# عمل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%85%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عمل

قال الله عز وجل في آية الصَّدَقات: والعامِلِين عليها؛ هم السُّعاة الذين يأْخذون الصَّدَقات من أَربابها، واحدهم عامِلٌ وساعٍ. وفي الحديث: ما ترَكْتُ بعد نَفقة عيالي ومَؤُونة عامِلي صَدَقةٌ؛ أَراد بعياله زَوْجاتِه، وبعامِله الخَلِيفة بعده، وإِنما خَصَّ أَزواجَه لأَنه لا يجوز نكاحُهُن فجَرَت لهنَّ النفقةُ فإِنهن كالمُعْتَدَّات. والعامِلُ: هو الذي يتوَلَّى أُمور الرجل في ماله ومِلْكِه وعمَلِه، ومنه قيل للذي يَسْتَخْرج الزكاة: عامِل. والعَمَل: المِهْنة والفِعْل، والجمع أَعمال، عَمِلَ عَمَلاً، وأَعْمَلَه غَيرهُ واسْتَعْمَله، واعْتَمَل الرجلُ: عَمِلَ بنفسه؛ أَنشد سيبويه:
إِنَّ الكَرِيمَ، وأَبِيك، يَعْتَمِل
إِنْ لم يَجِدْ يوماً على مَنْ يتَّكِل،
فيَكْتَسِي مِنْ بَعْدِها ويكتحِل
أَراد مَنْ يَتَّكِلُ عليه، فحذف عليه هذه وزاد عَلى متقدِّمةً، أَلا ترى أَنه يَعْتَمُِل إِنْ لم يَجِدْ من يَتَّكِل عليه؟ وقيل: العَمَلُ لغيره والاعْتِمالُ لنفسه؛ قال الأَزهري: هذا كما يقال اخْتَدَم إِذا خَدَم نَفْسَه، واقْتَرَأَ إِذا قَرَأَ السلامَ على نفسه. واسْتَعْمَلَ فلان غيرَه إِذا سَأَله أَن يَعْمَل له، واسْتَعْمَلَه: طَلَب إِليه العَمَل. واعْتَمَل: اضطرب في العَمَل. واسْتُعْمِل فلان إِذا وَليَ عَمَلاً من أَعْمالِ السلطان. وفي حديث خيبر: دَفَع إِليهم أَرْضَهُم على أَن يَعْتَمِلوها من أَموالهم؛ الاعْتمال: افتعال من العَمَل أَي أَنهم يَقُومون بما يُحْتاج إِليه من عِمارة وزراعة وتَلقيح وحِرَاسة ونحو ذلك. وأَعْمَلَ فلان ذِهْنَه في كذا وكذا إِذا دَبَّره بفهمه. وأَعْمَل رَأْيَه وآلَتَه ولِسانَه واسْتَعْمَله: عَمِل به. قال الأَزهري: عَمِلَ فلان العَمَلَ يَعْمَلُه عَمَلاً، فهو عامِلٌ، قال: ولم يجيء فَعِلْتُ أَفْعَلُ فَعَلاً متعدِّياً إِلا في هذا الحرف، وفي قولهم: هَبِلَتْه أُمُّه هَبَلاً، وإِلاَّ فسائر الكلام يجيء على فَعْلٍ ساكن العين كقولك سَرِطْتُ اللُّقْمَة سَرْطاً، وبَلِعْته بَلْعاً وما أَشبهه. ورجلٌ عَمُولٌ إِذا كان كَسُوباً. ورجل عَمِلٌ: ذو عَمَلٍ؛ حكاه سيبويه؛ وأَنشد لساعدة بن جُؤَبَّة: حَتى شَآها كَلِيلٌ مَوْهِناً عَمِلٌ،
باتت طِراباً، وبات اللَّيْلَ لم يَنَمِ
نَصَب سيبويه مَوْهِناً بعَمِل
(* قوله «نصب سيبويه موهناً بعمل» هي
عبارة المحكم، وفي المغني: وردّ على سيبويه في استدلاله على إِعمال فعيل بقوله: حتى شآها كليل) ودَفَعَه غيرُه من النحويين فقال: إِنما هو ظرف، وهذا حَسَنٌ منه لأَنه إِنما يُحْمَل الشيء على إِعْمال فَعِلٍ إِذا لم يوجد من إِعْماله بُدٌّ. ورجل عَمُولٌ: بمعنى رجل عَمِلٌ أَي مطبوع على العَمَل. وتَعَمَّل فلان لكذا، والتعميل: تولية العَمَل. يقال: عَمَّلْت فلاناً على البصرة؛ قال ابن الأَثير: قد يكون عَمَّلْته بمعنى وَلَّيته وجعلته عامِلاً؛ وأَما ما أَنشده الفراء للبيد:
أَو مِسْحَل عَمِل عِضادَة سَمْحَجٍ،
بَسَراتِها نَدَبٌ له وكُلوم
فقال: أَوقع عَمِل على عِضادَة سَمْحَج، قال: ولو كانت عامِل لكان أَبْيَنَ في العربية، قال الأَزهري: العِضَادة في بيت لبيد جمع العَضُد، وإِنما وَصَفَ عَيْراً وأَتانه فجعل عَمِل بمعنى مُعْمِل
(* قوله «فجعل عمل
بمعنى معمل إلخ» عبارة التهذيب في ترجمة عضد ويقال: فلان عضد فلان وعضادته ومعاضده إِذا كان يعاونه ويرافقه، وقال لبيد: أَو مسحل سنق عضادة إلخ ثم قال في تفسيره: يقول هو يعضدها، يكون مرة عن يمينها ومرة عن يسارها لا يفارقها) أَو عامِل، ثم جعله عَمِلاً، والله أَعلم. واسْتَعْمَل فلان اللَّبِنَ إِذا ما بَنى به بِناءً.
