğini zikreder: **رَأَيْتُ خَلِيقَةً فَمَا رَأَيْتُ أَعْمَقَ مِنْهَا** yani [Ben] yeni kazılmış bir kuyu gördüm [ve ondan daha derinini görmedim]. (O.)

**مُتَعَمِّقٌ**
**مُتَعَمِّقٌ** ذ Bir işte alışılmış sınırları aşan kimse; onda zorlanmış bir sertlikle, kuvvetle, yahut dayanıklılıkla davranan; onun en uç noktasını gerçekleştirmeyi isteyen. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَمِقَ
عَمِقَ A ( n. ac. عَمَاْقَة 22t ),
a.  Was long, farextending, extensive, wide, vast. _ast;

عَمُقَ
عَمُقَ U ( n. ac. عُمْق 3 ,  عَمَاْقَة 22t ),
a.  Was deep.

b.  see supra.

عَمَّقَ
عَمَّقَ II ,
a.  Made deep, deepened.

b.  see V (a) .

أَعْمَقَ
أَعْمَقَ IV ,
a.  see II (a) .

b.  Made to penetrate deeply into.

تَعَمَّقَ
تَعَمَّقَ V
a.  [ Fī ], Went   deeply, penetrated, plunged, dived, searched into.

b.  [ Fī ], Was prolix in ( speech ).

اِعْتَمَقَ
اِعْتَمَقَ VIII ,
a.  see II (a) .

عَمْق
عَمْق 1 ,
a.  see 3 .

عُمْق
عُمْق 3 , ( pl. أَعْمَاْق 38 ),
a.  Depth; bottom.

b.  Distance; extremity of the desert.

عَمَق
عَمَق 4 ,
a.  Right, due, claim.

عَمَقَة
عَمَقَة 4t ,
a.  Scrapings, feculence of butter.

عُمُق
عُمُق 10 ,
a.  see 3 (a) .

أَعْمَقُ
أَعْمَقُ 14 ,
a.  Deeper; deepest.

عَمَاْقَة
عَمَاْقَة 22t ,
a.  Depth; profundity, profoundness.

عَمِيْق
عَمِيْق 25 , ( pl. عُمُق 10 ,  عِمَاْق 23 ,  عَمَاْئِقُ 46 ),
a.  Deep; profound.

b.  Farextending, long.

##### Türkçe

**عَمِقَ**
**عَمِقَ** A ( n. ac. **عَمَاْقَة** 22t ),
a.  Uzun idi, uzaklara uzanan, geniş kapsamlı, geniş, engin, uçsuz bucaksız. _ast;

**عَمُقَ**
**عَمُقَ** U ( n. ac. **عُمْق** 3 ,  **عَمَاْقَة** 22t ),
a.  Derin idi.

b.  Yukarıya bak.

**عَمَّقَ**
**عَمَّقَ** II ,
a.  Derin yaptı, derinleştirdi.

b.  V (a)’ya bak.

**أَعْمَقَ**
**أَعْمَقَ** IV ,
a.  II (a)’ya bak.

b.  Derinlemesine nüfuz ettirdi.

**تَعَمَّقَ**
**تَعَمَّقَ** V
a.  [ Fī ], Derine gitti, nüfuz etti, daldı, dalış yaptı, içine araştırdı.

b.  [ Fī ], (konuşmada) uzatmalı idi.

**اِعْتَمَقَ**
**اِعْتَمَقَ** VIII ,
a.  II (a)’ya bak.

**عَمْق**
**عَمْق** 1 ,
a.  3’e bak.

**عُمْق**
**عُمْق** 3 , ( pl. **أَعْمَاْق** 38 ),
a.  Derinlik; dip.

b.  Mesafe; çölün uç noktası.

**عَمَق**
**عَمَق** 4 ,
a.  Hak, gereken, alacak.

**عَمَقَة**
**عَمَقَة** 4t ,
a.  Kazıntılar, tereyağının tortusu.

**عُمُق**
**عُمُق** 10 ,
a.  3 (a)’ya bak.

**أَعْمَقُ**
**أَعْمَقُ** 14 ,
a.  Daha derin; en derin.

**عَمَاْقَة**
**عَمَاْقَة** 22t ,
a.  Derinlik; derinliklilik, derin olma.

**عَمِيْق**
**عَمِيْق** 25 , ( pl. **عُمُق** 10 ,  **عِمَاْق** 23 ,  **عَمَاْئِقُ** 46 ),
a.  Derin; derinlikli.

b.  Uzaklara uzanan, uzun.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%82/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عمق
عَمُقَ - يَعْمُقُ - عَمِيْق
عَمُقَ - يَعْمُقُ + الكائن أو الشيء: يكون في أسفل وأخفض مكان من الشيء، أو يتحرك متجهاً للأسفل  بدءاً من سطح هو مرجع للحساب
عَمِيْق: على وزن " فعيل " اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " عَمُقَ - يَعْمُقُ ": بعيد نحو الأسفل، وهو وصف لكل غائر في بثر أو فج أو أكنان أو وديان، أو سبل أوطرق عميقة بين جبلين مثلاً
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " ألفاظ العمق والغور مع الترتيب من الأعلى نحو الأسفل", هي:
رَذُلَ - يَرْذُلُ، سَفُلَ - يَسْفُلُ (سَفَلَ - يَسْفَلُ)، عَمُقَ - يَعْمُقُ، قَاعَ - يَقُوْعُ، قَعُرَ - يَقْعُرُ (قَعَرَ - يَقْعَرُ)، غَاطَ- يَغُوْطُ (غَاطَ - يَغِيْطُ)

