# عنت (ع-ن-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%86%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Sıkıntıya düştünüz

- Harfler: ع - ن - ت
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 4 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [عَنِتُّمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA/siga/%D8%B9%D9%8E%D9%86%D9%90%D8%AA%D9%8F%D9%91%D9%85%D9%92.md) | فَعِلْتُمْ | Sıkıntıya düştünüz | 2 | 2 | [3:118](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA/ayet/3:118.md) |
| [الْعَنَتَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%B9%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%AA%D9%8E.md) | الْفَعَلَ | Sıkıntıya düşmek | 1 | 1 | [4:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA/ayet/4:25.md) |
| [لَأَعْنَتَكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA/siga/%D9%84%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | لَأَفْعَلَكُمْ | Öyleyse sizi sıkıntıya düşürdü | 1 | 1 | [2:220](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA/ayet/2:220.md) |
| [لَعَنِتُّمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA/siga/%D9%84%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D9%86%D9%90%D8%AA%D9%8F%D9%91%D9%85%D9%92.md) | لَفَعِلْتُمْ | Öyleyse sıkıntıya düştünüz | 1 | 1 | [49:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA/ayet/49:7.md) |

## Mücavir kökler — 69 mücavir (90 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 12 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
2. [ألو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Elyu yele demektir
3. [خبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Habl meyvedeki çürüklük demektir
4. [خدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Gizli dost demektir
5. [سفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Sefih : “Sefh” dağ eteği demektir
6. [بغض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Bahat çene altındaki et demektir
7. [حرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Haris elbisedeki yırtık demektir
8. [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Yağmur suyu ile doymuş topraktır
9. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
10. [خلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Bulanık su demektir
11. [نصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Yarısı
12. [طول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Tivel” hayvanın çayıra bağlandığı ip demektir
13. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Hayr : At sürüsü demektir
14. [حصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hasen (ha, sad) : Kale duvarı demektir
15. [رأف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Riyf : Sulak, suya yakın, bol verimli, bitkili yer demektir
16. [فوه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Onların ağızları ile
17. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Dağın sivri noktası demektir
18. [رشد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Rasad” gözetleyici demektir
19. [فتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kepçe, kefe demektir
20. [نكح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Nikah
21. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
22. [يتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AA%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir
23. [فحش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Fahşa (ha) “Üns” oku atan yayın insan tarafı; “vahş” ise…
24. [بطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Batın karın demektir
25. [ودد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Vadi, bir ırmağın veya derenin içinde bulunduğu sahadır
26. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Açığa çıkarırsınız
27. [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hafy, Sık ağaçlı yerdir
28. [عصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İsyan eder
29. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
30. [كره](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hoşlanmadı
31. [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
32. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
33. [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Okun ön yarısına denir
34. [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fesad “Visad” yıkılmış uzanmış ağaç parçası, yastık…
35. [عقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Akledersiniz
36. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
37. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Saçak demektir
38. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Tanınan ile
39. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sağ yandır
40. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
41. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
42. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
43. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kulak demektir
44. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Granit taş demektir
45. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
46. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Sehl” ova demektir
47. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hilal yeni ay demektir
48. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
49. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dane, inek yavrusuna denir
50. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
51. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yaşlı adamdır
52. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
53. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kesr(sin ile) kırık demektir
54. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
55. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Gem demektir
56. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
57. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
58. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Murar acı bir ağacın adıdır
59. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
60. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Uhur ense demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%86%D8%AA/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عنت |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md), [مشق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D9%82.md), [عسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B1.md), [رهق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%87%D9%82.md) |
| Zıt Kök | [يسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Kaynamış kemiğin yeniden kırılıp zedelenmesi, tırmanılması güç sarp tepe ve insanı tüketip çaresiz bırakan ağır meşakkat |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın kendi iradesiyle veya dış baskıyla içine düştüğü, aşılması güç darlık, günaha sürüklenme tehlikesi ve helak edici zorluk |
| Çekirdek Özet 3 | İlahi tekliflerin fıtratı tüketici bir baskı taşımadığı; zorluğun sisteme değil insanın haddi aşmasına veya zayıflığına bağlı olduğu ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca genel ve sıradan bir zahmet veya yorgunluk sanılarak, kemiği yeniden kırarcasına tüketici, günaha ve helake sürükleyici derin kriz boyutunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عن | Bir yöne yönelme, engelle karşılaşma, boyun bükme, öne çıkma veya direnç gösterme hareketini içeren ortak semantik çekirdek; nitekim [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) kökünde haktan sapıp inatla direnme, [عنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%82.md) kökünde öne doğru uzanıp belirme ve boyun, [عنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%A8.md) kökünde salkım şeklinde tutunup birikme, [عنكب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%83%D8%A8.md) kökünde ise zayıf bir örgüyle çevreyi sarma anlamı belirgindir. | ت | Çekirdeğin taşıdığı yönelme ve direnç hareketini nihai bir çarpma, kırılma, tıkanma ve taşınamaz bir yük altında ezilme noktasına ulaştırarak anlamı derin bir meşakkate, kaynamış kemiğin yeniden kırılmasına ve tüketici krize daraltmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Durumun açığa çıkması, kişinin karşılaştığı nesne veya olguyla doğrudan yüzleşmesi ve algılanan direnç noktasıdır. |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Yaşanan direncin ve zorluğun devamlılık kazanması, içe doğru yayılarak varlığı sarsan bir süreç haline gelmesidir. |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Hareketin dayandığı nihai sınır, çatlama veya kırılma anı, sürecin taşınamaz bir eşikte son bulmasıdır. |
| عنت | Gözle görülen bir engelin sürekli bir basınca dönüşerek varlığı nihai sınırında kırması | Bir durumla yüzleşen insanın, sürekli ve dayanılmaz bir baskı altında nihai sınıra dayanarak içten içe kırılması, kaynamış yerinden çatlaması ve tüketici bir meşakkat içinde tıkanıp kalması hareketini tasvir eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kırılıp kaynamış bir kemiğin darbe alarak aynı yerden tekrar çatlaması veya kırılması (عَنِتَ العَظْمُ); ayrıca tırmanması son derece güç, sarp ve tehlikeli tepe (أَكَمَةٌ عَنُوتٌ). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde kök, burnun ve kıkırdağın darbe alıp kırılması ve kişinin ezilip perişan olması anlamında geçer: فأَرْغَمَ الله الأنوفَ الرُّغَّما / مَجدوعَها والعَنِتَ المُخَشَّما |
| Erken Arapça kullanım | Klasik kullanımda birini kasten köşeye sıkıştırmak, çelişkiye düşürmek için içinden çıkılmaz sorular sormak (تَعَنَّتَهُ) ve hekimin dikkatsiz davranarak hastayı daha büyük bir zarara ve sakatlığa uğratması (أَعْنَتَ الطَّبِيبُ) bağlamlarında kullanılmıştır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça عنت kökü, merkezi Sami dil ailesi içinde meşakkat, baskı altında tutulma, boyun eğme ve ağır bir yük sebebiyle yıpranma tasavvuruyla fonetik ve anlamsal bağlar sergiler. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanında yer alan ‘-n-y / ‘-n-h (ענה / ܥܢܐ) kökleri, baskı altına alma, ezme, zahmet verme, boyun eğdirme ve sıkıntı çekme anlam alanını kurar; nitekim İbranicedeki ‘inuy (עִנּוּי) kelimesi doğrudan ağır meşakkat, eziyet ve çileyi ifade eder. Arapçada son harf olan ت sesinin pekiştirici ve sınırlayıcı etkisiyle bu semantik alan, genel bir boyun eğme ve zayıflıktan ziyade, sert bir engelle karşılaşma, kaynamış bir yapının tekrar kırılması ve insanı günah veya helak eşiğine getiren kriz boyutuyla özelleşmiştir. Kökün Sami dillerindeki ortak katmanı, taşınması güç bir yük veya baskı nedeniyle bedensel ya da ruhsal dengenin sarsılması esasına dayanır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عنت kökünün türevleri: عَنَت, أَعْنَتَ, تَعَنَّتَ | Fiziksel planda kemiğin yeniden kırılması ve sarp yokuş anlamından, soyut planda günaha sürüklenme, taşınamaz teklif ve insanı köşeye sıkıştıran meşakkat anlamına geçiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ענה (‘-n-h / ‘anah), Süryanice ܥܢܐ (‘-n-y / ‘nā) | Baskı altına alma, zahmet ve eziyet verme, ağır şartlar altında ezilme ve alçalma anlam alanıyla fonetik ve semantik süreklilik gösterir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ortak ezilme ve bükülme çekirdeği | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عنت | Anlamlı | Yeniden kırılma, tüketici zorluk | Kemiğin kaynadıktan sonra tekrar kırılması, helak ve günah tehlikesi doğuran ağır meşakkat. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| [عتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%86.md) | Anlamlı | Duman tütmesi, yoğunlaşma | Ateşin çok duman çıkarması, dumanın odayı kaplayarak boğucu bir hal alması; devenin bir yere bağlanıp kalması. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle boğucu sıkıntı açısından uzak anlam bağı kurulabilir. |
| [نعت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%AA.md) | Anlamlı | Niteleme, vasfetme | Bir şeyin içindeki niteliği kemaliyle ortaya koyarak tarif etmek, iyi özelliklerini saymak. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle doğrudan anlam ilişkisi yoktur. |
| [نتع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AA%D8%B9.md) | Anlamlı | Sızma, terleme | Suyun kayadan veya terin deriden azar azar dışarı çıkması, sızması. | Kur'an'da geçmez; zorlanma ve baskı sonucu dışarı vurma çağrışımı taşır. |
| [تعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D9%86.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. |
| [تنع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%B9.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عنت | Merkez | Tüketici meşakkat, kriz | Kaynamış yerinden çatlama, helake veya günaha sürükleyen taşınamaz darlık. | Yalnızca bir zahmet değil, iç dengeleri bozan ve insanı tüketip günaha düşüren yapısal kırılmadır. |
| [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md) | Komşu | Sıkışma, tıkanma | Daralma ve çıkış yolunun kapanması hissi. | [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md) kökünde alanın daralması ve hareket serbestisinin yok olması öne çıkarken, عنت kökünde baskının şiddetiyle kırılma ve helak olma tehlikesi esastır. |
| [مشق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D9%82.md) | Komşu | Zahmet, yorgunluk | Bir işin ifası sırasında bedene veya zihne binen tabii yorgunluk. | [مشق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D9%82.md) genel ve aşılabilir bir zahmeti ifade ederken, عنت taşınması imkânsız veya yıkıcı neticeler doğuran aşırı yükü belirtir. |
| [عسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B1.md) | Komşu | Zorluk, güçlük | İşin tabiatındaki çetinlik, kolaylığın zıddı. | [عسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B1.md) bir işin yapılmasındaki nesnel zorluktur; عنت ise o zorluğun özneyi zaafa uğratıp krize sokması durumudur. |
| [رهق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%87%D9%82.md) | Komşu | Kuşatma, ezici baskı | İnsanın üzerine aniden binen ve onu örten ağır baskı. | [رهق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%87%D9%82.md) dıştan gelen bir çökme ve örtme iken, عنت içsel yapının kırılması ve helake yaklaşılmasıdır. |
| [يسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B1.md) | Zıt | Kolaylık, genişlik | Engellerin kalkması, işlerin rahatça ve fıtrata uygun akması. | İnsanın meşakkatsiz, zorlanmadan ve tüketici bir baskı hissetmeden amacına ulaşabilmesidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عنت | Ağır meşakkat, helake veya günaha sürükleyen darlık | Fiziksel düzlemde kemiğin yeniden kırılması, ahlaki ve hukuki düzlemde ise altından kalkılamayan günah ve sıkıntıdır. | Kesin |
| Latince | calamitas, afflictio, periculum | Yıkım, ezici sıkıntı, tehlike | Calamitas insanın dengesini bozan yıkıcı afeti, afflictio bedeni ve ruhu ezen ağır baskıyı karşılar; ancak günaha düşme nüansını tam içermez. | Güçlü |
| İngilizce | severe hardship, distress, ruinous distress, falling into sin | Ağır sıkıntı, tüketici bunalım, günaha düşme tehlikesi | Distress ve hardship genel sıkıntıyı verir; ruinous distress helak boyutunu taşır; kökün fıkhi bağlamındaki iffeti koruyamama korkusunu ancak yan ifadeler açıklar. | Güçlü |
| Almanca | schwere Bedrängnis, Verderben, Zwangslage | Ağır darlık, helak, çıkmaz durum | Bedrängnis köşeye sıkışmayı, Zwangslage insanın iradesini felç eden zorunlu kriz halini verir; kökün kemik kırılmasına dayanan somut çekirdeği dışarıda kalır. | Güçlü |
| Fransızca | détresse, épreuve accablante, ruine | Ağır bunalım, ezici sınav, yıkım | Détresse çaresizlik hissini, épreuve accablante taşınamaz yükü karşılar; ahlaki zaaf boyutu bağlamsal açıklamaya muhtaçtır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْعَنَتَ | Günaha ve zinaya düşme tehlikesi, iffetin sarsılması | Evlenme imkânı bulamayan müminlerin harama sürüklenme korkusu bağlamında ruhsat bildiren hüküm ayeti (Nisâ [4:25](https://lisan.digital/tr/ayet/4:25.md)). |
| عَنِتُّمْ | Ağır sıkıntıya, çöküşe ve felakete uğrama | Müminlerin zarara uğramasını, felakete ve meşakkate düşmesini arzulayan münafık ve inkârcıların tutumu (Âl-i İmrân [3:118](https://lisan.digital/tr/ayet/3:118.md)). |
| عَنِتُّمْ | Ümmetin altından kalkamayacağı meşakkate ve zarara uğraması | Hz. Peygamber’in müminlere olan derin şefkati ve onların ağır bir yüke maruz kalmasından duyduğu derin ızdırap (Tevbe [9:128](https://lisan.digital/tr/ayet/9:128.md)). |
| لَأَعْنَتَكُمْ | İnsanları taşınamaz yükler ve altından kalkılamaz tekliflerle zora sokma | Yetimlerin mallarının idaresinde Allah’ın kullarına darlık ve çıkmaz yaratmayıp genişlik tanıması beyanı (Bakara [2:220](https://lisan.digital/tr/ayet/2:220.md)). |
| لَعَنِتُّمْ | Yanlış yönlendirmeler sonucu toplumsal krize, kaosa ve yıkıma sürüklenme | Toplumun her duyduğu habere göre Peygamber’e baskı yapması durumunda ortaya çıkacak felaket ve darlık (Hucurât [49:7](https://lisan.digital/tr/ayet/49:7.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Teklif-i mâ lâ yutâk (güç yetirilemeyen yükümlülük) | Allah’ın kullarını altından kalkamayacakları şeylerle mükellef kılıp kılmayacağı ve ilahi iradenin kullara meşakkat murat etmemesi (Bakara [2:220](https://lisan.digital/tr/ayet/2:220.md) çerçevesinde). | Kök, ilahi tekliflerde kullara helak edici ve fıtratı tüketici bir zorluğun (i‘nât) yüklenmediği tezinin temel kavramı olarak yoğunlaşır. |
| Fıkıh | Nikâh ve cariyelerle evlenme ruhsatı, zaruret hali | Hür kadınlarla evlenmeye gücü yetmeyenlerin zinaya düşme korkusu (havfü’l-anet) durumunda cariye ile evlenme izni (Nisâ [4:25](https://lisan.digital/tr/ayet/4:25.md)). | Anlam, harama düşme riski, biyolojik ve ahlaki zaafın kişiyi ifsat ve helak sınırına getirmesi şeklinde daralır. |
| Tefsir | Tenvîrü’l-Kur’ân ve ilahi rahmet tahlili | Hz. Peygamber’in ümmetine düşkünlüğü ve teşriin genel maksatlarında meşakkatin kaldırılması (nefyü’l-harac ve’l-anet). | İnsanın hem bireysel hem toplumsal planda kendi haddini aşması neticesinde karşılaştığı yıkıcı zorlukların tasviri. |
| Hadis | Tıbbi sorumluluk, yargıda güçlük çıkarma ve fitne arayışı | Hekimin bilgisizce müdahale ederek hastayı sakatlaması (i‘nât) ve masum insanların açığını arayarak onları töhmete sokma (bağyü’l-anet). | Kasıtlı olarak zorluk çıkarma, zarara uğratma, kusur arayarak insanı yıkıma sürükleme ve mesleki kusur sonucu hasar verme. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Teşri ve teklif dengesi | Helak edici yükümlülüğün nefyedilmesi | Kulların fıtri kapasitesini koruma, dinin uygulanabilirliğini temin etme | Dinde zorlamanın ve taşınamaz tekliflerin bulunmaması, kriz anlarında ruhsat mekanizmalarının işletilmesini zorunlu kılar. | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve sorgulama ahlakı | Taannüt (kasıtlı kriz çıkarma) tavrının reddi | Hakikati bulmaya değil açmaz üretmeye odaklanan soruları engelleme | Bilgi üretiminde maksat muhatabı köşeye sıkıştırmak veya zihni felce uğratmak değil, meseleyi açıklığa kavuşturmaktır. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve karar alma süreçleri | Toplumsal baskı ve popülist yönlendirmenin ifsat ediciliği | Liderliğin fevri taleplerle yönlendirilmesini engelleyerek kaosu önleme | Toplumun her bilgi kırıntısına göre yönetimi zorlaması, kolektif yapının krize ve çöküşe (anet) sürüklenmesine yol açar. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve borçlanma hukuku | Yetim malı ve zayıfların idaresinde aşırı riskten kaçınma | Finansal kilitlenmeyi ve varlık kaybını önleme | İktisadi ilişkilerde tarafları iflasa ve altından kalkamayacakları borç yüküne sokacak katı kurallar yerine ıslah ve kolaylık esastır. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Malzeme yorulması ve kritik kırılma noktası (Material fatigue / Stress fracture) | Daha önce çatlamış veya deformasyona uğramış bir yapının, taşıma kapasitesinin üzerindeki döngüsel gerilime maruz kalarak aynı noktadan aniden kırılması ve sistemin çökmesi hareketidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal tükenmişlik ve anomi krizi (Burnout / Systemic overload) | Bireyin veya toplumsal kurumların, başa çıkma kapasitelerini aşan aşırı beklenti ve baskı altında kalarak normatif dengelerini yitirmesi, ahlaki veya işlevsel kırılma yaşamasıdır. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin yalnızca basit bir can sıkıntısı, günlük hayatın tabii yorgunlukları veya geçici bir zorluk derecesine indirilerek tercüme edilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kemiğin kaynadığı yerden tekrar kırılması gibi, insanın dengesini tamamen yitirmesi, harama düşerek manen helak olması veya toplumsal düzenin taşınamaz taleplerle altüst olması krizidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki ilahi şefkatin, peygamberi hassasiyetin ve fıkhi ruhsatların derinliğinin anlaşılamaması; dinin insanı korumayı hedeflediği varoluşsal tehlikelerin basit bir zahmet gibi algılanması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın teklif felsefesini, rahmet ve kolaylık ilkelerini (tesîr) negatif sınır üzerinden tanımlar; dinin amacının insanı tüketmek değil, onun kırılgan yapısını helakten korumak olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Aile hukuku ve evlilik ruhsatları (Nisâ [4:25](https://lisan.digital/tr/ayet/4:25.md)), yetim mallarının idaresi ve sosyal sorumluluk (Bakara [2:220](https://lisan.digital/tr/ayet/2:220.md)), peygamber-toplum ilişkisi ve nebevi ahlak (Tevbe [9:128](https://lisan.digital/tr/ayet/9:128.md), Hucurât [49:7](https://lisan.digital/tr/ayet/49:7.md)) ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dini kuralların katı ve insafsız olduğu zannını yıkar; ibadet ve hükümlerdeki ruhsatların bir zaaf değil, fıtratı tüketici krizlerden koruyan ilahi bir emniyet sübabı olduğunu kanıtlar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kırılıp kaynamış kemiğin darbe alarak aynı yerden tekrar çatlaması, tırmanması son derece sarp ve tüketici tepe.
- Soyut anlam: İnsanın fıtri ve ruhi sınırlarını aşan, onu günaha, harama, fitneye ve helake sürükleyen dayanılmaz meşakkat ve kriz hali.
- Sistematik karşılık: Sistemin taşıma kapasitesinin aşılmasıyla ortaya çıkan kırılma eşiği; ilahi teşriin insanı korumak üzere engellediği tüketici aşırı yüklenme durumu.
- LaTeX modeli: $$E(L, C) = \begin{cases} 0, & L \le C \\ \frac{L - C}{\kappa}, & L > C \end{cases}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $L$ sisteme veya insana binen toplam yük ve baskıyı, $C$ fıtri veya hukuki taşıma kapasitesini, $\kappa$ kırılganlık ve direnç katsayısını, $E$ ise ortaya çıkan tüketici meşakkati ve kriz düzeyini temsil eder. Yük kapasite sınırını aşmadığı müddetçe kriz değeri sıfırdır; yük taşıma kapasitesini aştığında ($L > C$) sistem kaynamış yerinden çatlayarak kırılma ve helak durumuna geçer.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%86%D8%AA/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:220](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA/ayet/2:220.md) — لَأَعْنَتَكُمْ

فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Dünya ve ahiret konusunda. Ve sana yetimlerden soruyorlar. De ki: Onlar için islahta bulunmak hayırlıdır. Eğer kendileriyle bir arada yaşarsanız, onlar sizin kardeşlerinizdir. Allah; bozguncularla islahçı olanları bilir. Eğer Allah dileseydi; sizi muhakkak zahmete sokardı. Şüphe yok ki Allah, Aziz’dir. Hakim’dir.

