# عمي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%85%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عمي

: ( ي ( *!عَمِيَ ، كرَضِيَ ، *!عَمًى ) ، مَقْصورٌ : ( ذَهَبَ بَصَرُهُ كُلُّهُ ) ، أَي مِن كِلْتا العَيْنَيْن ، ولا يَقَعُ هذا النَّعْتُ على الواحِدَةِ بل عَلَيهما ، تقولُ : *!عَمِيَتْ عَيْناهُ ، ( *!كاعْمايَ *!يَعْمايُ *!إعْمِياءً ) ، كارْعَوَى يَرْعوي ارْعِواءً .
قالَ الصَّاغاني : أَرادُوا حَذْوَ ادْهامَّ يدْهامُّ فأَخْرَجُوه على لَفْظٍ صحِيحٍ وكانَ في الأصْلِ ادْهامَمَ فأَدْغَموا ، فلمَّا بَنَوا اعْمايَا على أصْلِ ادْهامَمَ اعْتَمَدتِ الياءُ الأخيرَةُ على فَتْحةِ الياءِ الأُولى فصارَتْ أَلِفاً ، فلمَّا اخْتَلَفا لم يكنْ للإدْغامِ فيه مَساغٌ كمَساغِهِ في المِيمَيْن . ( وقد تُشَدَّدُ الياءُ ) فيكونُ كادْهامَّ يَدْهامُّ ادْهِيماماً ؛ قال الصَّاغاني : وهو تكلّفٌ غَيْر مُسْتَعْملٍ .
( *!وتَعَمَّى ) : ) في مَعْنى *!عَمِيَ ، ( فهو *!أَعْمَى *!وعَمٍ ) ، مَنْقوصٌ ، ( مِن ) قوْمٍ ( *!عُمْيٍ *!وعُمْيانٍ *!وعُماةٍ ) ، بالضمِّ في الكُلِّ الأخيرُ ( كأَنَّه جَمْعُ *!عامٍ ) كرُماةٍ ورَامٍ ، ( وهي *!عَمْياءُ *!وعَمِيَةٌ ) كفَرِحَةٍ . ( و ) أَمَّا ( *!عَمْيَةٌ ) فكفَخْذٍ في فخِذٍ خَفَّفُوا المِيمَ ؛ وامْرأَتانِ *!عَمْياوانِ ، ونِساءٌ *!عَمْياواتٌ .
( *!وعَمَّاهُ *!تَعْمِيَةٌ : صَيَّرَهُ *!أَعْمَى ) ؛ ) ومنه قولُ ساعِدَةَ بنِ جُؤيَّة :
*!وعَمّى عَليهِ المَوْتُ بابَيْ طَريقِه وبابَيْ طَريقِه يَعْني عَيْنَيْه .

( و ) *!عَمَّى ( معنى البَيْتِ ) *!تَعْمِيَةً : أَي ( أَخْفاهُ ) ، ومنه *!المُعَمَّى مِنَ الأشْعارِ ؛ كما في الصِّحاح .
وقيلَ : *!التَّعْمِيةُ : أن *!تُعَمِّيَ على إنْسانٍ شيئاً فتُلَبِّسَه عليه تَلْبيساً .
( *!والعَمَى أَيْضاً : ذهابُ بَصَرِ القَلْبِ ) ، وفي المُحْكم : نَظَر القَلْب ؛ ( والفِعْلُ والصِّفَةُ مِثْلُهُ في غَيْرِ افْعالَّ ) ، أَي لا يُبْنى فِعْلُه على افْعالَّ لأنَّه ليسَ بمَحْسوسٍ ، إنَّما هو على المَثَل ، تقولُ : رجُلٌ عَمِي القَلْبِ أَي جاهِلٌ . وامْرأَةٌ *!عَمِيَةٌ عن الصَّوابِ *!وعَمِيَةُ القَلْبِ ، وقومٌ *!عَمُون .
( وتقولُ : ما *!أَعْماهُ ، في هذه ) ، أَي إنَّما يُرادُ به ما *!أَعْمَى قَلْبَه ، لأنَّ ذلكَ يُنْسَبُ إليه الكَثِيرُ الضلالِ ( دون الأولى ) لأنَّ ما لا يَتَزَيَّد لا يُتَعَجَّب منه ؛ كما في الصِّحاح .
وقولُه تعالى : ﴿ومَنْ كانَ في هذه *!أَعْمى فهُو في الآخِرَةِ أَعْمَى وأَضَلُّ سَبيلاً﴾ .
قالَ الراغِبُ : الأوَّلُ اسْمُ الفاعِلِ والثاني قيلَ مِثْله ، وقيلَ هو أَفْعَلُ من كذا ، أَي للتَّفْضِيل ، لأنَّ ذلكَ مِن فقْدَانِ البَصِيرَةِ ، ويَصحُّ أَنْ يقالَ فيه ما أَفْعَله ، فهو أَفْعَل مِن كذا ؛ ومنهم مَنْ جَعَلَ الأوَّل مِن *!عَمَى القَلْب ، والثَّاني على عَمَى البَصَرِ ، وإلى هذا ذَهَبَ أَبو عَمْرٍ و ، رحِمَهُ اللّهُ تعالى ، فأَمَالَ الأوّل لما كانَ مِن عَمَى القَلْبِ وتَرَكَ الإمالَةَ في الثاني لما كان اسْماً ، والاسْمُ أَبْعَد من الإمالَةِ .
( *!وتَعامَى ) الرَّجُلُ : ( أَظْهَرَهُ ) ، يكونُ في العَيْنِ والقَلْب .
وفي الصِّحاح : أَرَى مِن نفْسِه ذلكَ .