عميق
 	﴿وأذن في الناس بالحج يأتوك رجالا وعلى كل ضامر يأتين من كل فج عميق(27)﴾ الحج
مختار الصحاح
● [عمق] ع م ق: العَمْقُ بضم العين وفتحها قعر البئر والفج والوادي و تَعْمِيقُ البئر و إعْماقُها جعلها عَمِيقة وقد عَمُقَ الركى من باب ظرف و عَمَّقَ النظر في الأمور تَعْميقا و تَعَمَّقَ في كلامه تنطَّع
معجم الفرائد القرآنية:
ع م ق
"عَمِيقٍ" في قوله تعالى :" يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ" (27) الحج .
العُمْق : البعد سفلاً، والعميق البعيد .
الراغب
عمق
- قال تعالى: }من كل فج عميق{ [الحج/27]، أي: بعيد. وأصل العمق: البعد سفلا، يقال: بئر عميق ومعيق (انظر: جمهرة اللغة 3/131؛ واللسان (عمق) ) : إذا كانت بعيدة القعر.
ملخص اللسان:
1.     عَمُقَ يعْمُق العُمْق والعَمْق: البعد إِلى أَسفل،
2.      وقيل: هو قعر البئر والفجِّ  والوادي
3.     وعَمِّق النظر في الأُمور تَعْمِيقاً وتَعَمَّق في كلامه أَي تَنَطَّع.
4.     وتَعَمَّق في الأَمر: تَنَوَّقَ فيه، فهو مُتَعَمِّق. وفي الحديث: لو عَادَى الشهرُ لواصَلْت وصالاً يَرَعُ المتَعَمّقونَ تَعَمُّقَهم؛
5.      المُتَعَمِّقُ: المُبالغ في الأَمر المتشدِّد فيه الذي يطلب أَقصى غايته.
6.     والعَمْق والعُمْق: ما بعُد من أطراف المَفَاوِزِ.
7.     والأَعماق أَطراف المَفاوِز البعيدة، وقيل الأَطراف
لسان العرب
● - عمق: العُمْق والعَمْق: البعد إِلى أَسفل، وقيل: هو قعر البئر والفجِّ    والوادي، قال ابن بري ومنه قول الشمّاخ:    وأَفْيح من رُوْضِ الرُّبابِ عَمِيق    أَي بعيد. وتَعْمِيقُ    البئر وإِعْماقها: جَعْلُها عَمِيقةً. وتقول العرب: بئر عَمِيقةٌ    ومََِعقيةٌ بعيدة القعر، وقد عَمُقتْ ومَعُقَتْ وأَعْمَقْتُها، وإِنها لبعيدة    العَمْقِ والمَعْق. قال الله تعالى: وعلى كل ضامر يأْتين من كل فَجٍّ    عَمِيق؛ قال الفراء: لغة أَهل الحجاز عَمِيق، وبنو تميم يقولون مَعِيق. قال    مجاهد في قوله من كل فَجٍّ عَمِيق: من كل طريق بعيد، وقال الليث في قوله    من كل فَجٍّ عَمِيق: ويقال مَعيق، قال: والعَمِيقُ أَكثر من المَعِيق في    الطريق. وأَعْماقُ الأَرض: نواحيها. ويقال لي في هذه الدار عَمَقٌ أَي حق،    وما لي فيها عَمَق أَي حق.    والعَمْق: البُسْر الموضوع في الشمس ليَنْضَجَ؛ عن أَبي حنيفة، قال:    وأَنا فيه شاكّ.    ورجل عُمْقِيُّ الكلام: لكلامه غَوْرٌ.    والعِمَقَى: نبت. وبعير عامِقٌ وإِبل عامِقةٌ: تأْكل العِمْقَى؛ قال    الجوهري: العِمْقَى، بكسر العين، شجر بالحجاز وتهامة، قال ابن بري: ويقال    العِمْقَى أَمَرُّ من الحَنْظَلِ؛ قال الشاعر:    فأُقْسِمُ أَنَّ العيشَ حُلْوٌ إِذا دَنَتْ،    وهو إِنْ نأَتْ عني أَمَرّ من العِمْقَى    والعِمْقى: موضع؛ قال أَبو ذؤَيب:    لَمَّا ذَكَرْتُ أَخا العِمْقَى تَأَوَّبَني    همُّ، وأَفَردَ ظَهري الأَغْلَبُ الشِّيحُ    (* قوله «أخا العمقى» قال الصاغاني فيه ثلاث روايات: بالكسر وبالضم    وبالنون وبدل الميم اهـ. قلت أما الكسر فهي رواية الباهلي ورواه الأخفش بفتح    العين وقال هو اسم واد فتكون الروايات أربعاً اهـ. شرح القاموس.)    والعُمَق، بضم العين وفتح الميم: موضع بمكة؛ وقول ساعدة بن جؤبة:    لما رأَى عَمْقاً ورَجَّعَ عُرْضُهِ    هَدْراً، كما هَدَر الفَنِيقُ المُصْعبُ    أَراد العُمَق فغيَّر، وقد يكون عَمْقٌ بلداً بعينه غير هذا. قال    الأَزهري: العُمَق موضع على جادَّة طريق مكة بين مَعْدن بني سُلَيْم وذات    عِرْق، قال: والعامة تقول العُمُق، وهو خطأ. قال: وعَمْق موضع آخر. وفي الحديث    ذكر العُمَقِ؛ قال ابن الأَثير: العُمَقُ، بضم العين وفتح الميم، منزل    عند النَّقِرَة لحاجّ العِراقِ، فأَما بفتح العين وسكون الميم فوَادٍ من    أَودية الطائف نزله رسول الله، صلى الله عليه وسلم، لما حاصَرها. وعِمَاق:    موضع. وعَمْق: أرض لمُزَيْنَة. وما في النِّحْيِ عَمَقةٌ: كقولك ما به    عَيْقَةٌ؛ عن اللحياني، أَي لَطْخ ولا وَضَرٌ ولا لَعُوق من رُبٍّ ولا    سَمْن.    وعَمِّق النظر في الأُمور تَعْمِيقاً وتَعَمَّق في كلامه أَي تَنَطَّع.    وتَعَمَّق في الأَمر: تَنَوَّقَ فيه، فهو مُتَعَمِّق. وفي الحديث: لو    عَادَى الشهرُ لواصَلْت وصالاً يَرَعُ المتَعَمّقونَ تَعَمُّقَهم؛    المُتَعَمِّقُ: المُبالغ في الأَمر المتشدِّد فيه الذي يطلب أَقصى غايته. والعَمْق    والعُمْق: ما بعُد من أطراف المَفَاوِزِ. والأَعماق أَطراف المَفاوِز    البعيدة، وقيل الأَطراف ولم تقيِّد؛ ومنه قول رؤبة:    وقاتِمِ الأَعْماقِ خاوِي المُخْترَقْ،    مُشْتَبِه الأَعْلام، لَمّاعِ الخَفَق    ويقال الأَعْماقُ . . .    (* كذا بياض بالأصل.) المطمئن، ويجوز أَن تكون    بعيدة الغَوْر. وأُعَامِق: موضع    (* قوله «وأعامق موضع» ضبطه شارح القاموس    بضم الهمزة ومثله في ياقوت)؛ قال الشاعر:    وقد كان مِنّا مَنْزِلاً نَسْتَلذُّه    أُعَامِقُ بَرْقاوَاتُهُ فأَجاوِلُه
مقاييس اللغة:
(عمق) العين والميم والقاف أصلٌ ذكره ابنُ الأعرابيّ، قال: العُمْقُ إذا كان صفةً للطريق فهو البعد، وإذا كان صفةً للبئر فهو طول جِرابِها.
قال الخليل: بئرٌ عميقة، إذا بعُد قعرُها وأعْمَقَها حافرُها. ويقولون ما أبعَدَ عماقَةَ هذه الرّكيّة([38]) ، أي ما أبعدَ قعرها.
ومن الباب: تعمَّق الرّجلُ في كلامه، إذا تنطَّع. وذكر ابنُ الأعرابي عن بعضِ فُصحاء العرب: رأيت خَليقة فما رأيتُ أعمق منها. قال: والخليقة: البئر الحديثة الحفرِ.
والذي بَقي في الباب بعدما ذكرناه أسماء الأماكن، أو نباتٌ. وقد قلنا: إنَّ ذلك لا يكاد يجيء على قياسٍ، إلاّ أنَّا نذكرُه. فعَمْق: أرضٌ لمزينة. قال ساعدة:
[لمّا رأى عَمْقاً ورجَّع عُرضَه  *** هَدْراً كما هدَر الفنيق المعصبُ([39])

