# عمه (ع-م-ه) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%85%D9%87

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Bocalarlar

- Harfler: ع - م - ه
- Kur'an'da: 7 geçiş · 7 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَعْمَهُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%85%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعَلُونَ | Bocalarlar | 7 | 7 | [2:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87/ayet/2:15.md) |

## Mücavir kökler — 30 mücavir (44 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [طغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 43 · Taşkınlaştıran
2. [وذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 21 · “Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir
3. [لجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Dalgalandılar
4. [سكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sükker seyrek taneli üzüm salkımı demektir
5. [فأد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Fuad, Fevd somun ekmek demektir
6. [كشف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Açık baş demektir
7. [عمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “U’mare” katlı bina demektir
8. [رجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Recv kuyunun çevresi demektir
9. [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kiriş demektir
10. [شرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Şerareden gelen bir kelimedir
11. [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
12. [هزأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · (he ze e) (Hezy) hezv kılıç yarası, hezeyan, hastanın…
13. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
14. [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Buzağı demektir
15. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İcl havuz demektir
16. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
17. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
18. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
19. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
20. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
21. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Alet kaldıraç demektir
22. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
23. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayr : At sürüsü demektir
24. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
25. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Uhur ense demektir
26. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
27. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
28. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
29. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
30. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عمه |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A.md), [حير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B1.md), [تيه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%87.md) |
| Zıt Kök | [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Yol işaretleri silinmiş arazide yönünü büsbütün kaybedip şaşkınca bocalamak |
| Çekirdek Özet 2 | Kibrin ve haddi aşmanın neticesinde basiretin kapanması ve deliller arasında yön bulamayarak bocalama |
| Çekirdek Özet 3 | Rehbersizlik ve azgınlık sarmalında karar mekanizmasının felç olması ve amaçsız debelenme |
| Kritik Hata Riski | Fiziksel görme kaybı ([عمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A.md)) ile basiret ve akıl tutulmasına bağlı zihinsel yön kaybını (عمه) birbirine karıştırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عم | Bütünü kaplama, yayılma, kuşatma ve bu kapalılıktan doğan görünmezlik; nitekim [عمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%85.md) (genellik, kuşatıcılık), [عمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A.md) (örtülme, gözün göremez oluşu) ve [عمق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%82.md) (derinliğin gözü ve idraki aşması) köklerinde bu kuşatıcı belirsizlik esastır. | ه | Çekirdekteki kapalılık ve kuşatılmışlık haline nefes, açığa çıkma veya dışa vurum eklenerek içsel şaşkınlığın hareket düzeyinde sürekli bir tereddüt ve bocalamaya dönüşmesini sağlar. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, idrak, bilinç ve basiret odağı |  |
| م | Su; dalgalanma, değişkenlik, kaplama ve belirsizlik |  |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dışa vurum, sarsıntı ve nefes |  |
| عمه | Görme ve idrak organının (ع) dalgalı ve belirsiz bir durumla çepeçevre kuşatılması (م) neticesinde insanın şaşkınlıkla debelenerek yönünü yitirmesi (ه) hareketini tasvir eder. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çöl veya bozkırda hiçbir alamet, iz veya yol işareti bulunmayan arazide (أرض عمهاء) devenin ya da yolcunun yönünü kaybetmesi; devenin nereye gittiği bilinmeksizin başıboş salınması (ذهبت إبله العُمَّيْهَى). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Ru‘be’nin çöl tasvirinde yön bilmez yolcuların bocalamasını anlattığı beytinde geçer: ومَهْمَهٍ أَطْرافُه في مَهْمَهِ / أَعْمَى الهُدَى بالجاهِلينَ العُمهِ |
| Erken Arapça kullanım | İbn Berrî’nin naklettiği erken beytin şahidinde bakışı şaşkınca gezdirmek anlamında kullanılmıştır: مَتى تَعْمَهْ إلى عُثْمانَ تَعْمَه / إلى ضَخْم السُّرادِقِ والقِبابِ. Ayrıca Hz. Ali’nin bir hitabında zihni şaşkınlığı ifade eden sorusunda yer almıştır: فأَينَ تَذْهَبُونَ بل كيف تَعْمَهُون؟ |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça عمه kökü, Sami dillerinde genel olarak görme yetisinin ya da zihinsel netliğin örtülmesi, puslanması ve yön kaybı semantiğini taşıyan ikili عم tabanına dayanır. Bu kök, Batı Sami ve İbranicedeki עמם (kararmak, sönükleşmek, üzeri örtülmek) köküyle ve İbranice עִמְעֵם (loşlaşmak, belirsizleşmek) biçimleriyle yakın semantik akrabalık gösterir. Arapçada son harf olan ه unsurunun köke eklemlenmesiyle anlam, statik bir körlükten ziyade devingen bir zihinsel şaşkınlık, yön tayin edememe ve bocalamaya (tereddüd fî’t-tahayyur) evrilmiştir. Çöldeki coğrafi belirsizlik hali Arap dilinde ahlaki ve zihinsel basiret kaybına aktarılmış ve özgün bir semantik derinlik kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen ve Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عم tabanından türeme | Kuşatılmışlık ve kapalılık çekirdeğinden, yolunu ve hedefini bilememe durumuna (العمه في الرأي) geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice עמם ve Süryanice ܥܡ kök ailesi | Işığın azalması, loşluk, zihinsel veya duyusal örtülme ile paralel anlam gelişimi | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ortak yön | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عمه | Anlamlı | Bocalamak, yönünü şaşırmak | Yol işareti olmayan yerde şaşkınca debelenmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [عهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%87%D9%85.md) | Anlamlı | Hızlı ve başı dik gitmek | İri başlı ve durmaksızın yol alan deve (العَيْهَامَة) | Hedef kökteki yön kaybının zıddına kararlı bir gidiş; Kur'an'da geçmez |
| معه | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapça sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [مهع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%B9.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapça sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| هعم | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapça sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [همع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B9.md) | Anlamlı | Gözyaşının boşalması, yağmurun dökülmesi | Suyun veya yaşın kontrolsüzce akması ve ani ölüm | Akışkanlık ve kontrolsüz dağılma; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عمه | Merkez | Bocalama | Gözün açık olmasına rağmen basiret yoksunluğuyla yönünü tayin edemeyip debelenmek | Zihni ve kalbi tereddüt |
| [عمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A.md) | Komşu | Görme kaybı | Asıl itibarıyla fiziksel gözün görmemesi; ikincil olarak kalp körlüğü | Duyusal örtülme ve mutlak görememe |
| [حير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B1.md) | Komşu | Kararsızlık | İki seçenek veya yol arasında duraksayıp hareketsiz kalmak | Zihnin durma noktasına gelmesi |
| [تيه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%87.md) | Komşu | Kayboluş | Çöl gibi geniş mekânlarda yolu tamamen yitirip amaçsızca dolaşmak | Mekânsal veya varoluşsal kayıp |
| [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) | Zıt | Hidayet | Yolu bulmak, açık işaretleri takip ederek maksada dosdoğru ulaşmak | İstikamet ve basiret açıklığı |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عمه | Bocalamak, basiretsizce tereddüt etmek | Göz açıkken delilsizlik ve kibir sebebiyle yön bulamamak | Kesin |
| Latince | Vacillare, errare | Sendelemek, sapmak | Fiziksel sendeleme ve fikri sapmayı karşılar; çöl ve işaret yoksunluğu bağlamını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | To flounder, to wander blindly | Bocalamak, körlemesine debelenmek | Çamurda veya karanlıkta çırpınarak ilerlemeyi iyi karşılar; basiret yokluğu boyutunu kısmen verir | Güçlü |
| Almanca | Taumeln, umherirren | Bocalamak, amaçsızca dolanmak | Dengesizce hareket etmeyi anlatır; ahlaki tuğyan boyutunu tam içermez | Güçlü |
| Fransızca | Errer à l’aveuglette, tâtonner | Körcesine el yordamıyla debelenmek | Önünü görmeden çabalamayı yansıtır; kibir kaynaklı bilinçli sapmayı dışarıda bırakır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Lane’s Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يعمهون | Tuğyan içinde zihnen ve ahlaken bocalama | İnkârcı ve münafıkların hakikate karşı haddi aşmaları sebebiyle kendi yanılgılarında çırpınması (Bakara [2:15](https://lisan.digital/tr/ayet/2:15.md), En‘âm [6:110](https://lisan.digital/tr/ayet/6:110.md), A‘râf [7:186](https://lisan.digital/tr/ayet/7:186.md), Yûnus [10:11](https://lisan.digital/tr/ayet/10:11.md)) |
| يعمهون | Şehevi ve ahlaki taşkınlık içinde sarhoşça savrulma | Lût kavminin ahlaksızlıkta sınır tanımayan azgınlığı bağlamında (Hicr [15:72](https://lisan.digital/tr/ayet/15:72.md)) |
| يعمهون | Amellerin süslü gösterilmesi neticesinde doğruyu görememe | Ahirete inanmayanların yapıp ettiklerini doğru zannederek aldanış içinde oyalanması (Neml [27:4](https://lisan.digital/tr/ayet/27:4.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hızlan ve mühlet | Allah’ın haddi aşanları tuğyanları içinde bocalamaya terk etmesi (terk ve tahliye) fiilinin ilahi adalet ve irade ile ilişkisi | Ceza olarak idrakin mühürlenmesi ve basiretsiz bırakılma |
| Fıkıh | Hukuki ehliyet | Belirgin fark tespit edilmedi | Istılahi bir fıkıh terimi olarak doğrudan yer almaz |
| Tefsir | Semantik ayrım | Müfessirlerin [عمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A.md) ile عمه arasındaki farkı "göz körlüğü" ile "kalp ve basiret körlüğü" olarak ayrıştırmaları | Basiret kapalılığı neticesinde hidayet yolunu yitirme |
| Hadis | Ahlaki sapma | Kalbin fitneler karşısında yönünü şaşırıp hak ile batılı ayırt edemez hale gelmesi rivayetleri | Zihni felç ve deliller karşısında körleşme |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve hidayet eksikliği | Basiret felci | Hakikati görememe | Rehberlikten kopan nefsin kendi hevası içinde şaşkınca dönüp durması | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Yöntemsiz debelenme | Yanlış bilgi üretimi | Doğrulama ölçütleri ve yöntem ilkeleri bulunmaksızın teoriler arasında kaybolma | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kriz | Stratejik körlük | Yönetsel iflas | Kriz anlarında doğru istikameti kestiremeyip panikle kararsız savrulmalar yaşama | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ve kaynak yönetimi | Öngörüsüzlük | Kaynak israfı | Piyasa işaretlerini ve rasyonel verileri okuyamayıp spekülasyonlar içinde savrulma | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Rastgele yürüyüş (Random walk) veya ergodik olmayan kaos | Belirli bir çekim merkezi veya yönlendirici vektör olmaksızın, durum uzayında rastgele adımlarla salınma | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Anomi ve bilişsel uyumsuzluk felci | Bireyin veya toplumun normatif pusulayı yitirmesiyle yaşadığı derin yönetsel ve ahlaki karmaşa | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü basitçe "fiziksel körlük" veya "çaresiz bir kararsızlık" derekesine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kibir, taşkınlık ve sınır tanımazlık (طغيان) neticesinde ilahi hidayet ipinin koparılması ve kişinin kendi kurduğu batıl dünyada basiretini yitirerek bocalaması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki uyarının sadece masum bir bilgisizlik hali olduğunu zannedip, kökün kibir ve haddi aşmaya bağlı bir ahlaki çürüme ve ilahi ceza olduğunu gözden kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnkâr ve tuğyanın psikolojik ve bilişsel sonucunu betimler; haktan sapan insanın hürriyet içinde değil, kendi inşa ettiği çıkmazda şaşkınca debelendiğini ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların psikolojisini tasvir eden ayetlerde (Bakara [2:15](https://lisan.digital/tr/ayet/2:15.md)) ve ilahi uyarılara meydan okuyan kavimlerin helak öncesi zihinsel sarhoşluğunu anlatan bağlamlarda (Hicr [15:72](https://lisan.digital/tr/ayet/15:72.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Sapıklığın bilinçli ve konforlu bir tercih olduğu vehmini yıkar; vahiyden kopuşun nihayetinde akli melekelerin felç olması ve zavallıca bir savrulma doğurduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Çölde hiçbir alamet ve yol işareti kalmadığında yolcunun veya devenin yönünü kaybedip çaresizce sağa sola debelenmesi.
- Soyut anlam: Kibir ve haddi aşma sebebiyle basiretin körelmesi; açık deliller ortadayken doğru yolu bulamayıp zihinsel ve ahlaki bir bocalama içinde savrulmak.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin hidayet veya normatif pusuladan kopması sonucu, durum uzayında yönlendirilmemiş rastgele adımlarla tükenişe sürüklenmesi.
- LaTeX modeli: $$\vec{v}(t) = \nabla \Phi(x) = 0 \implies \vec{r}(t) = \int \xi(t) \, dt$$
- LaTeX açıklaması: Modelde potansiyel fonksiyonunun gradyanı yani yönlendirici kılavuz veya hidayet vektörü $\nabla \Phi(x)$ sıfırlandığında sistem deterministik bir hedefe yönelme kabiliyetini yitirir. Bunun sonucunda konum değişimi $\vec{r}(t)$, bütünüyle rastgele çalkantıların ve gürültünün $\xi(t)$ zamana göre integraline dönüşerek yönsüz bir bocalamayı ve salınımı ifade eder.

## Geçtiği ayetler (7 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%85%D9%87/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87/ayet/2:15.md) — يَعْمَهُونَ

اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ

Meal (IK): Allah da onlarla istihza eder ve azgınlıklarında şaşkın bir halde dolaştırır.

### [En'am 6:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87/ayet/6:110.md) — يَعْمَهُونَ

وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ

Meal (IK): Biz, onların kalblerini ve gözlerini çeviririz de ona ilk defa iman etmedikleri gibi azgınlıkları içinde kör ve şaşkın bırakırız.

### [Araf 7:186](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87/ayet/7:186.md) — يَعْمَهُونَ

مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَا هَادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ

Meal (IK): Kimi, Allah saptırırsa; onu doğru yola götürecek yoktur. O, bunları taşkınlıkları içinde serseri bir halde bırakır.

### [Yunus 10:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87/ayet/10:11.md) — يَعْمَهُونَ

وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجَالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ فَنَذَرُ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ

Meal (IK): Eğer Allah insanlara hayrı çarçabuk istedikleri gibi, şerri de süratle verseydi, süreleri hemen bitmiş olurdu. İşte Biz, Bize kavuşmayı ummayanları böyle azgınlıkları içinde bocalamaya terkederiz.

### [Hicr 15:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87/ayet/15:72.md) — يَعْمَهُونَ

لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ

Meal (IK): Senin ömrüne andolsun ki, onlar sarhoşlukları içinde muhakkak serseri bir halde idiler.

### [Müminun 23:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87/ayet/23:75.md) — يَعْمَهُونَ

وَلَوْ رَحِمْنَاهُمْ وَكَشَفْنَا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ

Meal (IK): Şayet Biz, onlara acısak ve başlarındaki sıkıntıyı gidersek yine de azgınlıkları içinde bocalayıp kalırlar.