( *!والعَماءَةُ *!والعَمايَةُ *!والعَمِيَّةُ ، كغَنِيَّةٍ ويضمُّ ) في الأخيرِ : ( الغَوايَةُ واللُّجَاجُ ) في الباطِلِ .
( *!والعُمِّيَّةُ ، بالكسْرِ والضَّمّ مُشدَّدتي الميمِ والياءِ : الكِبْرُ أَو الضَّلالُ ) وهو مِن ذلكَ ؛ ومنه الحديثُ : ( مَنْ قُتِلَ تَحْتَ رايَةٍ *!عِمِّيَّة ) ، أَي في فِتْنَةٍ أَو ضلالٍ ، وهي فِعِّيلَةٌ مِن *!العَمَى ، الضَّلالَةِ كالقِتالِ في العَصَبِيَّةِ والأَهْواءِ ؛ رُوِي بالوَجْهَيْن .
( وقُتِلَ ) فلانٌ ( *!عِمِّيًّا ) ، وهو فِعِّيلى مِن *!العَمَى ، ( كرِمِّيًّا ) مِن الرَّمْي وخِصِّيصَى من التَّخْصِيصِ ، وهي مَصادِرٌ ، أَي ( لم يُدْرَ مَنْ قَتَلَهُ ) ومَنْ قَتَلَ ، كذلكَ فحكْمُه حكْمُ قَتِيلِ الخَطَأِ تَجِبُ فيه الدِّيَّةُ .
( *!والأَعْماءُ : الجُهَّالُ ، جَمْعُ *!أَعْمَى ) ، كذا في النُّسخِ .
وفي المُحْكم : *!الأَعْماءُ المَجاهِلُ ، يجوزُ كَوْن واحِدُها *!عَمًى .
ووَقَع في بعضِ نسخِ المُحْكم الجاهِلُ ، وهو غَلَطٌ ، وكذلكَ سِياقُ المصنِّف فيه غَلَطٌ من وَجْهَيْن : الاوَّل : تَفْسِيرُ الأَعْماءِ بالجُهَّالِ وإنما هي المَجاهِلُ ؛ والثاني : جَعَلَهُ جَمْعاً *!لأَعْمى وإنَّما هي جَمْعُ عَمًى ، فتأَمَّل .
( و ) الأَعْماءُ : ( أَغْفالُ الأرضِ التي لا عِمارَةَ بها ) ، أَو لا أَثَرَ للعمارَةِ بها ؛ كما في الصِّحاح ؛ قالَ رُؤْبة :
وبَلَدٍ *!عامِيةٍ *!أَعْماؤُهُ
كأَنَّ لَوْنَ أَرْضِه سَماؤُهُ ( *!كالمَعامِي ) ، الواحِدَةُ *!مَعْمِيَّةٌ

قِياساً .
قالَ ابنُ سِيدَه : ولم أَسْمَع بواحِدَتِها .
قُلْت : واحِدَتُها *!عَمًى على غيرِ قِياسٍ .
( و ) *!الأَعماءُ : ( الطِّوالُ مِن النَّاسِ ) ، عن ابنِ الأَعْرابي ، هو جَمْعُ *!عامٍ كنَاصِرٍ وأَنْصارٍ .
( *!وأَعْماءٌ *!عامِيَةٌ مُبالَغَةٌ ) ، كما في قولِ رُؤْبَة السَّابِقِ ، أَي مُتناهِيَةٌ في *!العَمَى كَلَيْلٍ لائِلٍ وشُغلٍ شاغِلٍ ، كأَنَّه قالَ : *!أَعماؤُهُ *!عامِيَةٌ ، فقدَّمَ وأَخَّرَ ، وقلَّما يَأْتُون بهذا الضَّرْب من المُبالَغِ به إلاَّ تابِعاً لمَا قَبْلَه ، لكنَّه اضْطُرَّ .
( ولَقِيتُه صَكَّةً *!عُمَيَ ، كسُمَيَ ) ، هذا هو المَشْهورُ في المَثَلِ وبه جاء لَفْظُ الحديثِ . ( و ) صَكَّةٌ ( *!عُمْيٍ ) ، بالضَّمِّ وسكونِ الميمِ : جاءَ هكذا ( في الشّعْرِ ) ، يَعْني قوْلَ رُؤْبة :
صَكَّةَ عُمْيٌ زاخراً قد أُتْرِعَا
إذا الصَّدى أمسى بها تَفَجَّعَا أَرادَ صكَّةَ *!عُمَيَ فلم يَسْتَقِم له فقالَ عُمْيٍ .
( و ) يقالُ أَيْضاً : صَكَّة ( *!أَعْمَى ) ، وفي الحديث : ( نَهَى عن الصَّلاةِ إذا قامَ قائِمُ الظَّهِيرَةِ صَكَّةَ عُمَيَ ) ، ( أَي في أَشَدِّ الهاجِرَةِ حَرًّا ) ، ولا يقالُ إلاَّ في القَيْظِ ، لأنَّ الإنْسانَ إذا خَرَجَ وَقْتَئِذٍ لم يَقْدرْ أَنْ يَمْلأَ عَيْنَيْه من ضوءِ الشمْسِ .
وقالَ ابنُ سيدَه : لأنَّ الظَّبْيَ يَطْلُبُ الكِنَاسَ إذا اشْتَدَّ الحرُّ وقد بَرَقَتْ عَيْنُه مِن بياضِ الشمْسِ ولَمعانِها ، فيَسْدَرُ بَصَرُه حتى يَصُكَّ كِناسَه لا يُبْصِرُه .