والعِمْقى: موضع. قال أبو ذؤيب]:
لمّا ذكرتُ أخا العِمْقى تأوَّبَني  *** هَمٌّ وأفْرَدَ ظهري الأغلبُ الشِّيحُ([40])
والعِمْقَى من النّبات مقصور. قال يونس: جملٌ عامق، إذا كان يَرعى العِمْقَى. ويقال: أُعَامِقُ: اسمُ موضعٍ. قال الأخطل:
وقد كان منها منزلاً نستلذُّه *** أُعامِقُ بَرْقاواته فأجاولـه([41])
القاموس المحيط:
العَمْقُ، بالفتح، وبالضم، وبضَمَّتَيْنِ قَعْرُ البِئْرِ ونَحْوِها. عَمُقَ، ككَرُمَ، وبِئْرٌ عَميقَةٌ، وبِئِارٌ عُمُقٌ، بضمتينِ، وكعِنَبٍ، وعَمائِقُ وعِماقٌ، وما أبْعَدَ عماقَتَها، وما أعْمَقَها. وفَجٌّ عَميقٌ بَعيدٌ، أو طَويلٌ. وقد عَمُقَ، ككرُمَ وسَمِعَ، عَماقَةً وعُمْقاً، بالضم. والعَمْقُ ما بَعُدَ من أطْرَافِ المَفَازَةِ، ويُضَمُّ، ج أعْماقٌ، والبُسْرُ المَوْضوعُ في الشمسِ ليَجِفَّ، ووادٍ بالطائِفِ، وع، أو ماءٌ بِبلادِ مُزَيْنَةَ، ويُحَرَّكُ، وكورَةٌ بنَواحي حَلَبَ، وعيْنٌ بوادي الفُرْعِ، وحِصْنٌ على الفُراتِ خَرِبَ، منه المُؤَيَّدُ خَليلُ بنُ إبراهيمَ. وكصُرَدٍ، وبضَمَّتَيْنِ مَنْزِلٌ بينَ ذاتِ عِرْقٍ ومَعْدِنِ بني سُلَيْمٍ، أو بضمتينِ خَطَأ. وكذِكْرَى نَبْتٌ، ويقالُ لها العَماقِيَةُ، كثَمانِيَةٍ، وبَعيرٌ عامِقٌ يَرْعاها، وأرْضٌ قُتِلَ بها صاحِبُ أبي ذُؤَيْبٍ، أوِ الرِوايَةُ في البَيْتِ بالضم، وهو وادٍ. وككِتابٍ ع.
وأُعامِقُ: وادٍ. والْأَعْماقُ: د بينَ حَلَبَ وأنْطاكِيَةَ، مَصَبُّ مِياهٍ كثيرَةٍ لا تَجِفُّ إلا صَيْفاً، وهو العَمْقُ جُمِعَ بأجْزائِهِ. والعَمَقَةُ، مُحرَّكةً: وَضَرُ السَّمْن في النِّحْي. وله فيه عَمَقٌ، مُحَرَّكةً: حَقٌّ.
وأعْمَقَ البِئْرَ، وعَمَّقَها واعْتَمَقَها: جَعَلَهَا عَميقَةً. وعَمَّقَ النَّظَرَ في الْأُمورِ: بالَغَ. وتَعَمَّقَ في كلامِهِ: تَنَطَّعَ.
تاج العروس:
ع م ق
العَمْقُ بالفَتْح وبالضَّمّ وبضمّتين : قَعْر البِئر والفَجّ والوادي ونحْوِها وقيلَ : هو البُعدُ الى أسفل وقد عَمُق الرّكَيّ ككَرُم عَماقَةً ومَعُقَ وبِئر عَميقَةٌ ومَعيقَة على القَلْب أي : بعيدة القَعْر . وبئار عُمُق بضمّتَيْن وعِمَقٌ كعِنَب وعَمائِق وعِماقٌ بالكَسْر . ويُقال : ما أبعَد عَماقَتَها وما أعْمَقَها وما أمعَقَها . وذكر ابنُ الأعرابيّ عن بعضِ فُصَحاءِ العرَب : رأيتُ خَليقةً فما رأيتُ أعمَقَ منها . الخَليقَةُ : البِئْرُ الحَديثَةُ الحَفْر . وقولُه تَعالى : ( وعلى كُلِّ ضامِرٍ يأتينَ من كُلِّ فجٍّ عميق ) قال الفرّاءُ : لُغةُ أهلِ الحِجاز عَميق . وبَنو تَميم يقولون : مَعيق . قال مُجاهِدٌ : أي من كلِّ طريقٍ بعيد وقال اللّيثُ : العميقُ أكثر من المَعيق في الطّريق أو طَويل وهذا إذا لم يُرِدْ بالفَجّ الطّريقَ كما يُفهَم من سِياق ابن الأعْرابيّ الآتي ذِكْرُه في آخرِ التّركيب . وقد عمُق ككَرُم وسمِعَ عَماقَة وعُمْقاً بالضّمِّ فيه لفّ ونشْرٌ غيْر مرتّب . والعَمْقُ : ما بَعُدَ من أطرافِ المَفازَةِ البَعيدَةِ ويُضَمّ ج : أعْماقٌ ويُقال : الأعماقُ : النّواحي والأطْرافُ ولم يُقَيَّد . ومنه قولُ رُؤبَة :
" وقاتِمِ الأعماقِ خاوِي المُخْتَرَقْ
" مُشتَبِهِ الأعْلامِ لمّاعِ الخَفَقْ وقال أيضاً :
" في سَبْسَبٍ منْجَرِدِ الأخْلاقِ
" غيرِ الفِجاجِ عَمِقِ الأعْماقِ والعَمْقُ : البُسْرُ الموضوع في الشّمْسِ ليجِفَّ وينْضَجَ عن أبي حَنيفة قال : وأنا فيه شاكّ . والعَمْقُ : وادٍ بالطّائِفِ نزَلَه رسولُ اللهِ صلّى اللهُ عليه وسلم لمّا حاصَرَها وفيهِ بئْر ليس بالطّائِف أطولُ رِشاءً منها . والعَمْقُ : ع أو ماءٌ ببلادِ مُزَيْنَة قُربَ المَدينَة على ساكنِها أفضَلُ الصلاةِ والسلام قال عُبَيدُ الله بن قيْس الرُّقَيّات :
يوم لم يتْركوا على ماء عَمْقٍ ... للرّجالِ المُشَيِّعينَ قُلوبا ومنه قولُ ساعِدَةَ بنِ جؤَيّة الهُذَليّ :
لمّا رأى عمْقاً ورجّع عُرْضُهُ ... هدْراً كما هدَرَ الفَنيقُ المُصعَبُ والعَمْقُ : كورَةٌ بنَواحِي حلَب وقد يُجمَع فيُقال أعماقٌ كما سيأتي قريباً . والعَمْق : عيْنٌ بوادِي الفُرْعِ لقَبيلة من ولَدِ الحسَن بن عليّ رضي الله عنهما وفي ذلك تقول امرأةٌ منهم جلَت من بلَدها الى دِيارِ مُضَر :