### [Neml 27:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87/ayet/27:4.md) — يَعْمَهُونَ

إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ زَيَّنَّا لَهُمْ أَعْمَالَهُمْ فَهُمْ يَعْمَهُونَ

Meal (IK): Ahirete inanmayanlara gelince; muhakkak ki onlara, yaptıklarını güzel göstermişizdir. Bu yüzden şaşırıp kalmaktadırlar.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الهاء والميم
)ع ه م، ع م ه، ه م ع مستعملات( عهم: العَيْهَامَةُ: النَّاقَةُ الماضيةُ ويقال: هي الطَّويَلةُ الضَّخْمَةُ الرَّأْسِ، قال لبيد:
وَرَدْتُ بعَيْهَـامَةٍ حُـرَّةٍ		فَعَنَّتْ شَمالاً وَهَبَّتْ جَنُوبا
وقال ذو الرمة:
هَيْهَاتَ خَرْقَاءُ إلاَّ أن يُقَـرّبَـهـا		ذو العَرْشِ والشَّعْشَعَانَاتُ العَياهيمُ
والذَّكَرُ: عَيْهَامٌ. وعَيْهَمَتُها: سُرْعَتُها. وقال بعضهُم: عُياهِمَةٌ مثلُ عُذافَرة، وعُياهِمٌ عُذافِرٍ... وعَيْهَمٌ: اسم مَوْضِع، قال لبيد:
بِوادي السَّليلِ بينَ عُلْوَى وعَيْهَمِ
عمه: عَمِهَ يَعْمَهُ عَمَهاً. فهو عَمِهٌ وهم عَمٍهُونَ: إذا تَرَدُّوا في الضَّلالة.
همع: الهَيْمَعُ: المَوْتُ الوَحِيُّ، قال:
إذا بلغوا مَصْرَهُمُ عاجَلُـوا		مِن المَوْتِ بالهَيْمَعِ الذَّاعِطِ
وبالغين خَطأٌ لأنَّ الهاءَ لا تَجْتَمِعُ مع الغَيْنِ في كلمة واحدة. وتَهَمَّعَ الرَّجُلُ أي تَبَاكَى. وسَحابٌ هَمِعٌ أي ماطِرٌ، قال:
تنكّر رسْمُها إلاَّ بَـقـايَا		خلا عنها جَدَاهَمِعٍ هَتُونِ
وعَيْنٌ هَمِعَةٌ: سائِلَةُ الدَّمْعِ. ورجُلٌ هَمِعٌ: لا يزَالُ تَدْمَعُ عَيْنُهُ. وهَمَعَ الدَّمْعُ هُمُوعاً أي انْهَمَلَ، قال رؤبة:
بادَرْنَ منْ طلٍّ ولَيْلٍ أَهْمَعَا
أي هَامِعٌ. وذَبَحْتُهُ ذَبْحاً هَميعاً أي سريعاً.

##### Türkçe

باب العين و الهاء والميم
(**ع ه م**، **ع م ه**، **ه م ع** kullanımdadır) **عهم**: **العَيْهَامَةُ**: geçmiş (giden) dişi deve; ve denilir ki: o, uzun, başı iri olandır. Lebîd dedi ki:
وَرَدْتُ بعَيْهَـامَةٍ حُـرَّةٍ		فَعَنَّتْ شَمالاً وَهَبَّتْ جَنُوبا
Ve Zû’r-Rumme dedi ki:
هَيْهَاتَ خَرْقَاءُ إلاَّ أن يُقَـرّبَـهـا		ذو العَرْشِ والشَّعْشَعَانَاتُ العَياهيمُ
Ve erkek: **عَيْهَامٌ**. Ve onun **عَيْهَمَتُها**’sı: onun süratidir. Ve onların bazısı dedi ki: **عُياهِمَةٌ** **عُذافَرة** gibi; ve **عُياهِمٌ** **عُذافِرٍ**... Ve **عَيْهَمٌ**: bir yer adıdır; Lebîd dedi ki:
بِوادي السَّليلِ بينَ عُلْوَى وعَيْهَمِ

**عمه**: **عَمِهَ يَعْمَهُ عَمَهاً**. O hâlde o **عَمِهٌ**’dir ve onlar **عَمٍهُونَ**’dur: sapıklıkta bocaladıkları zaman.

**همع**: **الهَيْمَعُ**: ani ölüm; dedi ki:
إذا بلغوا مَصْرَهُمُ عاجَلُـوا		مِن المَوْتِ بالهَيْمَعِ الذَّاعِطِ
Ve **بالغين**’de hata vardır; çünkü **الهاء** bir kelimede **الغَيْن** ile bir araya gelmez. Ve **تَهَمَّعَ** adam; yani ağlar gibi yaptı. Ve **سَحابٌ هَمِعٌ**; yani yağmurlu, dedi ki:
تنكّر رسْمُها إلاَّ بَـقـايَا		خلا عنها جَدَاهَمِعٍ هَتُونِ
Ve **عَيْنٌ هَمِعَةٌ**: gözyaşı akan. Ve **رجُلٌ هَمِعٌ**: gözü durmadan yaşaran. Ve **هَمَعَ الدَّمْعُ هُمُوعاً**; yani boşandı (çağladı), Ru’be dedi ki:
بادَرْنَ منْ طلٍّ ولَيْلٍ أَهْمَعَا
Yani **هَامِعٌ**. Ve onu **ذَبَحْتُهُ ذَبْحاً هَميعاً**; yani hızlı (bir boğazlama ile).

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العَمَهُ: التحيُّرُ والتردُّدُ. وقد عَمِهَ بالكسر، فهو عَمِهٌ وعامِهٌ، والجمع عُمَّهٌ. قال رؤبة:
ومَهْمَهٍ أطرافه في مَهْمَهِ
أعمى الهُدى بالجاهِلينَ العُمَّهِ
وأرضٌ عَمْهاءٌ: لا أعلام بها. وذهبتْ إبله العُمَّهى، إذا لم يدرِ أين ذهبتْ. والعُمَّيْهى مثله.

##### Türkçe

**العَمَهُ**: şaşkınlık ve tereddüt. Ve kesre ile **عَمِهَ**; artık o **عَمِهٌ** ve **عامِهٌ**’dir; cem‘i **عُمَّهٌ**’dir. Rü’be dedi:
ومَهْمَهٍ أطرافه في مَهْمَهِ
أعمى الهُدى بالجاهِلينَ العُمَّهِ
Ve **أرضٌ عَمْهاءٌ**: üzerinde alametler olmayan (yer). Ve develeri **العُمَّهى** gitti; nereye gittiğini bilmediği zaman. Ve **العُمَّيْهى** da onun gibidir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والهاء مع الميم
عهم ، عمه ، همع ، مهع
استعمل منه : عهم ، عمه ، همع ، مهع .
همع : أبو عبيد عن أبي عمرو : هَمَعت عينُه إذا سالت دموعها . وقال : غيره : تهمَّع الرجلُ إذا تباكى . وسحابٌ هَمِعٌ : ماطر . وإذا سقط الطَّلُّ على الشجر ثم سال قيل : هَمَع . وقال العجَّاج :
بادَرَ مِن ليل وطَلَ أهمعا
الليث : الهَيْمَع : الموتُ الوحِيُ . قال : وذبحه ذبحاً هيمعاً ، أي سريعاً .
قلت : هكذا قال الليث الهيمع بالعين والياء قبل الميم . وقال أبو عبيد : سمعت الأصمعي يقول الهِمْيع : الموت . وأنشد للهذلي :
من المُربِعين ومن آزلٍ
إذا جنَّه الليلُ كالناحط
قبله :
إذا وَرَدُوا مِصرهم عُوجلوا
من الموت بالهِميعِ الذَّاعطِ
هكذا رواه الرواة بكسر الهاء والياء بعد الميم .
قلت : وهو الصواب . قلت : والهيمع عند البصراء تصحيف .
مهع : وروى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : المَهْع ، الميم قبل الهاء : تلوُّن الوجه من عارضٍ فادح . وأمّا المَهْيَع فهو مَفعَل من هاع يهيع ، والميم ليست بأصليّة .
عمه : قال الله جلّ وعزّ : ( فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ ) ( البَقَرَة : 15 ) قال أهل اللغة : العَمِه والعامه : الذي يتردّد متحيّراً لا يهتدي لطريقه ومذهبِه . وقال رؤبة :
ومَهمهٍ أطرافُه في مَهمهِ
أعمى الهُدى بالجاهلين العُمَّهِ
ومعنى يعمهون يتحيّرون . وقد عَمِه يعمَه عَمَهاً . وقال بعضهم : العَمَه في الرأي والعَمَى في البصر .
قلت : ويكون العَمَى عَمَى القلب ، يقال رجلٌ عَمٍ ، إذا كان لا يبصر بقلبه .
عهم : أبو عبيد : ناقة عَيْهم عيهل ، وهي السَّريعة .
وقال غيره : عَيهم : موضع بالغَور من تِهامة .
وروى ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العَهْميُّ الضَّخم الطويل .
وقال ابن شميل : العَيهمانُ : الرجل الذي لا يُدلج ، ينام على ظهر الطريق . وأنشد :
وقد أُثيرُ العَيهَمانَ الراقدا
قال : والعياهيم : نجائب الإبل ، وقيل العياهيم الشدادُ من الإبل ، الواحد عَيهم وعيهوم . ويقال للفِيل الذكر عَيْهم .
وقال الليث : ناقة عيهامة : ماضية . قال : وعيهمتها : سرعتها . وجمعها عياهيم . وقال ذو الرمّة :
هيهات خَرقاءُ إلاّ أن يُقرِّبَها
ذو العرش والشَّعشعاناتُ العياهيمُ
وقال غيره : العَيهوم : الأديم الأملس . وأنشد لأبي دُوَاد :
فتعفَّت بعد الرَّباب زماناً
فهي قَفرٌ كأنَّها عيهومُ
وقيل شبّه الدار في دروسها بالعَيْهم من الإبل ، وهو الذي أنضاه السَّيرُ حتّى بلاّه ، كما قال حُميد بن ثور :
عَفَتْ مثلما يَعفُو الطَّليحُ وأصبحتْ
بها كِبرياءُ الصَّعب وهي رَكوبُ

##### Türkçe

باب العين والهاء مع الميم
عهم ، عمه ، همع ، مهع

Ondan kullanılan: عهم ، عمه ، همع ، مهع .

**همع** : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **هَمَعت** onun gözü, gözyaşları aktığı zaman. Dedi ki: Başkası: **تهمَّع** adam, ağlar gibi yaptığı zaman. Ve **سحابٌ هَمِعٌ**: yağmurlu. Ve çiğ ağaç üzerine düşüp sonra aktığı zaman denilir: **هَمَع**. el-Accecc dedi ki:
بادَرَ مِن ليل وطَلَ أهمعا

el-Leys: **الهَيْمَع**: ani ölüm. Dedi ki: Ve onu **هيمعاً** bir boğazlama ile boğazladı; yani hızlı.

Dedim: el-Leys **الهيمع**’ı **العين** ile ve **الياء**’ı **الميم**’den önce olacak şekilde böyle söyledi. Ebû Ubeyd dedi ki: el-Asmaî’yi **الهِمْيع**: ölüm, derken işittim. Ve Huzelî’ye ait olarak okudu:
من المُربِعين ومن آزلٍ
إذا جنَّه الليلُ كالناحط

Ondan önce:
إذا وَرَدُوا مِصرهم عُوجلوا
من الموت بالهِميعِ الذَّاعطِ

Râviler bunu **الهاء**’nın kesresiyle ve **الياء**’ın **الميم**’den sonra olmasıyla böyle rivayet ettiler.

Dedim: Ve o doğrudur. Dedim: Ve Basralıların katında **الهيمع** bir tashîftir.

**مهع** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: **المَهْع** — **الميم** **الهاء**’dan önce — ağır bir ârıza sebebiyle yüzün renk değiştirmesidir. Ama **المَهْيَع** ise **هاع يهيع**’den **مَفعَل**’dir; ve **الميم** aslî değildir.

**عمه** : Allah celîl ve azîz dedi ki: ( فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ ) ( البَقَرَة : 15 ) Dil ehli dedi ki: **العَمِه** ve **العامه**: şaşkın olarak gidip gelen, yoluna ve mezhebine hidayet bulamayan kimsedir. Ru’be dedi ki:
ومَهمهٍ أطرافُه في مَهمهِ
أعمى الهُدى بالجاهلين العُمَّهِ

Ve **يعمهون**’un manası: şaşırırlar. Ve **عَمِه** **يعمَه** **عَمَهاً** olmuştur. Ve bazısı dedi ki: **العَمَه** görüştedir, **العَمَى** görmededir.

Dedim: Ve **العَمَى** kalbin körlüğü olur; denilir: **رجلٌ عَمٍ**; kalbiyle görmediği zaman.

**عهم** : Ebû Ubeyd: **ناقة عَيْهم عيهل**: o hızlıdır.

Ve başkası dedi ki: **عَيهم**: Tihâme’nin Gavr’ında bir yerdir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: **العَهْميُّ**: iri, uzun.

İbn Şümeyl dedi ki: **العَيهمانُ**: gece yürümeyen adam; yolun sırtında uyur. Ve okudu:
وقد أُثيرُ العَيهَمانَ الراقدا

Dedi ki: Ve **العياهيم**: develerin seçkin binekleridir; ve denildi ki: **العياهيم** develerden sert olanlardır; tekili **عَيهم** ve **عيهوم**. Ve erkek file **عَيْهم** denilir.

el-Leys dedi ki: **ناقة عيهامة**: geçip giden. Dedi ki: Ve **عيهمتها**: onun süratidir. Ve çoğulu **عياهيم**. Zû’r-Rumme dedi ki:
هيهات خَرقاءُ إلاّ أن يُقرِّبَها
ذو العرش والشَّعشعاناتُ العياهيمُ

Ve başkası dedi ki: **العَيهوم**: düz deri. Ebû Duvâd’a ait olarak okudu:
فتعفَّت بعد الرَّباب زماناً
فهي قَفرٌ كأنَّها عيهومُ

Ve denildi ki: Evi, silinip yok oluşunda, develerden **العَيْهم**’e benzetti; o, yürüyüşün onu zayıflatıp yıpratıncaya kadar bitkin düşürdüğü kimsedir; Humeyd b. Sevr’ün dediği gibi:
عَفَتْ مثلما يَعفُو الطَّليحُ وأصبحتْ
بها كِبرياءُ الصَّعب وهي رَكوبُ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والميم وما يثلثهما)
(عمن) العين والميم والنون ليس بأصل، وفيه عُمان: بلد. ويقولون أعْمَن، إذا أتى عُمَان. قال:
فإن تُتْهِمُوا أُنْجِد خلافاً عليكُم  *** وإن تُعمِنُوا مستحقِبي الشَّرِّ أُعرِقِ([1])