والعَمِلةُ: العَمَلُ، إِذا أَدخلوا الهاء كسروا الميم. والعَمِلَة والعِمْلة: ما عُمِلَ. والعِمْلة: حالَةُ العَمَل. ورَجُلٌ خبيثُ العِمْلة إِذا كان خبيث الكسب. وعِمْلةُ الرجل: باطِنَته في الشرِّ خاصة، وكلُّه من العَمَل. وقالت امرأَة من العرب: ما كان لي عَمِلَةٌ إِلا فسادُكم أَي ما كان لي عَمَلٌ. والعِمْلَة والعُمْلَةُ والعَمالة والعُمالة والعمالة؛ الأَخيرة عن اللحياني، كله: أَجْرُ ما عُمِل. ويقال: عَمَّلْت القومَ عُمالَتَهم إِذا أَعطيتهم إياها. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: قال لابن السَّعْدي: خُذْ ما أُعْطِيتَ فإِنِّي عَمِلْتُ على عَهْد رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فَعَمَّلَني أَي أَعطاني عُمالتي وأُجْرَةَ عَمَلي، يقال منه: أَعْملته وعَمَّلْته. قال الأَزهري: العُمالة، بالضم، رِزْقُ العامِلِ الذي جُعِل له على ما قُلِّد من العَمَل.
وعامَلْتُ الرجلَ أُعامِلُه مُعامَلةً، والمُعامَلة في كلام أَهل العراق: هي المُساقاة في كلام الحِجازيين. والعَمَلة: القومُ يَعْمَلون بأَيديهم ضروباً من العَمَل في طين أَو حَفْرٍ أَو غيره. وعامَلَه: سامَه بعَمَلٍ.
والعامِلُ في العربية: ما عَمِلَ عَمَلاً مَّا فرفَعَ أَو نَصَب أَو جَرَّ، كالفِعْل والناصب والجازم وكالأَسماء التي من شأْنها أَن تَعْمَلَ أَيضاً وكأَسْماء الفِعْل، وقد عَمِلَ الشيءُ في الشيء: أَحْدَثَ فيه نوعاً من الإِعراب.
وعَمِلَ به العِمِلِّين: بالَغ في أَذاه وعَمِلَه به، وحكى ابن الأَعرابي: عَمِلَ به العِمْلِين، بكسر العين وسكون الميم؛ وقال ثعلب: إِنما هو العِمَلِين، بكسر العين وفتح الميم وتخفيفها.
ويقال: لا تَتَعَمَّلْ في أَمْر كذا كقولك لا تَتَعَنَّ. وقد تَعَمَّلْت لك أَي تَعَنَّيْت من أَجلك؛ قال مُزَاحم العُقَيلي:
تَكادُ مَغانِيها تَقُولُ من البِلى
لِسائِلها عن أَهْلِها؛ لا تَعَمَّل
أَي لا تَتَعَنَّ فليس لَكَ فَرَجٌ في سؤالك. وقال أَبو سعيد: سَوْفَ أَتَعَمَّل في حاجتك أَي أَتَعَنَّى؛ وقول الجعدي يصف فرساً: وتَرْقبُهُ بعامِلَةٍ قَذُوفٍ،
سَرِيعٍ طَرْفُها قَلِقٍ قَذَاها
أَي تَرْقُبه بعين بعيدة النَّظَر.