أقول لعَيّوقِ الثّرَيّا وقد بَدا ... لنا بَدْوَةً بالشّامِ من جانِبِ الشّرْقِ
جلَيْتُ مع الجالِين أم لستَ بالّذي ... تبدّى لنا بينَ الخَشاشَيْنِ من عَمْقِ والعَمْقُ : حِصْن على الفُرات وقد خرِبَ من زَمان . منه المؤيَّد خَليلُ بن إبْراهيم . والعُمَق كصُرَد وبضمّتيْن : منزِل لحاجِّ الكوفَة على جادّة طريق مكة بيْن ذاتِ عِرْق وبيْن النَّقْرَة وهو معْدِن بَني سُلَيْم أو بضمّتيْن خطأٌ ونسَبهُ الجوهريُّ والأزهريُّ للعامّة وفي العُباب : قال الفرّاء : العامّة تقول : العُمُق بضمّتَيْن وهو خطأ . ويُقال : إيّاه عَنى ساعِدَةُ بنُ جؤَيّة في قولِه السابق . والعِمْقَى كذِكْرَى : نبْت . وقال أبو نصْرٍ : العَمْقَى مؤنّثةٌ . وقال الدّينَوَرِيُّ : لم أجِدْ من يُحَلّيها . وقال الجوهَريُّ : هو من شجَر الحِجاز وتِهامة . وقال ابنُ بَرّي : يُقال : العِمْقَى أمَرُّ من الحنظَل وأنْشَدَ :
وأُقسِمُ أنّ العيْشَ حُلْوٌ إذا دنَتْ ... وهوَ إنْ نأتْ عنّي أمَرَّ من العِمْقَى ويُقال لها أي : لتِلْكَ الشّجَرة : العَماقِية كثَمانِية . قال ساعدَةُ ابنُ العَجلان :
غَداةَ شُواحِط فنَجوْتَ شَدّاً ... وثوبُكَ في عَماقِيَةٍ هَريدُ ويُروى : في عَباقِيَة وهي شجَرةٌ ذاتُ شوْك وقد ذُكِر في موضِعِه . وبَعير عامِقٌ : يرْعاها نقَله الجوهَريّ وإبلٌ عامِقَة كذلك . والعِمْقَى : أرضٌ قُتِلَ بها صاحبُ أبي ذُؤَيْب الهُذَليّ الذي رثاه بقوله :
لمّا ذكرتُ أخا العِمْقَى تأوّبَني ... هَمٌّ وأفْردَ ظهْري الأغلَبُ الشّيحُ
قال الصاغانيّ : فيه ثلاثُ رِوايات : بالكَسْر وبالضّمِّ وبالنّون بدلَ الميم . قلت : أما الكَسْرُ فهي رِوايةُ الباهِليِّ . ورواهُ الأخفَشُ بفتْحِ العيْن وقال : هو اسمُ وادٍ فتكون الرّواياتُ أرْبَعَةً . أو الرواية في البيْتِ بالضّمِّ وهو وادٍ والأولُ قولُ الأصمَعي . وعِماقٌ ككِتاب : ع عن ابنِ دريْد . وأُعامِقُ بالضّمِّ : وادٍ . قال الأخْطَل :
وقد كان منها منْزِلاً نسْتَلِذُّه ... أُعامِقُ برْقاواتُهُ فأجاوِلُهْ وقال عديُّ بنُ الرِّقاع :
عشِقَتْ رياضَ أُعامقٍ حتّى إذا ... لم يبْقَ من شمْلِ النّهارِ شَميلُ
بسَطَتْ هَوادِيَها بها فتمكّثَتْ ... وله على كينانِهِنّ صَليلُ والأعْماقُ : د بيْن حلَب وأنْطاكِيَة قرْبَ دابق وقد جاءَ ذكرُه في فتح القسطنطينية قال : فتنْزِل الروم بالأعْماق أو بدابِق وهو مصَبّ مِياهٍ كثيرة لا تجِفُّ إلاّ صيْفاً وهو العَمْقُ بعيْنِه الذي مرّ ذكرُه وكأنّه جُمِع بأجزائِه كما جمَعوا خُناصِراتٍ وغيرها . والعَمَقَة مُحرَّكةً : وَضَرُ السّمْن في النِّحْيِ عن اللّحيانيّ . يُقال : ما في النِّحي عَمَقَةٌ ولا عَيْقةٌ أي : لَطْخٌ ولا وَضَر ولا لَعوقٌ من رُبٍّ ولا سَمْن . وله فيه عَمَق مُحرَّكةً أي : حَقٌّ عن ابنِ شُمَيْل . وأعمَقَ البِئرَ وأمْعَقَها وعمّقَها تعْميقاً واعْتَمَقها واقتصرَ الجوهري على الأوّلَيْن : جعَلَها عَميقَة أي : بَعيدَة القَعْر . وعمَّق النّظَر في الأمورِ تعْميقاً : بالَغ فيها . وتعمَّقَ في كلامِه أي : تنطّع نقله الجوهريُّ . قال رؤبة :
" ومن بَغَى في الدّينِ أو تعمَّقا والتّركيبُ يدُلُّ على أصْلٍ ذكَره ابنُ الأعرابيّ قال : العُمْق : إذا كان صِفَةً للطّريقِ فهو البُعْد وإنْ كان صِفَةً للبِئْرِ فهو طُولُ جِرابِها . ومما يُستدرَكُ عليه : عمْقَيْن تثْنِية عمْق بالفَتْح : واد يسيلُ في وادي الفُرْع . وأعماقُ الأرْضِ : نواحِيها . ورجل عُمْقِيُّ الكَلامِ بالضّمِّ أي : لكَلامِه غَوْر . وتعمَّقَ في الأمر : تنَوَّق فيه . والمُتعمِّقُ : المُبالِغ في الأمرِ المتشدِّدُ فيه الذي يطلُبُ أقصى غايَته . والعَمَق محركةً : واد في دِيار بَني نُمَير لهم به ماءَة يُقال لها : العَمَقة . والعَمْقُ بالفَتْح : موضعٌ بالجَزيرة . وموْضع بنَواحي اليَمامة لباهِلَة . وناحِيَةٌ بمَرْعَش .