(عمه) العين والميم والهاء أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على حَيرة وقِلّة اهتداء. قال الخليل: عَمِهَ الرّجل يَعْمَهُ عَمَهاً، وذلك إذا تردَّد لا يدرِي أين يتوجَّه. قال الله: ﴿وَيَذَرُهُم فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ﴾ [الأعراف 186]. قال يعقوب: ذهبت إبله العُمَّيْهَى([2]) ، مشدّدة الميم، إذا لم يدْر أين ذهبت.
(عمي) *العين والميم والحرف المعتل أصلٌ واحد يدلُّ على سَترٍ وتغطية. من ذلك العَمَى: ذَهاب البصر من العينين كلتيهما. والفعل منه عَمِي يَعْمَى عَمَىً. وربَّما قالوا اعمايَّ يعمايُّ([3]) اعمِيَاءً، مثل ادهَامّ. أخرجوه على لفظ الصحيح. رجلٌ أعمى وامرأة عمياء. ولا يقع هذا النعت على العين الواحدة. يقال عَمِيَتْ عيناه. في النساء عَمْيَاءُ وعَمْياوان وعمياوات. ورجل عَمٍ، إذا كان أعمى القلب؛ وقومٌ عمون. ويقولون في هذا المعنى: ما أعماه، ولا يقولون في عمى البصر ما أعماهُ؛ لأنّ ذلك نعتٌ ظاهر يُدْركُه البصر، ويقولون فيما خفي من النعوت ما أفعله. قال الخليل: لأنّه قبيحٌ أن تقول للمشارِ إليه: ما أعماه، والمخاطبُ قد شاركَكَ في معرفة عماه.
قال: والتَّعمِية: أن تعمِّيَ على إنسانٍ شيئاً فتَلْبِسَه عليه لَبْساً. وأمّا قولُ العجّاج([4]) :
* وبلدٍ عاميَةٍ أعماؤُهُ *
فإنّه جعل عَمىً اسماً ثم جمعه على الأعماء([5]) . ويقولون: "حبك الشَّيءَ يُعمِي ويُصِمّ". ويقولون: "الحبُّ أعمى". وربَّما قالوا: أعميت الرّجُلَ إذا وجدتَه أعمى. قال:
فأصممت عَمْراً وأعميتُه  *** عن الجُود والفَخْر يوم الفَخَارِ
وربما قالوا: العُمْيان([6]) للعَمَى، أخرجوه على مثال طُغيان. ومن الباب العُمِّيّة: الضلالة، وكذلك العِمِّيَّة. وفي الحديث: "إنّ الله تعالى قد أذهب عنكم عِمّيَّة الجاهليّة" قالوا: أراد الكِبْر. وقيل: فلانٌ في عَميْاء، إذا لم يدر وَجْهَ [الحقِّ وقتِيل عِمِّيَّا، أي لم يُدرَ من([7]) ] قتَلَه([8]) . والعَمَاية: الغَوَاية، وهي اللَّجاجة. ومن الباب العَمَاء([9]) : السَّحاب الكثيف المُطْبِق، والقِطعة منه عَمَاءة. وقال الكسائيّ: هو في عمايةٍ شديدةٍ وعَماءٍ، أي مُظلم.
وقال أهل اللغة: المَعَامِي من الأَرَضِينَ: الأغفالُ التي ليس بها أثرٌ من عمارة. ومنه كتاب رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، لأُكَيْدِر: "إِنَّ لنا المَعَاميَ وأغفال الأرض".
ومن الباب: العَمْي، على وزن رَمْي، وذلك دَفْع الأمواج القَذَى والزَّبَد في أعاليها. وهو القياس، لأنَّ ذلك يغطِّي وجهَ الماء. قال:
* لها زبدٌ يَعْمِي به الموجُ طامِيا([10]) *
 والبعير إذا هَدَرَ عَمَى بلُغامِه على هامَتِه عَمْياً. قال:
* يَعْمِي بمثل الكُرْسُف المسَبَّخِ *
 وتقول العرب. أتيتُه ظهراً صَكَّةَ عُمَيّ، إذا أتيتَه في الظَّهيرة. قال ابنُ الأعرابيّ: يُراد حِينَ يكاد الحر يُعمِي. وقال محمد بن يزيد المبرِّد: حين يأتي الظّبيُ كِناسَه فلا يُبصِر من الحرِّ. ويقال: العَماء: الغُبار. وينشد للمرّار:
تراها تدور بغِيرَانِها  *** ويَهجُمُها بارح ذو عَماءِ
(عمت) العين والميم والتاء أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على التباسِ الشيء والتوائه، ثم يشتقُّ منه ما أشبَهَه. قال الخليل: العَمْت: أن يَعْمِتَ الصُّوف فيلُفَّ بعضَه على بعضٍ مستطيلاً ومستديراً، كما يفعل الذي يَغزِل الصُّوف. يقال عَمَتَ يَعْمِت.
 قال أبو عبيدة: العِمِّيت: الرَّجل الأعمى الجاهل بالأمور. وقال:
* كالخُرْس العماميت([11]) *
 ويقولون: العِمِّيت: السَّكران([12]) . والعَمْتُ: أن يَضرِب ولا يُبالي مَن أصابه ضَرْبُه.
(عمج) العين والميم والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على التواءٍ واعوجاج. قال الخليل: التعمُّج: الاعوجاج في السَّير([13]) ، لا اعوجاجُ الطَّريق، كما يتعمَّج السّيل، إذا انقلَب بعضُه على بعض. ويقال: سهم عَمُوجٌ: يَلتوي في ذَهابه. قال الهذليّ:
كمَتْن الذِّئب لا نِكْسٌ قصيرٌ  *** فأُغْرِقَه ولا جَلْسٌ عَموجُ([14])

 ويقال: تعمَّجت الحيّة، إذا تلوَّتْ في سَيرها. قال:
تُلاعِب مَثْنَى حَضْرميٍّ كأنّه  *** تَعمُّج شيطانٍ بذي خِروَعٍ قَفْرِ([15])

 ويقال للحيَّةِ نفْسِه: العَمَج([16]) ، لأنه يتعمَّج. قال:
* يَتْبَعْنَ مثل العَمَجِ([17]) *
(عمد) العين والميم والدال أصلٌ كبير، فروعه كثيرة ترجع إلى معنىً، وهو الاستقامة([18]) في الشيء، منتصباً أو ممتدّاً، وكذلك في الرّأي وإرادةِ الشيء.
 من ذلك عَمَدْتُ فلاناً وأنا أعْمِدُه عَمْداً، إذا قَصدتَ إليه. والعَمْد: نقيض الخطأ في القتل وغيره، وإنّما سمي* ذلك عمداً لاستواءِ إرادتك إيَّاه. قال الخليل: والعَمْد: أنْ تعمِد الشّيءَ بِعمادٍ يُمسكه ويَعتمِد عليه. قال ابن دُريد: عَمَدْت الشّيء: أسندتُه. والشَّيء الذي يسند إليه عِماد، وجمع العِماد عُمُد. ويقال عَمودٌ وعَمَد([19]) . والعَمود من خَشبٍ أو حديد، والجمع أعْمِدة؛ ويكون ذلك في عمد الخِبَاء. ويقال لأصحاب الأخبية الذين لا يَنْزلون غيرَها: هم أهل عَمُودٍ، وأهلُ عِمادٍ.
 قال الخليل: وعَمود السِّنان: متوسّط من شَفْرَتيه من أصله، وهو الذي فيه خَطُّ العَيْر. ويقال لرِجْلَي الظَّليم: عمودان. وعَمُود الأمر: قِوَامه الذي لا يستقيم إلاَّ به. وعَميد القوم: سيِّدهم ومُعْتَمَدُهم الذي يعتمِدونه إذا حَزَبهم [أَمرٌ] فزِعوا إليه. وعَمود الأذن: مُعظَمها وقِوامها الذي ثبتت إليه. فأمّا قولُهم للمريض عَميد، فقال أهل اللغة: العَميد: الرجل المعمود، الذي لا يستطيع الجلوسَ من مرضه حتى يُعْمَد من جوانبه بالوسائد. قالوا: ومنه اشتُقَّ القَلب العميد، وهو المعمود المشعوف الذي هدّه العِشْق وكَسَرَه، وصار كالشيء عُمِدَ بِشيء. قال الأخطل:
بانت سُعادُ فنومُ العين تسهيدُ ***والقلب مكتئبٌ حرّانُ مَعْمودُ([20])
 ويقال: عَميد، ومعمود، ومُعَمَّد([21]) . قال الخليل: العَمْد: أن تكابِد أمراً بِجِدٍّ ويقِين. تقول: فعلت ذلك عَمْداً وَعَمْدَ عينٍ، وَتعمَّدت لـه وفعلته مُعتمِداً، أي متعمِّداً.
 ومن الباب: السَّنَام العَمَِدُ [عَمِدَ] يَعْمَد عَمَداً. وهذا محمولٌ على ما ذكرناه من قولهم: قلبٌ عميد ومعمود، وذلك السَّنامُ إذا كان ضَخْماً وارياً فحُمِل عليه فكُسِر([22]) ومات فيه شحمُه فلا يستوي أبداً -والواري: السمين - كما يَعْمَد الجُرحُ إذا عُصِر قبل أن تَنْضَج بيضتُه فيَرِمَ، وبعيرٌ عَمِدٌ، وناقةٌ عَمِدةٌ، وسَنامُها عَمِد.
 فأمّا قوله تعالى: ﴿في عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ﴾  [الهمزة 9]، أي في شِبْه أخبيةٍ من نار ممدودة. وقال بعضهم:﴿في عَمَد﴾ وقرئت ﴿في عُمُد﴾ وهو جمع عِماد.
 وقال المبرّد: رجل مُعمَد، أي طويل. والعِماد: الطُّول. قال الله تعالى:﴿إرَمَ ذَاتِ العِماد﴾ [الفجر 7]، أي ذات الطُّول. وفي الحديث([23]) : "هو رفيع العماد، طَويل النِّجَاد". قال أبو عبيد: عَمَدْتُ الشيء: أقمته، فهو معمود. وأعْمدته بالألف إعماداً، أي جعلت تحته عَمَداً. ومن الباب: العُمُدّ، الدال شديدة والعين والميم مضمومتان: الشابُّ الممتلئ شباباً. وهو العُمُدَّانيّ، والجمع العُمُدَّانيُّون. وامرأةٌ عمُدَّانيّة، أي ذات جسمٍ وعَبالة. ومن الباب العَمود: عِرق الكَبِد الذي يَسقيها. ويقال للوَتين: عَمود السَّحْر. قال: وعمود البطن: شِبْهُ عِرقٍ ممدود من لَدُن الرُّهابة إلى دُوَيْن السُّرَّة في وسطه يُشقُّ عن بطن الشاة. ويقولون أيضاً: إنَّ عمودا البَطْن: الظَّهر والصُّلب؛ وإنما قيل عَمودَا البطنِ لأنّ كل واحدٍ منهما معتمِد على الآخر.
 ومن الباب: ثرَىً عَمِدٌ، وذلك إذا بلّته الأمطار. قال:
وهل أَحْطِبَنَّ القومَ وهي عرِيّةٌ *** أُصولَ أَلاَءٍ في ثَرَىً عَمِدٍ جَعْدِ([24])
 قال أبو زيد: عَمِدَت الأرض عَمَداً، أي رسخ فيها المطر إلى الثَّرَى حتى إذا قبضْتَ عليه تعقَّدَ في كفِّكَ وجَعُد. ويقولون: الزمْ عُمْدَتَك، أي قَصْدَك.
قد مضى هذا الباب على استقامةٍ في أصوله وفروعه، وبقيت كلمةٌ، أما نحن فلا ندري ما معناها، ومن أي شيء مأخذها، وفيما أحسب إنّها من الكلام الذي دَرَجَ بذَهاب مَن كان يحسِنُه، وذلك قولهم: إنَّ أبا جهل لما صُرِعَ قال([25]) : "أعْمَدُ من سيّدٍ قتله قومُه"، والحديث مشهور. فأما معناه فقالوا: أراد: هل زادَ على سيِّدٍ قتله قومُه([26]) ؟ ومعلومٌ أن هذه اللفظة لا تدلُّ على التفسير ولا تقاربه، فلستُ أدري كيف هي. وأنشدوا لابن مَيّادة([27]) :
وأَعْمَدُ من قومٍ كفاهم أخوهمُ  *** صِدَامَ الأعادِي حين فُلَّتْ نُيُوبُها
 قالوا: معناه هل زِدْنا على أنْ كفَيْنا إخوتَنا([28]) . فهذا ما قيل في ذلك. وحُكي عن النَّضْر أنّ معناها أعجَبُ من سيّدٍ قتله قومُه. قال: والعرب تقول: أنا أعمَدُ من كذا، أي أعجب منه. وهذا أبعد من الأوَّل. والله أعلم كيف هو.
(عمر) العين والميم والراء أصلان صحيحان، أحدهما يدلُّ على بقاءٍ وامتداد زمان، والآخر على شيءٍ يعلو، من صوتٍ أو غيره.
 فالأوّل العُمْر وهو الحياة، وهو العَمْر أيضاً. وقول العرب: لعَمْرك، يحلف بعَُمْره أي حياته. فأمّا قولهم: عَمْرَك الله، فمعناه أُعَمّرك اللهَ أن تفعل كذا، أي أُذكِّركَ اللهَ، تحلِّفه بالله وتسأله طولَ عمره.*ويقال: عَمِرَ الناسُ: طالت أعمارُهم. وَعَمَّرَهم الله جلّ ثناؤُه تعميراً.
 ومن الباب عِمارة الأرض، يقال عَمَرَ الناسُ الأرضَ عِمارةً، وهم يَعْمُرُونها، وهي عامرة معمورةٌ. وقولهم: عامرة، محمولٌ على عَمَرتِ الأرضُ، والمعمورة من عُمِرت. والاسم والمصدر العُمْران: واستَعمر الله تعالى الناسَ في الأرض ليعمرُوها. والباب كلُّه يؤول إلى هذا.
 وأمّا الآخر فالعَوْمَرة: الصِّياح والجلَبة. ويقال: اعتَمَرَ الرّجُل، إذا أهَلَّ بعُمرته، وذلك رفْعُه صوتَه بالتَّلبية للعُمرة. فأمّا قول ابن أحمر:
يُهلُّ بالفَرقد رُكبانُها *** كما يُهلُّ الراكب المُعْتَمِرْ([29])
 فقال قوم: هو الذي ذكرناه من رَفْع الصَّوت عند الإهلال بالعمرة. وقال قوم: المعتمِر: المعتمّ. وأيُّ ذلك كان فهو من العلوِّ والارتفاع على ما ذكرنا.
 قال أهلُ اللغة: والعَمَار: كلُّ شيء جعلتَه على رأسك، من عِمامةٍ، أو قَلَنْسُوة أو إكليل أو تاجٍ، أو غير ذلك، كلُّه عَمار. قال الأعشى:
فلما أتانا بُعيدَ الكرَى *** سجَدْنا لـه ورفَعْنَا عَمارا([30])
 وقال قوم: العَمار يكون من رَيحَان أيضاً. قال ابنُ السِّكِّيت: العَمَار: التَّحيَّة. يقال عمَّرك الله، أي حيّاك. ويجوز أن يكون هذا لرفع الصوت. وممكن أن يكون الحيُّ العظيم يسمى عمارة لما يكون ذلك من جلبة وصياح. قال:
لكل أناسٍ من مَعَدّ عِمَارَةٌٍ *** عُرُوضٌ إليها يلجؤون وجانبُ([31])
 ومما شذَّ عن هذين الأصلين: العَمْر: ضربٌ من النَّخل. وكان فلانٌ يستاك بعراجين العمْر. وربما قالوا العُمر([32]) .
 ومن هذا أيضاً العَمْر: ما بدأ من اللِّثة، وهي العُمور. ومنه اشتُق اسم عمرو.
(عمس) العين والميم والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على شدّة في اشتباهٍ والتواءٍ في الأمر.
 قال الخليل: العَماسُ: الحرب الشديدة. وكلُّ أمرٍ لا يُقام لـه ولا يُهتدَى لوجهه فهو عَمَاسٌ. ويوم عَمَاسٌ مِن أيَّام عُمُس. قال العجّاج:
في مرِّ أيَّامٍ مضَيْنَ عُمْسِ([33])
ونَزلُوا بالسَّهل بعد الشَّأْس([34])
 ولقد عُمِسَ يومُنا عَمَاسَةً وعُموسة. قال العجاج:
* إذْ لَقِحَ اليومُ العَماسُ واقمطرّْ([35]) *
 قال أبو عمرو: أتانا بأمور مُعَمَّسَاتٍ وَمُعَمِّسَاتٍ، أي ملتويات. ورجُلٌ
عَمُوسٌ: يتعسَّف الأشياء كالجاهل بها. قال الخليل: تعامَسْتُ عن الشيء، إذا أريت([36]) كأنك لا تعرفُه وأنت عالمٌ به وبمكانه. وتقول: اعمِسْه، أي لا تبيِّنْه حتى يشتبه. ويقال: اعْمِس الأمر، أي أَخْفِه. ومن الباب العَمَاس، وهي الداهية. قال ابن الأعرابيّ: التَّعامُس: أن تركبَ رأسَك فتَغْشِم وتَغَطْرَس. قال المخبل:
* تعامس حتَّى تحسب الناسُ أنّها *
 قال الفراء: عَمَس الخَبَرُ: أظلم. وأعْمَس الطّريقُ: التبس. وعَمِس([37]) الكتابُ: درس. قال المرّار:
فوقَفتَ تعترِف الصَّحيفةَ بعدما  *** عَمِس الكتابُ وقد يُرى لم يَعْمَسِ
(عمش) العين والميم والشين كلمتانِ صحيحتان، متباينتان جدَّاً. فالأولى ضعفٌ في البصر، والأخرى صلاحٌ للجسم. فالأوّل العَمَش: ألاَّ تزالُ العينُ تسيل دمعاً، ولا يكاد الأعمش يُبصِر بها، والمرأةُ عَمْشاء، والفعل عَمِشَ يَعْمَشُ عَمَشاً.
 والكلمةُ الأخرى: العَمْش، بسكون الميم: ما يكون فيه صلاحُ البدن. ويقولون: الخِتَانُ عَمْش الغُلام؛ لأنّك ترى* فيه بعد ذلك زيادةً. وهذا طعام عَمْشٌ لك، أي صالح مُوافق.
(عمص) وأما العين والميم والصاد فليس فيه ما يصلح أن يذكر.
(عمق) العين والميم والقاف أصلٌ ذكره ابنُ الأعرابيّ، قال: العُمْقُ إذا كان صفةً للطريق فهو البعد، وإذا كان صفةً للبئر فهو طول جِرابِها.
 قال الخليل: بئرٌ عميقة، إذا بعُد قعرُها وأعْمَقَها حافرُها. ويقولون ما أبعَدَ عماقَةَ هذه الرّكيّة([38]) ، أي ما أبعدَ قعرها.
 ومن الباب: تعمَّق الرّجلُ في كلامه، إذا تنطَّع. وذكر ابنُ الأعرابي عن بعضِ فُصحاء العرب: رأيت خَليقة فما رأيتُ أعمق منها. قال: والخليقة: البئر الحديثة الحفرِ.
 والذي بَقي في الباب بعدما ذكرناه أسماء الأماكن، أو نباتٌ. وقد قلنا: إنَّ ذلك لا يكاد يجيء على قياسٍ، إلاّ أنَّا نذكرُه. فعَمْق: أرضٌ لمزينة. قال ساعدة:
[لمّا رأى عَمْقاً ورجَّع عُرضَه  *** هَدْراً كما هدَر الفنيق المعصبُ([39])