واليَعْمَلَة من الإِبل: النَّجِيبة المُعْتَمَلة المطبوعة على العَمَل، ولا يقال ذلك إِلا للأُنثى؛ هذا قول أَهل اللغة، وقد حكى أَبو علي يَعْمَلٌ ويَعْمَلة. واليَعْمَلُ عند سيبويه: اسم لأَنه لا يقال جَمَلٌ يَعْمَلُ عند سيبويه: اسم لأَنه لا يقال جَمَلٌ يَعْمَلٌ ولا ناقة يَعْمَلَةٌ، إِنما يقال يَعْمَلٌ ويَعْمَلة، فيُعْلَم أَنه يُعْنى بهما البعير والناقة، ولذلك قال لا نَعلَم يَفْعَلاً جاء وصفاً، وقال في باب ما لا ينصرف: إِن سميته بيَعْمَلٍ جمع يَعْمَلة فَحَجِّرْ بلفظ الجمع أَن يكون صفة للواحد المذكر، وبعضهم يَرُدُّ هذا ويَجْعَلَ اليَعْمَلَ وصفاً. وقال كراع: اليَعْمَلَة الناقة السريعة اشتق لها اسم من العَمَل، والجمع يَعْمَلات؛ وأَنشد ابن بري للراجز:
يا زَيْدُ زَيْدَ اليَعْمَلاتِ الذُّبَّل،
تَطاوَلَ اللَّيْلُ عليكَ، فانْزِل
قال: وذكر النحاس في الطبقات أَن هذين البيتين لعبد الله بن رَوَاحة. وناقة عَمِلَةٌ بَيِّنة العَمالة: فارهة مثل اليَعْمَلة، وقد عَمِلَتْ؛ قال القَطامِيّ:
نِعْمَ الفَتى عَمِلَتْ إِليه مَطِيَّتي،
لا نَشْتَكي جَهْدَ السِّفار كلانا
وحَبْلٌ مُسْتَعْمَلٌ: قد عُمِل به ومُهِن. ويقال: أَعْمَلْت الناقةَ فَعَمِلَت. وفي الحديث: لا تُعْمَلُ المَطِيُّ إِلا إِلى ثلاثة مساجد أَي لا تُحَثُّ ولا تُساق؛ ومنه حديث الإِسْراء والبُراق: فعَمِلَتْ بأُذُنَيْها أَي أَسرعت لأَنها إِذا أَسْرَعَتْ حَرَّكت أُذُنيها لشدَّة السير. وفي حديث لقمان: يُعْمِل الناقةَ والسَّاقَ،؛ أَخبر أَنه قَوِيٌّ على السير راكباً وماشياً، فهو يجمع بين الأَمرين، وأَنه حاذِقٌ بالرُّكُوب والمَشْي. وعَمِلَ البَرْقُ عَمَلاً، فهو عَمِلٌ: دامَ؛ قال ساعدة بن جُؤَيَّة وأَنشد:
حَتى شآها كَلِيلٌ مَوْهِناً عَمِلٌ
وعُمِّلَ فلان على القوم: أُمِّرَ.
والعَوامِلُ: الأَرجل؛ قال الأَزهري: عَوامِلُ الدابة قوائمه، واحدتها عامِلة. والعَوامِل: بَقَر الحَرْث والدِّياسة. وفي حديث الزكاة: ليس في العَوامِل شيء؛ العَوامِل من البقر: جمع عاملة وهي التي يُسْتَقى عليها ويُحْرَث وتستعمل في الأَشغال، وهذا الحكم مطَّرد في الإِبل. وعامِلُ الرُّمح وعامِلته: صَدْرُه دون السِّنان ويجمع عَوامِل، وقيل: عامِلُ الرُّمْح ما يَلي السِّنان، وهو دون الثَّعْلب.
وطريق مُعْمَلٌ أَي لحْبٌ مسلوك، وحكى اللحياني: لم أَرَ النَّفَقة تَعْمَل كما تَعْمَل بمكة، ولم يُفَسِّره إِلاَّ أَنه أَتبعه بقوله: وكما تُنْفَق بمكة، فعسى أَن يكون الأَول في هذا المعنى:
وعَمَلٌ: اسم رجل؛ قالت امرأَة تُرَقِّص ولدها:
أَشْبِهْ أَبا أُمِّك، أَو أَشبِهْ عَمَل،
وارْقَ إِلى الخَيرات زَنْأً في الجَبَل
قال ابن بري: قال أَبوه زيد الذي رَقَّصه هو أَبو وهو قيس بن عاصم، واسم الولد حكيم، واسم أُمه منفوسة بنت زَيْد الخَيْل؛ وأَما الذي قالته أُمه فيه فهو:
أَشْبِهْ أَخي، أَو أَشبِهَنْ أَباكا،
أَمَّا أَبي فَلَنْ تَنالَ ذاكا،
تَقْصُرُ أَن تَنالَهُ يَداكا
قال الأَزهري: والمسافرون إِذا مَشَوْا على أَرجلهم يُسَمَّوْن بني العَمَل؛ وأَنشد الأَصمعي:
فذَكَرَ اللهَ وسَمَّى ونَزَل
(* قوله «ونزل» قال في التهذيب: أي أقام بمنى).