وفيه أَيْضاً : أنَّه كانَ يَسْتَظِلّ بظِلِّ جفْنَةِ عبدِ اللّهِ بنِ جدْعان صَكَّةَ *!عُمَيَ ، يُرِيدُ الهاجِرَةَ ، والأصْلُ فيها أنَّ *!عُمَيَّا مُصَغَّرٌ مُرَخَّمٌ كأَنَّه تَصْغيرُ أَعْمَى ؛ قالَهُ ابنُ الأَثِيرِ ؛ أَي أنَّه يَصِيرُ *!كالأَعْمى ، وقيلَ : حينَ كادَ الحَرُّ *!يَعْمِي من شِدَّتِه .
( أَو *!عُمَيٌّ : اسمٌ للحَرِّ ) بعَيْنِه .
( أَو ) عُمَيٌّ ( رجُلٌ ) ، من عدْوانَ ، ( كانَ ) يفيضُ بالحاجِّ عنْدَ الهاجِرَةِ وشدَّةِ الحرِّ ؛ كما في النِّهايَةِ ؛ أَو كانَ ( يُفْتِي في الحجِّ فجاءَ في رَكْبٍ ) مُعْتمراً ( فَنَزَلُوا مَنْزلاً في يومٍ حارَ فقال : من جاءَتْ عليه هذه السَّاعَةُ من غَدٍ وهو حَرامٌ ) لم يقضِ عُمْرَتَه ( بَقيَ حَراماً إلى قابِلٍ فوَثَبُوا ) يَضْرِبُون ( حتى وافَوُا البَيْتَ من مَسِيرَةِ لَيْلَتَيْنِ جادِّينَ ) فضُرِبَ مَثَلاً ؛ كما في المُحْكم .
( أَو ) عُمَيٌّ : ( اسمُ رجُلٍ ) من العَمالِقَةِ ( أَغارَ على قَوْمٍ ظُهْراً فاجْتاحَهُم ) ، أَي اسْتَأْصَلَهُم فنُسِبَ الوَقْتُ إليه ، كما في الصِّحاح .
وفي النّهايَة : فضُربَ به المَثَلُ فيمَنْ يَخْرُج في شدَّةِ الحَرِّ ، ولهم كَلامٌ واسِعٌ في شرْحِ المَثَل والحدِيثِ غالِبٌ ما ذَكَرُوه يَرْجِعُ إلى ما شَرَحْناه .
( *!والعَمَاءُ ) بالمدِّ ، ووُجِدَ في النسخِ بالقَصْرِ وقد جاءَ في رِوايَةٍ هكذا ؛ ( السَّحابُ المُرْتَفِعُ ) ؛ ) وبه فُسِّرَ الحديثُ : أَيْنَ كانَ ربُّنا قبْلَ أنْ يَخْلقَ خَلْقَه ؟ فقالَ : ( كانَ في *!عَماءٍ تَحْتَه هَواءٌ وفَوْقَه هَواءٌ ) .
( أَو ) هو السَّحابُ ( الكَثِيفُ ، أَو ) الغيمُ الكَثِيفُ ( المُمْطِرُ ، أَو ) هو ( الرَّقِيقُ ، أَو الأسْودُ ، أَو الأبْيَضُ ، أَو هو الذي هَرَاقَ ماءَهُ ) ولم يَتَقَطَّع تَقَطُّع الجفالِ ، أَو الذي حَمَلَ الماءَ وارْتَفَعَ .
وقالَ أبو