 والعِمْقى: موضع. قال أبو ذؤيب]:
لمّا ذكرتُ أخا العِمْقى تأوَّبَني  *** هَمٌّ وأفْرَدَ ظهري الأغلبُ الشِّيحُ([40])
والعِمْقَى من النّبات مقصور. قال يونس: جملٌ عامق، إذا كان يَرعى العِمْقَى. ويقال: أُعَامِقُ: اسمُ موضعٍ. قال الأخطل:
وقد كان منها منزلاً نستلذُّه *** أُعامِقُ بَرْقاواته فأجاولـه([41])
 (عمل) العين والميم واللام أصلٌ واحدٌ صحيح، وهو عامٌّ في كلّ فِعْلٍ يُفْعَل.
 قال الخليل: عَمِل يَعْمَل عَمَلاً، فهو عامل؛ واعتمل الرّجل، إذا عمِل بنفسه. قال:
إنّ الكريم وأبيكَ يَعتَمِلْ  *** إن لم يَجِد يوماً على مَن يتَّكِلْ([42])

 والعمالة([43]) : أجر ما عُمِل. والمعاملة: مصدرٌ من قولك عاملته، وأنا أُعامِله معاملةً. والعَمَلَة: القوم يعملون بأيديهم ضُروباً من العمل، حفراً، أو طيَّاً أو نحوه. ومن الباب: عامِلُ الرُّمحِ وعامِلَتُه، وهو ما دون الثَّعلب قليلاً مما يلي السِّنان، وهو صدره. قال:
أطْعَن النَّجْلاءَ يَعوِي كَلْمُها  *** عامِلُ الثَّعلبِ فيها مَرْجَحِنّْ
 قال: والرّجل يعتمل لنفسِه، ويعمل لقَومٍ، ويستعمل غيره، ويُعْمِل رأيَه أو كلامه أو رُمْحه. والبنّاء يستعمل اللّبِن، إذا بَنى به. قال: واليَعْمَلة من الإبل: اسمٌ لها اشتُقَّ من العَمَل، والجمع يَعْمَلات. ولا يقال ذلك إلاَّ للأُنثى، وقد يجوز اليَعَامِل. قال ذو الرُّمّة([44]) أو غيرُه:
واليَعْمَلات على الوجى  *** يَقطعن بيداً بعد بيدِ
 والله أعلم.
--------------ـــ
([1]) البيت للممزق العبدي من قصيدة لـه في الأصمعيات 47-48 ليبسك. وأنشده في اللسان (عمق، تهم). وقد سبق في (تهم).
([2]) ويقال أيضاً "العُمَّهى".
([3]) كذا في الأصل، واللغة الغالبة فيه بتخفيف الياء فيهما. وفي القاموس: "وقد تشدد الياء".
([4]) كذا، والصواب أنه رؤبة، كما في اللسان (عمي). والبيت مطلع أرجوزة له في أول ديوانه. وبعده:
* كأن لون أرضه سماؤه *
([5]) في الأصل: "فإنه جمل عمي اسما ثم جعله على الأعماء".
([6]) هذه الكلمة مما لم يرد في المعاجم المتداولة.
([7]) التكملة بما اقترحته ليلتئم الكلام، اعتماداً على ما ورد في اللسان.
([8]) في الأصل: "قبله".
([9]) في الأصل: "ومن الباب العماية والعماء".
([10]) رواية هذا العجز في اللسان (عمي):
* رها زَبداً يعمي به الموج طاميا *
([11]) هذه القطعة في المجمل واللسان (عمت).
([12]) ذكر هذا المعنى في القاموس، ولم يذكر في اللسان.
([13]) في الأصل: "في السر"، تحريف.
([14]) البيت لأبي قلابة الهذلي، كما في بقية أشعار الهذليين ص 16. وأنشده في اللسان (جلس) منسوباً إلى الهذلي. وروايته في البقية:
كما ألقى البراثن وسط ضحل  *** من الرنقاء غرنيق عموج
([15]) نسب لطرفة، كما في الحيوان (4: 133). وانظر ما سبق من تخريجه في (شطن).
([16]) يقال بالتحريك، وبضم فميم مشددة مفتوحة.
([17]) كذا ضبط في الأصل والمجمل. وإنشاده في اللسان (عمج):
* يتبعن مثل العُمَّج المنسوس *
          وأنشده كذلك في المجمل، لكن بفتح العين والميم.
([18]) في الأصل: "الاستفهامة".
([19]) كذا ضبطت الكلمتان في الأصل. والمعروف أن "العمد" بضمتين جمع للعماد والعمود، وأن "العمد" بالتحريك: اسم جمع لهما.
([20]) ديوان الأخطل 146، مطلع قصيدة يمدح بها يزيد بن معاوية. وروايته في الديوان:
بانت سعاد ففي العينين تسهيد  *** واستحقبت لبه فالقلب معمود
 ([21]) وكذا وردت هذه الكلمة في القاموس، ولم تذكر في اللسان.
([22]) في الأصل: "فكسره".
([23]) هو حديث أم زرع. انظر المزهر (2: 532).
([24]) نسب في اللسان (حطب) إلى ذي الرمة، وليس في ديوانه. وأورده ناشره في ملحقاته ص 28، وورد في المخصص (11: 22) بدون نسبة.
([25]) في اللسان: "وفي حديث ابن مسعود أنه أتى أبا جهل يوم بدر وهو صريع، فوضع رجله على مذمره ليجهز عليه، فقال لـه أبو جهل: "أعمد من سيد قتله قومه". والحديث ورد في المجمل كما في المقاييس.
([26]) في الأصل: "قوم"، صوابه من اللسان.
([27]) وكذا في اللسان، ثم قال: ونسبه الأزهري لابن مقبل".
([28]) في الأصل: "إخواننا"، وصوابه في اللسان.
([29]) البيت في الحيوان (2: 25) واللسان (ركب، عمر، هلل). وقد نسب في هذه المواضع إلى ابن أحمر، إلا في مادة (هلل) من اللسان، ففيها: "وقال الراجز"، صواب هذه: "وقال ابن أحمر".
([30]) وكذا في ديوان الأعشى 39. وفي المجمل واللسان (عمر) وفقه اللغة 16 وجمهرة ابن دريد  (2: 387) : "العمارا".
([31]) البيت للأخنس بن شهاب التغلبي من قصيدة في المفضليات (2: 3-8). وأنشده في اللسان (عمر،  عرض) .
([32]) يقال بالفتح، وبضمة، وبضمتين. ويقال أيضاً: "العمري" بفتح العين.
([33]) وكذا في اللسان (عمس). والصواب أنه بعد أبيات كثيرة تلي البيت التالي، وبينهما 18 بيتاً. والبيت الذي قبله هو: * ليوث هيجا لم ترم بأبس *
([34]) في اللسان (عمس) وملحقات ديوان العجاج 87: "ومر أيام". وسكن الميم للوزن.
([35]) في الأصل: "إذا لقح"، صوابه من ديوان العجاج 18.
([36]) في الأصل: "رويت" صوابه من اللسان.
([37]) كذا ضبط في الأصل بكسر الميم، وهو ضبط ابن القطاع في كتابه الأفعال (2: 373)، ونبه عليه شارح القاموس. وضبط في المجمل واللسان والقاموس بفتح الميم.
([38]) العماقة، ذكرت في القاموس ولم تذكر في اللسان.
([39]) ديوان الهذليين (1: 173)، واللسان (عمق)، وإيراد هذا الشاهد ضروري لصحة الكلام. وباقي التكملة بعده يقتضيها كذلك صحة الاستشهاد التالي. وقدا استأنست في رتق هذا الفتق بما ورد في اللسان.
([40]) ديوان الهذليين (1: 105)، واللسان (عمق).
([41])البيت بدون نسبة في المجمل واللسان (عمق). وهو في ديوان الأخطل 59. ورواية اللسان والمجمل: "كان منا" وفي الأصل:"منزل"، صوابه في المراجع المذكورة.
([42]) بعده كما في اللسان (عمل) نقلاً عن سيبويه (1: 443):
* فيكتسي من بعدها ويكتحل *
([43]) هي مثلثة العين.
([44]) البيت التالي لم يرد في ديوان ذي الرّمة، كما لم يرد في ملحقاته.

ـ

##### Türkçe

(باب العين والميم وما يثلثهما)
(**عمن**) **العين** ve **الميم** ve **النون** aslî değildir; onda **عُمان** vardır: bir belde. Ve derler: **أعْمَن**, **عُمَان**’a geldiği zaman. Dedi ki:
فإن تُتْهِمُوا أُنْجِد خلافاً عليكُم  *** وإن تُعمِنُوا مستحقِبي الشَّرِّ أُعرِقِ([1])

(**عمه**) **العين** ve **الميم** ve **الهاء** tek sahih bir asıldır; şaşkınlığa ve hidayete az erişmeye delâlet eder. Halîl dedi: **عَمِهَ** adam **يَعْمَهُ** **عَمَهاً**, bu, tereddüt ettiği, nereye yöneldiğini bilmediği zamandır. Allah dedi: ﴿وَيَذَرُهُم فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ﴾ [الأعراف 186]. Ya‘kūb dedi: gitti onun develeri **العُمَّيْهَى**([2]) , **الميم**’i şeddeli; nereye gittiğini bilmediği zaman.
(**عمي**) **العين** ve **الميم** ve illetli harf tek bir asıldır; örtmeye ve kapatmaya delâlet eder. Bundan **العَمَى**: iki gözün ikisinden de görmenin gitmesidir. Ve fiil ondan **عَمِي** **يَعْمَى** **عَمَىً**. Ve bazen derler: **اعمايَّ يعمايُّ**([3]) **اعمِيَاءً**, **ادهَامّ** gibi. Onu sahihin lafzı üzere çıkardılar. **أعمى** bir adam ve **عمياء** bir kadın. Bu sıfat tek göz üzerine vâki olmaz. Denir: **عَمِيَتْ** onun iki gözü. Kadınlarda: **عَمْيَاءُ** ve **عَمْياوان** ve **عمياوات**. Ve **عَمٍ** bir adam, kalbi kör olduğu zaman; ve **عمون** bir kavim. Ve bu mânada derler: **ما أعماه**; ve görme körlüğünde **ما أعماهُ** demezler; çünkü bu, gözün idrak ettiği zâhir bir sıfattır; ve gizli olan sıfatlarda **ما أفعله** derler. Halîl dedi: çünkü işaret edilene “**ما أعماه**” demen çirkindir; hâlbuki muhatap onun körlüğünü bilmede seninle ortak olmuştur.
Dedi: ve **التَّعمِية**: bir şeye bir insan üzerine **تعمِّيَ** etmen, onu ona bir karıştırma ile karıştırmandır. Ama **العجّاج**([4])’ın sözü:
* وبلدٍ عاميَةٍ أعماؤُهُ *
Şüphesiz o, **عَمىً**’yı isim yaptı, sonra onu **الأعماء**([5]) üzere cem‘ etti. Ve derler: “**حبك الشَّيءَ يُعمِي ويُصِمّ**”. Ve derler: “**الحبُّ أعمى**”. Ve bazen derler: **أعميت** adamı, onu **أعمى** bulduğun zaman. Dedi:
فأصممت عَمْراً وأعميتُه  *** عن الجُود والفَخْر يوم الفَخَارِ
Ve bazen derler: **العُمْيان**([6]) **العَمَى** için; onu **طُغيان** misali üzere çıkardılar. Ve babdandır **العُمِّيّة**: sapıklık; ve yine **العِمِّيَّة**. Ve hadiste: “إنّ الله تعالى قد أذهب عنكم **عِمّيَّة** الجاهليّة” dediler: kibri murad etti. Ve denildi: falan **عَميْاء** içindedir, hakkın yüzünü bilmediği zaman [ve **قتِيل عِمِّيَّا**: yani onu kimin([7]) öldürdüğü bilinmedi([8])]. Ve **العَمَاية**: azgınlıktır; o, inatçılıktır. Ve babdandır **العَمَاء**([9]) : yoğun, kaplayıcı bulut; ve ondan bir parça **عَمَاءة**. Ve Kisâî dedi: o, şiddetli bir **عمايةٍ** ve **عَماءٍ** içindedir; yani karanlıktır.
Dil ehli dedi: **المَعَامِي** yerlerden: üzerinde imardan bir eser olmayan boş arazilerdir. Ve ondan Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم’in **أُكَيْدِر**’e yazısı: “إِنَّ لنا **المَعَاميَ** وأغفال الأرض”.
Ve babdandır: **العَمْي**, **رَمْي** vezninde; o, dalgaların üstlerinde çöpü ve köpüğü itmesidir. Ve o kıyastır; çünkü bu, suyun yüzünü örter. Dedi:
* لها زبدٌ يَعْمِي به الموجُ طامِيا([10]) *
Ve deve, böğürdüğü zaman, başının tepesinde salyasıyla **عَمَى** eder, **عَمْياً**. Dedi:
* يَعْمِي بمثل الكُرْسُف المسَبَّخِ *
Ve Araplar der: ona öğle vakti, **صَكَّةَ عُمَيّ** sırtı (vakti) geldim; yani ona öğle sıcağında geldim. İbnü’l-A‘râbî dedi: murad, sıcağın neredeyse **يُعمِي** ettiği zamandır. Ve Muhammed b. Yezîd el-Müberred dedi: ceylanın inine geldiği, sıcaktan göremediği zamandır. Ve denir: **العَماء**: tozdur. Ve el-Merrâr’a nispetle okunur:
تراها تدور بغِيرَانِها  *** ويَهجُمُها بارح ذو عَماءِ

(**عمت**) **العين** ve **الميم** ve **التاء** sahih bir köktür; şeyin karışmasına ve bükülmesine delâlet eder; sonra ondan ona benzeyen şey türetilir. Halîl dedi: **العَمْت**: yünü **يَعْمِتَ** etmen; onun bir kısmını bir kısmı üzerine, uzunca ve yuvarlakça sarıp dolamandır; yünü eğirenin yaptığı gibi. Denir: **عَمَتَ** **يَعْمِت**.
Ebû Ubeyde dedi: **العِمِّيت**: işlerden habersiz kör adamdır. Ve dedi:
* كالخُرْس العماميت([11]) *
Ve derler: **العِمِّيت**: sarhoştur([12]). Ve **العَمْتُ**: vurması ve vuruşunun kime isabet ettiğine aldırmamasıdır.