بِمَنْزِل يَنْزِله بَنُو عَمَل،
لا ضَفَفٌ يَشْغَلُه ولا ثَقَل
وبنو عامِلة وبنو عُمَيْلة: حَيَّان من العرب؛ قال الأَزهري: عاملة قبيلة إِليها يُنْسَب عَدِيُّ بن الرِّقاع العامِليُّ، وعامِلة حيٌّ من اليمن، وهو عاملة بن سَبإٍ، وتزعم نُسَّاب مُضَر أَنهم من ولد قاسط؛ قال الأَعشى:
أَعامِلَ حَتَّى مَتى تَذْهَبِين
إِلى غَيْرِ والدِكِ الأَكْرم؟
ووالِدُكُم قاسِطٌ، فارْجِعوا
إِلى النسب الأَتْلَد الأَقْدَم
وعَمَلى: موضع. وفي الحديث: سئل عن أَولاد المشركين فقال: الله أَعلم بما كانوا عاملين؛ روى ابن الأَثير عن الخطابي قال: ظاهر هذا الكلام يوهم أَنه لم يُفْتِ السائل عنهم وأَنه رد الأَمر في ذلك إِلى علم الله عز وجل، وإِنما معناه أَنهم مُلْحَقون في الكفر بآبائهم، لأَن الله تعالى قد علم أَنهم لو بَقُوا أَحياءً حتى يَكْبَروا لعَمِلوا عَمَلَ الكفَّار، ويدل عليه حديث عائشة، رضي الله عنها: قلت فذراريّ المشركين؟ قال: هم من آبائهم، قلت: بِلا عَملٍ، قال: الله أَعلم بما كانوا عاملين؛ وقال ابن المبارك فيه: إِن كل مولود إِنما يُولَد على فِطرته التي وُلد عليها من السعادة والشقاوة وعلى ما قُدِّر له من كفر وإِيمان، فكلٌّ منهم عامِلٌ في الدنيا بالعمل المشاكل لفِطْرته وصائر في العاقبة إِلى ما فُطِر عليه، فمن علامات الشقاوة للطفل أَن يُولَد بين مُشْرِكَين فيحْمِلانه على اعتقاد دينهما ويُعَلِّمانه إِياه، أَو يموت قبل أَن يَعْقِل ويَصِف الدين فيُحْكَم له بحُكم والديه إِذ هو في حكم الشريعة تَبَعٌ لهما، وهذا فيه نظر لأَنا رأَينا وعلمنا أَن ثَمَّ مَن ولد بين مُشْركَين وحملاه على اعتقاد دينهما وعَلَّماه، ثم جاءت له خاتمة من إِسلامه ودينه تَعُدُّه من جملة المسلمين الصالحين، وأَما الذي في حديث الشَّعْبي: أَنه أُتي بشراب مَعْمول، فقيل: هو الذي فيه اللَّبن والعَسل والثَّلج.