##### Türkçe

عمق
**عَمُقَ - يَعْمُقُ - عَمِيْق**
**عَمُقَ - يَعْمُقُ** + canlı veya şey: şeyin en alt ve en aşağı yerinde olur; yahut, hesabın dayanağı olan bir yüzeyden başlayarak aşağıya doğru yönelmiş olarak hareket eder.
**عَمِيْق**: “فعيل” vezninde, “**عَمُقَ - يَعْمُقُ**”tan mübalağa ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: aşağıya doğru uzak; ve bu, bir çıban yahut yarık yahut sığınaklar yahut vadilerdeki her oyuk için bir vasıftır; yahut meselâ iki dağ arasında derin geçitler veya derin yollar/ yollar.
Ve lafız, “yüksekten aşağıya doğru sıralama ile derinlik ve oyukluk lafızları” lafızlar grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**رَذُلَ - يَرْذُلُ**، **سَفُلَ - يَسْفُلُ** (**سَفَلَ - يَسْفَلُ**)، **عَمُقَ - يَعْمُقُ**، **قَاعَ - يَقُوْعُ**، **قَعُرَ - يَقْعُرُ** (**قَعَرَ - يَقْعَرُ**)، **غَاطَ- يَغُوْطُ** (**غَاطَ - يَغِيْطُ**)

**عميق**
﴿Ve insanlara haccı ilan et; sana yaya olarak ve her zayıf binek üzerinde gelirler; her derin geçitten gelirler (27)﴾ **الحج**

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**عمق**] ع م ق: **العَمْقُ** (aynın dammesiyle ve fethasıyla): kuyunun, geçidin ve vadinin dibi; ve kuyunun **تَعْمِيقُ**u ve onun **إِعْماقُ**ı: onu **عَمِيقة** yapmak; ve **عَمُقَ** **الركى** “zarf” bâbındandır; ve işlerde bakışı **عَمَّقَ**: **تَعْميقا**; ve sözünde **تَعَمَّقَ**: **تنطَّع** etti.

Kur’ânî Ferâid Mu‘cemi:
ع م ق
**"عَمِيقٍ"** onun (Allah’ın) sözü olan: **" يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ"** (27) **الحج**.
**العُمْق**: aşağıya doğru uzaklık; ve **العميق**: uzak olan.

Râgıb
**عمق**
- Allah Teâlâ dedi: }**من كل فج عميق**{ [**الحج/27**] yani: uzak. Ve **العمق**un aslı: aşağıya doğru uzaklıktır; denir: **بئر عميق ومعيق** (bak: Cümheretü’l-Luğa 3/131; ve Lisân (**عمق**)): dibi uzak olduğunda.

Lisân’ın özeti:
1. **عَمُقَ** **يعْمُق** **العُمْق** ve **العَمْق**: aşağıya doğru uzaklık,
2. ve denildi ki: kuyunun, geçidin ve vadinin dibi.
3. Ve işlerde bakışı **عَمِّق**: **تَعْمِيقاً**; ve sözünde **تَعَمَّق**: yani **تَنَطَّع** etti.
4. Ve işte **تَعَمَّق**: onda **تَنَوَّقَ** etti; o da **مُتَعَمِّق**tir. Hadiste: “Eğer ay devam etseydi, **وصالاً** ile devam ederdim; **المتَعَمّقونَ** onların **تَعَمُّقَهم**ini bırakırlar”;
5. **المُتَعَمِّقُ**: işte aşırıya giden, onda katılaşan, onun en uç gayesini isteyen.
6. **العَمْق** ve **العُمْق**: çöllerin uçlarından uzak olan şey.
7. **الأَعماق**: uzak çöl uçları; ve denildi ki: uçlar.