### [Ali İmran 3:118](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA/ayet/3:118.md) — عَنِتُّمْ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; sizden başkalarını dost edinmeyin. Onlar; sizi, şaşırtmaktan geri kalmazlar. Sıkıntıya düşmenizi isterler. Öfkeleri ağızlarından taşmaktadır. Sinelerinin gizlediği ise daha büyüktür. Düşünürseniz size ayetlerimizi açıkladık.

### [Nisa 4:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA/ayet/4:25.md) — الْعَنَتَ

وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Sizden; hür, inanmış kadınlarla evlenmeye güç yetiremeyen kimse, inanmış genç kızlarınızdan sağ ellerinizin sahib olduklarından (alsın) . Allah sizin imanınızı daha iyi bilir. Birbirinizdensiniz. Onlarla zinadan kaçınmaları, iffetli yaşamış ve gizli dost tutmamış olmaları halinde, velilerinin izniyle evlenin. Ve ma’ruf şekilde mehirlerini verin. Evlendiklerinde zina edecek olurlarsa; onlara hür kadınlara verilen cezanın yarısı verilir. Bu; içinizden, günaha girme korkusu olanlaradır. Sabretmeniz ise sizin için daha hayırlıdır. Allah, Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Tevbe 9:128](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA/ayet/9:128.md) — عَنِتُّمْ

لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Andolsun ki; size kendinizden bir peygamber gelmiştir. Sıkıntıya uğramanız kendisine ağır gelir. Sizin üzerinize düşkündür, mü’minlere rauf ve rahim’ dir.

### [Hucurat 49:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA/ayet/49:7.md) — لَعَنِتُّمْ

وَاعْلَمُوا أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ اللَّهِ لَوْ يُطِيعُكُمْ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمَانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيَانَ أُولَئِكَ هُمُ الرَّاشِدُونَ

Meal (IK): Hem bilin ki; içinizde Allah’ın peygamberi vardır. Şayet o, birçok işlerde size uymuş olsaydı; şüphesiz ki sıkıntıya düşerdiniz. Ama Allah; size imanı sevdirmiş ve onu kalblerinize ziynet yapmış; küfrü, fasıklığı ve isyanı da size çirkin göstermiştir. Rüşdünü bulanlar, işte onlardır.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والتاء والنون معهما
ع ن ت، ن ع ت، ن ت ع مستعملات ع ت ن، ت ن ع، ت ع ن مهملات
عنت:
العَنَتُ: إدخالُ المشقّةِ على إنسانٍ. عَنِتَ فلان، أي: لَقِيَ مشقّة. وتَعَنَّتُّه تَعَنُّتاً، أي: سألتُه عن شيءٍ أردتُ به اللَّبْسَ عليه والمشقّة. والعظم المجبورُ يصيبه شيءٌ فيُعْنِتُه إعناتاً، قال:
فأَرْغَمَ الله الأنوفَ الرُّغَّما
مَجدوعَها والعَنِتَ المُخَشَّما
المُخَشَّمُ: الذي قد كُسِرَتْ خياشيمُه مرّة بعد مرّة. والعَنَتُ الإثْمُ أيضاً. والعُنْتُوتُ: ما طال من الآكام كلّها.
نعت:
النَّعْتُ: وصفُكَ الشيءَ بما فيه. ويُقالُ: النَّعْتُ وصف الشيءِ بما فيه إلى الحسن مذهبُه، إلا أن يتكلّفَ متكلّفٌ، فيقول: هذا نعت سوء. فأمّا العرب العاربة فإنما تقول لشيءٍ إذا كان على استكمال النّعت: هو نعتٌ كما ترى، يريد التّتمة. قال:
أمّا القطاةُ فإنّي سوف أّنْعَتُـهـا		نَعْتاً يُوافِقُ نَعْتي بعضَ ما فيها
سكّاءُ مخطومةٌ في ريشها طَرَقٌ		حُمْرٌ قوادمُها سُود خوافـيهـا
البيتان لامرئ القيس. ويقال: صلماء أصحّ من سكّاء، لأن السّكك قِصَرٌ في الأذن. فلو قال: صلماء لأصاب.
والنعت: كل شيء كان بالغاً. تقول: هو نعت، أي: جيّد بالغ.
والنعت: الفرس الذي هو غاية في العتق والروع إنه لنعت ونعيت. وفرس نعتة، بيّنة النّعاتة وما كان نعتاً، ولقد نعت، أي: تكلف فعله. يقال: نعت نعاتة.
واستعنتّه، أي استوصفه.
والنعوت: جماعة النّعت، كقولك:نعت كذا ونعت كذا.

##### Türkçe

باب **العين** ve **التاء** ve **النون**’un onlarla birlikte olanı

**ع ن ت**، **ن ع ت**، **ن ت ع** kullanımdadır; **ع ت ن**، **ت ن ع**، **ت ع ن** ihmâl edilmiştir.

**عنت**:
**العَنَتُ**: bir insana meşakkati sokmaktır. “**عَنِتَ** falan”, yani: meşakkatle karşılaştı. Ve “onu **تَعَنَّتُّه** **تَعَنُّتاً**”, yani: ona bir şey hakkında sordum; onunla ona karşı karıştırmayı ve meşakkati murat ettim. Ve cebredilmiş kemik, ona bir şey isabet eder de onu **يُعْنِتُه** **إعناتاً** (ona meşakkat verir). Dedi ki:
فأَرْغَمَ الله الأنوفَ الرُّغَّما
مَجدوعَها والعَنِتَ المُخَشَّما
**المُخَشَّمُ**: burun delikleri defa sonra defa kırılmış olan. Ve **العَنَتُ** günah da (demektir). Ve **العُنْتُوتُ**: bütün tümseklerin uzayanı (uzun olanı).

**نعت**:
**النَّعْتُ**: senin bir şeyi, onda olanla vasfetmendir. Ve denilir: **النَّعْتُ** bir şeyi, onda olanla, güzelliğe doğru gidişi üzere vasfetmektir; ancak bir mütekellif tekellüf eder de “bu, kötülük nitelemesidir” derse başka. Fakat saf Araplar ise, bir şeye nitelemenin tamamlanması üzere olduğu vakit ancak şöyle der: “o, gördüğün gibi bir nitelemedir”; tamamlamayı kasteder. Dedi ki:
أمّا القطاةُ فإنّي سوف أّنْعَتُـهـا		نَعْتاً يُوافِقُ نَعْتي بعضَ ما فيها
سكّاءُ مخطومةٌ في ريشها طَرَقٌ		حُمْرٌ قوادمُها سُود خوافـيهـا
İki beyit İmru’ul-Kays’ındır. Ve denilir: “صلماء”, “سكّاء”dan daha doğrudur; çünkü **السّكك** kulakta kısalıktır. Şayet “صلماء” deseydi, isabet ederdi.

Ve **النعت**: erişmiş (olgunlaşmış) olan her şeydir. Dersin ki: “o, **نعت**tir”, yani: iyi, erişmiş.

Ve **النعت**: asalet ve heybet bakımından nihayet olan attır; muhakkak o, **نعت** ve **نعيت**tir. Ve **نعتة** bir at; **النّعاتة**’sı açık olan; ve **نعتاً** olan (şey). “Ve gerçekten **نعت**”, yani: onun fiilini tekellüf etti. Denilir: “**نعت** **نعاتة**”.

Ve “onu **استعنتّه**”, yani: onu vasıflandırmasını istedim.

Ve **النعوت**: **النّعت**in cemaatidir; senin “şu nitelik ve şu nitelik” demen gibi.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العَنْتُ: الإثمُ. وقد عَنِتَ الرجل. وقال تعالى: "عزيزٌ عليه ما عَنِتُّمْ". وقوله: "ذلك لمن خَشِيَ العَنَتَ منكم" يعني الفجور والزنا. والعَنَتُ أيضاً: الوقوع في أمرٍ شاقّ. وقد عَنِتَ وأعْنَتَهُ غيره. ويقال للعظم المجبور إذا أصابه شيءٌ فهاضَهُ: قد أعْنَتَهُ، فهو عَنِتٌ ومُعْنَتٌ. وجاءني فلان مُتَعَنِّتاً، إذا جاء يطلب زَلَّتَكَ.

##### Türkçe

**العَنْتُ**: günah. Ve adam **عَنِتَ**. Ve Yüce Allah dedi: “Ona ağır gelir, sizin **ما عَنِتُّمْ** (sıkıntıya düşmeniz).” Ve O’nun sözü: “Bu, sizden **العَنَتَ**’ten korkan kimse içindir” yani fücur ve zina. Ve **العَنَتُ** ayrıca: zor bir işin içine düşmek. Ve **عَنِتَ**; ve başkası onu **أعْنَتَهُ**. Ve kırık kemik için, eğer ona bir şey isabet eder de onu ezerse: “Onu **أعْنَتَهُ**” denir; o da **عَنِتٌ** ve **مُعْنَتٌ**’dir. Ve falan kimse bana **مُتَعَنِّتاً** geldi; yani senin sürçmeni arayarak geldiğinde.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والتاء مع النون
عتن ، عنت ، نتع ، نعت : مستعملة .
عتن : أهمل الليث عتن وهو مستعمل ، أخبرني المنذريّ عن الحَرّانيّ عن ابن السكّيت قال : يقال : عَتَله إلى السِجْن وعَتَنه يَعْتِنه ويَعْتُنه عَتْناً إذا دفعه دَفْعاً عَنيفاً . أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ قال : العُتُن : الأشِدَّاء ، جمع عَتُونٍ ، وعاتِنٍ إذا تشدّد على غريمه وآذاه .
عنت : قال الله عزّ وجلّ : ( لِمَنْ خَشِىَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ ) ( النِّساء : 25 ) نزلت الآية فيمن لم يستطع طَوْلاً أي فَضْل مالٍ ينكح به حُرّة ، فله أن ينكح أمَة ، ثم قال : ( ذَلِكَ لِمَنْ خَشِىَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ ( . وهذا يوجب أن من لم يخش العَنَت ووجد طَوْلاً لحُرَّة أنه لا يحلّ له أن ينكح أَمَة . واختلف الناس في تفسير العَنَت . فقال بعضهم : معناه : ذلك لمن خاف أن يحمله شدّة الشَّبَق والغُلْمة على الزنى فيلقى العذاب العظيم في الآخرة ، والحَدَّ في الدنيا . وقال بعضهم : معناه : أن يعشق أَمَة ، وليس في الآية ذكر عشق ، ولكن ذا العِشقِ يلقى عَنَتاً . وقال أبو العباس محمد بن يَزيد الثُمَاليّ : العَنَت ههنا : الهلاك . وأخبرني المنذريّ عن أبي الهَيْثَم أنه قال : العَنَت في كلام العرب : الجَوْر والإِثْم والأَذَى . قال : فقلت له : آلتعنُّت من هذا ؟ قال : نعم ، يقال : تعنت فلان فلاناً إذا أدخل عليه الأَذَى . وقال أبو إسحاق الزجَّاج : العَنَت في اللغة : المَشَقَّة الشديدة ؛ يقال : أكمَة عَنُوت إذا كانت شاقَّة
المَصْعَد . قلت : وهذا الذي قاله أبو إسحاق صحيح ، فإذا شَقَّ على الرجل العُزْبة وغلبته الغلْمة ولم يجد ما يتزوّج به حُرّة فله أن ينكح أَمَة ؛ لأن غلبة الشهوة واجتماعَ الماء في صُلْب الرجل ربما أدّى إلى العِلَّة الصعبة ، والله أعلم .
وقول الله عزّ وجلّ : ( وَلَوْ شَآءَ اللَّهُ لأَعْنَتَكُمْ ) ( البقرة : 220 ) معناه : ولو شاء الله لشدَّد عليكم وتعبَّدكم بما يَصعب عليكم أداؤه ؛ كما فَعل بمن كان قبلكم . وقد يوضع العَنَت موضع الهلاك ، فيجوز أن يكون معناه : لو شاء اللَّه لأعنتكم أي أهلككم بحكم يكون فيه غير ظالم . وقول الله عزّ وجلّ : ( عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ ) ( التّوبَة : 128 ) معناه : عزيز عليه عَنَتكم ، وهو لقاء الشدّة والمشقّة . وقال بعضهم : معناه : عزيز عليه أي شديد ما أعنتكم أي ما أوردكم العَنَت والمَشَقَّة . وقوله عزّ وجلَّ : ( نَادِمِينَ وَاعْلَمُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ اللَّهِ لَوْ يُطِيعُكُمْ فِى كَثِيرٍ مِّنَ الاَمْرِ لَعَنِتُّمْ وَلَاكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الاِيمَانَ ) ( الحُجرَات : 7 ) أي لو أطاع مثل المُخْبِر الذي أخبره بما لا أصل له كان سعى بقوم من العرب إلى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنهم ارتدّوا لوقعتم في عَنَت أي فساد وهلاك . وهو قوله عزّ وجلّ : ( رَّحِيمٌ ياأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِن جَآءَكُمْ فَاسِقُ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَن تُصِيببُواْ قَوْمَا بِجَهَالَةٍ ) ( الحُجرَات : 6 ) الآية .
وقال الليث : يقال : أعنت فلان فلاناً إعناتاً إذا أدخل عليه عَنَتاً أي مَشَقَّة .
قال : وتعنَّته تعنُّتاً إذا سأله عن شيء أراد به اللَبْس عليه والمشَقَّة .
قال : والعَظْم المجبور يصيبه شيء فَيُعْنِته . قلت : معناه : أنه يَهيضه ، وهو كسر بعد انجبار ، وذاك أشدّ من الكسر الأوّل .
وقال ابن شُمَيل : العَنَت : الكسر ، وقد عنِتَت يده أو رجله أي انكسرت . وكذلك كل عظم . وأنشد :
فداوِ بها أضلاع جنبيك بعدما
عَنِتن وأعيتك الجبائر من عَلُ
وقال النَضْر : الوَثْءُ ليس بعَنَت ، لا يكون العَنَت إلا الكسر . والوَثْء : الضرب حتى يَرْهَص الجلدَ واللحم ويصل الضرب إلى العظم من غير أن ينكسر .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : الإعنات : تكليف غير الطاقة .
ويقال : أعْنت الجابر الكسيرَ إذا لم يَرفُق به ، فزاد الكسرَ فساداً . وكذلك راكب الدابَّة إذا حمله على ما لا يحتمله من العُنْف حتى يَظْلعَ فقد أعْنته . وقد عنِتَت الدابَّة . وجُملة العَنَت الضرر الشاقّ المؤذي . والعُنْتُوت : العَقَبة الكَئُود الشاقَّة ، وهي العَنُوت أيضاً ، قاله ابن الأعرابيّ وغيره .
قال : وعُنْتُوت القوس : هو الحَزّ الذي تدخل فيه الغانة ، والغانة : حَلْقة رأس الوَتَر .
وقال ابن الأنباريّ : أصل العَنَت التشديد وتعنَّته إذا ألزمه ما يصعُب عليه .
نعت : قال الليث : النَعْت : وصفك الشيء تَنْعته بما فيه وتبالغ في وصفه .
قال : وكلّ شيء كان بالغاً تقول له : هذا
نَعْت أي جيّد بالغ .
قال : والفرس النَعْت : الذي هو غاية في العِتْق . وما كان نعتاً ولقد نَعُتَ ينعُت نَعَاتة . فإذا أردت أنه تكلَّف فعله قلت : نعِت .
قال : واستنعتُّه أي استوصفتُه . وجمع النعت نُعُوت .
وقال غيره : فرس نَعْت ومُنْتَعِت إذا كان موصوفاً بالعِتْق والجَودة والسَبْق .
وقال الأخطل :
إذا غرّق الآلُ الإكامَ علونه
بمنتعِتات لا بغالٍ ولا حُمُرْ
والمنتعِت من الدوابّ والناس : الموصوف بما يفضّله على غيره من جنسه . وهو مفتعل من النعت . يقال : نعتّه فانتعت ؛ كما يقال : وصفته فاتّصف . ومنه قول أبي دُواد الإياديّ :
جار كجار الحُذَاقيّ الذي اتّصفا
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : أنْعَتَ إذا حَسُن وجههُ حتى يُنْعَت .
نتع : قال ابن المظفّر : نَتَع العَرَق نُتُوعاً . وهو شِبه نَبَع نُبوعاً ، إلا أن نَتَع في العَرَق أحسن .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال أنتع الرجلُ إذا عرق عَرَقاً كثيراً .
وقال شمر : قال خالد بن جَنْبة في المتلاحِمة من الشِجَاج : وهي التي تشقّ الجِلد فتزِلّه فينتِعُ اللحم ولا يكون للمسْبار فيه طريق .
قال : والنَتْع : ألاَّ يكون دونه شيء من الجِلد يواريه ، ولا وراءه عَظْم يخرج قد حال دون ذاك العظم ، فتلك المتلاحمة .

##### Türkçe

باب **العين** ve **التاء** ile **النون**

**عتن** ، **عنت** ، **نتع** ، **نعت**: kullanımdadır.

**عتن**: **الليث** **عتن**’i ihmâl etti; hâlbuki o kullanımdadır. Bana **المنذريّ** **الحَرّانيّ**’den, o da **ابن السكّيت**’ten haber verdi; dedi ki: Denir ki: Onu hapishaneye **عَتَله** ve onu **عَتَنه**; **يَعْتِنه** ve **يَعْتُنه**; **عَتْناً** (yani) onu şiddetli bir itişle ittiği zaman. **أبو العبّاس** **ابن الأعرابيّ**’den (şunu) söyledi: **العُتُن**: şiddetliler (kimseler)dir; **عَتُونٍ**’un ve **عاتِنٍ**’in cem‘idir; (bu) alacaklısına karşı sertleştiği ve ona eziyet ettiği zaman (söylenir).

**عنت**: Allah عزّ وجلّ dedi: ( **لِمَنْ خَشِىَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ** ) ( **النِّساء**: 25 ). Âyet, kendisiyle hür bir kadınla evleneceği bir **طَوْلاً**a, yani mal fazlalığına güç yetiremeyen kimse hakkında indi; onun için bir câriye ile evlenmesi vardır. Sonra dedi: ( **ذَلِكَ لِمَنْ خَشِىَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ** ). Bu, **العَنَت**’ten korkmayan ve hür bir kadın için **طَوْلاً** bulan kimseye câriye ile evlenmenin helâl olmadığını gerektirir. İnsanlar **العَنَت**’in tefsirinde ihtilâf ettiler. Bazıları dedi ki: Mânâsı: bu, şiddetli şehvetin ve azgınlığın onu zinaya sevk etmesinden korkan kimse içindir; böylece âhirette büyük azaba, dünyada da had cezasına uğrar. Bazıları dedi ki: Mânâsı: bir câriyeye âşık olmasıdır; âyette aşk zikri yoktur; fakat aşk sahibi **عَنَتاً**a uğrar. **أبو العباس محمد بن يَزيد الثُمَاليّ** dedi: Burada **العَنَت**: helâktir. Bana **المنذريّ** **أبي الهَيْثَم**’den haber verdi; dedi ki: Arapların كلامında **العَنَت**: zulüm, günah ve eziyettir. Dedi ki: Ona dedim: **آلتعنُّت** bundan mıdır? Dedi ki: Evet; denir ki: Falan, falana **تعنت** etti; ona eziyeti soktuğu zaman. **أبو إسحاق الزجَّاج** dedi: Lugatte **العَنَت**: şiddetli meşakkattir; denir ki: **أكمَة عَنُوت**; (yani) çıkışı meşakkatli olduğu zaman.