### Türkçe

Allah, عز وجل, sadakalar âyetinde şöyle dedi: **والعامِلِين عليها**; onlar,
sadakaları sahiplerinden alan koşuşturuculardır; bunların bir teki **عامِلٌ** ve **ساعٍ**dır. Ve
hadiste: “Ailemin nafakasından ve **عامِلي**min masrafından sonra bir sadaka bırakmadım”; ailesiyle
zevcelerini, **عامِلي** ile de kendisinden sonraki halifeyi kastetti; zevcelerini özellikle anması ancak şundandır ki
onlarla nikâh caiz olmaz; bu sebeple onlara nafaka cereyan etti; çünkü onlar **المُعْتَدَّات** gibidir. Ve **العامِلُ**: o,
adamın malında, mülkünde ve işinde onun işlerini üstlenen kimsedir; bundan dolayı zekâtı çıkarana: **عامِل** denilmiştir. Ve **العَمَل**: meslek ve fiildir; çoğulu **أَعمال**; **عَمِلَ**
**عَمَلاً**; başkası onu **أَعْمَلَه** ve onu **اسْتَعْمَله**; ve adamın **اعْتَمَل** etmesi: kendi
kendine çalıştı; Sîbeveyh şöyle inşad etti:
إِنَّ الكَرِيمَ، وأَبِيك، يَعْتَمِل
إِنْ لم يَجِدْ يوماً على مَنْ يتَّكِل،
فيَكْتَسِي مِنْ بَعْدِها ويكتحِل
“Üzerine dayanacağı kimse”yi kastetti; bu “üzerine”yi hazfetti ve önce gelmiş olana “على”yı ziyade etti; görmüyor musun ki o, “üzerine dayanacağı kimseyi bulamazsa” çalışır? Ve denildi ki: **العَمَلُ**
başkası içindir, **الاعْتِمالُ** ise kendisi içindir; Ezherî dedi: bu, “**اخْتَدَم**” denmesi gibidir; kendine hizmet edince; ve “**اقْتَرَأَ**” denmesi gibidir; selâmı kendi üzerine okuyunca. Ve falan,
başkasını **اسْتَعْمَلَ** ederse, ona kendisi için çalışmasını sormuştur; ve onu **اسْتَعْمَلَه**: ona işi talep etti.
Ve **اعْتَمَل**: işte çalkalandı. Ve falan **اسْتُعْمِل** edilirse, sultanın işlerinden bir işe
tayin edildi. Ve Hayber hadîsinde: “Onlara topraklarını, mallarından onu **يَعْتَمِلوها** etmeleri şartıyla verdi”; **الاعْتمال**: **العَمَل**den iftiâldir; yani onlar, imar, ziraat, aşılamak, korumak ve bunun benzeri gibi ihtiyaç duyulana
kalkışırlar. Ve falan, zihnini şunda şunda **أَعْمَلَ** ederse, onu anlayışıyla tedbir etti. Ve
görüşünü, âletini ve dilini **أَعْمَلَ** etti ve onu **اسْتَعْمَله**: onunla iş gördü. Ezherî dedi: falan,
işi **عَمِلَ** eder, onu **يَعْمَلُه** eder, **عَمَلاً**; o hâlde o **عامِلٌ**dir. Dedi: “**فَعِلْتُ أَفْعَلُ فَعَلاً**” müteaddî olarak ancak bu harfte geldi; ve onların “**هَبِلَتْه أُمُّه هَبَلاً**” sözünde; yoksa sözün geri kalanı, senin “**سَرِطْتُ اللُّقْمَة سَرْطاً**” demen gibi, “**بَلِعْته بَلْعاً**” ve benzerleri gibi, ayn’ı sâkin “**فَعْل**” üzere gelir. Ve bir adam **عَمُولٌ**dur, kazançlı olursa. Ve bir adam
**عَمِلٌ**: iş sahibi; Sîbeveyh bunu nakletti; ve Sa‘ade b. Cü’ebbeye ait olarak inşad etti:
حَتى شَآها كَلِيلٌ مَوْهِناً عَمِلٌ،
باتت طِراباً، وبات اللَّيْلَ لم يَنَمِ
Sîbeveyh, **مَوْهِناً**yı **عَمِل** ile nasb etti.
(* “Sîbeveyh mohinan’ı ‘amil’ ile nasb etti” sözü, **المحكم**’in ibaresidir; **المغني**’de ise: “**فعيل**’in i‘mâlini delillendirmesinde Sîbeveyh’e reddetti” diye geldi; şu sözüyle: “حَتى شَآها كَلِيلٌ ...”)
Bunu diğer nahivciler reddetti ve dedi ki: o ancak zarfdır; bu, ondan güzeldir; çünkü bir şeyi, **فَعِل**’in i‘mâline ancak, onun i‘mâlinden kaçınılmazlık bulunmadığında hamledilir. Ve bir adam **عَمُولٌ**: bir adam **عَمِلٌ** mânâsında; yani işe tabiatlı. Ve falan, şunun için **تَعَمَّل** etti; ve **التعميل**: işi tevliye etmektir. Denilir: falanı Basra üzerine **عَمَّلْت**; İbnü’l-Esîr dedi: onu **عَمَّلْت** etmen, onu **وَلَّيتُه** ve onu **عامِلاً** kıldım mânâsında olabilir; fakat Ferrâ’nın Lebîd’den inşad ettiği:
أَو مِسْحَل عَمِل عِضادَة سَمْحَجٍ،
بَسَراتِها نَدَبٌ له وكُلوم
hakkında dedi ki: **عَمِل**i **عِضادَة سَمْحَج** üzerine vâki kıldı; dedi: eğer **عامِل** olsaydı Arapçada daha açık olurdu. Ezherî dedi: Lebîd’in beytindeki **العِضَادة**, **العَضُد**’un cem‘idir; o ancak bir yaban eşeğini ve dişisini vasfetti; böylece **عَمِل**i **مُعْمِل** mânâsında kıldı
(* “**عَمِل**i **مُعْمِل** mânâsında kıldı...” sözü, **التهذيب**’in **عضد** tercümesindeki ibaresidir; ve denilir: falan, falanın **عضد**’udur, **عضادته**’sidir ve **معاضده**’sidir; ona yardım ederse ve ona refakat ederse. Lebîd dedi: “أَو مسحل سنق عضادة ...” sonra tefsirinde dedi ki: “o, onu destekler; bir kere sağında, bir kere solunda olur; ondan ayrılmaz.”)