زيْدٍ : هو شِبْهُ الدُّخان يَرْكَبُ رؤُوسَ الجِبالِ ؛ كما في الصِّحاح .
وقالَ أَبو عبيدٍ في تفْسِيرِ الحديثِ : لا نَدْري كيفَ كانَ ذلكَ *!العَماءُ . وعلى رِوايَةِ القَصْر قيلَ : كان في عِمًى أَي ليسَ معه شيءٌ ، وقيلَ : هو كلُّ أَمْرٍ لا تُدْرِكُه العُقُولُ ولا يَبْلُغُ كُنْهَه الوَصْفُ ، ولا بُدَّ في قوْلِه : أَيْنَ كانَ رَبُّنا مِن مُضافٍ مَحْذُوفٍ فيكونُ التَّقديرُ : أَيْنَ كانَ عَرْشُ رَبِّنا ، ويدلُّ عليه قوْلُه : وكانَ عَرْشُه على الماءِ .
وقالَ الأزْهري : نحن نُؤْمِن به ولا نُكيِّفُه بصَفَةٍ ، أَي نجْرِي اللّفْظَ على ما جاءَ عليه مِن غَيْرِ تأْوِيلٍ .
( *!وعَمَى ) الماءُ وغيرُه ( *!يَعْمِي ) ، من حَدِّ رَمَى : ( سَالَ ) ، وكذلكَ هَمَى يَهْمِي .
( و ) عَمَى ( المَوْجُ ) يَعْمِي : ( رَمَى بالقَذَى ) وَدَفَعَه إلى أَعالِيهِ .
وفي الصِّحاح : إذا رَمَى القَذَى والزَّبَد .
( و ) عَمَى ( البَعيرُ بلُغامِه ) يَعْمِي : إذا ( هَدَرَ فرَمَى به على هامَتِهِ أَو ) رَمَى به ( أَيًّا كانَ ) ؛ ) نقلَهُ ابنُ سِيدَه : ( *!واعْتَماهُ : اخْتارَهُ ) ، وهو قَلْبُ اعْتَامَه ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي ؛ ( والاسْمُ *!العِمْيَةُ ) ، بالكسْرِ .
( و ) *!اعْتَماهُ *!اعْتِماءً : ( قَصَدَهُ .
( و ) في الحديثِ : ( تَعَوَّذُوا باللَّهِ مِن *!الأَعْمَيَيْنِ ) ، ) قيلَ : ( الأَعْمَيانِ : السَّيْلُ والحَريقُ ) لِمَا يُصِيبُ مَنْ يُصيبانِهِ مِن الحَيْرَةِ في أَمْرِه ، أَو لأَنَّهما إذا وَقَعا لا يُبْقِيان موضِعاً ولا يَتَجَنَّبان شيئاً *!كالأَعْمى الذي لا يَدْرِي أَيْنَ يَسْلكُ ، فهو يَمْشِي حيثُ أَدَّته رِجْلُه .
( أَو ) هُما السَّيْلُ ( واللّيْلُ ، أَو ) هُما السَّيْلُ المائجُ ( والجَمَلُ الهائِجُ .
( و ) قالَ أَبو زَيدٍ : يقالُ : ( تَرَكْناهُمْ *!عُمَّى ، كرُبَّى : إذا أَشْرَفُوا على

الموْتِ ) ؛ ) نقلَهُ الجَوْهرِي . وفي بعضِ نسخِ الصِّحاح : تَرَكْناهُم في عَمًى .
( *!وعَمايَةُ : جَبَلٌ ) في بِلادِ هُذَيْلٍ ؛ كما في الصِّحاح ؛ ( وثَنَّاهُ الشَّاعِرُ ) ، المُرادُ به جَريرُ بنُ الخطفي ، ( فقالَ : *!عَمايَتَيْنِ ) ، أَرادَ *!عَمايَةَ وصاحِبَه وهُما جَبَلانِ ؛ قالَهُ شُرَّاحُ التَّسْهيل وغيرُهُم ، نقلَهُ شَيْخُنا .
وقالَ نَصْر في مُعْجمه : *!عَمايَتَانِ جَبَلانِ ، العُلْيا اخْتَلَطَتْ فيها الحريشُ وقُشَيْرُ وبلعجلان ، والقُصْيا هي لهُمْ شَرْقِيّها كُلّه ولباهِلَةَ جَنُوبَيْها ولبلعجلان غَرْبَيْها ؛ وقيلَ : هي جِبالٌ حُمْرٌ وسُودٌ سُمِّيَت به لأنَّ الناسَ يضلون فيها يَسِيرُونَ فيها مَرْحَلَتَيْن .
( و ) يقولون : ( عَما واللّهِ ) وهَما واللّهِ : ( كأَما واللّهِ ) يُبْدِلونَ من الهَمْزةِ عَيْناً وهَاءً ، ومِنْهُم مَنْ يقولُ : غَمار اللّه ، بمعْجمةٍ كما سَيَأْتي .
( *!وأَعْماهُ : وَجَدَهُ *!أَعْمَى ) ، كأَحْمَدَه وَجَدَهُ مَحْموداً .
( *!والعَمَى ) ، مَقْصورٌ : ( القامَةُ والطُّولُ ) . ) يقالُ : ما أَحْسَنَ عَمَى هذا الرَّجلِ ، أَي طُولَه أَو قامَتَه .
( و ) أَيْضاً : ( الغُبارُ .
( *!والعامِيَةُ : البَكَّاءَةُ ) مِن النِّساءِ .
( *!والمُعْتَمِي : الأَسَدُ ) .
( وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!العامِيَةُ : الِّدارسَةُ .
*!والعَمْياءُ : اللَّجاجَةُ في الباطِلِ .
والأمْرُ *!الأعْمى : العَصَبِيَّةُ لا يَسْتَبِينُ ما وجْهُه .