(**عمج**) **العين** ve **الميم** ve **الجيم** sahih bir asıldır; bükülmeye ve eğriliğe delâlet eder. Halîl dedi: **التعمُّج**: yürüyüşte([13]) eğriliktir; yolun eğriliği değil; selin **يتعمَّج** etmesi gibi, bir kısmı bir kısmı üzerine döndüğü zaman. Ve denir: **سهم عَمُوجٌ**: gidişinde bükülür. Hüzeylî dedi:
كمَتْن الذِّئب لا نِكْسٌ قصيرٌ  *** فأُغْرِقَه ولا جَلْسٌ عَموجُ([14])

Ve denir: yılan **تعمَّجت** etti, yürüyüşünde kıvrıldığı zaman. Dedi:
تُلاعِب مَثْنَى حَضْرميٍّ كأنّه  *** تَعمُّج شيطانٍ بذي خِروَعٍ قَفْرِ([15])

Ve yılanın kendisine **العَمَج**([16]) denir; çünkü o **يتعمَّج** eder. Dedi:
* يَتْبَعْنَ مثل العَمَجِ([17]) *

(**عمد**) **العين** ve **الميم** ve **الدال** büyük bir asıldır; dalları çoktur, bir mânaya döner; o da şeyde doğruluktur([18]); dikilmiş veya uzatılmış olarak; ve yine görüşte ve bir şeyi istemede.
Bundan: **عَمَدْتُ** falanı, ben onu **أعْمِدُه** **عَمْداً**, ona kastettiğin zaman. Ve **العَمْد**: öldürmede ve başkasında hatanın zıddıdır; ancak ona **عمداً** denildi, onu istemenin düz oluşundan dolayı. Halîl dedi: ve **العَمْد**: bir şeyi onu tutan ve ona dayanılan bir **عماد** ile **تعمِد** etmendir. İbn Düreyd dedi: **عَمَدْت** şeyi: onu dayadım. Ve dayandığı şey **عِماد**dır; **العِماد**’ın cem‘i **عُمُد**dur. Ve denir: **عَمودٌ** ve **عَمَد**([19]). Ve **العَمود** ağaçtan veya demirdendir; cem‘i **أعْمِدة**; ve bu, çadır direklerinde olur. Ve sadece çadırlara inenlere denir: onlar **أهل عَمُودٍ** ve **أهلُ عِمادٍ**dır.
Halîl dedi: ve **عَمود السِّنان**: iki ağzının ortasıdır, kökünden; ve o, **خَطُّ العَيْر**’ın bulunduğu yerdir. Ve devekuşunun iki bacağına **عمودان** denir. Ve **عَمُود الأمر**: onun kıvamıdır; onsuz doğrulmaz. Ve **عَميد القوم**: onların efendisi ve dayanaklarıdır; bir iş onları sıkıştırdığında ona dayanırlar, ona sığınırlar. Ve **عَمود الأذن**: onun büyüğü ve ona sabit olan kıvamıdır. Ama hastaya **عَميد** demelerine gelince: dil ehli dedi: **العَميد**: **المعمود** adamdır; hastalığından oturmaya güç yetiremez, ta ki yanlarından yastıklarla **يُعْمَد** edilinceye kadar. Dediler: ve ondan **القَلب العميد** türetildi; o, **المعمود المشعوف**tur; aşk onu yıktı ve kırdı, ve bir şeyle **عُمِدَ** edilmiş şey gibi oldu. Ahtal dedi:
بانت سُعادُ فنومُ العين تسهيدُ ***والقلب مكتئبٌ حرّانُ مَعْمودُ([20])
Ve denir: **عَميد** ve **معمود** ve **مُعَمَّد**([21]). Halîl dedi: **العَمْد**: bir işi ciddiyet ve yakin ile yüklenmendir. Dersin: bunu **عَمْداً** ve **عَمْدَ عينٍ** yaptım; ve ona **تعمَّدت** ettim ve onu **مُعتمِداً** yaptım; yani kasden.
Ve babdandır: **السَّنَام العَمَِدُ** [**عَمِدَ**] **يَعْمَد** **عَمَداً**. Bu, “**قلبٌ عميد** ve **معمود**” sözlerinden zikrettiğimize hamledilmiştir; o hörgüç, iri ve yağlı olup üzerine yüklenince kırıldığı([22]) ve içindeki yağı öldüğü zaman artık asla düzelmez — **الواري**: semizdir — tıpkı yaranın, beyazı olgunlaşmadan önce sıkılırsa şişip kabarması gibi; ve **بعيرٌ عَمِدٌ** ve **ناقةٌ عَمِدةٌ** ve onun hörgücü **عَمِد**dir.
Ama Allah تعالى’nın sözü: ﴿في **عَمَدٍ** مُمَدَّدَةٍ﴾ [الهمزة 9], yani uzatılmış ateşten çadırlar benzeri içindedir. Ve bazıları dedi: ﴿في **عَمَد**﴾ ve ﴿في **عُمُد**﴾ diye okundu; o, **عِماد**’ın cem‘idir.
Ve Müberred dedi: **رجل مُعمَد**: yani uzun. Ve **العِماد**: uzunluktur. Allah تعالى dedi: ﴿إرَمَ ذَاتِ **العِماد**﴾ [الفجر 7], yani uzunluk sahibi. Ve hadiste([23]): “هو رفيع العماد، طَويل النِّجَاد”. Ebû Ubeyd dedi: **عَمَدْتُ** şeyi: onu dik tuttum; o da **معمود**dur. Ve onu elif ile **أعْمدته** **إعماداً**: yani altına **عَمَداً** yaptım. Ve babdandır: **العُمُدّ**; **الدال** şiddeli, **العين** ve **الميم** dammelidir: gençliğiyle dolu genç. Ve o **العُمُدَّانيّ**dir; cem‘i **العُمُدَّانيُّون**. Ve **امرأةٌ عمُدَّانيّة**: yani cüsseli ve iridir. Ve babdandır **العَمود**: karaciğerin onu sulayan damarıdır. Ve **الوَتين**e denir: **عَمود السَّحْر**. Dedi: ve **عمود البطن**: **الرُّهابة**’den göbeğin altına kadar ortasında uzatılmış bir damar benzeridir; koyunun karnı onun üzerinden yarılır. Ve ayrıca derler: **عمودا البَطْن**: sırt ve belkemiğidir; ancak ikisine **عَمودَا البطنِ** denildi, çünkü her biri ötekine dayanır.
Ve babdandır: **ثرَىً عَمِدٌ**; bu, yağmurlar onu ıslattığı zaman olur. Dedi:
وهل أَحْطِبَنَّ القومَ وهي عرِيّةٌ *** أُصولَ أَلاَءٍ في ثَرَىً عَمِدٍ جَعْدِ([24])
Ebû Zeyd dedi: yer **عَمِدَت** **عَمَداً**; yani yağmur onda toprağa kadar yerleşti; öyle ki onu avuçladığında elinde düğümlenir ve kıvırcıklaşır. Ve derler: **الزمْ عُمْدَتَك**; yani kastını.
Bu bab, asıllarında ve dallarında bir doğruluk üzere geçti; bir kelime kaldı: biz onun mânasını ve hangi şeyden alındığını bilmiyoruz; ve zannımca o, onu iyi bilen kimselerin gitmesiyle yok olup giden sözlerdendir; o da onların sözü: Ebû Cehil yere serilince dedi([25]): “**أعْمَدُ** من سيّدٍ قتله قومُه”، ve hadis meşhurdur. Ama mânası hakkında dediler: muradı: “kavmi onu öldürmüş bir efendiden daha fazla mı (var)?”([26]). Ve malûmdur ki bu lafız tefsire delâlet etmez ve ona yaklaşmaz; nasıl olduğunu bilmiyorum. Ve İbn Meyyâde’ye nispetle okudular([27]):
وأَعْمَدُ من قومٍ كفاهم أخوهمُ  *** صِدَامَ الأعادِي حين فُلَّتْ نُيُوبُها
Dediler: mânası: “kardeşlerimizi kifayet etmiş olmamızdan daha fazla mı arttık?”([28]). İşte bunda söylenen budur. Ve en-Nadr’dan hikâye edildi: mânası “kavmi onu öldürmüş bir efendiden daha şaşırtıcı”dır. Dedi: ve Araplar der: “ben **أعمَدُ**ım şundan”; yani ondan daha şaşırtıcıyım. Bu, birinciden daha uzaktır. Allah en iyi bilendir, nasıldır.
(**عمر**) **العين** ve **الميم** ve **الراء** iki sahih asıldır: biri kalmaya ve zamanın uzamasına delâlet eder; diğeri, sesten veya başkasından, yükselen bir şeye.
Birincisi **العُمْر**dur; o hayattır; ve o **العَمْر** da olur. Ve Arapların sözü: **لعَمْرك**; onun **عَُمْر**’üne, yani hayatına yemin eder. Ama onların sözü: **عَمْرَك الله**; mânası: Allah seni yaşatsın ki şunu yapasın; yani Allah’ı sana hatırlatıyorum; onu Allah ile yemin ettirir ve ondan ömrünün uzunluğunu istersin. Ve denir: **عَمِرَ** insanlar: ömürleri uzadı. Ve Allah جلّ ثناؤُه onları **عَمَّرَ** etti, **تعميراً**.
Ve babdandır yerin **عِمارة**sı; denir: insanlar yeri **عَمَرَ** etti, **عِمارةً**; ve onlar onu **يَعْمُرُون**; ve o **عامرة** **معمورةٌ**dur. Onların “**عامرة**” sözü, “yer **عَمَرت**” üzerine hamledilmiştir; ve **المعمورة** “**عُمِرت**”ten. İsim ve masdar **العُمْران**dır. Ve Allah تعالى insanları yerde **استَعمر** etti ki onu imar etsinler. Ve babın hepsi buna döner.
Ama diğeri: **العَوْمَرة**: bağırma ve gürültüdür. Ve denir: adam **اعتَمَر** etti; **عُمرته** ile ihrama girdiği zaman; bu, umre için telbiyede sesini yükseltmesidir. Ama İbn Ahmer’in sözü:
يُهلُّ بالفَرقد رُكبانُها *** كما يُهلُّ الراكب المُعْتَمِرْ([29])
Bir kavim dedi: bu, umre için ihrama girerken sesi yükseltmekten, zikrettiğimizdir. Ve bir kavim dedi: **المعتمِر**: sarık saran. Hangisi olursa olsun, zikrettiğimiz üzere yükseklik ve yükselmedendir.
Dil ehli dedi: ve **العَمَار**: başına koyduğun her şeydir; sarık, külah, çelenk, taç veya başka; hepsi **عَمار**dır. A‘şâ dedi:
فلما أتانا بُعيدَ الكرَى *** سجَدْنا لـه ورفَعْنَا عَمارا([30])
Ve bir kavim dedi: **العَمار** reyhandan da olur. İbnü’s-Sikkît dedi: **العَمَار**: selâmdır. Denir: **عمَّرك الله**; yani sana selâm verdi. Bu, ses yükseltmeden olabilir. Ve büyük kabileye **عمارة** denmesi mümkündür; çünkü onda gürültü ve bağırma olur. Dedi:
لكل أناسٍ من مَعَدّ عِمَارَةٌٍ *** عُرُوضٌ إليها يلجؤون وجانبُ([31])
Bu iki asıldan şâz olanlardan: **العَمْر**: hurmanın bir türüdür. Falan, **العمْر**’ın salkım saplarıyla misvaklanırdı. Ve bazen **العُمر**([32]) derler.
Bundan da: **العَمْر**: dişetinden başlayan şeydir; o **العُمور**dur. Ve ondan **عمرو** ismi türetildi.

(**عمس**) **العين** ve **الميم** ve **السين** sahih bir asıldır; işte şiddete, karışmada ve işte bükülmeye delâlet eder.
Halîl dedi: **العَماسُ**: şiddetli savaştır. Ve kendisi için bir iş kurulup yürütülmeyen ve yüzüne hidayet olunmayan her iş **عَمَاسٌ**tır. Ve **يوم عَمَاسٌ**: **عُمُس** günlerinden bir gündür. ‘Accâc dedi:
في مرِّ أيَّامٍ مضَيْنَ عُمْسِ([33])
ونَزلُوا بالسَّهل بعد الشَّأْس([34])
Ve günümüz **عُمِسَ** etti, **عَمَاسَةً** ve **عُموسة**. ‘Accâc dedi:
* إذْ لَقِحَ اليومُ العَماسُ واقمطرّْ([35]) *
Ebû Amr dedi: bize **مُعَمَّسَاتٍ** ve **مُعَمِّسَاتٍ** işler getirdi; yani bükülmüş, dolaşık. Ve **عَمُوسٌ** bir adam: şeyleri, onlardan habersiz gibi, zorlayarak yapar. Halîl dedi: **تعامَسْتُ** şeyden; onu bildiğin ve yerini bildiğin hâlde, sanki onu tanımıyormuşsun gibi gösterdiğin zaman. Ve dersin: **اعمِسْه**; yani onu açıklama ki karışsın. Ve denir: **اعْمِس الأمر**; yani onu gizle. Ve babdandır **العَمَاس**; o, musibettir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **التَّعامُس**: başını dikine sürmek; pervasızca dalmak ve kibirlenmektir. el-Muhabbel dedi:
* تعامس حتَّى تحسب الناسُ أنّها *
Ferrâ dedi: **عَمَس** haber: karardı. Ve **أعْمَس** yol: karıştı. Ve **عَمِس**([37]) kitap: silindi, eskidi. el-Merrâr dedi:
فوقَفتَ تعترِف الصَّحيفةَ بعدما  *** عَمِس الكتابُ وقد يُرى لم يَعْمَسِ

(**عمش**) **العين** ve **الميم** ve **الشين** iki sahih kelimedir; pek çok birbirinden ayrıdır. Birincisi görmede zayıflıktır; ikincisi bedene sıhhattir. Birincisi **العَمَش**: gözün durmadan yaş akıtmasıdır; ve **الأعمش** onunla neredeyse göremez; kadın **عَمْشاء**dır; fiil **عَمِشَ** **يَعْمَشُ** **عَمَشاً**.
Diğer kelime: **العَمْش**, **الميم** sâkin olarak: bedende sıhhatin bulunduğu şeydir. Ve derler: **الخِتَانُ عَمْش الغُلام**; çünkü sen onda bundan sonra bir artış görürsün. Ve “bu, senin için **طعام عَمْشٌ**dur” derler; yani salih, uygun.

(**عمص**) Ama **العين** ve **الميم** ve **الصاد**’da zikredilmeye yaraşır bir şey yoktur.

(**عمق**) **العين** ve **الميم** ve **القاف** bir asıldır; onu İbnü’l-A‘râbî zikretti; dedi: **العُمْقُ** yolun sıfatı olursa uzaklıktır; kuyunun sıfatı olursa onun tulumunun uzunluğudur.
Halîl dedi: **بئرٌ عميقة**: dibi uzak olduğu zaman; ve onu kazan kimse onu **أعْمَقَ** etti. Ve derler: “bu kuyunun **عماقَة**sı ne kadar uzak!”([38]) yani dibi ne kadar uzak.
Ve babdandır: adam sözünde **تعمَّق** etti; tekellüfe saptığı zaman. Ve İbnü’l-A‘râbî, Arapların fasihlerinden bazısından nakletti: “bir **خَليقة** gördüm; ondan daha **أعمق** görmedim.” Dedi: ve **الخليقة**: yeni kazılmış kuyudur.
Babda, zikrettiğimizden sonra kalan: yer adlarıdır veya bitkidir. Ve demiştik ki: bu, kıyas üzere neredeyse gelmez; ancak biz onu zikrederiz. İşte **عَمْق**: Müzeyne’ye ait bir arazidir. Sâ‘ide dedi:
[لمّا رأى عَمْقاً ورجَّع عُرضَه  *** هَدْراً كما هدَر الفنيق المعصبُ([39])

Ve **العِمْقى**: bir yer. Ebû Züeyb dedi]:
“**أخا العِمْقى**’yı andığımda beni yokladı  *** bir keder; ve sırtımı tek başına bıraktı, galip **الشِّيحُ**.”([40])
Ve **العِمْقَى** bitkiden, maksûrdur. Yûnus dedi: **جملٌ عامق**; eğer **العِمْقَى** otluyorsa. Ve denilir: **أُعَامِقُ**: bir yer adıdır. Ahtal dedi:
“Ve ondan bir konak vardı, onu tatlı bulurduk *** **أُعامِقُ**; onun **بَرْقاواته**’sini (de) dolaşırım.”([41])

(**عمل**) **العين** ve **الميم** ve **اللام**: tek bir sahih asıldır; ve her yapılan fiilde geneldir.
Halîl dedi: **عَمِل** **يَعْمَل** **عَمَلاً**; o hâlde o **عامل**’dir. Ve adam **اعتمل** eder; eğer kendi nefsiyle çalıştıysa. Dedi:
“Şüphesiz kerîm—baban hakkı için—**يَعتَمِلْ**  *** eğer bir gün dayanacağı kimse bulmazsa.”([42])

Ve **العمالة**([43]) : yapılan şeyin ücreti. Ve **المعاملة**: “ona muamele ettim” sözünden bir mastardır; ve ben ona **معاملةً** muamele ederim. Ve **العَمَلَة**: elleriyle türlü türlü iş yapan topluluk; kazma, yahut katlama yahut benzeri. Ve bâbdan: mızrağın **عامِلُ**’i ve onun **عامِلَتُه**’si; o, **الثَّعلب**’den biraz aşağıda, **السِّنان**’a bitişik olan kısımdandır; ve o, onun göğsüdür. Dedi:
“**النَّجْلاءَ**’yı delerim; onun yarası ulur  *** onda **عامِلُ الثَّعلبِ** **مَرْجَحِنّْ**.”
Dedi: Adam kendi nefsi için **يعتمل** eder; ve bir kavim için çalışır; ve başkasını çalıştırır; ve görüşünü yahut sözünü yahut mızrağını işletir. Ve duvarcı **اللّبِن**’i kullanır; eğer onunla bina ettiyse. Dedi: Ve develerden **اليَعْمَلة**: ona bir addır; **العَمَل**’den türetilmiştir; çoğulu **يَعْمَلات**. Ve bu ancak dişi için söylenir; ve **اليَعَامِل** câiz olabilir. Zü’r-Rumme([44]) yahut başkası dedi:
“Ve **اليَعْمَلات** **الوجى** üzerinde  *** elden sonra eli keserler.”