Dedim ki: **أبو إسحاق**’ın söylediği bu doğrudur. Öyleyse bekârlık adama ağır geldiğinde ve azgınlık ona galip geldiğinde ve hür bir kadınla evleneceği şeyi bulamadığında, onun için bir câriye ile evlenmesi vardır; çünkü şehvetin galebesi ve suyun erkeğin belinde toplanması bazen zor hastalığa götürür; Allah daha iyi bilir.

Allah عزّ وجلّ’ün sözü: ( **وَلَوْ شَآءَ اللَّهُ لأَعْنَتَكُمْ** ) ( **البقرة**: 220 ) mânâsı: Allah dileseydi size ağırlaştırırdı ve size, edâsı size zor gelen şeylerle ibadet yüklerdi; sizden öncekilere yaptığı gibi. **العَنَت** helâk yerine de konulur; öyleyse mânâsı: Allah dileseydi sizi **أعنتكم** ederdi, yani sizi, içinde zulmetmeyen bir hükümle helâk ederdi, câiz olur. Allah عزّ وجلّ’ün sözü: ( **عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ** ) ( **التّوبَة**: 128 ) mânâsı: sizin **عَنَت**iniz ona ağırdır; o da şiddet ve meşakkatle karşılaşmaktır. Bazıları dedi ki: Mânâsı: ona ağırdır; yani sizi **أعنتكم** eden şey, yani sizi **العَنَت** ve meşakkate sevk eden şey şiddetlidir. Allah عزّ وجلّ’ün sözü: ( **نَادِمِينَ وَاعْلَمُو اْ أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ اللَّهِ لَوْ يُطِيعُكُمْ فِى كَثِيرٍ مِّنَ الاَمْرِ لَعَنِتُّمْ وَلَاكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الاِيمَانَ** ) ( **الحُجرَات**: 7 ) yani: kendisine aslı olmayan şeyi haber veren haberci gibi olana itaat etseydi, Araplardan bir kavim hakkında Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) onların dinden döndüklerini (söyleyerek) koşardı; siz de **عَنَت**e, yani fesat ve helâke düşerdiniz. Bu, Allah عزّ وجلّ’ün sözü olan: ( **ياأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُو اْ إِن جَآءَكُمْ فَاسِقُ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُو اْ أَن تُصِيببُواْ قَوْمَا بِجَهَالَةٍ** ) ( **الحُجرَات**: 6 ) âyetidir.

**الليث** dedi: Denir ki: Falan, falana **أعنت** etti; **إعناتاً**; ona **عَنَتاً** yani meşakkat soktuğu zaman. Dedi ki: Onu **تعنَّته**; **تعنُّتاً**; ona, onunla kendisine karıştırma ve meşakkat murad ettiği bir şey hakkında soru sorduğu zaman. Dedi ki: Kaynamış kemik bir şeye uğrar da onu **فَيُعْنِته**. Dedim ki: Mânâsı: onu ezer; o, kaynamadan sonra kırılmadır; bu da ilk kırılmadan daha şiddetlidir.

**ابن شُمَيل** dedi: **العَنَت**: kırıktır; eli veya ayağı **عنِتَت**; yani kırıldı. Aynı şekilde her kemik. Şiir okudu:
فداوِ بها أضلاع جنبيك بعدما
عَنِتن وأعيتك الجبائر من عَلُ

**النَضْر** dedi: **الوَثْءُ** **عَنَت** değildir; **العَنَت** ancak kırık olur. **الوَثْءُ**: deriyi ve eti gevşetinceye kadar vurmak ve vuruşun kemiğe, kırılmaksızın ulaşmasıdır.

**أبو العباس** **ابن الأعرابيّ**’den rivayet etti; dedi ki: **الإعنات**: gücün yetmediği şeyi yüklemektir.

Ve denir ki: **أعْنت** eden, kırığı saran kimse, kırığa yumuşak davranmadığı zaman; böylece kırığı daha fazla bozulmaya artırır. Aynı şekilde binek hayvanına binen kimse, onu şiddetten, onun taşıyamayacağı şeye yükler de topallar hâle getirirse, onu **أعْنته** etmiştir. Hayvan da **عنِتَت** olmuştur. **العَنَت**’in cümlesi: meşakkatli, eziyet verici zarardır. **العُنْتُوت**: sarp, meşakkatli yokuştur; o, **العَنُوت** dadır; bunu **ابن الأعرابيّ** ve başkası söyledi.

Dedi ki: Yayın **عُنْتُوت**u: **الغانة**’nin girdiği çentiktir; **الغانة**: kiriş başının halkasıdır.

**ابن الأنباريّ** dedi: **العَنَت**’in aslı şiddetlendirmedir; onu **تعنَّته** ettiğin zaman, ona zor gelen şeyi ona ilzâm ettin.

**نعت**: **الليث** dedi: **النَعْت**: bir şeyi, onda olanla vasfetmendir; onu **تَنْعته** edersin ve vasfinda mübalağa edersin. Dedi ki: Her şey ki ileri derecede olursa ona dersin ki: bu **نَعْت**; yani iyi, ileri derecede. Dedi ki: **الفرس النَعْت**: soylulukta nihayet olan attır. Ve her ne **نعتاً** olursa, muhakkak **نَعُتَ**; **ينعُت**; **نَعَاتة**. Eğer onun bunu yapmayı tekellüf ettiğini murad edersen, **نعِت** dersin. Dedi ki: Onu **استنعتُّه**; yani onu vasfetmesini istedim. **النعت**’in cem‘i **نُعُوت**tur.

Başkası dedi: At **نَعْت** ve **مُنْتَعِت**tir; soyluluk, kalite ve yarışta önde oluşla vasfedildiği zaman. **الأخطل** dedi:
إذا غرّق الآلُ الإكامَ علونه
بمنتعِتات لا بغالٍ ولا حُمُرْ

**المنتعِت** hayvanlardan ve insanlardan: cinsinden başkasına üstün kılan şeyle vasfedilmiş olandır. O, **النعت**’ten **مفتعل**dir. Denir ki: Onu **نعتّه** ettim de o **فانتعت** oldu; denildiği gibi: onu **وصفته** ettim de o **فاتّصف** oldu. Ondan, **أبي دُواد الإياديّ**’nin sözü:
جار كجار الحُذَاقيّ الذي اتّصفا

**أبو العباس** **ابن الأعرابيّ**’den (şunu) söyledi: **أنْعَتَ**; yüzü güzelleştiği zaman; ta ki **يُنْعَت** edilsin.

**نتع**: **ابن المظفّر** dedi: Ter **نَتَع** eder; **نُتُوعاً**. O, **نَبَع**’a benzer; **نُبوعاً**; ancak terde **نَتَع** daha güzeldir. **أبو العباس** **ابن الأعرابيّ**’den rivayet etti; dedi ki: Adam **أنتع** eder; çok terlediği zaman.

**شمر** dedi: **خالد بن جَنْبة**’nin, baş yarıklarının **المتلاحِمة**sinde söylediğini (nakletti): O, deriyi yarıp onu kaydıran, böylece eti **فينتِعُ** eden (yaradır); ve onda **المسْبار** için bir yol olmaz. Dedi ki: **النَتْع**: onun altında onu örten deriden bir şeyin olmaması ve onun arkasında, o kemiğin önüne geçmiş bir çıkık kemiğin bulunmamasıdır; işte o **المتلاحمة**dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والنون وما يثلثهما([1]))
(عني) العين والنون والحرف المعتل أصولٌ ثلاثة: الأوّل القَصْد للشيء بانكماشٍ فيه وحِرْصٍ عليه، والثاني دالٌّ على خُضوع وذُلّ، والثالث ظهورُ شيء وبروزُه.
 فالأوّل منه([2]) عُنِيت بالأمر وبالحاجة. قال ابن الأعرابيّ: عَنِي بحاجتي وعُنِي- وغيره قال أيضاً ذلك. ويقال مثل ذلك: تعنّيت أيضاً، كل ذلك يقال -عِنايةً وعُنِياً فأنا مَعْنيّ به وعَنٍ به. قال الأصمعيّ: لا يقال عَنِيَ. قال الفرّاء: رجل عانٍ بأمري، أي مَعْنِيّ به. وأنشد:
عانٍ بِقصْوَاها طويلُ الشُّغْلِ *** له جَفيرانِ وأيُّ نَبْلِ([3])
 ومن الباب: عَناني هذا الأمر يَعنينِي عِنايةً، وأنا معنِيٌّ [به] واعتنيت به وبأمره.
 والأصل الثاني قولهم: عَنَا يَعنو، إذا خضَع. والأسيرُ عانٍ. قال أبو عمرو: أَعْنِ هذا الأسير([4]) ، أي دَعْه حتَّى ييبَس القِدّ عليه. قال زهير:
ولولا أن ينالَ أبا طَرِيفٍ *** إسارٌ من مَليكٍ أو عَنَاءُ([5])
 قال الخليل: العُنُوّ والعَناء: مصدرٌ للعاني. يقال عانٍ أقرَّ بالعُنُوّ، وهو الأسير. والعاني: الخاضع المتذلّل. قال الله تعالى:﴿وَعَنَتِ الوُجُوهُ لِلْحَيِّ القَيُّومِ﴾ [طه 111] . وهي تَعنُو عُنوّاً. ويقال للأسير: عنا يعنو. قال:
* ولا يقال طَوَالَ الدَّهرِ عانيها *
 وربّما قالوا: أَعْنُوه، أي ألقوه في الإسار. وكانت تلبية أهلِ اليمن في الجاهلية هذا:
جاءت إليك عانيه *** عبادُك اليمانِيَهْ
كيما تحجّ الثَانيهْ  *** على قِلاصٍ ناجِيَه
 ويقولون: العاني: العبد. والعانية: الأمَة. قال أبو عمرو: وأعنيته* إذا جعلتَه مملوكاً. وهو عانٍ بَيِّن العَناء. والعَنوة: القَهر. يقال أخذناها عَنْوة، أي قهراً بالسيف. ويقال: جئت إليك عانياً، أي خاضعاً. ويقولون([6]) : العَنوة: الطاعة. قال:
* هلَ أنتَ مُطيعِي أيُّها القلبُ عَنوةً *
 والعناء معروف، وهو من هذا. قال الشيبانيُّ: رُبَّتْ عَنْوةٍ لك من هذا الأمر، أي عناء. قال القطاميّ:
وَنأتْ بحاجتنا ورُبَّتَ عَنوةٍ *** لك من مواعدها التي لم تَصدُقِ([7])
 قالوا: وتقول العرب: عَنَوْتُ عند فلانٍ عُنُوّاً، إذا كنتَ أسيراً عنده. ويقولون في الدعاء على الأسير: لا فَكَّ الله عُنْوَته! بالضم، أي إساره.
 ومن هذا الباب، وهو عندنا قياسٌ صحيح: العَنِيَّة، وذلك أنها تُعنِّي كأنّها تُذِلّ وتَقْهَر وتشتدُّ على من طُلِيَ بها. والعَنِيَّة: أبوال الإبل تَخْثُر، وذلك إذا وُضعت في الشَّمس. ويقولون: بَل العَنِيّة بولٌ يُعْقَد بالبَعْر. قال أوس:
كأنّ كُحَيلاً مُعْقَداً أو عَنيَّةً *** على رَجْع ذفراها من اللِّيث واكفُ([8])
 قال أبو عبيد من أمثال العرب: "عَنِيَّةٌ تَشِفي الجَرَب([9]) "، يضرب مثلاً لمن يُتداوَى بعقله ورأيه([10]) ، كما تُداوَى الإبل الجَرْبَى بالعنيَّة. قال بعضهم: عَنَّيت البعير، أي طليتُه بالعَنِيّة. وأنشد:
على كلِّ حرباء رعيل كأنّه *** حَمُولةُ طالٍ بالعَنيَّة ممهلِ([11])
 والأصل الثالث: عُنْيان الكِتاب، وعُنوانه، وعُنْيانه. وتفسيره عندنا أنّه البارز منه إذا خُتم. ومن هذا الباب مَعنى الشَّيء. ولم يزد الخليل على أنْ قال: معنى كلِّ شيء: مِحْنَتُه وحاله التي يَصِير إليها أمره([12]) .
 قال ابنُ الأعرابيّ: يقال ما أعرِف معناه ومَعناته. والذي يدلُّ عليه قياسُ اللُّغة أنَّ المعنى هو القَصْد الذي يَبرُز ويَظهر في الشَّيْء إذا بُحث عنه. يقال: هذا مَعنَى الكلامِ ومعنى الشِّعر، أي الذي يبرز من مكنون ما تضمَّنه اللَّفظ. والدَّليل على القياس قول العرب: لم تَعْنِ هذه الأرضُ شيئاً ولم تَعْنُ أيضاً، وذلك إذا لم تُنبت، فكأنَّها إذ كانت كذا فإنّها لم تُفِد شيئاً ولم تُبْرِز خيراً. ومما يصحِّحه قولُ القائل([13]) :
ولم يَبقَ بالخلصاء مِمّا عَنَتْ به  *** من البَقْل إلاَّ يُبْسُها وهَجيرُها
 ومما يصحِّحه أيضاً قولهم: عَنَتِ القِرْبةُ تَعنُو، وذلك إذا سال ماؤها. قال المتنخِّل:
* تعنو بِمَخْرُوتٍ([14]) *
 قال الخليل: عنوانُ الكتابِ يقال منه: عَنَّيْت الكتاب، وعنَّنْته، وعَنْوَنته. قال: وهو فيما ذَكَروا مشتقٌّ من المعنَى. قال غيره: مَن جعل العنوان من المعنى قال: عَنَّيت بالياء في الأصل. وعُنوانٌ تقديرهُ فُعْوَال. وقولك عَنْونْت فهو فَعْولْت. قال الشَّيباني: يقال ما عَنَا من فلانٍ خيرٌ، وما يعنو من عملك هذا خيرٌ عَنْواً.
(عنب) العين والنون والباب أُصَيلٌ يدلُّ على ثمرٍ معروف، وكلمةٍ غير ذلك.
 فالثَّمر العِنَب، واحدته عِنَبة. ويقولون: ليس في كلامهم فِعَلة إلاّ عِنَبة. وربمَّا قالوا للعِنَب العِنَباء. قال:
* العِنَباء المتَنَقّى والتِّينْ ([15]) *
 وربَّما جمعوا العنب على الأعناب. ويقال رجل عانِبٌ، أي كثير العنب، كما يقال تامرٌ ولابنٌ.
 والكلمة الأخرى: العَنَبان، على وزن فَعَلان: الوَعِل الطَّويل القرون. قال:
* يشدُّ شدّ العَنَبانِ البارِحِ *
 ويقال للظَّبْي النَّشيط: العَنَبان، ولا يُبنَى منه فِعْل.
(عنت) العين والنون والتاء أصلٌ صحيح يدلُّ على مَشَقّة وما أشبَهَ ذلك، ولا يدلُّ على صحّة ولا سهولة.
 قال الخليل: العَنَت: المشقّة تدخلُ على اللسان. تقول عَنِتَ فلان، أي لِقيَ عَنَتاً، يعني مشقّة. وأعْنَتَه فلانٌ إعناتاً، إذا أدخل عليه عَنَتاً. وتَعَنَّته تَعَنُّتاً، إذا سأله عن شيء أراد به اللَّبْسَ عليه والمشقّة.
 قال ابن دريد([16]) : العَنَت: العَسْف والحمل على المكروه. أعْنَتَه يُعْنته إعناتاً.
 ويُحمَل على هذا ويقاسُ عليه([17]) ، فيقال للآثِم: عَنِت عَنَتاً، إذا اكتسب مأثماً. قال الفَرّاء في قولـه تعالى: ﴿ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ العَنَتَ مِنْكُمْ﴾ [النساء 25]، أي يرخّص لكم في تزويج الإماء إذا خافَ أحدُكم أن يَفجُر. قال الزّجَّاج: العَنَت في اللغة: المَشَقّة الشديدة. يقال أكَمَةٌ عَنوتٌ، أي شاقّة. قال المبرِّد: العَنَت هاهنا: الهلاك: وقال غيره: معناه ذلك لمن خاف أن تحمله الشَّهْوَةُ على الزِّنَى، فيلقى الإثمَ العظيمَ في الآخرة.
(عنج) العين والنون والجيم أصلٌ صحيح واحدٌ يدلُّ على جَذْبِ شيء بشيء يمتدّ، كحبلٍ وما أشبهه. قال الخليل: العِنَاح: سَيْر أو خيط يُشدُّ في أسفل الدّلو، ثمَّ يشَدُّ في عُروتها. وكلُّ شيء لـه ذلك فهو عِنَاج. فإذا انقطع الحبلُ أمسك العِناجُ الدَّلوَ أن تقع في البئر. قال: [وكلُّ] شيء تجذبه إليك فقد عَنَجتَه. قال:
قومٌ إذا عقَدوا عَقداً لجارهم *** شدوا العِنَاج وشدُّوا فوقه الكَرَبا([18])
 وقال آخر:
وبعضُ القولِ ليس له عِناجٌ *** كسَيلِ الماء ليس لـه إتاءُ([19])
الإتاء: المادّة. وجمع العِناج عُنُج، وثلاثةُ أعنِجة. والرجل يَعْنُِج إليه رأسَ بعيره، أي يجذِبُه بخِطامه. ويقال: إنّ العِناج إنّما يكون في عُرَى الدَّلو، ولا يكون في أسفلها. وأنشد:
لها عِناجانِ وسِتُّ آذانْ([20])  *** واسعةُ الفَرْغ أديمان اثنانْ
قال ابنُ الأعرابيّ: عَنَجْت الدّلو وأعْنَجْتُها. قال أبو زيد: العَنْج: جذبُك رأسَها وأنت راكبُها. يعني النّاقة. قال أبو عُبيدة: من أمثالهم في الذي لا يَقبل الرّياضة: "عَوْدٌ يُعَلّم العَنْج". وأما الذي ذكرناه من قوله:
* وبعض القول ليس له عِناجٌ *
 فقال أبو عمرو بن العلاء: العِناج في القول: أن يكون [له] حصاةٌ فيتكلّم بعلمٍ ونَظر، وإذا لم يكن لـه عِناج خرجَ منه ما لا يريد صاحبُه. ومعنى هذا الكلام ألاَّ يكون لكلامه خِطام ولا زِمام، فهو يذهب بحيث لا معنى لـه. وتقول العرب: عِناج أمْرِ فلان، أي مَقَاده ومِلاك أمره. وأمّا العُنجوج فالرَّائِع من الخيل، والجمع عناجيج. قال الشّاعر:
نحنُ صَبَحْنا عامراً وعَبْسا *** جُرْداً عناجيجَ سبقْن الشَّمْسا([21])
 فمحتملٌ أن يكون اسماً موضوعاً من غير قياس كسائر ما يشذُّ عن الأصول، ومحتمل أن يكون سمِّي بذلك لطوله أو طول عنقِه، فقياسٌ بالحبل الطويل.
 قال أبو عبيدة: العُنجوج من الخيل: الطويل العُنق، والأنثى عنجوجة. ومما يؤيِّد هذا التَّأويلَ قولهم: استقام عُنْجُوج القومِ، أي سَنَنُهم. فهذا يصحِّح ذاك؛ لأن السَّنَن يمتدُّ أيضاً.
 وممَّا حُمِل على هذا تشبيهاً قولُهم: عناجيج الشَّباب، وهي أسبابه. قال ابن أحمر:
* ومضَتْ عناجيجُ الشَّباب الأغْيَدِ *
 ويقولون: رجل مِعْنَج، إذا تعرَّض في الأمور، كأنّه أبداً يمدُّ بسبب منها فيتعلَّق به.
(عند) العين والنون والدال أصلٌ صحيح واحدٌ يدلُّ على مجاوزةٍ وتركِ طريق الاستقامة. قال الخليل: عَنَد الرّجل، وهو عانِدٌ، يَعْنُد عُنودَاً، إذا عَتا وطَغى وجاوَزَ قَدْرَه. ومنه المعانَدة، وهي أن يعرف الرّجُل الشيءَ، ويأبى أن يقبله. يقال: عَنَدَ فلانٌ عن الأمر، إذا حادَ عنه. والعَنُود من الإِبل: الذي لا يخالط الإبل، إنما هو في ناحية. قال:
وصاحبٍ ذي رِيبةٍ عَنُودِ  *** بَلّدَ عني أسوأ التبليدِ
 ويقال: رجلٌ عنودٌ، إذا كان وحدَه لا يُخالِط الناس. وأنشد:
ومولى عَنودٍ ألحقته جريرةٌ  *** وقد تُلْحِق المولى العَنودَ الجرائرُ([22])