*!والعُمِيَّةُ ، كَغَنِيَّةٍ : الدَّعْوَةُ *!العَمْياءُ . وقولُ الَّراجزِ يَصِفُ وَطْبَ اللّبَنِ لبياضِه :
يَحْسَبُه الجاهِلُ ما كانَ *!عَمَى شيخاً على كُرْسيِّه مُعَمَّمَاأَي يَنْظرُ إليه مِنَ البَعِيدِ *!فالعَمَى هنا البُعْدُ .
ورجُلٌ *!عَامٍ : رامٍ .
*!وعَمانِي بكذا : رَمانِي ، من التُّهْمَةِ .
*!وعَمَى النَّبْتُ يُعْمِي واعْتَم *!واعْتَمَى : ثلاثُ لُغاتٍ .
*!وعمَيْتُ إلى كذا *!عَمَياناً وعطِشْتُ عَطَشاناً : إذا ذَهَبْتَ إليه لا تُريدُ غيرَهُ .
*!وعَمِيَ عن رُشْدِهِ وحُجَّتِه : إذا لم يَهْتَدِ ؛ وعَمِيَ عليه طَريقُه كَذلكَ .
وعَمِيَ عليه الأمْرُ : الْتَبَسَ ، وكذا *!عمِّي ، بالتَّشديدِ ، وبهما قُرىءَ قولُهُ تعالى : ﴿*!فعَمِيَتْ عليهم الأَنْباءُ﴾ .
*!والعَمايَةُ *!والعَماءَةُ : السَّحابَةُ الكثيفَةُ المُطْبَقَةُ ويقُولونَ للقِطْعَةِ الكَثيفَةِ ؛ *!عَماءَةٌ ؛ وبعضُهم ينْكرُه ويَجْعَلُ العمى اسْماً جامِعاً .
*!والعَامِي : الذي لا يُبْصِرُ طَريقَه .
وأَرضٌ *!عمْياءُ *!وعامِيَةٌ . ومَكانٌ أَعْمَى : لا يُهْتَدَى فيه .
والنِّسْبَةُ إلى *!الأعْمَى : *!أَعْمَوِيٌّ ، وإلى عَمٍ *!عَمَوِيٌّ .
*!والعَمايَةُ : بقِيَّةُ ظُلْمَةِ اللّيْل .
*!وأَعْماهُ اللّهُ : جعَلَهُ *!أَعْمًى ؛ نقلَهُ الجَوْهرِيُّ .

### Türkçe

: ( **عَمِيَ** ، **كرَضِيَ** ، **عَمًى** ) ، maksûr: ( görmesinin bütünü gitti ), yani iki gözün ikisinden; bu niteleme tek olana vâki olmaz, bilakis ikisine (vâki olur); dersin ki: **عَمِيَتْ عَيْناهُ** ، ( **كاعْمايَ** **يَعْمايُ** **إعْمِياءً** ) ، **كارْعَوَى** **يَرْعوي** **ارْعِواءً** gibi.

Sâğânî dedi: **ادْهامَّ** **يدْهامُّ**’un hizasına (uydurmayı) istediler de onu sahih bir lafız üzere çıkardılar; aslında **ادْهامَمَ** idi de idğam ettiler; **اعْمايَا**’yı **ادْهامَمَ**’ın aslı üzerine bina edince son **الياء** birinci **الياء**’ın fethasına dayandı da **ألف** oldu; ikisi ihtilaf edince onda idğama, iki **الميم**’deki (idğamın) cevazı gibi bir cevaz olmadı. (Ve **الياء** şeddelenebilir) de **ادْهامَّ** **يَدْهامُّ** **ادْهِيماماً** gibi olur; Sâğânî dedi: Bu, kullanılmayan bir tekellüftür.

( **وتَعَمَّى** ) : **عَمِيَ** mânâsında; (o **أَعْمَى** ve **عَمٍ**’dir), menkûs; ( **مِن** ) bir kavimden ( **عُمْيٍ** **وعُمْيانٍ** **وعُماةٍ** ), hepsinde damme ile; sonuncusu (sanki **عامٍ**’ın cemi‘i) **رُماةٍ** ve **رَامٍ** gibi; (o **عَمْياءُ** ve **عَمِيَةٌ**’dir) **فَرِحَةٍ** gibi. (Ve) amma ( **عَمْيَةٌ** ) ise, **فَخْذٍ**’de (çoğul) **فخِذٍ** gibi, **الميم**’i hafiflettiler; iki kadın **عَمْياوانِ**; kadınlar **عَمْياواتٌ**.

( **وعَمَّاهُ** **تَعْمِيَةٌ** : onu **أَعْمَى** kıldı ); ve ondandır Sâ‘ide b. Cü’eyye’nin sözü:
**وعَمّى عَليهِ المَوْتُ بابَيْ طَريقِه**
ve “yolunun iki kapısı” yani iki gözü.

(Ve) **عَمَّى** (beytin mânâsını) **تَعْمِيَةً**: yani (onu gizledi); ondandır şiirlerden **المُعَمَّى**; Sıhâh’ta olduğu gibi.
Ve denildi: **التَّعْمِيةُ**: bir insana bir şeyi **تُعَمِّيَ** edip onu ona bir karıştırma ile karıştırmandır.

( **والعَمَى** ayrıca: kalbin görmesinin gitmesi ), Muhkem’de: kalbin nazarı; (fiil ve sıfat, **افْعالَّ** dışında onun gibidir), yani fiili **افْعالَّ** üzerine bina edilmez; çünkü o hissedilir değildir, ancak misal üzerinedir; dersin ki: adam **عَمِي القَلْبِ**; yani cahil. Ve kadın **عَمِيَةٌ** doğru olandan; ve **عَمِيَةُ القَلْبِ**; ve kavim **عَمُون**.