yahut **عامِل**; sonra onu **عَمِلاً** kıldı; Allah daha iyi bilir. Ve falan, tuğlayı **اسْتَعْمَل** ederse, onunla bir bina yaptı.
Ve **العَمِلةُ**: **العَمَل**dir; **هاء**yı soktuklarında mîm’i kesrelerler. Ve **العَمِلَة**
ve **العِمْلة**: yapılan şeydir. Ve **العِمْلة**: işin hâlidir. Ve bir adam **خبيثُ العِمْلة**dir, kazancı kötü olursa. Ve adamın **عِمْلة**si: özellikle şerde onun iç yüzüdür; hepsi **العَمَل**dendir. Ve Araplardan bir kadın dedi: “Benim için bir **عَمِلَةٌ** yoktu, ancak sizin fesadınız”; yani benim için bir **عَمَلٌ** yoktu. Ve **العِمْلَة** ve **العُمْلَةُ** ve **العَمالة** ve **العُمالة** ve **العمالة**; sonuncusu Lihyânî’den; hepsi: yapılanın ücreti. Ve denilir: kavme **عُمالَتَهم**i **عَمَّلْت** ettim; yani onu onlara verdim. Ve Ömer’in, رضي الله عنه, hadîsinde: İbnü’s-Sa‘dî’ye dedi ki: “Sana verileni al; çünkü ben, Resûlullah’ın, صلى الله عليه وسلم, zamanında **عَمِلْتُ**; o da beni **فَعَمَّلَني**”; yani bana **عُمالتي**mi ve işimin ücretini verdi; bundan denilir: onu **أَعْملته** ettim ve onu **عَمَّلْته** ettim. Ezherî dedi: **العُمالة**, damme ile, kendisine, yüklendiği iş karşılığında kılınmış olan **العامِل**in rızkıdır.
Ve adamla **عامَلْتُ** ederim, onu **أُعامِلُه** ederim, **مُعامَلةً**; ve Irak ehlinin sözünde **المُعامَلة**: Hicazlıların sözünde **المُساقاة**dır. Ve **العَمَلة**: elleriyle, çamurda yahut kazmada yahut başkasında işin türlerinden türler yapan kavimdir. Ve onunla **عامَلَه**: ona bir iş ile fiyat biçti.
Ve Arapçada **العامِلُ**: bir işi her ne ise **عَمِلَ** etti de ref‘ yahut nasb yahut cerr yaptı; fiil gibi, nasb edici ve cezm edici gibi; ve ayrıca, çalışması şe’ninden olan isimler gibi; ve fiil isimleri gibi. Ve şey, şeyde **عَمِلَ** etti: onda i‘rabdan bir tür meydana getirdi.
Ve onunla **العِمِلِّين**i **عَمِلَ** etti: eziyetinde mübalağa etti ve onu onunla yaptı. İbnü’l-A‘râbî nakletti: **عَمِلَ به العِمْلِين**; ayn’ın kesresi ve mîm’in sükûnu ile. Sa‘leb dedi: o ancak **العِمَلِين**dir; ayn’ın kesresi, mîm’in fethası ve hafifletilmesi ile.
Ve denilir: “Şu işte **لا تَتَعَمَّلْ** etme”; senin “**لا تَتَعَنَّ**” demen gibi. Ve “Senin için **تَعَمَّلْت** ettim”; yani senin yüzünden **تَعَنَّيْت** ettim; Muzâhim el-‘Ukaylî dedi:
تَكادُ مَغانِيها تَقُولُ من البِلى
لِسائِلها عن أَهْلِها؛ لا تَعَمَّل
yani: “**لا تَتَعَنَّ**”; çünkü senin, sormanda bir ferahın yoktur. Ve Ebû Sa‘îd dedi: “İhtiyacında **أَتَعَمَّل** edeceğim”; yani **أَتَعَنَّى** edeceğim. Ve Ca‘dî’nin, bir atı vasfederken, sözü:
وتَرْقبُهُ بعامِلَةٍ قَذُوفٍ،
سَرِيعٍ طَرْفُها قَلِقٍ قَذَاها
yani: uzak görüşlü bir gözle onu gözetler.