Ve Allah daha iyi bilir.
--------------ـــ
([1]) Beyit, الأصمعيات 47-48’de (Lypsk) ona ait bir kasideden, el-Mumazzaq el-‘Abdî’nindir. Lisân’da (عمق، تهم) onu rivayet etti. (تهم)’de daha önce geçti.
([2]) Ayrıca “**العُمَّهى**” da denilir.
([3]) Asılda böyle; ve onda baskın dil, ikisinde de **الياء**’ı hafifletmekledir. Kâmûs’ta: “Ve **الياء** şeddeli de olabilir.”
([4]) Böyle; doğrusu, Lisân’da (عمي) olduğu üzere, onun Rü’be olduğudur. Beyit, divanının başındaki bir urcûzenin matlaıdır. Ondan sonra:
* Sanki yerinin rengi göğüdür *
([5]) Asılda: “Şüphesiz o, adı bakımından **عمي** bir devedir; sonra onu **الأعماء** üzerine yaptı.”
([6]) Bu kelime, tedavüldeki sözlüklerde gelmeyenlerdendir.
([7]) Sözün uyuşması için, Lisân’da gelen şeye dayanarak, önerdiğimle tekmildir.
([8]) Asılda: “ondan önce”.
([9]) Asılda: “Ve bâbdan **العماية** ve **العماء**”.
([10]) Bu ikinci mısraın Lisân’daki (عمي) rivayeti:
* dalga kabararak onunla köpük savurur *
([11]) Bu parça, el-Mücmel’de ve Lisân’da (عمت)’dedir.
([12]) Bu mânayı Kâmûs’ta zikretti; Lisân’da zikretmedi.
([13]) Asılda: “gizlide”, tahriftir.
([14]) Beyit, Hüzellîlerin geri kalan şiirlerinde s. 16’da olduğu üzere, Ebû Kilâbe el-Hüzelî’nindir. Lisân’da (جلس) Hüzelî’ye nispetle onu rivayet etti. Bakiye’deki rivayeti:
كما ألقى البراثن وسط ضحل  *** من الرنقاء غرنيق عموج
([15]) Hayevân’da (4: 133) olduğu üzere, Tarafe’ye nispet edildi. (شطن)’da tahricinden daha önce geçene bak.
([16]) Hareke ile de söylenir; ve **ف**’nin dammesiyle, sonra şeddeli açık **ميم** ile.
([17]) Asılda ve el-Mücmel’de böyle ضبط edildi. Lisân’da (عمج) onu şöyle rivayet etti:
* **العُمَّج** **المنسوس** gibi tâbi olurlar *
Ve onu el-Mücmel’de de böyle rivayet etti; fakat **العين** ve **الميم**’in fethasıyla.
([18]) Asılda: “**الاستفهامة**”.
([19]) Asılda iki kelime böyle ضبط edildi. Bilinen şudur ki “**العمد**” iki damme ile, **العماد** ve **العمود**’un cem’idir; ve “**العمد**” hareke ile: ikisinin ism-i cem’idir.
([20]) Ahtal divanı 146; Yezîd b. Muâviye’yi övdüğü kasidenin matlaı. Divandaki rivayeti:
بانت سعاد ففي العينين تسهيد  *** واستحقبت لبه فالقلب معمود
([21]) Bu kelime Kâmûs’ta da böyle geldi; Lisân’da zikredilmedi.
([22]) Asılda: “onu kırdı”.
([23]) Bu, Ümmü Zer‘ hadîsidir. el-Müzhir’e bak (2: 532).
([24]) Lisân’da (حطب) Zü’r-Rumme’ye nispet edildi; divanında değildir. Nâşiri onu eklerinde s. 28’de verdi; el-Muhassas’ta (11: 22) nispet olmaksızın geldi.
([25]) Lisân’da: “Ve İbn Mes‘ûd hadîsinde: Bedir günü Ebû Cehil’e geldi, o serilmişti; onu bitirmek için ayağını onun **مذمره**’si üzerine koydu; Ebû Cehil ona dedi ki: ‘Kavminin öldürdüğü bir efendiden daha **أعمد** (mısın)?’” Hadîs, el-Mücmel’de, el-Mekâyîs’te olduğu gibi geldi.
([26]) Asılda: “kavim”; doğrusu Lisân’dandır.
([27]) Lisân’da da böyle; sonra dedi: “Ezherî onu İbn Mukbil’e nispet etti.”
([28]) Asılda: “kardeşlerimiz”; doğrusu Lisân’dadır.
([29]) Beyit, Hayevân’da (2: 25) ve Lisân’da (ركب، عمر، هلل)’dedir. Bu yerlerde İbn Ahmer’e nispet edildi; ancak Lisân’ın (هلل) maddesinde: “Ve râciz dedi” vardır; bunun doğrusu: “Ve İbn Ahmer dedi.”
([30]) A‘şâ divanı 39’da da böyledir. el-Mücmel’de ve Lisân’da (عمر) ve Fıkhu’l-Luğa 16 ve İbn Düreyd’in Cemhere’sinde (2: 387): “**العمارا**”.
([31]) Beyit, el-Mufaddaliyât’ta (2: 3-8) bir kasideden, el-Ahnes b. Şihâb et-Taglibî’nindir. Lisân’da (عمر، عرض) onu rivayet etti.
([32]) Fetha ile de söylenir; ve bir damme ile; ve iki damme ile. Ayrıca: **العمري** ( **العين**’in fethasıyla) da denilir.
([33]) Lisân’da (عمس) da böyledir. Doğrusu, onu izleyen sonraki beyitten sonra, aralarında 18 beyit olduğu hâlde, birçok beyitten sonradır. Ondan önceki beyit şudur: * savaş aslanları; **أبس** ile atılmadılar *
([34]) Lisân’da (عمس) ve el-‘Accâc divanının eklerinde 87: “Ve günler geçti”. Vezin için **الميم** sâkin kılındı.
([35]) Asılda: “eğer döllediyse”; doğrusu el-‘Accâc divanı 18’dendir.
([36]) Asılda: “rivayet ettim”; doğrusu Lisân’dandır.
([37]) Asılda **الميم**’in kesriyle böyle ضبط edildi; bu, İbnü’l-Kattâ‘ın Kitâbu’l-Ef‘âl’inde (2: 373) ضبط’udur; Kâmûs şârihi buna dikkat çekti. el-Mücmel ve Lisân ve Kâmûs’ta **الميم**’in fethasıyla ضبط edildi.
([38]) **العماقة**; Kâmûs’ta zikredildi, Lisân’da zikredilmedi.
([39]) Hüzellîler divanı (1: 173) ve Lisân (عمق); bu şâhidin getirilmesi, sözün sıhhati için zaruridir. Ondan sonraki tekmilin geri kalanı da, sonraki istişhâdın sıhhati için bunu gerektirir. Bu gedikliği yamamada, Lisân’da gelene ünsiyet ettim.
([40]) Hüzellîler divanı (1: 105) ve Lisân (عمق).
([41]) Beyit, el-Mücmel ve Lisân’da (عمق) nispet olmaksızın. Ahtal divanı 59’dadır. Lisân ve el-Mücmel rivayeti: “**كان منا**”; asılda: “**منزل**”; doğrusu, zikredilen kaynaklardadır.
([42]) Ondan sonra, Lisân’da (عمل) Sîbeveyh’ten (1: 443) naklen olduğu üzere:
* sonra ondan giyinir ve sürme çeker *
([43]) O, **العين**’in üçlü (üç harekeli) olanıdır.
([44]) Sonraki beyit, Zü’r-Rumme’nin divanında gelmediği gibi, eklerinde de gelmedi.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- العمه: التردد في الأمر من التحير. يقال: عمه فهو عمه وعامه (قال السرقسطي: يقال: عمه فلان في الأرض، وعمه عمها وعموها وعمهانا: إذا تردد لا يدري أين يتوجه فهو عامه وعمه. انظر: الأفعال 1/293)، وجمعه عمه. قال تعالى: ﴿في طغيانهم يعمهون﴾ [الأعراف/186]، ﴿في طغيانهم يعمهون﴾ [البقرة/15]، وقال تعالى: ﴿زينا لهم أعمالهم فهم يعمهون﴾ [النمل/4].

##### Türkçe

- **العمه**: şaşkınlıktan dolayı işte tereddüt etmektir. Denilir: **عمه**; o hâlde o **عمه** ve **عامه**’dir. (Sarakustî dedi: Denilir: **عمه** falan kimse yeryüzünde; ve **عمه** **عمها** ve **عموها** ve **عمهانا**: nereye yöneldiğini bilmeyerek tereddüt ettiğinde; o, **عامه** ve **عمه**’dir. Bak: **الأفعال** 1/293). Bunun çoğulu **عمه**’dir. Yüce Allah dedi: ﴿في طغيانهم يعمهون﴾ [الأعراف/186]، ﴿في طغيانهم يعمهون﴾ [البقرة/15]، ve Yüce Allah dedi: ﴿زينا لهم أعمالهم فهم يعمهون﴾ [النمل/4].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع م ه
عمه في طغيانه وتعامه‏.‏
وفلان في عمه من أمره وهو التردد والتحير‏.‏
وعمهت في ظلمي أي ظلمتني بغير جليّة‏.‏
وسلكوا أرضاً عمهاء‏:‏ بلا أمارات‏.‏

##### Türkçe

ع م ه
**عمه**: azgınlığında ve körlüğünde kaldı.
Ve falan, işinde bir **عمه** içindedir; o, tereddüt ve şaşkınlıktır.
Ve “**عمهت** fî ẓulmî”: yani beni açık bir delil olmaksızın zulmettin.
Ve “**أرضاً عمهاء**”a girdiler: alâmetler olmaksızın.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العَمَهُ: التَّحَيُّر والتَّرَدُّد؛ وأَنشد ابن بري:
مَتى تَعْمَهْ إلى عُثْمانَ تَعْمَه
إلى ضَخْم السُّرادِقِ والقِبابِ
أَي تُرَدِّدُ النظرَ، وقيل: العَمَهُ التَّرَدُّدُ في الضلالة والتحير في مُنازعة أَو طريق؛ قال ثعلب: هو أَن لا يعرف الحُجَّة؛ وقال اللحياني: هو ترَدِّده لا يدري أَين يتوجه. وفي التنزيل العزيز: ونذَرُهُم في طُغْيانهم يَعْمَهُون؛ ومعنى يعمهون: يتحيرون. وفي حديث عليّ، كرّم الله وجهه: فأَينَ تَذْهَبُونَ بل كيف تَعْمَهُون؟ قال ابن الأَثير: العَمَهُ في البصيرة كالعمى في البصَر. ورجل عَمِهٌ عامِهٌ أَي يتَرَدُّدُ مُتَحيِّراً لا يهتدي لطريقه ومَذْهَبِه، والجمع عَمِهون وعُمَّهٌ. وقد عَمِه وعَمَه يَعْمَهُ عَمَهاً وعُمُوهاً وعُمُوهةً وعَمَهاناً إذا حادَ عن الحق؛ قال رؤبة:
ومَهْمَهٍ أَطْرافُه في مَهْمَهِ،
أَعْمَى الهُدَى بالجاهِلينَ العُمهِ
والعَمَهُ في الرأْي، والعَمَى في البصَر. قال أَبو منصور: ويكون العَمى عَمى القلب. يقال: رجل عَمٍ إذا كان لا يُبْصِر بقلبه. وأَرض عَمْهاءُ: لا أَعلامَ بها. وذهبت إبلُهُ العُمَّهَى إذا لم يَدْرِ أَينَ ذهبت، والعُمَّيْهَى مثله.

##### Türkçe

**العَمَهُ**: şaşkınlık ve tereddüt; İbn Berrî inşad etti:

Ne zaman **تَعْمَهْ** ile Osman’a **تَعْمَه**
Büyük çadırın ve kubbelerin tarafına

Yani: bakışı tekrar tekrar çevirirsin; ve denildi ki: **العَمَهُ** sapıklıkta tereddüt ve bir çekişmede yahut bir yolda şaşkınlıktır; Sa‘leb dedi ki: o, delili bilmemesidir; ve el-Lihyânî dedi ki: o, nereye yöneldiğini bilmeyerek onun tereddüdüdür. Aziz tenzilde: “Ve onları azgınlıklarında bırakırız, **يَعْمَهُون**”; ve **يعمهون**’un manası: şaşırırlar. Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: “Peki nereye gidiyorsunuz; bilakis nasıl **تَعْمَهُون**?” İbnü’l-Esîr dedi ki: **العَمَهُ** basîrette, görmede körlük gibidir. Ve **رجل عَمِهٌ عامِهٌ** yani şaşkın olarak tereddüt eder, yoluna ve mezhebine hidayet bulmaz; cem‘i **عَمِهون** ve **عُمَّهٌ**’dir. Ve **عَمِه** ve **عَمَه يَعْمَهُ عَمَهاً وعُمُوهاً وعُمُوهةً وعَمَهاناً** olur; hakktan saptığı zaman; Ru’be dedi ki:

Ve bir ıssız yer ki uçları ıssız yerde,
Hidayeti kördür, cahiller olan **العُمهِ** ile

Ve **العَمَهُ** görüştedir, **العَمَى** görmededir. Ebû Mansûr dedi ki: ve **العَمى** kalbin körlüğü olur. Denilir: **رجل عَمٍ**; kalbiyle görmüyor olduğu zaman. Ve **أَرض عَمْهاءُ**: onda alametler yoktur. Ve onun develeri **العُمَّهَى** gitti; nereye gittiğini bilmediği zaman; ve **العُمَّيْهَى** da onun gibidir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع م ه * * العَمَه * التحير والتردد وقد * عَمِه * من باب طرب فهو * عَمِهٌ * و * عَامِهٌ * والجمع * عُمَّهٌ

##### Türkçe

* ع م ه * * **العَمَه** * şaşkınlık ve tereddüttür; ve “طرب” bâbından **عَمِه** (gelir); o hâlde o, **عَمِهٌ** ve **عَامِهٌ**’dir; çoğulu **عُمَّهٌ**’dur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( العَمَهُ ، محرَّكةً : التَّرَدُّدُ ، ) وأَنْشَدَ ابنُ بِرِّي :
مَتى تَعْمَه إِلى عُثْمَانَ تَعْمَهإِلى ضَخْمِ السُّرَادِقِ والقِبَابِأي تُرَدِّدُ النَّظَرَ .
وقَالَ اللَّحْيَانِيُّ : هو تَرَدُّدِهِ لاَ يَدْرِي أَيْنَ يَتَوَجَّهُ .
وَقِيلَ : هُوَ التَّرَدُّدُ ( في الضَّلاَلِ ، والتَّحَيُّرِ في مِنَازَعَةٍ أَوْ طَرِيقٍ ، أَوْ ) هُوَ ( أَنْ لاَ يَعْرِفَ الحُجَّةَ ، ) عَنْ ثَعْلَبَ .
( عَمَهَ ، كَمَنَعَ وَفَرِحَ ، عَمَهاً ، ) بالتَّحْرِيكِ ، ( وعُمُوهاً ، ) بالضَّمِّ ، ( وعُمُوهَةً ، ) بالضَّمِّ أَيْضاً ، ( وَعَمَهَاناً ، ) بِالتَّحْرِيكِ ، ( وَتَعَامَهَ ، ) هذه عن الزَّمَخْشَرِيِّ ، كُلُّ ذَلِكَ إِذا حَادَ عَنِ الحَقِّ .
وقيلَ : العَمَهُ في البَصِيرَةِ ، والعَمَى في البَصَرِ ، أَو الثاني عَامٌّ فيهما ، كما مالَ إِليه الرَّاغِبُ .
قَالَ الأَزْهَرِيُّ : ويكونُ العَمَى عَمَى القَلْبِ ، يُقالُ رَجُلٌ عَمٍ إِذا كانَ لاَ يُبْصِرُ بِقَلْبِهِ .
( فَهُوَ عَمِهٌ وَعَامِهٌ : ) يَتَرَدَّدُ مُتَحَيِّراً لاَ يَهْتَدِي لِطَرِيقِهِ وَمَذْهَبِهِ ، وفي التَّنْزِيلِ العَزِيزِ : ﴿فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ﴾ ، أيْ يَتَحَيَّرُونَ ( ج عَمِهُونَ وَعُمَّهٌ ، كَرُكَّعٍ ، ) قَالَ رُؤْبَة :

وَمَهْمَهٍ أَطْرَافُهُ في مَهْمَهِأَعْمَى الهُدى بالجَاهِلِينَ العُمهِ ( وأَرْضٌ عَمْهَاءُ : لا أَعْلاَمَ بِهَا ) ولا أَمَارَاتٍ .
( وَقَدْ عَمِهَتِ ) الأَرْضُ ( كَفَرِحَ ؛ وَهُوَ مَجَازٌ .
( وَذَهَبَتْ إِبِلُهُ العُمَّهَى والعُمَّيْهَى : أَيْ ( لَمْ يَدْرِ أَيْنَ ذَهَبَتْ ، ) وَكَذَلِكَ السُّهَّمَى والسُّهَّيْمَى .
( ويُقالُ : ( عَمَّهْتُ في ظُلْمِهِ تَعْمِيهاً : ) إِذَا ( ظَلَمْتُهُ بِغَيْرِ جَلِيَّةٍ ، ) كَمَا فِي الأَسَاسِ .
( عنه :
وَمِمَّا يُسْتَدْرَكُ عَلْيِهِ :
العِنْهُ : بالْكَسْرِ : نَبْتٌ وَاحِدَتُهُ عِنْهَةٌ ، قَالَ رُؤْبَة يَصْفُ الحِمَارَ :
وَسَخِطَ العِنْهَةَ والقَيْصُومَا كَمَا فِي اللِّسَانِ .