(Dersin ki: bu (hususta) **ما أَعْماهُ**), yani bununla ancak “kalbini **أَعْمَى** kılan şey” murad edilir; çünkü ona çok sapıklık nisbet olunur (birincisi değil); çünkü artmayan şeyden taaccüb edilmez; Sıhâh’ta olduğu gibi.

Ve O’nun sözü (yüce): ﴿Ve kim bu (dünyada) **أَعْمى** ise o âhirette de **أَعْمَى** ve yolca daha sapıktır﴾.

Râgıb dedi: birincisi ism-i fâildir; ikincisi denildi ki onun gibidir; ve denildi ki o “şundan daha **أَفْعَلُ**”dır; yani tafdîl içindir; çünkü bu basîretin yitmesindendir; onda “**ما أَفْعَله**” denmesi sahih olur; o “şundan daha **أَفْعَلُ**”dır; onlardan kimi birincisini **عَمَى القَلْب**’den, ikincisini görme körlüğü üzerine kıldı; buna Ebû ‘Amr gitti, Allah Teâlâ ona rahmet etsin; birincide imâle yaptı, çünkü kalp körlüğündendi; ikincide imâleyi terk etti, çünkü isim idi; isim imâleden daha uzaktır.

( **وتَعامَى** ) adam: (onu izhar etti); gözde ve kalpte olur.
Sıhâh’ta: kendinden bunu görür.

( **والعَماءَةُ** **والعَمايَةُ** **والعَمِيَّةُ** ، **كغَنِيَّةٍ**; ve sonuncuda damme yapılır): bâtılda (azgınlık ve inatçılık).

( **والعُمِّيَّةُ**; kesre ve damme ile, **الميم** ve **الياءِ**’i şeddeli: kibir yahut sapıklık), ve o bundandır; ondandır hadis: (kim **عِمِّيَّة** bir sancak altında öldürülürse), yani bir fitnede yahut sapıklıkta; o, sapıklık olan **العَمَى**’dan **فِعِّيلَةٌ**’dir; asabiyet ve hevalarda savaşmak gibi; iki vecihle rivayet olundu.

(Ve) falan ( **عِمِّيًّا** ) öldürüldü; o, **العَمَى**’dan **فِعِّيلى**’dır; **الرَّمْي**’den **رِمِّيًّا** gibi ve **التَّخْصِيصِ**’ten **خِصِّيصَى** gibi; bunlar masdarlardır; yani (onu kimin öldürdüğü bilinmedi) ve kim öldürdü; böylece hükmü hata maktulünün hükmüdür; onda diyet vacip olur.

( **والأَعْماءُ**: cahiller; **أَعْمَى**’nın cemi‘i), nüshalarda böyle.
Muhkem’de: **الأَعْماءُ** meçhuller (bilinmeyen yerler); birinin **عَمًى** olması caizdir.
Muhkem’in bazı nüshalarında “cahil” vâki oldu; o hatadır; musannifin oradaki siyakı da iki yönden hatadır: birincisi: **الأَعْماءِ**’yı cahillerle tefsir etmesi; hâlbuki o meçhullerdir; ikincisi: onu **أَعْمى**’nın cemi‘i kılması; hâlbuki o **عَمًى**’nın cemi‘idir; öyleyse düşün.

(Ve) **الأَعْماءُ**: (üzerinde imar olmayan yerin boş kısımları), yahut üzerinde imarın eseri olmayan; Sıhâh’ta olduğu gibi; Rü’be dedi:
وبَلَدٍ **عامِيةٍ** **أَعْماؤُهُ**
كأَنَّ لَوْنَ أَرْضِه سَماؤُهُ
( **كالمَعامِي** ), bir tanesi **مَعْمِيَّةٌ**

kıyasla.
İbn Sîde dedi: onun bir tanesini işitmedim.
Ben dedim: bir tanesi kıyas dışı olarak **عَمًى**’dır.

(Ve) **الأَعماءُ**: (insanlardan uzunlar), İbnü’l-A‘râbî’den; o, **عامٍ**’ın cemi‘idir; **نَاصِرٍ** ve **أَنْصارٍ** gibi.

( **وأَعْماءٌ** **عامِيَةٌ** mübalağadır), Rü’be’nin önceki sözünde olduğu gibi; yani **العَمَى**’da nihayete varmış; **لائِلٍ** gece ve **شاغِلٍ** meşguliyet gibi; sanki dedi ki: **أَعماؤُهُ** **عامِيَةٌ**; öne aldı ve sona bıraktı; bu tür mübalağa ile geleni, nadiren ancak kendinden öncekine tâbi olarak getirirler; fakat o zaruret (şiir zarureti) oldu.

( **ولَقِيتُه صَكَّةً عُمَيَ** ، **كسُمَيَ** ), bu meselde meşhur olan budur ve hadis lafzı bununla geldi. (Ve) **صَكَّةٌ** ( **عُمْيٍ** ), damme ve **الميم**’in sükûnu ile: böyle geldi (şiirde); yani Rü’be’nin sözü:
صَكَّةَ عُمْيٌ زاخراً قد أُتْرِعَا
إذا الصَّدى أمسى بها تَفَجَّعَا
**صَكَّةَ عُمَيَ**’i istedi de ona düzgün gelmedi, **عُمْيٍ** dedi.