Ve develerden **اليَعْمَلَة**: işe alıştırılmış, işe tabiatlı seçkin dişi devedir; bu ancak dişi için söylenir; bu, dil ehlinin sözüdür. Ebû Ali, **يَعْمَلٌ** ve **يَعْمَلة**yi nakletmiştir. Ve Sîbeveyh’e göre **اليَعْمَلُ**: isimdir; çünkü “**جَمَلٌ يَعْمَلٌ**” denilmez, “**ناقة يَعْمَلَةٌ**” de denilmez; ancak “**يَعْمَلٌ**” ve “**يَعْمَلة**” denilir; böylece, bunlarla erkek deve ve dişi devenin kastedildiği bilinir; bunun için dedi ki: “**يَفْعَلاً**nın sıfat olarak geldiğini bilmiyoruz.” Ve “munsarif olmayanlar” bâbında dedi ki: onu, **يَعْمَلة**nin cem‘i olan **يَعْمَلٍ** ile isimlendirirsen, cem‘ lafzıyla, tek müzekker için sıfat olmasını engelle. Bazıları bunu reddeder ve **اليَعْمَل**i sıfat kılar. Kurâ‘ dedi: **اليَعْمَلَة** hızlı dişi devedir; ona, **العَمَل**den bir isim türetti; çoğulu **يَعْمَلات**tır. İbn Berrî, recez söyleyen için şöyle inşad etti:
يا زَيْدُ زَيْدَ اليَعْمَلاتِ الذُّبَّل،
تَطاوَلَ اللَّيْلُ عليكَ، فانْزِل
Dedi: Nuhhâs, **الطبقات**’ta zikretti ki bu iki beyit Abdullah b. Revâha’nındır.
Ve bir dişi deve **عَمِلَةٌ**; **بَيِّنة العَمالة**: **اليَعْمَلة** gibi seçkin; ve **عَمِلَتْ**. Katâmî dedi:
نِعْمَ الفَتى عَمِلَتْ إِليه مَطِيَّتي،
لا نَشْتَكي جَهْدَ السِّفار كلانا
Ve **حَبْلٌ مُسْتَعْمَلٌ**: onunla iş görülmüş ve yıpratılmıştır. Ve denilir: dişi deveyi **أَعْمَلْت** ettim de o **عَمِلَت** etti. Ve hadiste: “Binekler ancak üç mescide doğru **لا تُعْمَلُ** edilir”; yani süratlendirilmez ve sevk edilmez. Ve ondan, İsrâ ve Burâk hadîsi: “iki kulağıyla **فعَمِلَتْ** etti”; yani hızlandı; çünkü hızlandığında, yürüyüşün şiddetinden iki kulağını hareket ettirir. Ve Lokman hadîsinde: “Dişi deveyi ve bacağı **يُعْمِل** eder”; onun, binekli ve yaya yürüyüşe güçlü olduğunu haber verdi; o iki işi birleştirir; ve onun, binmeye ve yürümeye mahir olduğunu. Ve şimşek **عَمِلَ** etti, **عَمَلاً**; o hâlde o **عَمِلٌ**: devam etti; Sa‘ade b. Cü’eyye dedi; ve inşad etti:
حَتى شآها كَلِيلٌ مَوْهِناً عَمِلٌ
Ve falan, kavim üzerine **عُمِّلَ** edildi: emir kılındı.
Ve **العَوامِلُ**: ayaklardır. Ezherî dedi: binitin **عَوامِلُ**ü, ayaklarıdır; bir teki **عامِلة**dir. Ve **العَوامِل**: sürüm ve harman sığırlarıdır. Ve zekât hadîsinde: “**العَوامِل**de bir şey yoktur”; sığırlardan **العَوامِل**: **عاملة**nin cem‘idir; o, onunla su çekilen ve sürülen ve işlerde kullanılan şeydir; bu hüküm develerde de süreklidir. Ve mızrağın **عامِلُ**ü ve **عامِلته**si: sinânın altındaki göğsüdür; **عَوامِل** diye cem‘ edilir. Ve denildi ki: mızrağın **عامِلُ**ü, sinâna bitişik olandır; o, **الثَّعْلب**’un altındadır.