##### Türkçe

: ( **العَمَهُ** , harekeli: **التَّرَدُّدُ** , ) ve İbn Berrî inşâd etti:
مَتى تَعْمَه إِلى عُثْمَانَ تَعْمَهإِلى ضَخْمِ السُّرَادِقِ والقِبَابِ
yani: bakışı tereddüt ettirirsin.
Ve el-Lahyânî dedi: O, onun tereddüdüdür; nereye yöneleceğini bilmez.
Ve denildi: O, ( **في الضَّلاَلِ** , ve bir çekişme yahut yol içinde **التَّحَيُّرِ** , yahut ) o, ( **أَنْ لاَ يَعْرِفَ الحُجَّةَ** , ) Sa‘leb’den.

( **عَمَهَ** , **كَمَنَعَ** ve **وَفَرِحَ** , **عَمَهاً** , ) hareke ile, ( **وعُمُوهاً** , ) zamme ile, ( **وعُمُوهَةً** , ) yine zamme ile, ( **وَعَمَهَاناً** , ) hareke ile, ( **وَتَعَامَهَ** , ) bu, ez-Zemahşerî’dendir; bütün bunlar, haktan saptığı zaman(dır).
Ve denildi: **العَمَهُ** basîrette, **العَمَى** basarda(dır); yahut ikincisi ikisinde de geneldir; er-Râgıb’ın meylettiği gibi.
El-Ezherî dedi: Ve **العَمَى** kalbin körlüğü olur; “kalbiyle görmeyen” olduğu zaman “**رَجُلٌ عَمٍ**” denir.

( O hâlde o **عَمِهٌ** ve **عَامِهٌ**’dir: ) şaşkın olarak tereddüt eder; yoluna ve mezhebine hidayet bulmaz; ve tenzîl-i azîzde: ﴿فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ﴾ , yani şaşırırlar (çoğulu **عَمِهُونَ** ve **عُمَّهٌ** , **كَرُكَّعٍ** ) Rü’be dedi:

وَمَهْمَهٍ أَطْرَافُهُ في مَهْمَهِأَعْمَى الهُدى بالجَاهِلِينَ العُمهِ
( Ve **أَرْضٌ عَمْهَاءُ** : onda ne alâmetler vardır ) ne de işaretler.
( Ve gerçekten **عَمِهَتِ** ) yer ( **كَفَرِحَ** ; ve o mecazdır.

( Ve onun develeri **العُمَّهَى** ve **العُمَّيْهَى** gitti: yani ( nereye gittiklerini bilmedi , ) ve bunun gibi **السُّهَّمَى** ve **السُّهَّيْمَى** .
( Ve denir: ( **عَمَّهْتُ في ظُلْمِهِ تَعْمِيهاً** : ) eğer ( onu, açıklık olmaksızın zulmettiysem , ) **الأَسَاس**’ta olduğu gibi.

( Ondan:
Ve onun üzerine istidrâk olunan şeylerdendir:
**العِنْهُ** : kesre ile: bir bitkidir; onun bir tanesi **عِنْهَةٌ**’dir; Rü’be, eşeği vasfederken dedi:
وَسَخِطَ العِنْهَةَ والقَيْصُومَا
**اللِّسَان**’da olduğu gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَمِهَ
1 عَمِهَ ذ , (S, Msb, K,) and عَمَهَ, aor. of each عَمَهَ , (K,) inf. n. عَمَهٌ (S, Msb, K, TA, [عَمْهًا in the CK being a mistake for عَمَهًا,]) and عُمُوهٌ and عُمُوهَةٌ and عَمَهَانٌ, (K, TA,) [the first of the former verb, and the rest, app., of the latter verb,] He was, or became, confounded, or perplexed, and unable to see his right course; and went repeatedly to and fro: (S:) or he went repeatedly to and fro- (Msb, K,) in confusion, or perplexity, (Msb,) or in error, and confusion, or perplexity, (K,) unable to see his right course, (Msb, K,) in contending, disputing, or litigating; or in a way, or road: (K:) or he knew not the [right] argument, or plea, or allegation: (Th, K, TA:) and ↓ تعامه signifies the same: (Z, K, TA:) all are said when one turns aside, or away, from that which is right, or true: (TA:) or العَمَهُ is the looking repeatedly, not knowing whither to go: (Lh, TA:) or it is in the mental perception; and العَمَى is in the sight, or is common to both of these. (TA.) [Accord. to the Msb, عَمِهَ is from عَمْهَآء as an epithet applied to land, expl. below: but this requires consideration, as appears from what here follows.] ― -b2- One says also, عَمِهَتِ الأَرْضُ (tropical:) The land was destitute of signs of the way: (K, TA:) a tropical phrase. (TA.)

عَمَّهْتَ فِى ظُلْمِهِ
2 عَمَّهْتَ فِى ظُلْمِهِ ذ , inf. n. تَعْمِيهٌ, Thou wrongedst him, or hast wronged him, without sure information. (A, K.)

6 تَعَاْمَهَ see the first paragraph.

عَمِهٌ
عَمِهٌ ذ (S, Msb, K) and ↓ عَامِهٌ (S, K) and ↓ أَعْمَهُ (Msb) In a state of confusion, or perplexity, and unable to see his right course; and going repeatedly to and fro: (S:) or going repeatedly to and fro, (Msb, K,) in confusion, or perplexity, (Msb,) or in error, and confusion, or perplexity, (K,) unable to see his right course: (Msb, K:) or not knowing the [right] argument, or plea, or allegation: (K:) [see 1:] pl. [of the first] عمِهُونَ (K) and [of the second] عُمَّهٌ (S, K) [and of the third عُمْهٌ].

ذَهَبَتْ اـِبِلُهُ العُمَّهَى
ذَهَبَتْ اـِبِلُهُ العُمَّهَى ذ and ↓ العُمَّيْهَى His camels went away, whither none knew. (S, K.)

العُمَّيْهَى
العُمَّيْهَى ذ : see what next precedes.

عَامِهٌ
عَامِهٌ ذ : see عَمِهٌ.

أَعْمَهُ
أَعْمَهُ ذ : see عَمِهٌ. ― -b2- [Its fem.] عَمْهَآءُ, applied to a land (أَرْضٌ), signifies Having in it no signs of the way (S, Msb, K) to guide to safety. (Msb.) [Hence, accord. to the Msb, the verb عَمِهَ expl. above: but some hold it to be tropical: see 1, last sentence.]

##### Türkçe

عَمِهَ
1 **عَمِهَ** ذ , (S, Msb, K,) ve **عَمَهَ**, her birinin muzârîsi **عَمَهَ** , (K,) mastarı **عَمَهٌ** (S, Msb, K, TA, [CK’de **عَمْهًا** olması **عَمَهًا** yerine bir hatadır,]) ve **عُمُوهٌ** ve **عُمُوهَةٌ** ve **عَمَهَانٌ**, (K, TA,) [bunlardan ilkinin önceki fiilden, geri kalanının ise, görünüşe göre, sonraki fiilden olduğu,] O, şaşkın oldu yahut şaşkınlaştı, yahut bocaladı; ve doğru yolunu göremez oldu; ve tekrar tekrar gidip geldi: (S:) yahut o, tekrar tekrar gidip geldi- (Msb, K,) şaşkınlıkta yahut bocalamada, (Msb,) yahut hatada ve şaşkınlıkta yahut bocalamada, (K,) doğru yolunu göremez olarak, (Msb, K,) çekişmede, tartışmada yahut davalaşmada; yahut bir yolda yahut yolda: (K:) yahut o, [doğru] delili, yahut savunmayı, yahut iddiayı bilmedi: (Th, K, TA:) ve ↓ **تعامه** aynı şeyi ifade eder: (Z, K, TA:) hepsi, kişi doğru olandan yahut hak olandan yüz çevirdiğinde yahut uzaklaştığında söylenir: (TA:) yahut **العَمَهُ**, nereye gideceğini bilmeyerek tekrar tekrar bakmaktır: (Lh, TA:) yahut o, zihnî idraktedir; ve **العَمَى** görmededir, yahut bu ikisinin her ikisine de müşterektir. (TA.) [Msb’ye göre, **عَمِهَ**, aşağıda açıklanan, araziye sıfat olarak uygulanan **عَمْهَآء**’dan gelir: fakat bu, burada ardından gelenlerden göründüğü üzere, düşünmeyi gerektirir.] ― -b2- Şöyle de denir, **عَمِهَتِ الأَرْضُ** (mecaz:) Arazi, yolun alâmetlerinden yoksun oldu: (K, TA:) mecaz bir ibaredir. (TA.)

عَمَّهْتَ فِى ظُلْمِهِ
2 **عَمَّهْتَ فِى ظُلْمِهِ** ذ , mastarı **تَعْمِيهٌ**, Sen onu, sağlam bilgi olmaksızın haksızlığa uğrattın, yahut haksızlığa uğratmış oldun. (A, K.)

6 **تَعَاْمَهَ** birinci paragrafa bak.

عَمِهٌ
**عَمِهٌ** ذ (S, Msb, K) ve ↓ **عَامِهٌ** (S, K) ve ↓ **أَعْمَهُ** (Msb) Şaşkınlık yahut bocalama hâlinde; ve doğru yolunu göremez; ve tekrar tekrar gidip gelen: (S:) yahut tekrar tekrar gidip gelen, (Msb, K,) şaşkınlıkta yahut bocalamada, (Msb,) yahut hatada ve şaşkınlıkta yahut bocalamada, (K,) doğru yolunu göremez olarak: (Msb, K:) yahut [doğru] delili, yahut savunmayı, yahut iddiayı bilmeyen: (K:) [1’e bak:] çoğulu [birincinin] **عمِهُونَ** (K) ve [ikincinin] **عُمَّهٌ** (S, K) [ve üçüncünün **عُمْهٌ**].

ذَهَبَتْ اـِبِلُهُ العُمَّهَى
**ذَهَبَتْ اـِبِلُهُ العُمَّهَى** ذ ve ↓ **العُمَّيْهَى** Onun develeri, kimsenin nereye olduğunu bilmediği yere gitti. (S, K.)

العُمَّيْهَى
**العُمَّيْهَى** ذ : hemen önce gelen şeye bak.

عَامِهٌ
**عَامِهٌ** ذ : **عَمِهٌ**’e bak.

أَعْمَهُ
**أَعْمَهُ** ذ : **عَمِهٌ**’e bak. ― -b2- [Onun müennesi] **عَمْهَآءُ**, bir araziye (**أَرْضٌ**) uygulanınca, İçinde, selâmete götürecek yol alâmetleri bulunmayan (S, Msb, K) demektir. (Msb.) [Bundan dolayı, Msb’ye göre, yukarıda açıklanan **عَمِهَ** fiili: fakat bazıları onu mecaz sayar: 1’in son cümlesine bak.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَمَهَ
عَمَهَ A ( n. ac. عَمْه 1 ,  عُمُوْه 27 ,  عُمُوْهَة 27t ,  عَمَهَاْن 36 ),
a.  Was perplexed, bewildered, confused.

عَمِهَ
عَمِهَ A ( n. ac. عَمَه 4 ),
a.  see supra.

b.  Was trackless, without landmarks, roadmarks ( country ).

عَمَّهَ
عَمَّهَ II
a.  [ Fī ], Treated harshly, was inveterate against, wronged.

تَعَاْمَهَ
تَعَاْمَهَ VI ,
a.  see I .

عَمِه
عَمِه 5 ,
a.  Perplexed, puzzled, bewildered, confused.

أَعْمَهُ
أَعْمَهُ 14 , ( pl. عُمْه 3 ),
a.  Trackless, pathless ( desert ).

عَاْمِه
عَاْمِه 21 ( pl. عُمَّه 11 ).
a.  see 5 .

##### Türkçe

عَمَهَ
عَمَهَ A ( mastar-ı aksiyon: **عَمْه** 1, **عُمُوْه** 27, **عُمُوْهَة** 27t, **عَمَهَاْن** 36 ),
a. Şaşkın oldu, hayrete düştü, karıştı.

عَمِهَ
عَمِهَ A ( mastar-ı aksiyon: **عَمَه** 4 ),
a. yukarıya bak.

b. (ülke) izsiz oldu, alametsiz oldu, yol işaretleri olmaksızın oldu.

عَمَّهَ
عَمَّهَ II
a. [Fī], sert davrandı, (ona karşı) inatçı oldu, zulmetti.

تَعَاْمَهَ
تَعَاْمَهَ VI,
a. I’e bak.

عَمِه
عَمِه 5,
a. Şaşkın, mütehayyir, hayrete düşmüş, karışmış.

أَعْمَهُ
أَعْمَهُ 14, (çoğulu: **عُمْه** 3),
a. İzsiz, yolsuz (çöl).