 قال: وأمّا العَنيد، فهو من التجبُّر، لذلك خالفوا بين العَنيد، والعَنود، والعاند. ويقال للجبّار العَنيدِ: لقد عَنَد عَنْداً وعُنُوداً.
 قال الخليل: العِرق العاند: الذي يتفجَّر منه الدّمُ فلا يكاد يَرقَأ. تقول: عَنِد عِرقُه.
 قال ابن دُريد([23]) : طريقٌ عاند، أي مائل. وناقة عَنودٌ، إذا تنكّبت الطّريقَ مِن نشاطها وقوّتها. قال الراجز:
إذا ركبتمْ فاجعَلوني وَسَطا *** إنِّي كبيرٌ لا أُطيق العُنَّدَا([24])
 ما عنه عُنْدَُدٌ([25]) : أي ما منه بدّ، فهذا من الباب. تفسير ما عنه عَنْدَُد، أي ما عنه مَيل ولا حَيدُودة. قال جندل:
ما الموتُ إلاّ مَنْهل مُستَوْرَدُ  *** لا تأمَننْه ليس عنه عُنْدَُدُ
ويقال: *أعْنَدَ في قَيئِه، إذا لم ينقطع. قال يعقوب: عِرْقٌ عاند قد عَنَدَ يَعْنُد دمُه، أي بأخذ في شِقّ. قال:
وأيُّ شيء لا يحبُّ ولدَهُ *** حتى الحبارى ويَدُفُّ عَنَدَه([26])
 أي ناحية منه يُراعيه. ويقال: استَعْنَدَ البعيرُ، إذا غَلَب قائدَه على الزِّمام فجرّه. ومن الباب مثلٌ من أمثالهم: "إنَّ تحت طِرِّيقَتِهِ لعِنْدَأْوَةً". الطِّرِّيقة: اللِّين. يقال: إن تحت ذلك اللِّين لعظمةً وتجاوُزاً وتعدِّياً.
 فأمّا قولُهم: زيدٌ عِنْدَ عمرو، فليس ببعيدٍ أن يكون من هذا القياس، كأنَّه قد مال عن الناسِ كلِّهم إليه حتى قرُبَ منه ولزِقَ به.
(عنـز) العين والنون والزاء أصلانِ صحيحان: أحدهما يدلُّ على تنحّ وتعزُّل، والآخر جنسٌ من الحيوان.
 فالأول: قولهم: اعتنَز فلانٌ، أي تنحَّى وترك النّاحيةَ اعتنازاً. ويقال: مالي عنه مُعْتَنَزٌ، أي مُعتَزَل، وأنشدوا:
كأنِّي سهيلٌ واعتنازُ محلِّه  *** تعرُّضُه في الأفق ثم يجورُ
 والأصل الآخر العَنْز: الأنثى من المِعْزى ومن الأوعال والظِّباء. ويقال للأنثى من أولاد الظباء عَنْز، وثلاثُ أعنُز، والجمع عِنَازٌ. قال أبو حاتم: لم أسمع في الغَنَم إلاّ ثلاث أعنُز، ولم أسمع العِنَازَ إلاّ في الظباء. ويقولون: العَنْز: ضربٌ من السمك. وربما قالوا للأنثى من العِقبان عَنْز. قال بعضهم: العَنْز: العُقاب. وكلُّ ذلك مِمَّا حُمِل على العَنْز من الغنم.
 ومما شذَّ عن هذا الباب وعن الأوَّل: العَنَزة، كهيئة العَصا. وبه سمِّيَ عَنَزَة من العرب.
 ومن الباب الأوَّل قولهم مُعَنَّز الوجه، إذا كان خفيفَ لحمِ الوجه. وهذا كأنه مشبَّه بالعَنْز من الغنم. ومن الأماكن عُنَيزةُ، وهي أرضٌ. قال مهلهل:
كأنَّا غُدْوةً وبني أبِينا *** بجنب عُنَيزةٍ رَحَيَا مُديرِ([27])
 (عنس) العين والنون والسين أصلٌ صحيح واحدٌ يدلُّ على شدّةٍ في شيء وقوَّة. قال الخليل: العَنْس: اسمٌ من أسماء الناقة، يقال إنما سميت عنساً إذا تمّت سنُّها، واشتدَّت قوَّتُها ووَفُرت عظامُها وأعضاؤها؛ واعنونَسَ ذنَبُها؛ واعنيناسُه: وفور هُلْبِه وطُوله. قال الطرِمَّاح يصف الثَّوْر:
يمسح الأرض بمُعْنَوْنِسٍ *** مثل مئلاة النِّياحِ القيامْ ([28])
وقال العجّاج:
كم قد حَسَرْنا من عَلاةٍ عَنْس *** كَبْدَاءَ كالقوس وأُخرى جَلْسِ([29])
 ومن الباب: عَنسَت المرأة، وهي تَعْنُسُ عُنوساً، إذا صارت نَصَفاً وهي بعدُ بِكرٌ لم تَزَوَّجْ. وعَنَّسها أهلُها تعنيساً، إذا حبسوها عن الأزواج حتى جازت فَتَاءَ السّنّ، ولم تُعَجِّز بعدُ. وهذا قياسٌ صحيح، لأنَّ ذلك حين اشتدادها وقوّتها. ويقال امرأة معنَّسة، والجمع مَعانس ومُعَنَّسات، وهي عانِس والجمع عوانس. وأنشد:
وعِيطٍ كأسرابِ القطا قد تشوّفت *** معاصيرُها والعاتقات العوانسُ([30])
 وجمع عانسٍ عُنَّس. قال:
* في خَلْقِ غرّاءَ تبذّ العُنَّسا([31]) *
 وذكر الأصمعيُّ أنه يقال في الرِّجال أيضاً: عانس، وهو الذي لم يتزوّجْ. وأنشد:
مِنَّا الذي هو ما إن طَرَّ شاربُه *** والعانسون ومِنَّا المُرْدُ والشِّيبُ([32])
وذكر بعضُهم أنَّ العنْس: الصَّخرة. وبها تُشَبَّه الناقة الصُّلْبة فتسمى عَنْساً. وليس ذلك ببعيد.
(عنش) العين والنون والشين أُصَيل لعلّه أن يكون صحيحاً. وإن صحَّ فهو يدلُّ على تمرُّسٍ بشيء. يقولون: فلانٌ يُعَانِشُ النَّاسَ، أي يقاتلهم ويتمرَّس بهم. ويُعانِش: يظالم. وينشدون:
إذاً لأتاه كلُّ شاكٍ سِلاحُه  *** يُعانِشُ يومَ البأس ساعِدهُ جَزْلُ
 ويقولون: عانشت الرّجل: عانقتُه. وينشدون لساعِدَة:
عِناشُ عَدُوٍّ لا ينالُ مُشَمِّراً  *** بِرَجْلٍ إذا ما الحربُ شُبَّ سعيرُها([33])
وهذا إن لم يكن من باب الإبدال وأن يكون الشين بدلاً من القاف فما أدري كيف هو. ونرجو أن يكون صحيحاً إن شاء الله.
 قال ابن دريد([34]) : عنَشت الشيءَ أعنِشُهُ عَنْشاً، إذا عطفتَه. *وهذا أيضاً قريبٌ من الذي ذكرناه.
(عنص) العين والنون والصاد أُصَيل صحيحٌ على شيء من الشَّعَْر. قال الخليل: العَُِنْصُوة: الخُصْلة من الشَّعر. قال الشاعر:
عناصِيَ رأسي فهي من ذاك تعجب	لقد عَيَّرَتْنِي الشَّيبَ عرسي ومَسَّحت
 ومما يُقاس على هذا قولُهم: بأرضِ بني فلانٍ عَنَاصٍ من النَّبت؛ وكذلك الشَّعر إذا كان قليلاً متفرِّقاً، الواحد عُنصُوَة. قال أبو النَّجم:
إن يُمْسِ رأسي أشمطَ العَناصِي  *** كأنما فرَّقَه مُناصِي([35])
قال الفرّاء: يقال: ما بقي من مالِه إلاّ عَنَاصٍ، وذلك إذا بقِي منه اليسير. قال ابنُ الأعرابي: العُنْصُوة: قُنْزُعة في جانب الرأس.
(عنط) العين والنون والطاء أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على طول جسمٍ وحُسنِ قوام.
 قال الخليل: العَنطْنط، اشتقاقه من عَنَط، ولكنَّه قد أُردِف بحرفين في عَجُزه. قال رؤبة:
* يَمطُو السُّرَى بعنُق عَنَطْنَطِ([36]) *
وامرأة عَنَطْنطة: طويلة العُنُق مع حُسْن قَوام. قال يصف رجلاً وفرساً:
عَنَطْنَطٌ تعدو به عَنطنطهْ  *** للماء تحت البطن منْه غطمطهْ([37])

(عنف) العين والنون والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خلاف الرِّفق. قال الخليل: العُنْف: ضدُّ الرِّفق. تقول عَنُفَ يعنُف عُنْفاً فهو عنيف، إذا لم يَرفُق في أمره. وأعنفته أنا. ويقال: اعتنفْت الشّيء، إذا كرهتَه ووجدتَ له عُنْفاً عليك ومشَقّة. ومن الباب: التعنيف، وهو التَّشديد في اللوم. فأمَّا العُنْفُوان فأوَّل الشّيء، يقال عُنفُوان الشَّباب، وهو أوَّلـه، فهذا ليس من الأوّل، إنّما هذا من باب الإبدال، وهو أنّ العينَ مبدلةٌ من همزة، والأصل الأنْف؛ وأنفُ كلِّ شيء: أوّله. قال:
وقد دَعاها العُنفوانُ المُخْلِسُ	ماذا تقول بِنتَها تلمَّسُ
وقال آخَر:
تلومُ امرأً في عنفوانِ شبابِه  *** وتترك أشْياعَ الضَّلال تحين
(عنق) العين والنون والقاف أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على امتدادٍ في شيء، إمَّا في ارتفاعٍ وإمَّا في انسياح.
فالأوَّل العنُق، وهو وُصْلة ما بين الرّأس والجسد، مذكّر ومؤنَّث، وجمعه أعناق. ورجلٌ أعنق، أي طويل العنُق. وجبلٌ أعنَقُ: مشرِف. ونجدٌ أعنق، وهضْبةٌ عنقاء. وامرأةٌ عنقاءُ: طويلة العنُق. وهَضْبة مُعنِقة أيضاً. قال:
عيطاء مُعْنِقَةٍ يكون أنيسُها *** وُرْقَ الحمام جميمُها لم يؤكَلِ([38])
قال الأصمعيّ: المُعَنِّقات([39]) مثل المُعْنِقات. قال عُمَر بن لجأ:
* ومن هَضْب الأَرومِ مُعَنِّقات *
قال أبو عمرو: المُعنِّق: الطويل. وأنشد:
* في تامكٍ مثل النَّقا المُعنِّقِ *
قال أبو عمرو: العنقاء فيما يقال: طائرٌ لم يبق إلاّ اسمُه. وسمِّيت عنقاءَ لبياضٍ كانَ في عُنقها وفي المثَل لما لا يوجَد: "طارت به العَنْقاء". فأمَّا قولهم للجماعة عُنُق، فقياسه صحيح، لأنَّه شيءٌ يتّصلُ بعضُه ببعض. قال الله تعالى: ﴿فَظَلَّتْ أَعْنَاقُهُمْ لَهَا خَاضِعِينَ﴾  [الشعراء 4]، أي جماعتُهم. ألاَ ترى أنَّه قال:(خَاضِعِينَ)، ولو كانت الأعناق أنفُسها لقال خاضعة أو خاضعات. وإلى هذا ذهبَ أبو زيد. وقال النحويُّون: لمّا كانت الأعناقُ مضافةً إليهم رَدَّ الفعل إليهم دونَها.
قال محمد بن يزيد: لمّا كان خضوعُ أهلها بخضوع أعناقهم أخبرَ عنهم، لأنَّ المعنى راجعٌ إليهم. والعرب تقول: ذلت عنُقي لفلانٍ، وخضَعت رقبتي له، أي خضعت لـه، وذلك كما قالوا في ضدِّه: لوى عنقَه عنِّي ولم تَلِنْ لي أَخادِعُه، أي لم يخضع لي ولم يَنقَدْ.
قال الدريديّ: أعنَقْتُ الكلبَ أُعْنِقه إعناقاً، إذا جعلت في عنقه قِلادةٍ أو وترا([40])
والمِعنقة: مِعنقة الكَلْب، وهي قِلادتُه. ويقال لما سطع من الرِّياح: أعناق الرِّياح. ويقولون: أعنَقَت الريح بالتراب. قال الخليل: اعتُنِقَت الدّابّةُ في الوَحْل، إذا أخرجت عنقَها. قال رؤبة:
* خارجةً أعناقُها من معتَنَقْ([41]) *
المعتَنق: مخرج أعناق الجِبال من السراب، أي اعتنقت فأخرجت أعناقَها([42]) والاعتناق من المعانقة أيضاً، غير أنَّ المعانَقةَ في المودّة، والاعتناق في الحربِ ونحوِها. تقول اعتنَقُوا في الحرب، ولا تقول تعانقوا. والقياس واحد، غير أنّهم اختاروا الاعتناقَ في الحرب، والمعانقةَ في المودّةِ ونحوها. فإذا خَصَّصَتْ بالفعل واحداً دون الآخر لم تَقُل إلاّ عانق فلانٌ فلاناً. وقد يقال للواحد اعتَنَق. قال زُهير:
يَطعْنُهم ما ارتَمَوْا حتَّى إذا اطَّعنُوا *** ضاربَ حتَّى إذا ما ضاربوا اعتَنَقا([43])
قال يونس بن حَبيب: عنَقتُ البعير، إذا ضربتَ عنقَه، كما يقال رَأسْتُهُ. قال الخليل: يقال تعنَّق الأرنبُ في العانِقاء، وهو جُحْرٌ مملوء تراباً رخواً يكون للأرنب واليربوعِ إذا خافا. وربَّما دخل ذلك التراب، فيقال: تعنّق؛ لأنَّه يدسُّ رأسَه وعنقَه فيه ويمضي حتَّى يصيرَ تحته.
قال ابنُ الأعرابيّ: العانقاء: ترابُ لُغَّيزَى اليربوع([44]) وتراب مجراه. ولغَّيزاه: حَفْراهُ في جانِبَي الجُحْر([45]) . قال قُطرب: عنُق الرّحِم: ما استدقّ منها ممَّا يلي الحَيَاء. قال أبو حاتم: عنق الكَرِش: أسفَلُها. قال: والعُنُق والقِبَّة شيءٌ واحد. ويقال: عنَّقَت كوافير النَّخل([46]) ، إذا طالت ولم تفلّق، وهو التعنيق. يقال بُسْرةٌ معنِّقة، إذا بقي منها حول القِمَع مثل الخاتَم، وذلك إذا بلغ الترطيبُ قريباً من قِمَعها. والأعنَق: رجلٌ من العرب، وهو قيس بن الحارث بن همام، وسمِّيَهُ لطول عنُقه. وينسب إليه قوم يقال لهم بنو الأعنق، وهم بطنٌ من وائل بن قاسط. وقوم آخرون من اليمن يقال لهم بنو العَنْقاء. قال الخليل: العنقاء ثعلبة ابن عمرو بن مالك، من خزاعة، قال قوم: سُمِّيَه لطول عنُقه، وذهب بلفظه إلى تأنيث العنُق. كقولهم:
* وعنترةُ الفَلْحاءُ([47]) *
أنّثه لمّا ذهب إلى الشَّفة. وقال:
أو العَنْقاءِ ثعلبةَ بن عمروٍ  *** دِماءُ القومِ للكَلبَى شفاءُ([48])
قال قطرب: تقول العربُ في الشَّيء لا يفارق: هو منك عُنُقَ الحمامة([49]) ، يريد طوقَها لأنه لا يفارق أبداً.
ومن الباب: العَنَق من سير الدوابّ، والنعت معناق وعَنِيق. يقال بِرذَوْن عنيق، وسيرٌ عنيق. قال:
لما رأتني عَنَقي دبيبُ  *** وقد أُرَى وعَنَقي سُرحوبُ
قال أبو عبيدة: العَنَق: المُسْبَطِرُّ من السَّير. وهذا هو الذي ذكرناه في أصل الباب: أنَّ البابَ موضوعٌ على الامتداد. قال ابن السكِّيت: أعنقَ الفرسُ يُعنِق إعناقاً، وهو المشْيُ الخفيف. وبِرذَوْنٌ مِعناق. وفي المثل: "لأُلحِقَنَّ قَطُوفها بالمِعناق". قال أبو حاتم: المِعناق من الإبل: الخفيفة تريد المرتَع ولا تَرتَع. ويقال المعانيق من الإبل: التي لا تَقْنَع بالمرتع نكداً منها وقِلَّة خير، لا يزالُ راعيها في تعبٍ. ومعنى هذا أنها تمدُّ أبداً أعناقَها لما بين أيديها. وأنشد:
السَّقْيَ وَ الرِّعْيَةَ والمشيَ المِئَلّّ ***
وهو بحمد الله يكفيني العملْ
وطلبَ الذّوْدِ المعانيق الأوَلْ
قال بعضُ أهلِ اللُّغة: أعنقت: ماجت في مَرَاعيها فلم تَرتَع لطلب كلأٍ آخَر. قال ابنُ الأعرابيّ في قول ابن أحمر:
تظل بناتُ أعنَقَ مُسرَجاتٍ  *** لرُؤيتها يرُحْنَ وَيغتدينا([50])
قال يريد ببنات أعنق: كل دابَّةٍ أعنَقَت، من فرسٍ أو بعير، وإنِّما يصف دُرّة. يقول: تظلُّ الدواب مُسْرَجةً في طلبها والنَّظرِ إليها. فأمَّا العَنْقاء، فيقال هي الدَّاهية، وسمِّيت بذلك تقبيحاً وتهويلاً، كأنَّها شيءٌ طويل العنُق. قال:
يحمِلْنَ عنقاءَ وعنقفيرا  *** والدَّلوَ والدَّيلمَ والزَّفِيرا([51])