Ve bir yol **مُعْمَلٌ**: yani geniş, gidilip gelinen. Lihyânî nakletti: “Mekke’de harcandığı gibi, nafakanın **تَعْمَل** ettiğini görmedim”; onu, ancak şu sözüyle peşinden getirerek tefsir etti: “ve Mekke’de harcandığı gibi”; umulur ki birincisi bu mânâdadır:
Ve **عَمَلٌ**: bir adamın adıdır; bir kadın, çocuğunu sallarken dedi:
أَشْبِهْ أَبا أُمِّك، أَو أَشبِهْ عَمَل،
وارْقَ إِلى الخَيرات زَنْأً في الجَبَل
İbn Berrî dedi: onu sallayan babası Zeyd’dir; o, Ebû’dur; o da Kays b. Âsım’dır; çocuğun adı Hakîm’dir; annesinin adı, Zeyd el-Hayl’in kızı Menfûse’dir. Fakat annesinin onun hakkında söylediği şudur:
أَشْبِهْ أَخي، أَو أَشبِهَنْ أَباكا،
أَمَّا أَبي فَلَنْ تَنالَ ذاكا،
تَقْصُرُ أَن تَنالَهُ يَداكا
Ezherî dedi: yolcular, ayakları üzerinde yürüdüklerinde **بني العَمَل** diye adlandırılırlar. Asma‘î inşad etti:
فذَكَرَ اللهَ وسَمَّى ونَزَل
(* “**ونزل**” sözü hakkında, **التهذيب**’de dedi ki: yani Minâ’da ikamet etti.)
بِمَنْزِل يَنْزِله بَنُو عَمَل،
لا ضَفَفٌ يَشْغَلُه ولا ثَقَل
Ve **بنو عامِلة** ve **بنو عُمَيْلة**: Araplardan iki kabiledir. Ezherî dedi: **عاملة**, kendisine nisbet edilen bir kabiledir; Adiyy b. er-Rikâ‘ el-‘Âmilî ona nisbet edilir. Ve **عامِلة**, Yemen’den bir haydır; o, Sebe’nin oğlu Âmile’dir. Mudar nesebcileri, onların Kâsıt’ın evladından olduklarını iddia ederler. A‘şâ dedi:
أَعامِلَ حَتَّى مَتى تَذْهَبِين
إِلى غَيْرِ والدِكِ الأَكْرم؟
ووالِدُكُم قاسِطٌ، فارْجِعوا
إِلى النسب الأَتْلَد الأَقْدَم
Ve **عَمَلى**: bir yerdir. Ve hadiste: müşriklerin çocukları hakkında soruldu da şöyle dedi: “Allah, onların ne **عاملين** olduklarını daha iyi bilir.” İbnü’l-Esîr, Hattâbî’den rivayet etti: dedi ki: bu sözün zahiri, sanki onlara dair sorana fetva vermediğini ve bu işi Allah عز وجل’nin ilmine havale ettiğini vehmettirir; hâlbuki mânâsı şudur: onlar, küfürde babalarına ilhak olunmuşlardır; çünkü Allah تعالى, onların, eğer hayatta kalıp büyüselerdi, kâfirlerin işini **لَعَمِلوا عَمَلَ** edeceklerini bilmiştir. Buna, Âişe’nin, رضي الله عنها, hadîsi delâlet eder: “Müşriklerin çocukları?” dedim. Dedi: “Onlar babalarındandır.” Dedim: “İşsiz olarak?” Dedi: “Allah, onların ne **عاملين** olduklarını daha iyi bilir.” İbnü’l-Mübârek onda dedi ki: her doğan, ancak, üzerine doğduğu fıtratı üzere; saadet ve şekavet üzere; ve kendisi için takdir edilmiş küfür ve iman üzere doğar; onların her biri, dünyada, fıtratına benzeyen amelle **عامِلٌ**dir ve âkıbetinde, üzerine fıtratlandığı şeye varıcıdır. Çocuk için şekavet alâmetlerindendir ki iki müşrik arasında doğar da onu, onların dinini itikada taşırlar ve onu ona öğretirler; yahut akletmeden ve dini vasfetmeden önce ölür de, şeriat hükmünde onlara tâbi olduğundan, onun için anne-babasının hükmüyle hükmedilir. Bu ise, içinde nazar vardır; çünkü gördük ve bildik ki, iki müşrik arasında doğmuş, onu onların dinini itikada taşımış ve öğretmiş kimse vardır; sonra ona, İslâmının ve dininin bir hâtime gelmiştir ki onu, salih Müslümanlar cümlesinden sayar. Ve Şa‘bî hadîsinde olan ise: ona **شراب مَعْمول** getirildi; denildi ki: o, içinde süt, bal ve kar olan şeydir.