Lisânü’l-ʿArab
● - **عمق**: **العُمْق** ve **العَمْق**: aşağıya doğru uzaklık; ve denildi ki: kuyunun, geçidin ve vadinin dibi. İbn Berrî dedi: ve ondan Şemmâh’ın sözü:
وَأَفْيح من رُوْضِ الرُّبابِ عَمِيق
yani: uzak. Ve kuyunun **تَعْمِيقُ**u ve onun **إِعْماقُ**ı: onu **عَمِيقةً** yapmak. Araplar der: **بئر عَمِيقةٌ** ve **مََِعقيةٌ** dibi uzak; ve o **عَمُقتْ** ve **مَعُقَتْ** ve ben onu **أَعْمَقْتُها** yaptım; ve şüphesiz o **بعيدة العَمْقِ** ve **المَعْق**tır. Allah Teâlâ dedi: **وعلى كل ضامر يأْتين من كل فَجٍّ عَمِيق**; Ferrâ dedi: Hicaz ehlinin dili **عَمِيق**, Benû Temîm **مَعِيق** der. Mücâhid, “**من كل فَجٍّ عَمِيق**” hakkında dedi: her uzak yoldan. Leys, “**من كل فَجٍّ عَمِيق**” hakkında dedi: ve **مَعيق** denir; dedi: yolda **العَمِيق** **المَعِيق**ten daha çoktur. Ve **أَعْماقُ الأَرض**: onun tarafları. Ve denir: bu evde benim için **عَمَقٌ** vardır, yani hak; ve onda benim için **عَمَق** yoktur, yani hak yoktur. Ve **العَمْق**: güneşte olgunlaşsın diye konulan **البُسْر**; Ebû Hanîfe’den; dedi: ben bunda şüpheliyim. Ve **رجل عُمْقِيُّ الكلام**: sözünün **غَوْرٌ**u vardır. Ve **العِمَقَى**: bir bitki. Ve **بعير عامِقٌ** ve **إِبل عامِقةٌ**: **العِمْقَى** yer; Cevherî dedi: **العِمْقَى**, aynın kesresiyle, Hicaz ve Tihâme’de bir ağaçtır. İbn Berrî dedi: ve denir: **العِمْقَى** **الحَنْظَل**den daha acıdır; şair dedi:
فأُقْسِمُ أَنَّ العيشَ حُلْوٌ إِذا دَنَتْ،
وهو إِنْ نأَتْ عني أَمَرّ من العِمْقَى
Ve **العِمْقى**: bir yer; Ebû Züeyb dedi:
لَمَّا ذَكَرْتُ أَخا العِمْقَى تَأَوَّبَني
همُّ، وأَفَردَ ظَهري الأَغْلَبُ الشِّيحُ
(* “**أخا العمقى**” sözü hakkında Sâgânî dedi: onda üç rivayet vardır: kesre ile, damme ile, ve mîm yerine nûn ile. Dedim: kesre Bâhilî’nin rivayetidir; Ahfeş onu aynın fethasıyla rivayet etti ve onun bir vadi adı olduğunu söyledi; böylece rivayetler dört olur. Şerhu’l-Kâmûs.) Ve **العُمَق** (aynın dammesi ve mîmin fethasıyla): Mekke’de bir yer; ve Sâ‘ide b. Cü’be’nin sözü:
لما رأَى عَمْقاً ورَجَّعَ عُرْضُهِ
هَدْراً، كما هَدَر الفَنِيقُ المُصْعبُ
**العُمَق**ı kastetti de değiştirdi; ve bu dışında bizzat bir belde olarak **عَمْقٌ** olabilir. Ezherî dedi: **العُمَق** Mekke yolunun ana güzergâhında, Ma‘den Benî Süleym ile Zât ʿIrk arasında bir yerdir; dedi: halk **العُمُق** der, o hatadır. Dedi: ve **عَمْق** başka bir yerdir. Hadiste **العُمَقِ** zikredildi; İbnü’l-Esîr dedi: **العُمَقُ** (aynın dammesi ve mîmin fethasıyla), **النَّقِرَة** yanında Irak hacısı için bir menzildir; ama aynın fethası ve mîmin sükûnu ile olursa, Tâif vadilerinden bir vadidir; Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, onu kuşattığında oraya indi. Ve **عِمَاق**: bir yer. Ve **عَمْق**: Müzeyne’ye ait bir arazi. Ve **ما في النِّحْيِ عَمَقةٌ**: “onda **عَيْقَةٌ** yok” demen gibi; Lihyânî’den; yani pekmezden yahut yağdan bir leke, bir kir, bir yalayıp kalıntısı yok. Ve işlerde bakışı **عَمِّق**: **تَعْمِيقاً**; ve sözünde **تَعَمَّق**: yani **تَنَطَّع** etti. Ve işte **تَعَمَّق**: onda **تَنَوَّقَ** etti; o da **مُتَعَمِّق**tir. Hadiste: “Eğer ay devam etseydi, **وصالاً** ile devam ederdim; **المتَعَمّقونَ** onların **تَعَمُّقَهم**ini bırakırlar”; **المُتَعَمِّقُ**: işte aşırıya giden, onda katılaşan, onun en uç gayesini isteyen. Ve **العَمْق** ve **العُمْق**: çöllerin uçlarından uzak olan şey. Ve **الأَعماق**: uzak çöl uçları; ve denildi ki: uçlar; kayıt koymadı. Ondan Rü’be’nin sözü:
وقاتِمِ الأَعْماقِ خاوِي المُخْترَقْ،
مُشْتَبِه الأَعْلام، لَمّاعِ الخَفَق
Ve denir **الأَعْماقُ** . . .
(* asılda böyle boşluk.) **المطمئن**; ve onun **بعيدة الغَوْر** olması caizdir. Ve **أُعَامِق**: bir yer
(* “**وأعامق موضع**” sözü: Kâmûs şârihi onu hemzenin dammesiyle ضبط etti; Yâkût’ta da böyledir); şair dedi:
وقد كان مِنّا مَنْزِلاً نَسْتَلذُّه
أُعَامِقُ بَرْقاوَاتُهُ فأَجاوِلُه

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**عمق**) ayn, mîm ve kāf: İbnü’l-A‘râbî’nin zikrettiği bir asıldır; dedi: **العُمْق** yolun sıfatı olduğunda uzaklıktır; kuyunun sıfatı olduğunda ise onun tulumunun uzunluğudur.
Halîl dedi: **بئرٌ عميقة**: dibi uzak olduğunda; ve onu kazan kişi onu **أعْمَقَها** yapar. Ve derler: bu kuyunun **عماقَة**sı ne kadar uzak! yani dibi ne kadar uzak!
Ve bu bâbdandır: adam sözünde **تعمَّق** ettiğinde: **تنطَّع** eder. İbnü’l-A‘râbî, Arapların bazı fasihlerinden nakletti: “Bir **خَليقة** gördüm; ondan daha **أعمق**ını görmedim.” Dedi: **الخليقة**: yeni kazılmış kuyu.
Ve zikrettiğimizden sonra bâbda kalan: yer adları yahut bir bitkidir. Ve biz dedik: bunun kıyasa göre gelmesi neredeyse olmaz; ancak biz onu zikrederiz. O hâlde **عَمْق**: Müzeyne’ye ait bir arazidir. Sâ‘ide dedi:
[لمّا رأى عَمْقاً ورجَّع عُرضَه  *** هَدْراً كما هدَر الفنيق المعصبُ([39])

Ve **العِمْقى**: bir yer. Ebû Züeyb dedi]:
لمّا ذكرتُ أخا العِمْقى تأوَّبَني  *** هَمٌّ وأفْرَدَ ظهري الأغلبُ الشِّيحُ([40])
Ve bitkiden **العِمْقَى**: maksûrdur. Yûnus dedi: **جملٌ عامق**: **العِمْقَى** otladığında. Ve denir: **أُعَامِقُ**: bir yerin adıdır. Ahtal dedi:
وقد كان منها منزلاً نستلذُّه *** أُعامِقُ بَرْقاواته فأجاولـه([41])