ويقال إن المُعْنِق من جَلَد الأرض: ما صلُب وارتفَع وما حواليه سهلٌ، وهو منقادٌ طولاً نحوَ ميل وأقلَّ من ذلك، والجمع مَعانِق.
ومن الباب العَنَاق: الأنثى من أولاد المَعْز، والجمع عُنوق. قال جميل:
إذا مرضت منها عَناقٌ رأيتَه  *** بسِكِّينِهِ مِن حولِها يتلهَّفُ
*ويقال للرَّجُل إذا تحوَّلَ من الرِّفعة إلى الدَّناءة: "العُنُوقُ بعد النُّوق"، أي صرتَ راعياً للعُنوق بعدما كنتَ راعياً للنُّوق. قال ابن الأعرابيّ: العَنَاق مِن حينِ تُلقيها أمُّها حتى تُجْذِعَ بعد فِطامها بشهرين، وهي ابنة خمسةِ أشهر. قال أبو عبيدة: العَنَاق يقع على الأنثى من أولادِ الغَنَم، ما بين أن تُولَد إلى أن يأتِيَ عليها الحولُ وتصير عَنْزاً. وشاةٌ معناقٌ، إذا كانت تلد العُنوق. وأنشد:
عَتيقةٍ من غَنمٍ عتاقِ  *** مرغوسةٍ مأمورةٍ مِعناقِ([52])
وعَنَاق الأرض: شيء أصغر من الفَهْد. فأمّا قولهم للخَيْبَة عَناق، فليس بأصل على ما ذكرنا. ووجْهُ ذلك عندنا أنَّ العرب ربما لقَّبت بعضَ الأشياء بلقبٍ يكنون به عن الشيء، كما يلقِّبون الغَدْر كَيْسان، وما أشبَهَ هذا. فلذلك كنَوْا عن الخَيبة بالعَناق. وربما قالوا العَناقة بالهاء. قال:
لم ينالوا إلاَّ العَناقة مِنَّا  *** بئس أوْسُ المطالِبِ الجوّابِ
الأوْس: العطيّة والعِوَض. يقال: أُسْـتُه أَوْساً. وقال آخر في العَنَاقِ:
أمِن ترجيعِ قارِيَةٍ قتلتم  *** أساراكم وأُبتم بالعَناقِ([53])
وعلى هذا أيضاً يُحمَلُ ما حكاه ابن السكِّيت، أنَّ العناقَ الدَّاهية. وأنشد:
إذا تمَطَّيْنَ على القَيَاقِي  *** لاقَيْنَ منه أُذُنَيْ عَناقِ([54])
فأمّا الذي يروونه من قولهم: ماؤكم هذا عَناقُ الأرض، وإنّه ماء الكذب، والحديثُ الذي ذكر فيه، فمما تكثَّر به الحكايات، وتُحْشَى به الكتُب، ولا معنى له، ولا فائدةَ فيه.
(عنك) العين والنون والكاف أصلانِ: أحدهما لونٌ من الألوان. والآخر ارتباكٌ في الأمر واستغلاقٌ في الشيء.
فالأوّل: العانك، قال الخليل: هو لونٌ من الحمرة؛ يقال دَمٌ عانِكٌ. قال:
* أو عانكٍ كدمِ الذَّبيحِ مُدامِ([55]) *
وغيره برواية: "أو عاتق". وقال: عرق عانِكٌ، إذا كان في لونه حُمرة. قال ذو الرُّمَّة:
على أقحوان في حَناديج حُرَّةٍ  *** يُناصِي حشاها عانكٌ متكاوِسُ([56])
والأصل الآخر: المعتَنِك من الإبل: الذي إذا اشتدَّ عليه الرّمل بَرَك وحبا عليه. قال:
* أودَيْتُ إن لم تحبُ حَبْوَ المعتنِك([57]) *
قال ابنُ الأعرابيّ: يقال اعتنك البعير، إذا مشى في رملٍ عانك، أي كثير، فهو لا يقدِر على المشْي فيه إلاّ أن يحبُو. وأنشد هذا البيت. ومعناه: إن لم تحمِلْ لي على نفسكَ حَمْلَ هذا البعير على نفسه في الرَّمل فقد هلكتُ.
ومن الباب العِنْك، قال الخليل: وهو الباب. وقال ابن دُريد: عنَكْتُ الباب وأعنكته، أي أغلقتُه، لغةٌ يمانية. وهذا يصحح ما ذكرناه من قياسِ هذا الأصل الثاني.
ومما يقرب من هذا العَُِنك من اللَّيل، وهي سُدْفةٌ منه. وذلك أنَّ الظُّلمة كأنّها تسدُّ باب الضَّوء. والكلمةُ صحيحة، أعنِي أن العِنْك الظُّلْمة. وأنشد:
وفتيانِ صدقٍ قد بعثْتُ بَجُهْمةٍ  *** من اللَّيل لولا حُبُّ ظَمياءَ عَرَّسُوا([58])
فقاموا كُسَالَى يلمسون وخلفهُمْ *** من الليل عِنْكٌ كالنَّعامةِ أقعسُ
ومما يقرُبُ من هذا إنْ صحَّ شيءٌ ذكره يونس، قال: عَنك اللبن، إذا خَثر.
(عنم) العين والنون والميم ليس بأصلٍ يُقاس عليه، وإنما هو نبْتٌ أو شيءٌ يشبَّه به. قالوا: العَنَم: شجر من شجر السِّواك، ليِّنُ الأغصان لطيفُها، كأنّه بنانُ جاريةٍ، الواحدةُ عَنَمة. وممّا شُبِّه بذلك العَنَمة، قال الخليل: هي العَظَاية. وقال رؤبة:
يُبْدِين أطرافاً لطافاً عنَمُهْ  *** إذْ حُبُّ أرْوَى هَمُّه وسَدَمُه([59])
السَّدَم: الكَلَف بالشيء. والله أعلم.
--------------ـ
([1]) موضع هذه التكملة بياض في الأصل.
([2]) في الأصل: "من".
([3]) الرجز في المجمل واللسان (عني).
([4]) في الأصل: "هذا البعير"، والكلام يقتضي ما أثبت، وفي اللسان: "وإذ قلت أعنوه فمعناه أبقوه في الإسار".
([5]) روايته في الديوان 78: * أثام من مليك أو لحاء *
([6]) في الأصل: "ويقول".
([7]) ديوان القطامي 35، واللسان (عنا).
([8]) ديوان أوس بن حجر 15 واللسان (عنا).
([9]) وكذا في المجمل. وفي أمثال الميداني (1: 425): "عنيته تشفي الجرب".
([10]) في الأصل: "لعقله ورأيه"، صوابه ما أثبت. وفي أمثال الميداني: "يضرب للرجل الجيد الرأي يستشفى برأيه فيما ينوب.
([11]) كذا ورد البيت في الأصل.
([12]) العبارة بعينها وردت في اللسان (عنا 341).
([13]) هو ذو الرمة. ديوانه 305، واللسان (عنا). وسيأتي في (هجر) .
([14]) قطعة من بيت له. وفي اللسان: "تعنو بمخروت له ناضح". والبيت بتمامه في ديوان الهذليين (2: 2):
نعنو بمخروت لـه ناضح *** ذو ريق يغذو وذو شلشل
([15]) الرجز لبعض بني أسد، كما في المخصص (16: 67). وأنشده في (11: 71). وقبله، كما في المخصص واللسان (عنب): * يطعمن أحياناً وحيناً يسقين *
([16]) الجمهرة (2: 20).
([17]) في الأصل: "ويقال عليه".
([18]) البيت للحطيئة في ديوانه 7 واللسان (عنج) .
([19]) البيت للربيع بن أبي الحقيق، كما في البيان (3: 186)، انظر معه الحيوان (3: 68) واللسان (عنج، أتا) .
([20]) البيت في المخصص (16: 186). وأنشد أبو زيد في نوادره 129:
لا دلو إلا مثل دلو أهبان *** واسعة الفرغ أديمان اثنان
مما تنقت من عكاظ الركبان *** إذا استقلت رجف العمودان
لها عناجان وست آذان
([21]) في الأصل: "سبقنا الشمسا".
([22]) البيت في اللسان (عند).
([23]) الجمهرة (2: 283)
([24]) جمع بين الطاء والدال في القافية، وهو الإكفاء. الجمهرة واللسان (عند) وأدب الكاتب 371 والاقتضاب 415.
([25]) في الأصل: "عند"، صوابه في المجمل واللسان. والعندد، بفتح الدال الأولى وضمها كما ضبط في المجمل واللسان.
([26]) أنشده في مجالس ثعلب 268. وانظر اللسان (عند) وقد أورده في (حبر 232) بهيئة النثر.
([27]) من أبيات في معجم البلدان (عنيزة). والقصيدة طويلة مشروحة في أمالي القالي (2: 129-123). وأبياتها ثلاثون.
([28]) ديوان الطرماح 104 واللسان (عنس). وفي الديوان: "مئلاة الفئام"، قال شارحه: "الفئام الجماعات".
([29]) من أرجوزة من ملحقات ديوانه 78-80. والبيت الأول في اللسان (عنس) بدون نسبة. والجلس: الوثيقة الجسيمة. وفي الأصل: "حبس" تحريف، صوابه في الديوان.
([30]) لذي الرمة في ديوانه 320 واللسان (عنس). وإنشاده فيهما: "وعيطا" وقبله في الديوان:
مراعاتك الآجال ما بين شارع  *** إلى حيث حادت عن عناق الأواعس
([31]) للعجاج في ديوانه 31 برواية: * أزمان غراء تروق العنسا *
([32]) لأبي قيس بن رفاعة، كما سبق في تخريجه (طر).
([33])ديوان الهذليين (2: 215) واللسان (عنش).
([34])في الجمهرة (3: 62).
([35])الرجز في اللسان (عنص، نصى).
([36]) ديوان رؤبة 84 واللسان (عنط).
([37]) الرجز في اللسان (عنط).
([38]) : لأبي كبير الهذلي. ديوان الهذليين (2: 97)، واللسان (عنق). وفي الأصل: "عيناء"صوابه من الديوان. وبدله في اللسان: "عنقاء".
([39]) في الأصل: "المنعقات"، تحريف.
([40]) الجمهرة (3: 132).
([41]) مجالس ثعلب 418 واللسان (عنق). وقبله كما في الديوان 104:
تبدو لنا أعلامه بعد الغرق  *** في قطع الآل وهبوات الدقق
 ([42]) ثعلب: "لات بها السراب فالتف بها فلم يبلغ أعاليها، أي اعتنقها السراب"
([43]) ديوان زهير 54 واللسان (عنق).
([44]) يقال لغيزى، بتشديد الغين وتخفيفها، في الأصل: "لغزى"، كما هي في الموضع التالي: "لغزاه"، صوابهما ما أثبت.
([45]) في الأصل: "الحفر".
([46]) ورد اللفظ وتفسيره في القاموس، ولم يرد في اللسان.
([47]) قطعة من بيت لشريح بن بحير بن أسعد التغلبي. أنشد له في اللسان (فلح):
ولو أن قومي قوم سوء أذلة  *** لأخرجني عوف بن عوف وعصيد
وعنترة الفلحاء جاء ملأما  *** كأنه فند من عماية أسود
     وعصيد هذا هو حصن بن حذيفة. أو عيينة بن حصن.
([48]) البيت لعوف بن الأحوص كما في الحيوان (2: 9). وهو من قصيدة في المفضليات (1: 171- 173) .
([49]) هذا التعبير مما لم يرد في المعاجم المتداولة.
([50]) البيت بدون نسبة في اللسان (عنق). وأنشده في المجمل لابن أحمر، وقال: "ففيه قولان يقال إنه أراد النساء وأنهن يذهبن إلى رؤية هذه الدرة وقد أسرجن. ويقال إنه أراد الخيل يسرجن في طلب هذه الدرة. فمن روى الأولى كسر الراء". وفي اللسان: "قال أبو العباس اختلفوا في أعنق فقال قائل هو اسم فرس: وقال آخرون: هو دهقان كثير المال من الدهاقين. فمن جعله رجلاً رواه مسرجات
- أي بكسر الراء- ومن جعله فرساً رواه مسرحات".
([51]) سبق الرجز وتخريجه في (دلي).
([52]) قبلهما في اللسان (عنق): * لهفي على شاة أبي السباق *
([53]) في الأصل: "أساريكم". ورواية اللسان (عنق، قرا) وإصلاح المنطق 304: "سباياكم".
([54]) الرجز في اللسان (عنق) وإصلاح المنطق 204.
([55]) لحسان بن ثابت في ديوانه 362. والبيت في اللسان (عتق)، وعجزه في (عنك) والمخصص  (11: 76) . وصدره: * كالمسك تخلطه بماء سحابة *
([56]) ديوان ذي الرمة 315 واللسان (حندج).
([57]) لرؤبة في ديوانه 118 واللسان (عنك). وفي شرح الديوان: "حرة، يعني رملة حرة".
([58]) في الأصل: "أولى حب".
([59]) البيت الأول في اللسان (عنم) . وهما في ديوانه 150.

ـ

##### Türkçe

Ve denilir ki yerin sert kısmından **المُعْنِق**: sertleşip yükselen ve çevresi düz olan şeydir; o, uzunlamasına bir mil kadar ve bundan daha azına doğru uzanıp giden (şey)dir; çoğulu **مَعانِق**’tir.

Ve bu babdandır **العَنَاق**: keçi yavrularının dişisi; çoğulu **عُنوق**. Cemîl dedi:
إذا مرضت منها عَناقٌ رأيتَه  *** بسِكِّينِهِ مِن حولِها يتلهَّفُ

Ve denilir ki bir adama, yücelikten aşağılığa dönüştüğünde: “**العُنُوقُ بعد النُّوق**”, yani **عُنوق**’un çobanı oldun, hâlbuki **النُّوق**’un çobanı idin. İbnü’l-A‘râbî dedi: **العَنَاق**, annesi onu doğurduğu andan, sütten kesilmesinden iki ay sonra **تُجْذِعَ** oluncaya kadardır; o, beş aylık (bir) dişidir. Ebû ‘Ubeyde dedi: **العَنَاق**, koyun yavrularının dişisine, doğmasından üzerinden bir yıl geçip **عَنْزاً** oluncaya kadar olan (dönemde) söylenir. Ve **شاةٌ معناقٌ**, eğer **العُنوق** doğuruyor ise. Ve inşad etti:
عَتيقةٍ من غَنمٍ عتاقِ  *** مرغوسةٍ مأمورةٍ مِعناقِ([52])

Ve **عَنَاق الأرض**: **الفَهْد**’den daha küçük bir şeydir. Ama onların başarısızlığa **عَناق** demeleri, zikrettiğimize göre asıl (bir şey) değildir. Bunun vechi bizim nezdimizde şudur: Araplar bazen bazı şeyleri, şeyden kinaye ettikleri bir lakapla lakaplandırmışlardır; nitekim **الغَدْر**’e **كَيْسان** lakabını verirler ve buna benzer (şeyler). Bu sebeple başarısızlıktan **العَناق** ile kinaye ettiler. Ve bazen **العَناقة**’yı ه ile söylerler. Dedi:
لم ينالوا إلاَّ العَناقة مِنَّا  *** بئس أوْسُ المطالِبِ الجوّابِ

**الأوْس**: bağış ve bedeldir. Denilir: **أُسْـتُه أَوْساً**. Ve bir başkası **العَنَاقِ** hakkında dedi:
أمِن ترجيعِ قارِيَةٍ قتلتم  *** أساراكم وأُبتم بالعَناقِ([53])

Ve buna da hamledilir İbnü’s-Sikkît’in naklettiği: **العناق** musibettir. Ve inşad etti:
إذا تمَطَّيْنَ على القَيَاقِي  *** لاقَيْنَ منه أُذُنَيْ عَناقِ([54])

Ama onların sözünden rivayet ettikleri: “Suyunuz bu, **عَناقُ الأرض**’dür; o, yalan suyudur” ve içinde bunun zikredildiği hadis, rivayetlerle çoğaltılan ve kitapların doldurulduğu şeylerdendir; onun bir manası yoktur ve onda bir fayda yoktur.

(**عنك**) **العين** ve **النون** ve **الكاف** iki asıldır: birisi renklerden bir renktir. Diğeri işte dolaşıklık ve şeyde kapanıklıktır.

Birincisi: **العانك**. Halîl dedi: o, kızıllıktan bir renktir; denilir: **دَمٌ عانِكٌ**. Dedi:
* أو عانكٍ كدمِ الذَّبيحِ مُدامِ([55]) *
Ve başkası, rivayetle: “**أو عاتق**”. Ve dedi: **عرق عانِكٌ**, eğer renginde kızıllık var ise. Zü’r-Rumme dedi:
على أقحوان في حَناديج حُرَّةٍ  *** يُناصِي حشاها عانكٌ متكاوِسُ([56])

Ve diğer asıl: develerden **المعتَنِك**: kum ona ağır geldiğinde çöken ve onun üzerinde emekleyen (deve)dir. Dedi:
* أودَيْتُ إن لم تحبُ حَبْوَ المعتنِك([57]) *

İbnü’l-A‘râbî dedi: denilir **اعتنك البعير**; eğer çok, yani bol olan **رملٍ عانك** içinde yürüdü ise; o, onda ancak emekleyerek yürümeye güç yetirir. Ve bu beyti inşad etti. Manası: eğer bu devenin kumda kendi nefsine yüklediği yükü sen kendi nefsine benim için yüklenmezsen, helâk oldum.

Ve bu babdandır **العِنْك**. Halîl dedi: o, kapıdır. Ve İbn Düreyd dedi: **عنَكْتُ الباب وأعنكته**; yani onu kapattım; Yemenî bir lugattır. Bu, ikinci asıl için zikrettiğimiz kıyası sahih kılar.

Ve buna yakın olanlardandır geceden **العَُِنك**; o, ondan bir karanlıktır. Bu, karanlığın sanki ışığın kapısını kapatması sebebiyledir. Ve kelime sahihtir; yani **العِنْك** karanlıktır. Ve inşad etti:
وفتيانِ صدقٍ قد بعثْتُ بَجُهْمةٍ  *** من اللَّيل لولا حُبُّ ظَمياءَ عَرَّسُوا([58])
فقاموا كُسَالَى يلمسون وخلفهُمْ *** من الليل عِنْكٌ كالنَّعامةِ أقعسُ

Ve buna yakın olanlardandır—eğer Yûnus’un zikrettiği bir şey sahih ise—dedi: **عَنك اللبن**; eğer pıhtılaştı ise.

(**عنم**) **العين** ve **النون** ve **الميم** kıyas edilecek bir asıl değildir; ancak o bir bitkidir yahut ona benzetilen bir şeydir. Dediler: **العَنَم** misvak ağaçlarından bir ağaçtır; dalları yumuşak, ince (ve) naziktir; sanki bir cariyenin parmaklarıdır; tekili **عَنَمة**’dir. Ve buna benzetilenlerden **العَنَمة** (vardır). Halîl dedi: o, **العَظَاية**’dir. Ve Ru’be dedi:
يُبْدِين أطرافاً لطافاً عنَمُهْ  *** إذْ حُبُّ أرْوَى هَمُّه وسَدَمُه([59])