(Ve) ayrıca denir: **صَكَّة** ( **أَعْمَى** ). Ve hadiste: (öğle vaktinin dikilen dikicisi kalktığında, **صَكَّةَ عُمَيَ** iken namazdan nehyetti), (yani sıcağın en şiddetli olduğu zamanda); yalnızca yaz sıcağında denir; çünkü insan o vakit çıktığında güneşin ışığından iki gözünü doldurmaya güç yetiremez.

İbn Sîde dedi: çünkü ceylan, sıcak şiddetlendiğinde ve güneşin beyazlığından ve parıltısından gözü parladığında inini ister; görmesi bulanır da inine çarpar, onu görmez.

Ve onda ayrıca: onun, **جفنة** Abdullah b. Cüd‘ân’ın gölgesiyle, **صَكَّةَ عُمَيَ**’de gölgelendiği (vardır); **عُمَيَ** ile **الهاجِرَةَ**’yi (öğle sıcağını) kastediyor; bunun aslı da şudur ki **عُمَيَّا** küçültme (tasğîr) ve kısaltılmış (murahham)dır; sanki **أَعْمَى**’nın küçültmesi gibidir; bunu İbnü’l-Esîr söylemiştir; yani o, **كالأَعْمى** gibi olur; ve “sıcak, şiddetinden neredeyse **يَعْمِي** (kör eder) olduğu vakit” denilmiştir.
( Veya **عُمَيٌّ**: sıcağın adı ) aynısıyla.
( Veya ) **عُمَيٌّ** ( bir adamdır ), Adwân’dan; ( idi ) **الهاجِرَةِ** ve sıcağın şiddeti yanında hacıyı taşırıp sevk ederdi; **النِّهايَةِ**’de olduğu gibi; yahut ( hacda fetva verirdi; bir kafile içinde ) umre yaparak ( geldi; sıcak bir günde bir menzile indiler; şöyle dedi: “Yarın bu saat kendisine gelip de ihramlı olan kimse” ) umresini tamamlamaz ( bir sonraki yıla kadar ihramlı kalır; derken sıçrayıp kalktılar ) vuruyorlar ( iki gecelik yürüyüş mesafesinden, ciddi ciddi, Beyt’e varıncaya dek ); böylece mesel darb olundu; **المُحْكم**’de olduğu gibi.
( Veya ) **عُمَيٌّ**: ( bir adamın adı ) **العَمالِقَةِ**’den; ( öğle vakti bir kavme baskın yaptı da onları silip süpürdü ); yani onları kökünden kazıdı; vakit ona nisbet edildi; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
Ve **النّهايَة**’de: şiddetli sıcakta çıkan kimse hakkında onunla mesel darb olundu; onların meselin ve hadisin şerhinde geniş sözleri vardır; zikrettiklerinin çoğu, bizim şerh ettiğimize döner.

( **والعَمَاءُ** ) med ile; nüshalarda kasr ile de bulundu; bir rivayette böyle gelmiştir; ( yükselmiş bulut ); ve onunla şu hadis tefsir edildi: “Rabbimiz, yaratığını yaratmadan önce neredeydi?” dedi; şöyle buyurdu: ( **عَماءٍ** içinde idi; altında hava, üstünde hava vardı ).
( Veya ) o, buluttur ( yoğun; veya ) yoğun ( yağmurlu ) buluttur; ( veya ) o ( ince; veya siyah; veya beyaz; veya suyunu dökmüş olan )dır ve **الجفالِ**’in parçalanması gibi parçalanmamıştır; yahut suyu yüklenip yükselmiş olandır.

Ve Ebû Zeyd dedi: o, dağların başlarına binen duman benzeridir; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
Ve Ebû Ubeyd hadisin tefsirinde dedi: o **العَماءُ**’ın nasıl olduğunu bilmiyoruz. Kasr rivayetine göre denildi ki: **عِمًى** içinde idi; yani onunla beraber hiçbir şey yoktu; ve denildi ki: o, akılların idrak edemediği ve vasfın künhüne ulaşamadığı her iştir; ve “Rabbimiz nerede idi?” sözünde, hazfedilmiş bir muzâf mutlaka vardır; takdir şöyle olur: “Rabbimizin arşı nerede idi?”; buna da “Arşı su üzerindeydi” sözü delâlet eder.
Ve Ezherî dedi: biz ona iman ederiz ve onu bir sıfatla keyfiyetlendirmeyiz; yani lafzı, te’vilsiz, geldiği üzere yürütürüz.