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**العَمْقُ**, fetha ile, ve damme ile, ve iki damme ile: kuyunun ve benzerinin dibi. **عَمُقَ**, **ككَرُمَ**; ve **بِئْرٌ عَميقَةٌ**; ve **بِئِارٌ عُمُقٌ** iki damme ile, ve **كعِنَبٍ**; ve **عَمائِقُ** ve **عِماقٌ**; ve “onun **عماقَت**ı ne kadar uzak!” ve “onu ne kadar **أعْمَق**!” Ve **فَجٌّ عَميقٌ**: uzak, yahut uzun. Ve o **عَمُقَ**, **ككرُمَ** ve **سَمِعَ** gibi: **عَماقَةً** ve **عُمْقاً** (damme ile). Ve **العَمْقُ**: çölün uçlarından uzak olan şey; ve damme edilir; çoğulu **أعْماقٌ**; ve güneşte kurusun diye konulan **البُسْر**; ve Tâif’te bir vadi; ve bir alamet; yahut Müzeyne diyarında bir su; ve harekelenir; ve Halep taraflarında bir kûre; ve Vâdî’l-Furʿ’da bir pınar; ve Fırat üzerinde harap olmuş bir hisar; ondan **المُؤَيَّدُ خَليلُ بنُ إبراهيمَ**. Ve **كصُرَدٍ**, ve iki damme ile: Zât ʿIrk ile Ma‘den Benî Süleym arasında bir menzil; yahut iki damme ile (söylemek) hatadır. Ve **كذِكْرَى**: bir bitki; ona **العَماقِيَةُ** denir, **كثَمانِيَةٍ** gibi; ve **بَعيرٌ عامِقٌ** onu otlar; ve Ebû Züeyb’in sahibinin öldürüldüğü bir arazi; yahut beyitte rivayet damme iledir ve o bir vadidir. Ve **ككِتابٍ**: bir alamet.
Ve **أُعامِقُ**: bir vadi. Ve **الْأَعْماقُ**: Halep ile Antakya arasında bir belde; çok suların döküldüğü yer; yazdan başka kurumaz; ve o, parçalarıyla toplanmış olan **العَمْقُ**tur. Ve **العَمَقَةُ** (harekeli): tulumdaki yağ kiri. Ve onda onun için **عَمَقٌ** (harekeli): hak.
Ve kuyuyu **أعْمَقَ** etti, ve onu **عَمَّقَ** etti, ve onu **اعْتَمَقَ** etti: onu **عَميقَةً** yaptı. Ve işlerde bakışı **عَمَّقَ**: mübalağa etti. Ve sözünde **تَعَمَّقَ**: **تَنَطَّعَ** etti.