**السَّدَم**: bir şeye düşkünlüktür. Ve Allah daha iyi bilir.

--------------ـ
([1]) Bu eklemenin yeri asılda boştur.
([2]) Asılda: “من”.
([3]) Recez, el-Mücmel ve el-Lisân’da (عني).
([4]) Asılda: “هذا البعير”; söz, sabit kıldığımızı gerektirir; Lisân’da: “وإذ قلت أعنوه فمعناه أبقوه في الإسار”.
([5]) Dîvân’da rivayeti 78: * أثام من مليك أو لحاء *
([6]) Asılda: “ويقول”.
([7]) Dîvânu’l-Kutâmî 35 ve Lisân (عنا).
([8]) Dîvânu Evs b. Hacer 15 ve Lisân (عنا).
([9]) Mücmel’de de böyledir. Meydânî’nin Emsâl’inde (1: 425): “عنيته تشفي الجرب”.
([10]) Asılda: “لعقله ورأيه”; doğrusu sabit kıldığımızdır. Meydânî’nin Emsâl’inde: “يضرب للرجل الجيد الرأي يستشفى برأيه فيما ينوب.
([11]) Beyit asılda böylece geldi.
([12]) İbarenin aynısı Lisân’da (عنا 341) geldi.
([13]) O, Zü’r-Rumme’dir. Dîvânı 305, Lisân (عنا). Ve (هجر)’de gelecektir.
([14]) Ona ait bir beyitten bir parçadır. Lisân’da: “تعنو بمخروت له ناضح”. Beyit tamamıyla Dîvânu’l-Hüzeliyyîn’de (2: 2):
نعنو بمخروت لـه ناضح *** ذو ريق يغذو وذو شلشل
([15]) Recez, el-Muhassas’ta (16: 67) olduğu üzere Benî Esed’dendir. Onu (11: 71)’de inşad etti. Ve ondan önce, Muhassas ve Lisân’da (عنب) olduğu üzere: * يطعمن أحياناً وحيناً يسقين *
([16]) el-Cemhere (2: 20).
([17]) Asılda: “ويقال عليه”.
([18]) Beyit, Dîvân’ında 7 ve Lisân’da (عنج) Hutay’e’nindir.
([19]) Beyit, el-Beyân’da (3: 186) olduğu üzere Rebî‘ b. Ebî’l-Hakîk’ındır; onunla birlikte el-Hayevân’a (3: 68) ve Lisân’a (عنج، أتا) bak.
([20]) Beyit el-Muhassas’ta (16: 186). Ebû Zeyd onu Nevâdir’inde 129’da inşad etti:
لا دلو إلا مثل دلو أهبان *** واسعة الفرغ أديمان اثنان
مما تنقت من عكاظ الركبان *** إذا استقلت رجف العمودان
لها عناجان وست آذان
([21]) Asılda: “سبقنا الشمسا”.
([22]) Beyit Lisân’da (عند).
([23]) el-Cemhere (2: 283)
([24]) Kafiyede ط ile **الدال**’i birleştirdi; bu, **الإكفاء**’dır. el-Cemhere ve Lisân (عند) ve Edebü’l-Kâtib 371 ve el-İktidâb 415.
([25]) Asılda: “عند”; doğrusu Mücmel ve Lisân’dadır. Ve **العندد**, Mücmel ve Lisân’da ضبط edildiği üzere birinci **الدال**’in fethi ve zammıyla.
([26]) Sa‘leb’in Mecâlis’inde 268’de inşad etti. Lisân’a (عند) bak; onu (حبر 232)’de nesir biçiminde zikretmiştir.
([27]) Mu‘cemü’l-Büldân’da (عنيزة) beyitlerdendir. Kaside uzun (ve) şerhlidir; Emâlî’l-Kâlî’de (2: 129-123). Beyitleri otuzdur.
([28]) Dîvânu’t-Tırmâh 104 ve Lisân (عنس). Dîvân’da: “مئلاة الفئام”; şârihi dedi: “الفئام الجماعات”.
([29]) Dîvân’ının eklerinden bir urcûze (78-80). Birinci beyit Lisân’da (عنس) nisbesizdir. **الجلس**: sağlam, iri (şey)dir. Asılda: “حبس” tahriftir; doğrusu Dîvân’dadır.
([30]) Zü’r-Rumme’nindir; Dîvân’ında 320 ve Lisân’da (عنس). İkisine göre inşadı: “وعيطا”. Ve ondan önce Dîvân’da:
مراعاتك الآجال ما بين شارع  *** إلى حيث حادت عن عناق الأواعس
([31]) ‘Accâc’ındır; Dîvân’ında 31, rivayetle: * أزمان غراء تروق العنسا *
([32]) Ebû Kays b. Rifâ‘a’nındır; daha önce (طر)’da tahricinde geçti.
([33]) Dîvânu’l-Hüzeliyyîn (2: 215) ve Lisân (عنش).
([34]) el-Cemhere’de (3: 62).
([35]) Recez Lisân’da (عنص، نصى).
([36]) Dîvânu Ru’be 84 ve Lisân (عنط).
([37]) Recez Lisân’da (عنط).
([38]) Ebû Kebîr el-Hüzelî’nindir. Dîvânu’l-Hüzeliyyîn (2: 97) ve Lisân (عنق). Asılda: “عيناء”; doğrusu Dîvân’dandır. Lisân’da onun yerine: “عنقاء”.
([39]) Asılda: “المنعقات”; tahrif.
([40]) el-Cemhere (3: 132).
([41]) Mecâlisü Sa‘leb 418 ve Lisân (عنق). Ve ondan önce, Dîvân’da 104 olduğu üzere:
تبدو لنا أعلامه بعد الغرق  *** في قطع الآل وهبوات الدقق
([42]) Sa‘leb: “لات بها السراب فالتف بها فلم يبلغ أعاليها، أي اعتنقها السراب”
([43]) Dîvânu Züheyr 54 ve Lisân (عنق).
([44]) **لغيزى** için söylenir; **الغين**’in şeddeli ve hafifletilmişiyle. Asılda: “لغزى”; bir sonraki yerde olduğu gibi: “لغزاه”; ikisinin doğrusu sabit kıldığımızdır.
([45]) Asılda: “الحفر”.
([46]) Lafız ve tefsiri Kâmûs’ta geldi; Lisân’da gelmedi.
([47]) Şurayh b. Buhayr b. Es‘ad et-Tağlibî’nin bir beyitinden parçadır. Lisân’da (فلح) ona inşad etti:
ولو أن قومي قوم سوء أذلة  *** لأخرجني عوف بن عوف وعصيد
وعنترة الفلحاء جاء ملأما  *** كأنه فند من عماية أسود
Ve bu **عصيد**, Husn b. Huzeyfe’dir; yahut ‘Uyeyne b. Husn.
([48]) Beyit, el-Hayevân’da (2: 9) olduğu üzere ‘Avf b. el-Ahvas’ındır. O, el-Mufaddaliyât’ta (1: 171- 173) bir kasidedendir.
([49]) Bu ifade, yaygın sözlüklerde gelmeyenlerdendir.
([50]) Beyit, Lisân’da (عنق) nisbesizdir. Mücmel’de onu İbn Ahmer’e inşad etti ve dedi: “ففيه قولان يقال إنه أراد النساء وأنهن يذهبن إلى رؤية هذه الدرة وقد أسرجن. ويقال إنه أراد الخيل يسرجن في طلب هذه الدرة. فمن روى الأولى كسر الراء”. Lisân’da: “قال أبو العباس اختلفوا في أعنق فقال قائل هو اسم فرس: وقال آخرون: هو دهقان كثير المال من الدهاقين. فمن جعله رجلاً رواه مسرجات
- أي بكسر الراء- ومن جعله فرساً رواه مسرحات”.
([51]) Recez daha önce (دلي)’de geçti ve tahrici yapıldı.
([52]) İkisinden önce Lisân’da (عنق): * لهفي على شاة أبي السباق *
([53]) Asılda: “أساريكم”. Lisân (عنق، قرا) ve Islahu’l-Mantık 304 rivayeti: “سباياكم”.
([54]) Recez Lisân’da (عنق) ve Islahu’l-Mantık 204.
([55]) Hassân b. Sâbit’indir; Dîvân’ında 362. Beyit Lisân’da (عتق); onun ikinci mısraı (عنك)’ta ve el-Muhassas’ta (11: 76). Birinci mısraı: * كالمسك تخلطه بماء سحابة *
([56]) Dîvânu Zü’r-Rumme 315 ve Lisân (حندج).
([57]) Ru’be’nindir; Dîvân’ında 118 ve Lisân (عنك). Dîvân şerhinde: “حرة، يعني رملة حرة”.
([58]) Asılda: “أولى حب”.
([59]) Birinci beyit Lisân’da (عنم). İkisi Dîvân’ında 150.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- المعانتة كالمعاندة لكن المعانتة أبلغ؛ لأنها معاندة فيها خوف وهلاك، ولهذا يقال: عنت فلان: إذا وقع في أمر يخاف منه التلف، يعنت عنتا. قال تعالى: ﴿لمن خشي العنت منكم﴾ [النساء/25]، ﴿ودوا ما عنتم﴾ [آل عمران/ 118]، ﴿عزيز عليه ما عنتم﴾ [التوبة/128]، ﴿وعنت الوجوه للحي القيوم﴾ ( [استدراك] سورة طه: آية 111، وهذه الآية ليست من هذا الباب، إذ أصله من: عنيته، أي: حبسته، ومنه قيل للأسير: عان. ويقال: عنا. ويقال: عنا يعنو: إذا خضع. انظر: غريب القرآن لابن قتيبة ص 282؛ والمجمل 3/630) أي: ذلت وخضعت، ويقال: أعنته غيره. ﴿ولو شاء الله لأعنتكم﴾ [البقرة/220]، ويقال للعظم المجبور إذا أصابه ألم فهاضه: قد أعنته.

##### Türkçe

- **المعانتة** **كالمعاندة**; fakat **المعانتة** daha beliğdir; çünkü o, içinde korku ve helâk bulunan bir **معاندة**’dir. Bundan dolayı şöyle denir: **عنت** فلان: eğer helâkten korkulan bir işin içine düşerse; **يعنت** **عنتا**. Yüce Allah dedi ki: ﴿لمن خشي **العنت** منكم﴾ [النساء/25]، ﴿ودوا ما **عنتم**﴾ [آل عمران/ 118]، ﴿عزيز عليه ما **عنتم**﴾ [التوبة/128]، ﴿وعنت الوجوه للحي القيوم﴾ ( [استدراك] سورة طه: آية 111، ve bu âyet bu bâbdan değildir; zira aslı **عنيته**’dendir; yani: onu hapsettim. Bundan dolayı esire **عان** denilmiştir. Ve denir: **عنا**. Ve denir: **عنا** **يعنو**: eğer boyun eğerse. Bak: İbn Kuteybe’nin Garîbü’l-Kur’ân’ı s. 282; ve el-Mücmel 3/630) yani: zelil oldu ve boyun eğdi. Ve denir: **أعنته** غيره: başkası onu boyun eğdirdi. ﴿ولو شاء الله لأعنتكم﴾ [البقرة/220]، ve kırılmış kemiğe, eğer ona ağrı isabet eder de onu zayıflatırsa, denir: **قد أعنته**.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ن ت
وقع فلان في العنت أي فيما شقّ عليه‏.‏
وعنت العظم‏:‏ انكسر بعد الجبر‏.‏
وأعنته‏:‏ هاضه‏.‏
وأعنت الطبيب المريض إذا لم يرفق به فضرّه‏.‏
وتعنتني‏:‏ سألني عن شيء أراد به اللبس عليّ والمشقّة‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ لا تسبن أصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم فإن سبهم معنتة ‏"‏ أي مأثم‏.‏
وأكمة عنوت‏:‏ طويلة شاقّة المصعد‏.‏

##### Türkçe

ع ن ت
Falanca **العنت**’e düştü; yani kendisine zor gelen şeye (düştü).
**عنت العظم**: kemik, kaynatmadan sonra kırıldı.
**وأعنته**: onu kırdı.
**وأعنت الطبيب المريض**: doktor hastaya yumuşak davranmadığı zaman, ona zarar verdi.
**وتعنتني**: bana, benim üzerime karıştırma ve meşakkat murat ettiği bir şey hakkında soru sordu.
Hadiste: "Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in ashabına sövmeyin; çünkü onlara sövmek **معنتة**’dir" yani günah.
**وأكمة عنوت**: uzun, çıkışı zor (olan).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العَنَتُ: دُخُولُ المَشَقَّةِ على الإِنسان، ولقاءُ الشدَّةِ؛ يقال: أَعْنَتَ فلانٌ فلاناً إِعناتاً إِذا أَدْخَل عليه عَنَتاً أَي مَشَقَّةً. وفي الحديث: الباغُونَ البُرَآءَ العَنَتَ؛ قال ابن الأَثير: العَنَتُ المَشَقَّةُ، والفساد، والهلاكُ، والإِثم، والغَلَطُ، والخَطَأُ، والزنا: كلُّ ذلك قد جاء، وأُطْلِقَ العَنَتُ عليه، والحديثُ يَحْتَمِلُ كلَّها؛ والبُرَآء جمع بَريءٍ، وهو والعَنَتُ منصوبان مفعولان للباغين؛ يقال: بَغَيْتُ فلاناً خيراً، وبَغَيْتُك الشيءَ: طلبتُه لك، وبَغَيتُ الشيءَ: طَلَبْتُه؛ ومنه الحديث: فيُعنِتُوا عليكم دينَكم أَي يُدْخِلوا عليكم الضَّرَر في دينكم؛ والحديث الآخر: حتى تُعْنِتَه أَي تشُقَّ عليه. وفي الحديث: أَيُّما طَبيب تَطَبَّبَ، ولم يَعْرفْ بالطِّبِّ فأَعْنَتَ، فهو ضامِنٌ؛ أَي أَضَرَّ المريضَ وأَفسده.
وأَعْنَتَه وتَعَنَّته تَعَنُّتاً: سأَله عن شيء أَراد به اللَّبْسَ عليه والمَشَقَّةَ. وفي حديث عمر: أَرَدْتَ أَن تُعْنِتَني أَي تَطْلُبَ عَنَتِي، وتُسْقِطَني.
والعَنَتُ. الهَلاكُ.
وأَعْنَتَه أَوْقَعَه في الهَلَكة؛ وقوله عز وجل: واعْلَمُوا أَن فيكم رسولَ الله، لو يُطِيعُكم في كثير من الأَمرِ لَعَنِتُّم؛ أَي لو أَطاعَ مثلَ المُخْبِرِ الذي أَخْبَره بما لا أَصلَ له، وقد كانَ سَعَى بقوم من العرب إِلى النبي، صلى الله عليه وسلم، أَمنهم ارْتَدُّوا، لوقَعْتُم في عَنَتٍ أَي في فَساد وهلاك. وهو قول الله، عز وجل: يا أَيها الذين آمنوا، إِنْ جاءكم فاسقٌ بنَبإٍ فَتَبَيَنُوا أَن تُصِيبُوا قوماً بجهالة، فتُصْبِحوا على ما فَعَلْتُم نادمين، واعْلَمُوا أَن فيكم رسولَ الله، لو يُطيعُكم في كثير من الأَمر لَعَنِتُّم. وفي التنزيل: ولو شاء اللهُ لأَعْنَتَكم؛ معناه: لو شاء لَشَدَّد عليكم، وتَعَبَّدكم بما يَصْعُبُ عليكم أَداؤُه، كما فَعَل بمن كان قَبْلَكُمْ. وقد يُوضَع العَنَتُ موضعَ الهَلاكِ، فيجوز أَن يكون معناه: لو شاء اللهُ لأَعْنَتَكُم أَي لأَهْلَككم بحُكْمٍ يكون فيه غيرَ ظَالم.
قال ابن الأَنباري: أَصلُ التَّعَنُّتِ التشديد، فإِذا قالت العربُ: فلان يتعَنَّتُ فلاناً ويُعْنِتُه، فمرادهم يُشَدِّدُ عليه، ويُلزِمُه بما يَصعُب عليه أَداؤُه؛ قال: ثم نُقِلَتْ إِلى معنى الهلاك، والأَصل ما وَصَفْنا.
قال ابن الأَعرابي: الإِعْناتُ تَكْلِيفُ غيرِ الطاقةِ. والعَنَت: الزنا. وفي التنزيل: ذلك لمن خَشِيَ العَنَتَ منكم؛ يعني الفُجُورَ والزنا؛ وقال الأَزهري: نزلت هذه الآية فيمن لم يَسْتَطِع طَوْلاً أَي فَضْلَ مالٍ يَنْكِحُ به حُرَّةً، فله أَن يَنْكِحَ أَمَةً؛ ثم قال: ذلك لمن خَشِي العَنَتَ منكم، وهذا يُوجِبُ أَن من لم يَخْشَ العَنَتَ،ولم يجد طَوْلاً لحُرَّة، أَنه لا يحل له أَن ينكح أَمة؛ قال: واخْتَلَفَ الناسُ في تفسير هذه الآية؛ فقال بعضهم: معناه ذلك لمن خاف أَن يَحْمِلَه شدّةُ الشَّبَق والغُلْمةِ على الزنا، فيَلْقى العذابَ العظيم في الآخرة، والحَدَّ في الدنيا، وقال بعضهم: معناه أَن يَعْشِقَ أَمَةً؛ وليس في الآية ذِكْرُ عِشْقٍ، ولكنّ ذا العِشْقِ يَلْقَى عَنَتاً؛ وقال أَبو العباس محمد بن يزيد الثُّمَاليّ: العَنَتُ، ههنا، الهلاك؛ وقيل: الهلاك في الزنا؛ وأَنشد: أُحاولُ إِعْنَاتي بما قالَ أَو رَجا
أَراد: أُحاولُ إِهلاكي.
وروى المُنْذِرِيُّ عن أَبي الهَيْثَم أَنه قال: العَنَتُ في كلام العرب الجَوْرُ والإِثم والأَذى؛ قال: فقلت له التَّعَنُّتُ من هذا؟ قال: نعم؛ يقال: تَعَنَّتَ فلانٌ فلاناً إِذا أَدخَلَ عليه الأَذى؛ وقال أَبو إِسحق الزجاج: العَنَتُ في اللغة المَشَقَّة الشديدة، والعَنَتُ الوُقوع في أَمرٍ شاقٍّ، وقد عَنِتَ، وأَعْنَتَه غيرهُ؛ قال الأَزهري: هذا الذي قاله أَبو إِسحق صحيح، فإِذا شَقَّ على الرجل العُزْبة، وغَلَبَتْه الغُلْمَة، ولم يجد ما يتزوّج به حُرَّة، فله أَن ينكح أَمة، لأَِنَّ غَلَبَة الشهْوَة، واجتماعَ الماء في الصُّلْب، ربما أَدَّى إِلى العلَّة الصَّعبة، والله أَعلم؛ قال الجوهري:العَنَتُ الإِثم؛ وقد عَنِتَ الرجلُ. قال تعالى: عزيزٌ عليه ما عَنِتُّم؛ قال الأَزهري: معناه عزيز عليه عَنَتُكم، وهو لقاءُ الشِّدَّة والمَشَقَّة؛ وقال بعضهم: معناه عزيز أَي شديدٌ ما أَعْنَتَكم أَي أَوْرَدَكم العَنَتَ والمَشَقَّة.
ويقال: أَكَمةٌ عَنُوتٌ طويلةٌ شاقَّةُ المَصْعَد، وهي العُنْتُوتُ أَيضاً؛ قال الأَزهري: والعَنَتُ الكسرُ، وقد عَنِتَتْ يَدُه أَو رجْلُه أَي انْكَسرتْ، وكذلك كلُّ عَظْم؛ قال الشاعر:
فَداوِ بها أَضْلاعَ جَنْبَيْكَ بَعْدما
عَنِتنَ، وأَعْيَتْكَ الجَبائرُ مِنْ عَلُ
ويقال: عَنِتَ العظمُ عَنَتاً، فهو عَنِتٌ: وَهَى وانكسر؛ قال رؤْبة: فأَرْغَمَ اللهُ الأُنُوفَ الرُّغَّما:
مَجْدُوعَها،والعَنِتَ المُخَشَّما
وقال الليث: الوَثْءُ ليس بعَنَتٍ؛ لا يكون العَنَتُ إِلاَّ الكَسْرَ؛ والوَثْءُ الضَّرْبُ حتى يَرْهَصَ الجِلدَ واللحمَ، ويَصِلَ الضربُ إِلى العظم، من غير أَن ينكسر.
ويقال: أَعْنَتَ الجابرُ الكَسِيرَ إِذا لم يَرْفُقْ به، فزاد الكَسْرَ فَساداً، وكذلك راكبُ الدابة إِذا حَمَلَه على ما لا يَحْتَمِلُه من العُنْفِ حتى يَظْلَع، فقد أَعْنَته، وقد عَنِتَت الدابةُ. وجملةُ العَنَت: الضَّرَرُ الشاقُّ المُؤْذي. وفي حديث الزهريّ: في رجل أَنْعَلَ دابَّةً فَعَنِتَتْ؛ هكذا جاء في رواية، أَي عَرِجَتْ؛ وسماه عَنَتاً لأَنه ضَرَرٌ وفَساد. والرواية: فَعَتِبَتْ، بتاء فوقها نقطتان، ثم باء تحتها نقطة، قال القتيبي: والأَوَّلُ أَحَبُّ الوجهين إِليَّ. ويقال للعظم المجبور إِذا أَصابه شيء فَهاضَه: قد أَعْنَتَه، فهو عَنِتٌ ومُعْنِتٌ. قال الأَزهري: معناه أَنه يَهِيضُه، وهو كَسْرٌ بعدَ انْجِبارٍ، وذلك أَشَدُّ من الكَسر الأَوّلِ.
وعَنِتَ عَنَتاً: اكتسب مَأْثَماً.
وجاءَني فلانٌ مُتَعَنِّتاً إِذا جاءَ يَطْلُب زَلَّتَكَ. والعُنْتُوتُ: جُبَيْلٌ مُسْتَدِقٌّ في السماء، وقيل: دُوَيْنَ الحَرَّة؛ قال:
أَدْرَكْتُها تَأْفِرُ دونَ العُنْتُوتْ،
تِلْكَ الهَلُوكُ والخَريعُ السُّلْحُوتْ
الأَفْرُ: سَيْرٌ سريع. والعُنْتُوتُ: الحَزّ في القَوْس؛ قال الأَزهري: عُنْتُوتُ القَوْس هو الحزُّ الذي تُدْخَلُ فيه الغانةُ، والغانةُ: حَلْقةُ رأْس الوتر.

##### Türkçe

**العَنَتُ**: meşakkatin insana girmesi ve şiddetle karşılaşma;
denilir ki: **أَعْنَتَ** falan, falanı **إِعناتاً** (i‘nât etti) — ona **عَنَتاً** yani
meşakkat soktuğu zaman. Hadiste: “**الباغُونَ البُرَآءَ العَنَتَ**”; İbnü’l-Esîr dedi ki:
**العَنَتُ** meşakkat, fesat, helâk, günah, yanlış, hata,
zina: bunların hepsi gelmiştir ve **العَنَتُ** onun üzerine ıtlak edilmiştir; hadis
hepsini ihtimal eder; **البُرَآء** **بَريءٍ**’in cem‘idir; o da **العَنَتُ** da
**الباغين** için mansub iki mef‘ûldür; denilir ki:
**بَغَيْتُ** falana hayır (istedim), ve **بَغَيْتُك** şeyi: onu senin için talep ettim, ve **بَغَيتُ** şeyi:
onu talep ettim; bundan hadistir: “**فيُعنِتُوا عليكم دينَكم**” yani dininizde size
zarar sokarlar; ve diğer hadis: “**حتى تُعْنِتَه**” yani ona meşakkat verirsin.

Hadiste: “**أَيُّما طَبيب تَطَبَّبَ، ولم يَعْرفْ بالطِّبِّ فأَعْنَتَ، فهو ضامِنٌ**”;
yani hastaya zarar verdi ve onu fesada uğrattı.

Ve **أَعْنَتَه** ve **تَعَنَّته تَعَنُّتاً**: ona, onunla karıştırma
ve meşakkat istemiş olduğu bir şey hakkında soru sordu. Ömer’in hadisinde:
“**أَرَدْتَ أَن تُعْنِتَني**” yani **عَنَتِي**’mi talep edesin ve beni düşüresin.

Ve **العَنَتُ**: helâk.