( **وعَمَى** ) su ve başkası ( **يَعْمِي** ), **رَمَى**’nın vezninden: ( aktı ); ve yine **هَمَى يَهْمِي** gibi.
( Ve ) **عَمَى** ( dalga ) **يَعْمِي**: ( çöpü attı ) ve onu üst taraflarına itti.
**الصِّحاح**’ta: çöpü ve köpüğü attığı zaman.
( Ve ) **عَمَى** ( deve, salyasıyla ) **يَعْمِي**: ( böğürüp de onu başının tepesine attığı zaman; veya ) onu ( her ne olursa olsun ) attığı zaman; bunu İbn Sîde nakletti: ( **واعْتَماهُ**: onu seçti ) — bu, **اعْتَامَه**’nin kalbidir; Cevherî nakletti; ( isim **العِمْيَةُ**’dir ), kesre ile.
( Ve ) **اعْتَماهُ اعْتِماءً**: ( ona yöneldi.
( Ve ) hadiste: ( Allah’a **الأَعْمَيَيْنِ**’den sığının ) denildi ki: ( **الأَعْمَيانِ**: sel ve yangındır ); ikisinin isabet ettiği kimseye, işinde şaşkınlıktan isabet ettiği için; yahut çünkü ikisi vuku bulduğunda bir yer bırakmaz ve hiçbir şeyden kaçınmaz; **كالأَعْمى** gibi ki nereye gideceğini bilmez; ayağının götürdüğü yere yürür.
( Veya ) ikisi seldir ( ve gece; veya ) ikisi coşkun seldir ( ve azgın deve.
( Ve ) Ebû Zeyd dedi: şöyle denir: ( onları **عُمَّى** bıraktık, **رُبَّى** gibi: ölüme yaklaştıkları zaman ); bunu Cevherî nakletti. **الصِّحاح**’ın bazı nüshalarında: onları **عَمًى** içinde bıraktık.

( **وعَمايَةُ**: bir dağdır ) Hüzeyl diyarında; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi; ( şair onu tesniye yaptı ); bununla kastedilen Cerîr b. el-Hatfî’dir; ( şöyle dedi: **عَمايَتَيْنِ** ); **عَمايَةَ**’yi ve onun sahibini kastetti; ikisi iki dağdır; bunu **التَّسْهيل** şârihleri ve başkaları söyledi; şeyhimiz nakletti.
Ve Nasr mu‘ceminde dedi: **عَمايَتَانِ** iki dağdır; yukarısında **الحريشُ** ile **قُشَيْرُ** ve **بلعجلان** karışmıştır; aşağısı ise onların tamamı doğusudur; ve Bâhile’nin güneyleridir; ve Bel‘aclân’ın batılarıdır; ve denildi ki: kırmızı ve siyah dağlardır; onunla adlandırıldı; çünkü insanlar onda sapıtırlar; onda iki merhale yürürler.

( Ve ) derler: ( **عَما واللّهِ** ) ve ( **هَما واللّهِ** ): ( **أَما واللّهِ** gibi ); hemzeden **عَيْناً** ve **هَاءً** bedel ederler; ve onlardan kimi: **غَمار اللّه** der; mu‘ceme ile; ileride geleceği üzere.

( **وأَعْماهُ**: onu **أَعْمَى** buldu ), **أَحْمَدَه** “onu övülmüş buldu” gibi.
( **والعَمَى** ), maksûr: ( boy pos ve uzunluk ). Denir ki: bu adamın **عَمَى**’sı ne güzeldir; yani uzunluğu yahut boyu.
( Ve ) ayrıca: ( toz.
( **والعامِيَةُ**: çok ağlayan ) kadınlardandır.
( **والمُعْتَمِي**: aslandır ).

( Ve ona istidrâk olunanlardandır:
**العامِيَةُ**: eskimiş olan.
**والعَمْياءُ**: bâtılda inatçılık.
**الأعْمى** iş: asabiyettir; onun yönünün ne olduğu açıklık kazanmaz.

**والعُمِيَّةُ** , **كَغَنِيَّةٍ**: **الدَّعْوَةُ** **العَمْياءُ**. Ve râcizin, beyazlığından dolayı süt tulumunu vasfederek söylediği sözü:
“Câhil, onu, sanki olmuş gibi sanır:
**عَمَى** bir şeyh, kürsüsünün üzerinde sarıklı.”
Yani ona uzaktan bakar; burada **فالعَمَى** uzaklıktır.

Ve bir adam **عَامٍ**: atan.

Ve **عَمانِي** bununla: beni attı; ithamdan.

Ve **عَمَى النَّبْتُ يُعْمِي واعْتَم**
ve **اعْتَمَى**: üç lugattır.

Ve **عمَيْتُ إلى كذا**
**عَمَياناً** ve “susadım” **عَطَشاناً**: ona gittiğin zaman, ondan başkasını istemiyor isen.

Ve **عَمِيَ عن رُشْدِهِ وحُجَّتِه**: hidayet bulmadığı zaman; ve yolu ona **عَمِيَ عليه** da böyledir.

Ve iş ona **عَمِيَ عليه**: karıştı; ve aynı şekilde **عمِّي** (şeddeli) de; ve ikisiyle de şu yüce sözü okunmuştur: ﴿**فعَمِيَتْ عليهم الأَنْباءُ**﴾.

Ve **العَمايَةُ** ve **العَماءَةُ**: yoğun, kaplayıcı bulut; ve yoğun parçaya da “**عَماءَةٌ**” derler; bazısı bunu inkâr eder ve **العمى**’yı toplayıcı bir isim kılar.

Ve **العَامِي**: yolunu görmeyen.

Ve bir yer **عمْياءُ** ve **عامِيَةٌ**. Ve bir mekân **أَعْمَى**: içinde yol bulunmayan.

Ve **الأعْمَى**’ya nisbet: **أَعْمَوِيٌّ**; ve **عَمٍ**’e: **عَمَوِيٌّ**.

Ve **العَمايَةُ**: gecenin karanlığının kalıntısı.

Ve “Allah onu **أَعْماهُ**”: onu **أَعْمًى** kıldı; bunu Cevherî nakletti.