Tâcü’l-ʿArûs:
ع م ق
**العَمْقُ** fetha ile, damme ile, ve iki damme ile: kuyunun, geçidin, vadinin ve benzerlerinin dibi; ve denildi ki: aşağıya doğru uzaklıktır. Ve **عَمُق** **الرّكَيّ** **ككَرُم**: **عَماقَةً**; ve **مَعُقَ**; ve **بِئر عَميقَةٌ** ve **مَعيقَة** (kalb ile) yani: dibi uzak. Ve **بئار عُمُق** iki damme ile; ve **عِمَقٌ** **كعِنَب**; ve **عَمائِق** ve **عِماقٌ** (kesre ile). Ve denir: onun **عَماقَت**ı ne kadar uzak; onu ne kadar **أعْمَق**; onu ne kadar **أمعَق**. İbnü’l-A‘râbî, Arapların bazı fasihlerinden nakletti: “Bir **خَليقة** gördüm; ondan daha **أعمق**ını görmedim.” **الخَليقَةُ**: yeni kazılmış kuyu. Ve onun (Allah’ın) sözü: **( وعلى كُلِّ ضامِرٍ يأتينَ من كُلِّ فجٍّ عميق )**; Ferrâ dedi: Hicaz ehlinin dili **عَميق**; Benû Temîm **مَعيق** der. Mücâhid dedi: yani her uzak yoldan. Leys dedi: **العميق** yolda **المَعيق**ten daha çoktur; yahut uzun; bu, **الفَجّ** ile yolu kastetmediğinde böyledir; İbnü’l-A‘râbî’nin ileride zikri gelecek siyakından anlaşıldığı üzere. Ve o **عمُق** **ككَرُم** ve **سمِعَ**: **عَماقَة** ve **عُمْقاً** (damme ile); bunda tertipsiz bir “laf ve neşr” vardır. Ve **العَمْقُ**: uzak çölün uçlarından uzak olan şey; ve damme edilir; çoğulu: **أعْماقٌ**. Ve denir: **الأعماقُ**: taraflar ve uçlar; kayıtlanmadı. Ondan Rü’be’nin sözü:
" وقاتِمِ الأعماقِ خاوِي المُخْتَرَقْ
" مُشتَبِهِ الأعْلامِ لمّاعِ الخَفَقْ
Ve yine dedi:
" في سَبْسَبٍ منْجَرِدِ الأخْلاقِ
" غيرِ الفِجاجِ عَمِقِ الأعْماقِ
Ve **العَمْقُ**: güneşte kurusun ve olgunlaşsın diye konulan **البُسْر**; Ebû Hanîfe’den; dedi: ben bunda şüpheliyim. Ve **العَمْقُ**: Tâif’te bir vadi; Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, onu kuşattığında oraya indi; ve onda bir kuyu vardır; Tâif’te ondan daha uzun ipi olan yoktur. Ve **العَمْقُ**: bir alamet; yahut Müzeyne diyarında, Medine’ye yakın bir su; üzerinde en faziletli salât ve selâm olanın (orada) sakinine. Ubeydullah b. Kays er-Rukayyât dedi:
يوم لم يتْركوا على ماء عَمْقٍ ... للرّجالِ المُشَيِّعينَ قُلوبا
Ve ondan Sâ‘ide b. Cü’eyye el-Hüzelî’nin sözü:
لمّا رأى عمْقاً ورجّع عُرْضُهُ ... هدْراً كما هدَرَ الفَنيقُ المُصعَبُ
Ve **العَمْقُ**: Halep taraflarında bir kûre; ve toplanıp **أعماقٌ** denebilir; yakında geleceği üzere. Ve **العَمْق**: Vâdî’l-Furʿ’da, Hasan b. Ali’nin evladından bir kabileye ait bir pınar; onların bir kadını, beldesinden Mudar diyarına göçtüğünde bunun hakkında der ki:
أقول لعَيّوقِ الثّرَيّا وقد بَدا ... لنا بَدْوَةً بالشّامِ من جانِبِ الشّرْقِ
جلَيْتُ مع الجالِين أم لستَ بالّذي ... تبدّى لنا بينَ الخَشاشَيْنِ من عَمْقِ
Ve **العَمْقُ**: Fırat üzerinde bir hisar; zamandan beri harap olmuştur. Ondan **المؤيَّد خَليلُ بن إبْراهيم**. Ve **العُمَق** **كصُرَد** ve iki damme ile: Kûfe hacısı için Mekke yolunun ana güzergâhında, Zât ʿIrk ile **النَّقْرَة** arasında bir menzil; o, Ma‘den Benî Süleym’dir; yahut iki damme ile (söylemek) hatadır; Cevherî ve Ezherî onu halka nispet etti. Ve el-ʿUbâb’da: Ferrâ dedi: halk **العُمُق** iki damme ile der; o hatadır. Ve denir: Sâ‘ide b. Cü’eyye önceki sözünde onu kastetmiştir. Ve **العِمْقَى** **كذِكْرَى**: bir bitki. Ebû Nasr dedi: **العَمْقَى** müennestir. Dîneverî dedi: onu süsleyen (tahliye eden) kimse bulmadım. Cevherî dedi: o, Hicaz ve Tihâme’nin ağaçlarındandır. İbn Berrî dedi: denir: **العِمْقَى** **الحنظَل**den daha acıdır; ve şu beyti okudu:
وأُقسِمُ أنّ العيْشَ حُلْوٌ إذا دنَتْ ... وهوَ إنْ نأتْ عنّي أمَرَّ من العِمْقَى
Ve denir ona, yani o ağaca: **العَماقِية** **كثَمانِية**. Sâ‘ide b. el-ʿAclân dedi:
غَداةَ شُواحِط فنَجوْتَ شَدّاً ... وثوبُكَ في عَماقِيَةٍ هَريدُ
Ve “**في عَباقِيَة**” diye rivayet edilir; o dikenli bir ağaçtır; kendi yerinde zikredilmiştir. Ve **بَعير عامِقٌ**: onu otlar; Cevherî nakletti; ve **إبلٌ عامِقَة** de böyledir. Ve **العِمْقَى**: Ebû Züeyb el-Hüzelî’nin, şu sözüyle mersiye söylediği sahibinin öldürüldüğü bir arazidir:
لمّا ذكرتُ أخا العِمْقَى تأوّبَني ... هَمٌّ وأفْرَدَ ظهْري الأغلَبُ الشّيحُ
Sâgânî dedi: onda üç rivayet vardır: kesre ile, damme ile, ve mîm yerine nûn ile. Dedim: kesre Bâhilî’nin rivayetidir. Ahfeş onu aynın fethasıyla rivayet etti ve onun bir vadi adı olduğunu söyledi; böylece rivayetler dört olur. Yahut beyitte rivayet damme iledir ve o bir vadidir; ve birincisi Asma‘î’nin sözüdür. Ve **عِماقٌ** **ككِتاب**: İbn Düreyd’den bir alamet. Ve **أُعامِقُ** (damme ile): bir vadi. Ahtal dedi:
وقد كان منها منْزِلاً نسْتَلِذُّه ... أُعامِقُ برْقاواتُهُ فأَجاوِلُهْ
Ve ʿAdiyy b. er-Rikâʿ dedi:
عشِقَتْ رياضَ أُعامقٍ حتّى إذا ... لم يبْقَ من شمْلِ النّهارِ شَميلُ
بسَطَتْ هَوادِيَها بها فتمكّثَتْ ... وله على كينانِهِنّ صَليلُ
Ve **الأعْماقُ**: Halep ile Antakya arasında, Dâbık’a yakın bir belde; Konstantiniyye’nin fethinde onun zikri geldi: “Rûm **بالأعْماق**ta yahut Dâbık’ta konaklar”; ve o, çok suların döküldüğü yerdir; yazdan başka kurumaz; ve o, daha önce zikri geçen bizzat **العَمْقُ**tur; sanki onu, **خُناصِراتٍ** ve başkalarını topladıkları gibi, parçalarıyla toplamışlardır. Ve **العَمَقَة** (harekeli): Lihyânî’den, tulumdaki yağ kiri. Denir: tulumda ne **عَمَقَةٌ** vardır ne **عَيْقةٌ**; yani pekmezden yahut yağdan bir leke, bir kir, bir yalayıp kalıntısı yok. Ve onda onun için **عَمَق** (harekeli) vardır; yani hak; İbn Şümeyl’den. Ve kuyuyu **أعمَقَ** etti, ve onu **أمْعَقَ** etti, ve onu **عمّقَها** **تعْميقاً** etti, ve onu **اعْتَمَقها** etti; Cevherî ilk ikisiyle yetindi: onu **عَميقَة** yaptı, yani dibi uzak. Ve işlerde bakışı **عمَّق** **تعْميقاً**: onda mübalağa etti. Ve sözünde **تعمَّق**: yani **تنطّع** etti; Cevherî nakletti. Rü’be dedi:
" ومن بَغَى في الدّينِ أو تعمَّقا
Ve terkîb, İbnü’l-A‘râbî’nin zikrettiği bir asla delâlet eder; dedi: **العُمْق** yolun sıfatı olduğunda uzaklıktır; kuyunun sıfatı olduğunda ise onun tulumunun uzunluğudur. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **عمْقَيْن**: fetha ile **عمْق**ın tesniyesi; Vâdî’l-Furʿ’da akan bir vadi. Ve **أعماقُ الأرْضِ**: onun tarafları. Ve **رجل عُمْقِيُّ الكَلامِ** (damme ile): yani sözünün **غَوْر**u vardır. Ve işte **تعمَّق**: onda **تنَوَّق** etti. Ve **المُتعمِّقُ**: işte aşırıya giden, onda katılaşan, onun en uç gayesini isteyen. Ve **العَمَق** (harekeli): Benî Nümeyr diyarında bir vadi; onların orada **العَمَقة** denilen bir suyu vardır. Ve **العَمْقُ** (fetha ile): Cezîre’de bir yer. Ve Yemâme taraflarında Bâhile’ye ait bir yer. Ve Mer‘aş’ta bir nahiye.