Ve **أَعْنَتَه**: onu helâke düşürdü; ve Aziz ve Celîl olanın sözü:
“**واعْلَمُوا أَن فيكم رسولَ الله، لو يُطِيعُكم في كثير من الأَمرِ لَعَنِتُّم**”;
yani aslı olmayan bir şeyle kendisine haber veren haber verene benzer olana itaat etseydi,
— hâlbuki Araplardan bir kavmi Peygamber’e, sallallahu aleyhi ve sellem, şikâyet etmişti,
onlardan (bazıları) irtidat ettiler — siz **عَنَتٍ**e yani fesat ve helâke düşerdiniz.
Ve bu, Allah’ın, عز وجل, sözüdür: “**يا أَيها الذين آمنوا، إِنْ جاءكم فاسقٌ بنَبإٍ فَتَبَيَنُوا أَن تُصِيبُوا قوماً بجهالة، فتُصْبِحوا على ما فَعَلْتُم نادمين، واعْلَمُوا أَن فيكم رسولَ الله، لو يُطيعُكم في كثير من الأَمر لَعَنِتُّم**”.
Ve tenzîlde: “**ولو شاء اللهُ لأَعْنَتَكم**”; manası: dileseydi size şiddetli davranırdı,
ve size, edası size zor gelen şeyle ibadet yüklerdi, sizden öncekilere yaptığı gibi.
Ve **العَنَتُ** helâk yerine konulabilir; böylece manası şu olabilir: Allah dileseydi
“**لأَعْنَتَكُم**” yani sizi, içinde zulmedici olmayan bir hükümle helâk ederdi.

İbnü’l-Enbârî dedi ki: **التَّعَنُّتِ**’ün aslı şiddetlendirmedir; Araplar:
“falan, falana **يتعَنَّتُ** eder ve onu **يُعْنِتُه**” dediği zaman muratları:
ona şiddetli davranır ve ona, edası ona zor gelen şeyi ilzam eder; dedi ki:
sonra helâk manasına nakledildi; asıl, bizim vasfettiğimizdir.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الإِعْناتُ** güç yetirilmeyeni yüklemektir. Ve **العَنَت**:
zina. Ve tenzîlde: “**ذلك لمن خَشِيَ العَنَتَ منكم**”; yani fücuru ve zinayı;
Ezherî dedi ki: bu âyet, **طَوْلاً** yani fazla malı olup onunla hür bir kadınla evlenemeyen kimse hakkında indi;
ona bir câriye ile evlenmesi vardır; sonra dedi ki: “**ذلك لمن خَشِي العَنَتَ منكم**”,
ve bu, **العَنَتَ**’ten korkmayan ve hür kadın için **طَوْلاً** bulmayan kimseye,
câriye ile evlenmenin helâl olmadığını gerektirir; dedi ki: insanlar bu âyetin tefsirinde ihtilaf ettiler;
bazıları dedi ki: manası, şehvetin ve **الغُلْمةِ**’nin şiddetinin onu zinaya sevk etmesinden korkan kimse içindir,
böylece âhirette büyük azaba ve dünyada haddi (cezayı) karşılar; bazıları dedi ki:
manası, bir câriyeye âşık olmasıdır; âyette aşk zikri yoktur, fakat aşk sahibi **عَنَتاً** ile karşılaşır;
Ebû’l-Abbâs Muhammed b. Yezîd es-Sümâlî dedi ki: **العَنَتُ**, burada, helâktir;
ve denildi: zinada helâktir; ve şu beyit okundu:
أُحاولُ إِعْنَاتي بما قالَ أَو رَجا
muradı: helâkimi deniyorum.

Münzirî, Ebû’l-Heysem’den rivayet etti: o dedi ki: Arapların كلامında **العَنَتُ**
zulüm, günah ve eziyettir; dedi ki: ona dedim: **التَّعَنُّتُ** bundan mıdır? dedi ki: evet;
denilir ki: falan, falana **تَعَنَّتَ** etti — ona eziyet soktuğu zaman; Ebû İshâk ez-Zeccâc dedi ki:
**العَنَتُ** lugatta şiddetli meşakkattir; ve **العَنَتُ** zor bir işte vuku bulmaktır;
ve **عَنِتَ** (o meşakkate düştü), ve başkası onu **أَعْنَتَه**; Ezherî dedi ki:
Ebû İshâk’ın söylediği bu doğrudur; böylece bekârlık adama zor geldiği zaman,
ve **الغُلْمة** ona galip geldiği zaman, ve hür bir kadınla evlenecek şeyi bulamadığı zaman,
ona bir câriye ile evlenmesi vardır; çünkü şehvetin galebesi ve suyun sulbde toplanması,
bazen zor hastalığa götürür; Allah daha iyi bilir; Cevherî dedi ki: **العَنَتُ** günahtır;
ve adam **عَنِتَ**. Yüce Allah dedi ki: “**عزيزٌ عليه ما عَنِتُّم**”; Ezherî dedi ki:
manası: sizin **عَنَتُ**’unuz ona ağırdır; o da şiddet ve meşakkatle karşılaşmadır;
bazıları dedi ki: manası: size **أَعْنَتَكم** yani sizi **العَنَتَ** ve meşakkate sevk eden şey ağırdır.

Ve denilir ki: **أَكَمةٌ عَنُوتٌ**: uzun, çıkışı zor; o, **العُنْتُوتُ** da denilir;
Ezherî dedi ki: ve **العَنَتُ** kırılmadır; ve onun eli veya ayağı **عَنِتَتْ** yani kırıldı,
ve aynı şekilde her kemik; şair dedi ki:
فَداوِ بها أَضْلاعَ جَنْبَيْكَ بَعْدما
عَنِتنَ، وأَعْيَتْكَ الجَبائرُ مِنْ عَلُ
Ve denilir ki: kemik **عَنِتَ** **عَنَتاً**, o **عَنِتٌ**’tir: zayıfladı ve kırıldı; Ru’be dedi ki:
فأَرْغَمَ اللهُ الأُنُوفَ الرُّغَّما:
مَجْدُوعَها،والعَنِتَ المُخَشَّما
Leys dedi ki: **الوَثْءُ** **عَنَتٍ** değildir; **العَنَتُ** ancak kırılma olur;
**الوَثْءُ** deriyi ve eti ezinceye kadar vurmadır, ve vurma kemiğe ulaşır, kırılmaksızın.

Ve denilir ki: **أَعْنَتَ** alçılayan, kırığı — ona yumuşak davranmadığı zaman,
böylece kırığı fesatça artırdı; ve aynı şekilde binek hayvanının binicisi,
onu taşıyamayacağı şiddete yükleyip topallatıncaya kadar (yaptığı zaman), onu **أَعْنَتَه** olur;
ve hayvan **عَنِتَتْ**. Ve **العَنَت**’in cümlesi: meşakkatli, eziyet verici zarardır.
Zührî’nin hadisinde: bir adam hakkında, hayvanına nal çaktı da **فَعَنِتَتْ**;
rivayette böyle geldi, yani topalladı; ona **عَنَتاً** adını verdi, çünkü o zarar ve fesattır.
Rivayet: **فَعَتِبَتْ**, üstünde iki nokta olan **ت** ile, sonra altında bir nokta olan **ب** ile;
Kuteybî dedi ki: iki vecihden birincisi bana daha sevimlidir. Ve alçılanmış kemiğe,
ona bir şey isabet edip onu kırdığı zaman denilir: onu **أَعْنَتَه**; o da **عَنِتٌ** ve **مُعْنِتٌ**’tir.
Ezherî dedi ki: manası: onu kırar; o, kaynamadan sonra kırılmadır; bu, ilk kırılmadan daha şiddetlidir.

Ve **عَنِتَ عَنَتاً**: günah kazandı.

Ve falan bana **مُتَعَنِّتاً** geldi — senin sürçmeni arayarak geldiği zaman.

Ve **العُنْتُوتُ**: gökte ince (yükselen) küçük bir dağ; ve denildi: **الحَرَّة**’nin aşağısında;
şöyle dedi:
أَدْرَكْتُها تَأْفِرُ دونَ العُنْتُوتْ،
تِلْكَ الهَلُوكُ والخَريعُ السُّلْحُوتْ
**الأَفْرُ**: hızlı yürüyüştür. Ve **العُنْتُوتُ**: yaydaki kertik; Ezherî dedi ki:
**عُنْتُوتُ القَوْس** o kertiktir ki içine **الغانةُ** sokulur; ve **الغانةُ**:
kiriş başının halkasıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ن ت * * العَنَت * بفتحتين الإثم وبابه طرب ومنه قوله تعالى ﴿عزيز عليه ما عَنِتُّم﴾ والعنت أيضا الوقوع في أمر شاق وبابه أيضا طرب و * المُتَعَنِّتُ * طالب الزَّلَّة

##### Türkçe

* ع ن ت * * **العَنَت** * (iki fetha ile) günah; babı **طرب**’dır. Ondandır: Yüce Allah’ın sözü: { Sizin **عَنِتُّم**’unuz ona ağır gelir }. Ve **العنت** ayrıca, meşakkatli bir işe düşmektir; babı da **طرب**’dır. Ve * **المُتَعَنِّتُ** * sürçmeyi arayandır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

العنت محركة: الفساد، والإثم، والهلاك  والغلط، والخطأ، والجور، والأذى، وسيأتي،  ودخول المشقة على الإنسان  . وقال أبو إسحاق الزجاج: العنت في اللغة: المشقة الشديدة، والعنت: الوقوع في أمر شاق. وقد عنت،  وأعنته غيره  العنت:  لقاء الشدة  يقال: أعنت فلان فلانا إعناتا، وفي الحديث الباغون البراء العنت قال ابن الأثير: العنت المشقة، والفساد، والهلاك، والإثم، والغلط، والخطأ،  والزنا  ، كل ذلك قد جاء، وأطلق العنت عليه، والحديث يحتمل كلها، والبرآء: جمع برىء، وهو والعنت منصوبان، مفعولان للباغين، وقوله عز وجل:  وعلموا أن فيكم رسول الله لو يطيعكم في كثير من الأمر لعنتم  أي لو أطاع مثل المخبر الذي أخبره بما لا أصل له، وكان قد سعى بقوم من العرب إلى النبي صلى الله عليه وسلم أنهم ارتدوا، لوقعتم في عنت، أي في فساد وهلاك، وفي التنزيل  ولو شاء الله لأعنتكم  معناه: لو شاء لشدد عليكم وتعبدكم بما يصعب عليكم أداؤه، كما فعل بمن كان قبلكم. وقد يوضع العنت موضع الهلاك، فيجوز أن يكون معناه لو شاء لأعنتكم، أي لأهلككم بحكم يكون فيه غير ظالم. وقال ابن الأعرابي: الإعنات: تكليف غير الطاقة، وفي التنزيل  ذلك لمن خشى العنت منكم  يعني الفجور والزنا. وقال الأزهري: نزلت هذه الآية فيمن لم يستطع طولا، أي فضل مال ينكح به حرة، فله أن ينكح أمة، ثم قال:  لمن خشى العنت منكم  وهذا يوجب أن من لم يخش العنت، ولم يجد طولا لحرة أنه لا يحل له أن ينكح أمة. قال: واختلف الناس في تفسير هذه الآية، فقال بعضهم: معناه: ذلك لمن خاف أن يحمله شدة الشبق والغلمة على الزنا، فيلقى العذاب العظيم في الآخرة، والحد في الدنيا، وقال بعضهم: معناه أن يعشق أمة، وليس في الآية ذكر عشق، ولكن ذا العشق يلقى عنتا، وقال أبو العباس محمد بن يزيد الثمالي: العنت ها هنا الهلاك، وقيل: الهلاك في الزنا، وأنشد:
  أحاول إعناتي بما قال أو رجا أراد إهلاكي، ونقل الأزهري قول أبي إسحاق الزجاج السابق، ثم قال: وهذا الذي قاله صحيح، فإذا شق على الرجل العزبة وغلبته الغلمة ولم يجد ما يتزوج به حرة، فله أن ينكح أمة؛ لأن غلبة الشهوة، واجتماع الماء في الصلب ربما أدى إلى العلة الصعبة. وفي الصحاح: العنت: الإثم، وقد عنت، قال الأزهرى: في قوله تعالى  عزيز عليه ما عنتم  أي عزيز عليه عنتكم، وهو لقاء الشدة والمشقة وقال بعضهم: معناه: عزيز، أي شديد ما أعنتكم، أي ما أوردكم العنت والمشقة. يقال: العنت:  الوهى والانكسار  ، قال الأزهري: والعنت: الكسر، وقد عنتت يده، أو رجله، أي انكسرت، وكذلك كل عظم، قال الشاعر:
  فداو بها أضلاع جنبيك بعدماعنتن وأعيتك الجبائر من عل ويقال: عنت العظم عنتا فهو عنت: وهي وانكسر، قال رؤبة:
  فأرغم الله الأنوف الرغما
  مجدوعها والعنت المخشما

  وقال الليث: الوثء ليس بعنت، لا يكون العنت إلا الكسر، والوثء: الضرب حتى يرهص الجلد واللحم ويصل الضرب إلى العظم من غير أن ينكسر. العنت أيضا  : اكتساب المأثم  ، وقد عنت عنتا، إذا اكتسب ذلك. قال ابن الأنباري: أصل التعنت التشديد، فإذا قالت العرب: فلان يتعنت فلانا، ويعنته، وقد  عنته تعنيتا  ، فالمراد  شدد عليه، وألزمه بما يصعب عليه أداؤه  ، قال: ثم نقلت إلى معنى الهلاك، والأصل ما وصفنا. انتهى. وأعنته، مثل عنته، وقد تقدم الإيماء إليه.  والعنتوت  بالضم:  يبيس الخلى  بفتح فسكون: نبت.  وجبل مستدق في الصحراء  ، وعبارة اللسان: جبيل مستدق في السماء، وقيل: هي دون الحرة، قال:
  أدركتها تأفر دون العنـتـوت
  تلك الهلوك والخريع السلحوت العنتوت:  أول كل شىء  ، نقله الصاغاني. العنتوت: الشاقة المصعد من الآكام، كالعنوت  ، كصبور، يقال: أكمة عنوت، إذا كانت طويلة شاقة المصعد.  وعنتت عنه  ، بتاءين، إذا  أعرض  عنتت  قرن العتود  إذا ارتفع وشصر، نقله الصاغاني.  والعانت: المرأة العانس  ، قيل: هو إبدال، وقيل: هو لغة، وقيل: لثغة. قاله شيخنا. وفي العناية للشهاب في المعارج العنت: المكابرة عنادا، وفي ق: العنت: اللجاح في العناد. يقال: جاءه فلان متعنتا، أي طالبا زلته  . وفي الأساس: وتعنتنى: سألني عن شىء أراد به اللبس على والمشقة. وفي اللسان: روى المنذرى عن أبي الهيثم أنه قال: العنت في كلام العرب: الجور، والإثم، والأذى، قال: فقلت له: التعنت من هذا? قال: نعم، يقال: تعنت فلان فلانا إذا أدخل عليه الأذى.  ويقال للعظم المجبور إذا هاضه شىء  -وعبارة اللسان إذا أصابه شىء فهاضه-:  قد أعنته، فهو عنت  ككتف،  ومعنت  كمكرم، قال الأزهري: معناه أنه يهيضه، وهو كسر بعد انجبار، وذلك أشد من الكسر الأول، ويقال: أعنت الجابر الكسير إذا لم يرفق به فزاد الكسر فسادا، وكذلك راكب الدابة إذا حمله على ما لا يحتمله من العنف حتى يظلع، فقد أعنته،  وقد  عنتت الدابة. وجملة العنت: الضرر الشاق المؤذى، وفي حديث الزهري: في رجل أنعل دابة فعنتت هكذا جاء في رواية، أي عرجت، وسماه عنتا؛ لأنه ضرر وفساد، والرواية فعتبت -بتاء فوقها نقطتان ثم باء تحتها نقطة- قال القتيبى: والأول أحب الوجهين إلى. ويقال:  عنت العظم، كفرح عنتا، فهو عنت: وهي وانكسر، قال رؤبة:
  فأرغم الله الأنوف الرغما
  مجدوعها والعنت المخشما وقد تقدم عن الليث: أن العنت لا يكون إلا الكسر، ويقال: عنتت يده أو رجله، وكذلك كل عظم، فذكر المصنف له هنا ثانيا في حكم التكرار؛ لأنه داخل تحت قوله: والوهى والانكسار، وهو يشمل اليد والرجل والعظم. ومما يستدرك على المؤلف: العنتوت: الحز في القوس، قال الأزهري: عنتوت القوس: هو الحز الذي تدخل فيه الغانة، والغانة: حلقة رأس الوتر.

##### Türkçe

**العنت** muḥarrake: bozulma, günah, helâk, yanlışlık, hata, zulüm, eziyet; ve gelecektir; ve insana meşakkatin girmesi.

Ebû İshâk ez-Zeccâc dedi: **العنت** dilde: şiddetli meşakkat; ve **العنت**: meşakkatli bir işe düşmektir. Ve (kişi) **عنت**; ve başkası onu **أعنته**.

**العنت**: şiddetle karşılaşma. Denir ki: falan, falana **أعنت** onu **إعناتا**.

Ve hadiste: “**الباغون البراء العنت**”. İbnü’l-Esîr dedi: **العنت** meşakkat, bozulma, helâk, günah, yanlışlık, hata ve zina; bunların hepsi gelmiştir ve **العنت** ona ıtlak edilmiştir; ve hadis hepsini ihtimal eder. Ve **البرآء**: **برىء**’in cem‘idir; ve o ve **العنت** mansûbdurlar; **الباغين** için iki mef‘ûldür.

Ve O’nun عز وجل sözü: **وعلموا أن فيكم رسول الله لو يطيعكم في كثير من الأمر لعنتم**; yani, aslı olmayan şeyle kendisine haber veren haber verene benzer (kimse)ye itaat etseydi ve Araplardan bir kavim hakkında Nebî صلى الله عليه وسلم’e onların irtidat ettiklerini (söyleyerek) koşmuş olsaydı, **عنت** içine düşerdiniz; yani bozulma ve helâk içine.

Ve tenzîlde: **ولو شاء الله لأعنتكم**; manası: dileseydi size şiddetli davranırdı ve size edası size zor gelen şeyle ibadet yüklerdi; sizden öncekilere yaptığı gibi.

Ve **العنت** helâk yerine de konulur; öyleyse “**لو شاء لأعنتكم**” manası caiz olur; yani, içinde zulmedici olmayan bir hüküm ile sizi helâk ederdi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الإعنات**: tâkat olmayanı yüklemek. Ve tenzîlde: **ذلك لمن خشى العنت منكم**; yani fucûr ve zina.

Ezherî dedi: Bu âyet, uzunluğa güç yetiremeyen kimse hakkında indi; yani, onunla hür bir kadınla nikâhlanacağı mal fazlası (bulunmayan) kimse; onun için bir câriye ile nikâhlanması vardır. Sonra dedi: **لمن خشى العنت منكم**; ve bu, **العنت**’ten korkmayan ve hür (kadın) için uzunluk bulmayan kimseye câriye ile nikâhlanmanın helâl olmamasını gerektirir.

Dedi: İnsanlar bu âyetin tefsirinde ihtilâf ettiler; bazısı dedi: manası, şehvetin ve **الغلمة**’nin şiddetinin onu zinaya taşımasından korkan kimse içindir; böylece âhirette büyük azaba ve dünyada haddi (cezaya) uğrar. Bazısı dedi: manası, bir câriyeye âşık olmasıdır; âyette aşk zikri yoktur; lâkin aşk sahibi **عنت** ile karşılaşır.

Ebû’l-‘Abbâs Muhammed b. Yezîd es-Sümâlî dedi: **العنت** burada helâktir. Ve denildi: zinada helâk. Ve şu beyit okundu:

أحاول إعناتي بما قال أو رجا
أراد إهلاكي

Ezherî, Ebû İshâk ez-Zeccâc’ın önceki sözünü nakletti; sonra dedi: Bu dediği şey sahihtir. Öyleyse bekârlık erkeğe zor geldiğinde ve **الغلمة** ona galip geldiğinde ve hür (kadın) ile evleneceği şeyi bulmadığında, onun için câriye ile nikâhlanmak vardır; çünkü şehvetin galebesi ve belde suyun toplanması, belki zor hastalığa götürür.

Ve **الصحاح**’ta: **العنت**: günah; ve (kişi) **عنت**. Ezherî dedi: Allah تعالى’nın sözü **عزيز عليه ما عنتم** hakkında; yani sizin **عنت**’iniz ona ağırdır; ve o, şiddet ve meşakkatle karşılaşmadır. Bazısı dedi: manası: **عزيز**; yani sizi **أعنت** eden şey şiddetlidir; yani sizi **العنت** ve meşakkate sokan şey.

Denir ki: **العنت**: **الوهى والانكسار**. Ezherî dedi: ve **العنت**: kırılmadır; ve eli veya ayağı **عنتت**; yani kırıldı; ve bunun gibi her kemik. Şair dedi:

فداو بها أضلاع جنبيك بعد ما
عنتن وأعيتك الجبائر من عل

Ve denir ki: kemik **عنت** eder, **عنتا**; o hâlde o **عنت**tir: gevşedi ve kırıldı. Ru’be dedi:

فأرغم الله الأنوف الرغما
مجدوعها والعنت المخشما

Ve Leys dedi: **الوثء** **عنت** değildir; **العنت** ancak kırılma olur. Ve **الوثء**: deriyi ve eti ezecek şekilde vurmak; ve vurma, kemik kırılmaksızın kemiğe ulaşır.