عَاْمِه
عَاْمِه 21 (çoğulu: **عُمَّه** 11).
a. 5’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عمه
عَمِهَ - يَعْمَهُ
عَمِهَ - يَعْمَهُ + الكائن + في أمر أو فعل: يعمل بشكل متخبط بدون هدى ولا تركيز، كعمل السكران أو المجنون: وهو  قريب من معنى " العمى ": يعمل كما لو كان لا يرى
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التخلف العقلي وسوء وفساد الفهم والإدراك"، وهي:
حَابَ - يَحُوب، خَبَلَ - يَخْبُلُ، سَفِه َ - يَسْفَهُ، حَمِرَ - يَحْمَرُ، عَمِهَ - يَعْمَهُ، غَوى - يَغْوِي
يعمهون
يعمه في الطغيان	﴿الله يستهزئ بهم ويمدهم في طغيانهم يعمهون (15)﴾ البقرة
 	﴿ولو رحمناهم وكشفنا ما بهم من ضر للجوا في طغيانهم يعمهون (75)﴾ المؤمنون
 	﴿ونقلب أفئدتهم وأبصارهم كما لم يؤمنوا به أول مرة ونذرهم في طغيانهم يعمهون (110)﴾ الأنعام ﴿من يضلل الله فلا هادي له ويذرهم في طغيانهم يعمهون (186)﴾ الأعراف ﴿ولو يعجل الله للناس الشر استعجالهم بالخير لقضي إليهم أجلهم فنذر الذين لا يرجون لقاءنا في طغيانهم يعمهون (11)﴾ يونس
يعمه في سكرته	﴿لعمرك إنهم لفي سكرتهم يعمهون (72)﴾ الحجر
يعمه في تزيينه أعماله	﴿إن الذين لا يؤمنون بالآخرة زينا لهم أعمالهم فهم يعمهون(4)﴾ النمل
جاء في التفسير: يعمهون: يتحيرون ويترددون
مختار الصحاح
● [عمه] ع م ه: العَمَه التحير والتردد وقد عَمِه من باب طرب فهو عَمِهٌ و عَامِهٌ والجمع عُمَّهٌ
الراغب
عمه
- العمه: التردد في الأمر من التحير. يقال: عمه فهو عمه وعامه (قال السرقسطي: يقال: عمه فلان في الأرض، وعمه عمها وعموها وعمهانا: إذا تردد لا يدري أين يتوجه فهو عامه وعمه. انظر: الأفعال 1/293)، وجمعه عمه. قال تعالى: {في طغيانهم يعمهون﴿[الأعراف/186]،﴾في طغيانهم يعمهون﴿[البقرة/15]، وقال تعالى:﴾زينا لهم أعمالهم فهم يعمهون{ [النمل/4].
ملخص اللسان:
1.     عَمِه وعَمَه يَعْمَهُ عَمَهاً وعُمُوهاً وعُمُوهةً وعَمَهاناً إذا حادَ عن الحق؛
2.     عمه: العَمَهُ: التَّحَيُّر والتَّرَدُّد؛
3.      العَمَهُ التَّرَدُّدُ في الضلالة والتحير في مُنازعة أَو طريق؛
4.     هو ترَدِّده لا يدري أَين يتوجه.
5.     والعَمَهُ في الرأْي، والعَمَى في البصَر.
لسان العرب
● -    عمه: العَمَهُ: التَّحَيُّر والتَّرَدُّد؛ وأَنشد ابن بري:   مَتى تَعْمَهْ إلى عُثْمانَ تَعْمَه   إلى ضَخْم السُّرادِقِ والقِبابِ   أَي تُرَدِّدُ النظرَ، وقيل: العَمَهُ التَّرَدُّدُ في الضلالة والتحير   في مُنازعة أَو طريق؛ قال ثعلب: هو أَن لا يعرف الحُجَّة؛ وقال   اللحياني: هو ترَدِّده لا يدري أَين يتوجه. وفي التنزيل العزيز: ونذَرُهُم في   طُغْيانهم يَعْمَهُون؛ ومعنى يعمهون: يتحيرون. وفي حديث عليّ، كرّم الله   وجهه: فأَينَ تَذْهَبُونَ بل كيف تَعْمَهُون؟ قال ابن الأَثير: العَمَهُ في   البصيرة كالعمى في البصَر. ورجل عَمِهٌ عامِهٌ أَي يتَرَدُّدُ   مُتَحيِّراً لا يهتدي لطريقه ومَذْهَبِه، والجمع عَمِهون وعُمَّهٌ. وقد عَمِه   وعَمَه يَعْمَهُ عَمَهاً وعُمُوهاً وعُمُوهةً وعَمَهاناً إذا حادَ عن الحق؛   قال رؤبة:   ومَهْمَهٍ أَطْرافُه في مَهْمَهِ،   أَعْمَى الهُدَى بالجاهِلينَ العُمهِ   والعَمَهُ في الرأْي، والعَمَى في البصَر. قال أَبو منصور: ويكون العَمى   عَمى القلب. يقال: رجل عَمٍ إذا كان لا يُبْصِر بقلبه. وأَرض عَمْهاءُ:   لا أَعلامَ بها. وذهبت إبلُهُ العُمَّهَى إذا لم يَدْرِ أَينَ ذهبت،   والعُمَّيْهَى مثله.
مقاييس اللغة:
(عمه) العين والميم والهاء أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على حَيرة وقِلّة اهتداء. قال الخليل: عَمِهَ الرّجل يَعْمَهُ عَمَهاً، وذلك إذا تردَّد لا يدرِي أين يتوجَّه. قال الله:﴿وَيَذَرُهُم فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ﴾ [الأعراف 186]. قال يعقوب: ذهبت إبله العُمَّيْهَى([2]) ، مشدّدة الميم، إذا لم يدْر أين ذهبت.
القاموس المحيط:
العَمَهُ، محركةً التَّرَدُّدُ في الضَّلال، والتَّحَيُّرُ في مُنازَعةٍ أَوْ طَريقٍ، أو أن لا يَعْرِفَ الحُجَّةَ.
عَمَهَ، كمَنَعَ وفَرِحَ، عَمَهَاً وعُموهَاً وعُموهَةً وعَمَهاناً وتَعامَهَ، فهو عَمِهٌ وعامِهٌ ج: عَمِهونَ وعُمَّهٌ، كرُكَّعٍ. وأرضٌ عَمْهاءُ: لا أعْلامَ بها، وقد عَمِهَتْ، كفَرِحَ. وذَهَبَتْ إِبِلُهُ العُمَّهَى والعُمَّيْهَى: لم يَدْرِ أيْنَ ذَهَبَتْ. وعَمَّهْتُ في ظُلْمِهِ تَعْميهاً: ظَلَمْتُهُ بغيرِ جَلِيَّةٍ.
تاج العروس:
( العمه محركة التردد ) وأنشد ابن برى متى تعمه الى عثمان تعمه * الى ضخم السرادق والقباب أي تردد النظر وقال للحيانى هو تردده لا يدرى أين يتوجه وقيل هو التردد ( في الضلال والتحير في منازعة أو طريق أو ) هو ( أن لا يعرف الحجة ) عن ثعلب ( عمه كمنع وفرح عمها ) بالتحريك ( وعموها ) بالضم ( وعموهة ) بالضم أيضا ( وعمهانا ) بالتحريك ( وتعامه ) هذه عن الزمخشري كل ذلك إذا حاد عن الحق وقيل العمه في البصيرة والعمى في البصر أو الثاني عام فيهما كما مال إليه الراغب قال الازهرى ويكون العمى عمى القلب يقال رجل عم إذا كان لا يبصر بقلبه ( فهو عمه وعمامه ) يتردد متحير الا يهتدى لطريقه ومذهبه وفى التنزيل العزيز في طغيانهم يعمهون أي يتحيرون ( ج عمهون وعمه كركع ) قال رؤبة ومهمه أطرافه في مهمه * أعمى الهدى بالجاهلين العمه ( وأرض عمهاء لا أعلام بها ) ولا أمارات ( وقد عمهت ) الارض ( كفرح ) وهو مجاز ( وذهبت ابله العمهى والعميهى )
أي ( لم يدر أين ذهبت ) وكذلك السمهى والسميهى ( و ) يقال ( عمهت في ظلمه تعميها ) إذا ( ظلمته بغير جلية ) كما في الاساس

##### Türkçe

عمه
**عَمِهَ - يَعْمَهُ**
**عَمِهَ - يَعْمَهُ** + varlık + bir işte veya fiilde: hidayetsiz ve odaksız, bocalayıcı bir biçimde çalışır; sarhoşun veya delinin işi gibi: ve bu, “**العمى**” anlamına yakındır: görmüyormuş gibi çalışır.
Ve lafız, “aklî geri kalmışlık ve anlayış ile idrakin kötülüğü ve bozukluğu” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**حَابَ - يَحُوب**، **خَبَلَ - يَخْبُلُ**، **سَفِه َ - يَسْفَهُ**، **حَمِرَ - يَحْمَرُ**، **عَمِهَ - يَعْمَهُ**، **غَوى - يَغْوِي**
**يعمهون**
azgınlığında **يعمه**	﴿Allah onlarla alay eder ve onları azgınlıklarında uzatır; **يعمهون** (15)﴾ el-Bakara
 	﴿Ve eğer onlara merhamet etsek ve üzerlerindeki zararı açıp gidersek, azgınlıklarında mutlaka sığınırlar; **يعمهون** (75)﴾ el-Mü’minûn
 	﴿Ve kalplerini ve gözlerini, ona ilk defa iman etmedikleri gibi çeviririz; ve onları azgınlıklarında bırakırız; **يعمهون** (110)﴾ el-En‘âm ﴿Allah kimi saptırırsa, onun için hiçbir hidayet edici yoktur; ve onları azgınlıklarında bırakır; **يعمهون** (186)﴾ el-A‘râf ﴿Ve eğer Allah insanlara şerri, hayrı acele istemeleri gibi acele verseydi, elbette ecelleri kendilerine hükmedilirdi; böylece, bize kavuşmayı ummayanları azgınlıklarında bırakırız; **يعمهون** (11)﴾ Yûnus
sarhoşluğunda **يعمه**	﴿Ömrüne yemin olsun ki, onlar sarhoşluklarında elbette **يعمهون** (72)﴾ el-Hicr
amellerini süslemesinde **يعمه**	﴿Şüphesiz ahirete iman etmeyenler var ya, onlara amellerini süsledik; artık onlar **يعمهون**(4)﴾ en-Neml
Tefsirde geldi: **يعمهون**: şaşırırlar ve tereddüt ederler.
مختار الصحاح
● [**عمه**] ع م ه: **العَمَه** şaşırma ve tereddüttür; ve “طرب” بابından **عَمِهَ** olmuştur; o hâlde o **عَمِهٌ** ve **عَامِهٌ**’dir; çoğulu **عُمَّهٌ**’dir.
الراغب
عمه
- **العمه**: şaşkınlıktan dolayı işte tereddüttür. Denir: **عمه**; o hâlde o **عمه** ve **عامه**’dir. (Sarakustî dedi: “Yeryüzünde falan **عمه** etti; ve **عمه** **عمها** ve **عموها** ve **عمهانا** etti” denir: eğer tereddüt eder, nereye yöneleceğini bilmezse; o hâlde o **عامه** ve **عمه**’dir. Bak: **الأفعال** 1/293), ve çoğulu **عمه**’dir. Yüce Allah dedi: {azgınlıklarında **يعمهون**﴿[el-A‘râf/186]،﴾azgınlıklarında **يعمهون**﴿[el-Bakara/15]، ve Yüce Allah dedi:﴾onlara amellerini süsledik; artık onlar **يعمهون**{ [en-Neml/4].
ملخص اللسان:
1.     **عَمِه** ve **عَمَه** **يَعْمَهُ** **عَمَهاً** ve **عُمُوهاً** ve **عُمُوهةً** ve **عَمَهاناً**: eğer haktan saparsa;
2.     **عمه**: **العَمَهُ**: şaşırma ve tereddüt;
3.      **العَمَهُ**: sapıklıkta tereddüt ve bir çekişmede yahut bir yolda şaşırma;
4.     o, nereye yöneleceğini bilmeyen tereddüdüdür.
5.     Ve **العَمَهُ** görüştedir; **العَمَى** ise görmededir.
لسان العرب
● -    **عمه**: **العَمَهُ**: şaşırma ve tereddüt; ve İbn Berrî inşad etti:
  Ne zaman **تَعْمَهْ** Osman’a, **تَعْمَه**
  büyük çadır ve kubbelere
  yani bakışı tereddüt ettirirsin; ve denildi: **العَمَهُ** sapıklıkta tereddüt ve bir çekişmede yahut bir yolda şaşırmadır; Sa‘leb dedi: o, hücceti bilmemektir; ve el-Lihyânî dedi: o, nereye yöneleceğini bilmeyen tereddüdüdür. Ve Aziz Tenzîl’de: “ve onları azgınlıklarında bırakırız; **يَعْمَهُون**”; ve **يعمهون**’un manası: şaşırırlar. Ve Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: “Peki nereye gidiyorsunuz; bilakis nasıl **تَعْمَهُون** ediyorsunuz?” İbnü’l-Esîr dedi: **العَمَهُ** basirette, körlüğün görmede olduğu gibidir. Ve **عَمِهٌ** **عامِهٌ** adam: yani tereddüt eder, şaşkın olarak; yoluna ve mezhebine hidayet bulamaz; çoğulu **عَمِهون** ve **عُمَّهٌ**’dir. Ve **عَمِه** ve **عَمَه** **يَعْمَهُ** **عَمَهاً** ve **عُمُوهاً** ve **عُمُوهةً** ve **عَمَهاناً** olmuştur; eğer haktan saparsa; Rü’be dedi:
  Ve uçları bir çoraklıkta olan bir çoraklık,
  hidayeti kör eden, cahiller olan **العُمهِ** ile
  Ve **العَمَهُ** görüştedir; **العَمَى** ise görmededir. Ebû Mansûr dedi: ve **العَمى** kalbin körlüğü olur. Denir: **عَمٍ** adam; eğer kalbiyle görmüyorsa. Ve **عَمْهاءُ** yer: onda alametler yoktur. Ve develeri **العُمَّهَى** gitti: eğer nereye gittiğini bilmezse; ve **العُمَّيْهَى** da onun gibidir.
مقاييس اللغة:
(**عمه**) **العين** ve **الميم** ve **الهاء** tek bir sahih asıldır; şaşkınlığa ve az hidayet bulmaya delalet eder. Halîl dedi: adam **عَمِهَ** eder; **يَعْمَهُ** **عَمَهاً**; ve bu, eğer tereddüt eder, nereye yöneleceğini bilmezse. Allah dedi: ﴿ve onları azgınlıklarında bırakır; **يَعْمَهُونَ**﴾ [el-A‘râf 186]. Ya‘kûb dedi: develeri **العُمَّيْهَى**([2]) gitti; **الميم** şeddeli olarak; eğer nereye gittiğini bilmezse.
القاموس المحيط:
**العَمَهُ**, harekeli olarak: sapıklıkta tereddüt, ve bir çekişmede yahut bir yolda şaşırma; yahut hücceti bilmemek.
**عَمَهَ**, “منع” ve “فرح” gibi; **عَمَهَاً** ve **عُموهَاً** ve **عُموهَةً** ve **عَمَهاناً** ve **تَعامَهَ**; o hâlde o **عَمِهٌ** ve **عامِهٌ**’dir; çoğulu: **عَمِهونَ** ve **عُمَّهٌ**, **رُكَّعٍ** gibi. Ve **عَمْهاءُ** yer: onda alametler yoktur; ve (yer) **عَمِهَتْ** olmuştur, “فرح” gibi. Ve develeri **العُمَّهَى** ve **العُمَّيْهَى** gitti: nereye gittiğini bilmedi. Ve zulmünde **عَمَّهْتُ** ona **تَعْميهاً**: onu açıklık olmaksızın zulmettim.
تاج العروس:
(**العمه** harekeli olarak tereddüttür) ve İbn Berrî inşad etti: “Ne zaman **تعمه** Osman’a **تعمه** * büyük çadır ve kubbelere” yani bakışı tereddüt ettirirsin. Ve el-Lihyânî dedi: o, nereye yöneleceğini bilmeyen tereddüdüdür. Ve denildi: o, sapıklıkta tereddüt ve bir çekişmede yahut bir yolda şaşırmadır; yahut o, hücceti bilmemektir; Sa‘leb’den. (**عمه** “منع” ve “فرح” gibi; **عمها**) harekeli olarak (**وعموها**) zamme ile (**وعموهة**) zamme ile de (**وعمهانا**) harekeli olarak (**وتعامه**) bu, Zemahşerî’dendir; bunların hepsi, eğer haktan saparsa. Ve denildi: **العمه** basirettedir; **العمى** görmededir; yahut ikincisi ikisinde de geneldir; Râgıb’ın meylettiği gibi. Ezherî dedi: ve **العمى** kalbin körlüğü olur; denir: **عم** adam; eğer kalbiyle görmüyorsa. (**فهو عمه وعمامه**) şaşkın olarak tereddüt eder; yoluna ve mezhebine hidayet bulamaz. Ve Aziz Tenzîl’de: “azgınlıklarında **يعمهون**” yani şaşırırlar. (**ج عمهون وعمه كركع**) Rü’be dedi: “Ve uçları bir çoraklıkta olan bir çoraklık * hidayeti kör eden, cahiller olan **العمه** ile”. (**وأرض عمهاء لا أعلام بها**) ve işaretler yoktur. (**وقد عمهت**) yer (**كفرح**) ve bu mecazdır. (**وذهبت ابله العمهى والعميهى**) yani (**لم يدر أين ذهبت**) ve كذلك **السمهى** ve **السميهى**. Ve denir: (**عمهت في ظلمه تعميها**) eğer (**ظلمته بغير جلية**) “**الاساس**”ta olduğu gibi.