**العنت** ayrıca: **اكتساب المأثم**; ve (kişi) **عنت** eder **عنتا**; onu kazandığında.

İbnü’l-Enbârî dedi: **التعنت**’in aslı şiddetlendirmedir. Araplar “falan, falana **يتعنت** eder ve onu **يعنته** eder; ve onu **عنته تعنيتا**” dediğinde, murad: **شدّد عليه، وألزمه بما يصعب عليه أداؤه**. Dedi: sonra helâk manasına nakledildi; asıl, bizim vasfettiğimizdir. Bitti.

Ve onu **أعنته**; **عنته** gibidir; ve ona işaret daha önce geçti.

Ve **العنتوت** (damme ile): **يبيس الخلى** (fetha sonra sükûn ile): bir bitkidir. Ve çölde ince bir dağ. Ve **اللسان**’ın ibaresi: gökte ince bir küçük dağ; ve denildi: o, **الحرة**’den aşağıdır. Dedi:

أدركتها تأفر دون العنـتـوت
تلك الهلوك والخريع السلحوت

**العنتوت**: **أول كل شىء**; Sâgânî onu nakletti.

**العنتوت**: tepeciklerden zor çıkışlı sarp yokuş; **العنوت** gibi; **صبور** vezninde. Denir ki: **أكمة عنوت**; uzun, çıkışı zor olduğunda.

Ve ondan **عنتت عنه** (iki **ت** ile), **أعرض** ettiğinde.

**عنتت**: **قرن العتود**; yükselip yana açıldığında; Sâgânî onu nakletti.

Ve **العانت**: **المرأة العانس**; denildi: o bir ibdâldir; ve denildi: o bir lugattır; ve denildi: peltekliktir. Bunu şeyhimiz söyledi.

Ve Şihâb’ın **العناية**’sinde, **المعارج**’de: **العنت**: inatla mukâbere. Ve **ق**’da: **العنت**: inatta ısrar. Denir ki: falan ona **متعنتا** geldi; yani onun sürçmesini isteyen.

Ve **الأساس**’ta: “Bana **تعنتنى** etti”: beni, benim üzerime karıştırma ve meşakkat murad ettiği bir şey hakkında sorguladı.

Ve **اللسان**’da: Münzirî, Ebû’l-Heysem’den rivayet etti; dedi ki: Arapların sözünde **العنت**: zulüm, günah ve eziyettir. Dedi: ona dedim ki: **التعنت** bundan mıdır? Dedi: evet; denir ki: falan, falana **تعنت** ettiğinde, ona eziyeti soktuğunda.

Ve bir şey onu ezdiğinde cebirelenmiş kemiğe denir ki —**اللسان**’ın ibaresi: bir şey ona isabet edip onu ezdiğinde—: “onu **قد أعنته**”; o hâlde o **عنت**tir, **كتف** gibi; ve **معنت**tir, **مكرم** gibi. Ezherî dedi: manası, onu ezer; ve o, kaynamadan sonra kırılmadır; ve bu, ilk kırılmadan daha şiddetlidir. Ve denir ki: **أعنت** eden, kırığı saran (kimse), kırığa yumuşak davranmadığında, kırılmayı bozulma bakımından artırdığında. Ve bunun gibi, binek hayvanına binen kimse, onu şiddetle taşıyamayacağı şeye yükleyip topallatıncaya kadar (zorlarsa), onu **أعنته** etmiştir; ve hayvan **عنتت**.

**العنت**’in cümlesi: zor, eziyet verici zarar. Ve Zührî’nin hadisinde: bir adam bir hayvana nal çaktı da o **عنتت**; rivayette böyle geldi; yani topalladı. Ona **عنت** adını verdi; çünkü o zarar ve bozulmadır. Rivayet: **فعتبت** —üstünde iki nokta olan **ت** sonra altında bir nokta olan **ب** ile—. Kuteybî dedi: iki vecihten birincisi bana daha sevimlidir.

Ve denir ki: kemik **عنت** eder; **كفرح** gibi, **عنتا**; o hâlde o **عنت**tir: gevşedi ve kırıldı. Ru’be dedi:

فأرغم الله الأنوف الرغما
مجدوعها والعنت المخشما

Ve Leys’ten geçti: **العنت** ancak kırılma olur. Ve denir ki: eli veya ayağı **عنتت**; ve bunun gibi her kemik. Musannifin onu burada ikinci defa zikretmesi, tekrar hükmündedir; çünkü “**الوهى والانكسار**” sözü altına dahildir; ve o, el, ayak ve kemiği kapsar.

Müellif üzerine istidrâk edileceklerdendir: **العنتوت**: yayda kertiktir. Ezherî dedi: **عنتوت القوس**: **الغانة**’nin içine girdiği kertiktir; ve **الغانة**: kiriş başının halkasıdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَنِتَ
1 عَنِتَ ذ , [aor. عَنَتَ ,] inf. n. عَنَتٌ, He fell into a difficult, hard, or distressing, case: (S, A, * O, TA:) or عَنَتٌ signifies the meeting with difficulty, hardship, or distress. (K.) [This is held by some to be the primary signification: see عَنَتْ below; by the explanations of which it seems to be indicated that the verb has several significations that are not expressly assigned to it in the lexicons.] عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ, in the Kur [ix. last verse but one], means, accord. to Az [and most of the expositors], Grievous unto him is your experiencing difficulty, or hardship, or distress: or, as some say, the meaning is ↓ مَا أَعْنَتَكُمْ, i. e., what hath brought you into difficulty, or hardship, or distress. (TA. [In the S and O, it seems to be indicated by the context that مَا عَنِتُّمْ means your having sinned.]) ― -b2- عَنِتَتِ الدَّابَّةُ The beast limped, or halted, in consequence of hard, or rough, treatment, such as it could not bear. (TA.) It is said in a trad., أَنْعَلَ دَابَّتَهُ فَعَنِتَتْ He shod his beast and it became lame: thus as some relate it; as others relate it, فَعَتَبَتْ; but the former relation is preferred by Kt. (TA.) ― -b3- عَنِتَ said of a bone, (Az, A, K, TA,) and عَنِتَتْ said of an arm or a leg, (Az, TA,) [aor. عَنَتَ ,] inf. n. عَنَتٌ, (TA,) It broke (Az, A, K, TA) after its having been set and united: (A, K:) [this is said in the Ksh and by Bd, in iv. 30, to be the primary signification:] and the former, said of a bone, it became weak, and broke. (K, * TA.) ― -b4- عَنِتَ, (S, O, Msb, TA,) aor. عَنَتَ , (Msb,) inf. n. عَنَتٌ, (S, * O, * Msb, K, * TA,) He committed a sin, a crime, or an act of disobedience deserving punishment: (S, O, K, * TA: *) or he committed sins, crimes, or acts of disobedience deserving punishment: (K, * TA:) or he did wrong [intentionally or unintentionally]. (Msb.) [And particularly He committed fornication, or adultery: see عَنَتٌ below.]

عنّتهُ
2 عنّتهُ ذ , inf. n. تَعْنِيتٌ, He treated him with hardness, severity, or rigour, and constrained him to do that which was difficult to him to perform; (IAmb, O, K, TA;) as also ↓ تعنّتهُ: and afterwards it became applied to signify he destroyed him; or caused him to perish: (IAmb, TA:) [and ↓ اعنتهُ has both of these significations: for it is said that] لَوْ شَآءَ اللّٰهُ لَأَعْنَتَكُمْ, in the Kur [ii. 219], means If God had willed, He would assuredly have treated you with hardness, &c., and constrained you to do that which would be difficult to you to perform: or it may mean, would have destroyed you: or, accord. to IAar, اـِعْنَاتٌ signifies the requiring to do that which is not in one's power. (TA.) ― -b2- See also 5.

اعنتهُ
4 اعنتهُ ذ , (inf. n. اـِعْنَاتٌ, Mgh,) He caused him to fall into difficulty, hardship, or distress; (S, Mgh, O, Msb, K, TA;) into that which was difficult, hard, or distressing, to him to bear. (Mgh, Msb.) See also 1, and 2. ― -b2- He (the rider) treated him (i. e. a beast) with hardness, or roughness, such as the latter could not bear, and so caused him to limp, or halt. (TA.) ― -b3- He (a physician) treated him (i. e. a sick man) roughly, or without gentleness, and so harmed, or injured, him. (A, O. *) ― -b4- He, or it, broke it (i. e. a bone) after it had been set and united: (Az, S, A,. O, K, TA:) or he (a bone-setter) treated it (i. e. a broken bone) roughly, or ungently, so that the fracture became worse. (TA.)

تعنّتهُ
5 تعنّتهُ ذ : see 2. Accord. to AHeyth, (TA,) He brought upon him annoyance, molestation, harm, or hurt: (Msb, TA:) or he sought to occasion him difficulty, hardship, or distress. (Mgh.) And hence, (Mgh,) He asked him respecting a thing, desiring by doing so to involve him in confusion, or doubt; (A, Mgh, TA;) as when one says to a witness, “ Where was this, and when was it, and what garment was upon him when thou tookest upon thyself to bear witness? ” and الشُّهُودَ ↓ يُعَنِّتُ and يَتَعَنَّتُ عَلَى الشُّهُودِ are also mentioned; but these require consideration. (Mgh.)

عَنْتَتَ
R. Q.1 عَنْتَتَ ذ , said of the horn of the عَتُود [or goat a year old], It rose, or rose high. (O, K.) ― -b2- عنتت عَنْهُ He turned away from, avoided, or shunned, him, or it. (O, K.)

عَنَتٌ
عَنَتٌ ذ [inf. n. of 1, q. v.: and also expl. as having the following meanings:] Difficulty, hardship, or distress: (A, IAth, Mgh, Msb, TA:) this is [said to be] the primary signification: (Jel in iv. 30:) or severe difficulty, or hardship, or distress: (Zj, TA:) or the coming of difficulty or hardship or distress upon a man. (K.) ― -b2- A state of perdition or destruction. (A, IAth, K, TA.) ― -b3- A bad, an evil, or a corrupt, state: or bad, evil, or corrupt, conduct or doing: syn. فَسَادٌ [which has both of these meanings; and may here have the former meaning as nearly agreeing with what precedes it, or the latter meaning as nearly agreeing with what follows it]. (A, IAth, K, TA.) ― -b4- A sin, a crime, or an act of disobedience deserving punishment; (AHeyth, S, A, IAth, O, K, TA;) and so ↓ مَعْنَتَةٌ. (A.) ― -b5- A wrong action [intentional or unintentional]; an error; mistake. (IAth, Msb, * TA.) ― -b6- ― -b7- Fornication, or adultery: (S, IAth, Mgh, O, Msb, K, TA:) but this is a conventional explanation of the lecturers of the colleges. (Mgh.) So in the Kur [iv. 30], where it is said, ذٰلِكَ لِمَنْ خَشِىَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ [That is for him, among you, who fears the commission of fornication]: (S, O, Msb, TA: [and the like is said in the Mgh:]) this, says Az, was revealed in relation to him who might not have the means of taking to wife a free woman; therefore it was allowed to him to take to wife a slave: (Msb, TA:) or the meaning of العنت here is perdition: or perdition in [or by means of] fornication. (TA.) ― -b8- Also Wrongful, unjust, injurious, or tyrannical, conduct: and annoyance, molestation, harm, or hurt. (AHeyth, TA.) And Distressing, grievous, or afflicting, harm, injury, hurt, or mischief. (TA.) ― -b9- And accord. to the 'Inلyeh, Contention; or contention for superiority in greatness: and persistence in opposition, or in vain contention. (TA.)

عَنِتٌ
عَنِتٌ ذ A bone broken after its having been set and united; as also ↓ مُعْنَتٌ. (S, O, K.)

عَنُوتٌ
عَنُوتٌ ذ A hill (أَكَمَةٌ) difficult of ascent; (O, Msb, * K;) as also ↓ عُنْتُوتٌ: (O, K:) or high, and difficult of ascent. (A.)

عُنْتُوتٌ
عُنْتُوتٌ ذ : see what next precedes. ― -b2- With the article ال, A mountain, (O,) or tapering mountain, (K,) in the صَحْرَآء [or desert]: (O, K:) or, accord. to the L, a small mountain tapering into [or towards] the sky (جُبَيْلٌ مُسْتَدِقٌّ فِى السَّمَآءِ): and it is said to be دون الحرة [app. دُونَ الحَرَّةِ; but there seems to be here an omission or a mistranscription; for of the various meanings that may be assigned to this phrase, none seems to be apposite: I incline to think that العُنْتُوتُ thus expl. is the proper name of a particular mountain]. (TA.) -A2- عُنْتُوتٌ signifies also The notch in a bow: accord. to Az, (TA,) the عُنْتُوت of the bow is the notch into which enters the غَانَة, i. e. the ring at the head of the string. (O, TA.) -A3- And The first, or beginning, or commencement, of anything. (O, K.) -A4- And Dry حَلِىّ, (O, and so in the CK, [in my MS. copy of the K حَلْى, and thus accord. to the TA, but this is evidently a mistake,]) which is a certain plant. (TA.)

عَانِتٌ
عَانِتٌ ذ an epithet applied to a woman, i. q. عَانِسٌ [q. v.]: (O, K:) said to be formed [from the latter] by substitution, or a dial. var., or a word mispronounced. (MF, TA.)

مُعْنَتٌ
مُعْنَتٌ ذ : see عَنِتٌ.

مَعْنَتَةٌ
مَعْنَتَةٌ ذ : see عَنَتٌ. [Its primary signification seems to be A cause of difficulty, hardship, or distress; &c.]

جَآءَنِى فُلَانٌ مُتَعَنِّتًا
جَآءَنِى فُلَانٌ مُتَعَنِّتًا ذ Such a one came to me seeking [to cause] my fall into a wrong action, or an error. (S, O, K. *)

##### Türkçe

**عَنِتَ**
1 **عَنِتَ** ذ, [muzâri‘ **عَنَتَ**,] mastar ismi **عَنَتٌ**, O, zor, çetin yahut sıkıntı verici bir hâle düştü: (S, A, O, TA:) yahut **عَنَتٌ** zorluk, meşakkat yahut sıkıntı ile karşılaşmayı ifade eder. (K.) [Bu, bazılarınca aslî anlam sayılır: aşağıda **عَنَتْ**’e bak; bunların açıklamalarından, fiilin sözlüklerde açıkça ona nisbet edilmeyen birkaç anlamı bulunduğu anlaşılır.] Kur’ân’da [ix. sondan bir önceki âyet] **عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ** ifadesi, Az’a [ve müfessirlerin çoğuna] göre, “Sizin zorluk, meşakkat yahut sıkıntı yaşamanız ona ağır gelir” demektir: yahut bazıların dediği gibi, anlamı ↓ **مَا أَعْنَتَكُمْ**’dur; yani sizi zorluğa, meşakkate yahut sıkıntıya düşüren şey. (TA. [S ve O’da, bağlamdan **مَا عَنِتُّمْ**’ün “sizin günah işlemeniz” anlamına geldiği anlaşılır.]) ― -b2- **عَنِتَتِ الدَّابَّةُ**: Binek hayvanı, katlanamayacağı sert yahut kaba muamele sebebiyle topalladı yahut aksadı. (TA.) Bir hadiste şöyle denilmiştir: **أَنْعَلَ دَابَّتَهُ فَعَنِتَتْ** “Hayvanını nalladı da o topal oldu”: bazıları böyle rivayet eder; başkaları ise **فَعَتَبَتْ** diye rivayet eder; fakat birinci rivayet Kt tarafından tercih edilmiştir. (TA.) ― -b3- **عَنِتَ** kemik hakkında söylenir, (Az, A, K, TA,) ve **عَنِتَتْ** kol yahut bacak hakkında söylenir, (Az, TA,) [muzâri‘ **عَنَتَ**,] mastar ismi **عَنَتٌ**, (TA,) Yerine konup kaynaştırıldıktan sonra kırıldı. (Az, A, K, TA) (A, K:) [Ksh’de ve Bd tarafından iv. 30’da bunun aslî anlam olduğu söylenir:] ve birincisi, kemik hakkında, zayıfladı ve kırıldı. (K, TA.) ― -b4- **عَنِتَ**, (S, O, Msb, TA,) muzâri‘i **عَنَتَ**, (Msb,) mastar ismi **عَنَتٌ**, (S, O, Msb, K, TA,) Cezayı gerektiren bir günah, suç yahut itaatsizlik fiili işledi: (S, O, K, TA:) yahut cezayı gerektiren günahlar, suçlar yahut itaatsizlik fiilleri işledi: (K, TA:) yahut yanlış yaptı [kasıtlı yahut kasıtsız]. (Msb.) [Ve özellikle zina yahut evlilik dışı ilişki işledi: aşağıda **عَنَتٌ**’e bak.]

**عنّتهُ**
2 **عنّتهُ** ذ, mastar ismi **تَعْنِيتٌ**, Ona sertlik, şiddet yahut katılık ile muamele etti ve ona yapması güç olan şeyi yapmaya zorladı; (IAmb, O, K, TA;) bunun gibi ↓ **تعنّتهُ**: sonra, onu helâk etti; yahut yok olmasına sebep oldu anlamında kullanılmaya başlandı: (IAmb, TA:) [ve ↓ **اعنتهُ**’nun bu iki anlamı da vardır: zira denilmiştir ki] Kur’ân’da [ii. 219] **لَوْ شَآءَ اللّٰهُ لَأَعْنَتَكُمْ** ifadesi, “Allah dileseydi, elbette size sertlikle muamele ederdi, vb., ve size yapması güç olan şeyi yapmaya zorlar idi” demektir: yahut “sizi helâk ederdi” anlamına gelebilir: yahut IAar’a göre, **اـِعْنَاتٌ** kişinin gücünün yetmediği şeyi yapmasını istemek anlamını ifade eder. (TA.) ― -b2- 5’e de bak.

**اعنتهُ**
4 **اعنتهُ** ذ, (mastar ismi **اـِعْنَاتٌ**, Mgh,) Onu zorluğa, meşakkate yahut sıkıntıya düşürdü; (S, Mgh, O, Msb, K, TA;) ona katlanması güç, çetin yahut sıkıntı verici olana düşürdü. (Mgh, Msb.) 1’e ve 2’ye de bak. ― -b2- O (binici), ona (yani bir hayvana) katlanamayacağı sertlik yahut kabalıkla muamele etti; böylece onu topallattı yahut aksattı. (TA.) ― -b3- O (hekim), ona (yani hasta bir kimseye) kabaca yahut yumuşaklık göstermeksizin muamele etti; böylece ona zarar verdi yahut onu incitti. (A, O.) ― -b4- O, onu (yani bir kemiği) yerine konup kaynaştırıldıktan sonra kırdı: (Az, S, A, O, K, TA:) yahut o (kırıkçı), ona (yani kırık bir kemiğe) kabaca yahut yumuşak davranmaksızın muamele etti de kırık daha kötü hâle geldi. (TA.)

**تعنّتهُ**
5 **تعنّتهُ** ذ: 2’ye bak. AHeyth’e göre, (TA,) Ona eziyet, rahatsızlık, zarar yahut incinme getirdi: (Msb, TA:) yahut ona zorluk, meşakkat yahut sıkıntı vermeyi aradı. (Mgh.) Ve bundan dolayı, (Mgh,) Onu şaşkınlığa yahut şüpheye düşürmek isteyerek bir şey hakkında ona soru sordu; (A, Mgh, TA;) bir kimsenin bir şahide “Bu nerede idi, ne zaman idi, sen şahitliği üstlendiğinde onun üzerinde hangi elbise vardı?” demesi gibi; ve **الشُّهُودَ** ↓ **يُعَنِّتُ** ve **يَتَعَنَّتُ عَلَى الشُّهُودِ** de zikredilmiştir; fakat bunlar üzerinde düşünmek gerekir. (Mgh.)

**عَنْتَتَ**
R. Q.1 **عَنْتَتَ** ذ, **عَتُود**’un [yahut bir yaşındaki keçinin] boynuzu hakkında söylenir: Yükseldi yahut yüksekçe yükseldi. (O, K.) ― -b2- **عنتت عَنْهُ**: Ondan yahut ondan (şeyden) yüz çevirdi, kaçındı yahut sakındı. (O, K.)

**عَنَتٌ**
**عَنَتٌ** ذ [1’in mastar ismidir, ona bak: ve ayrıca aşağıdaki anlamlara sahip olmak üzere açıklanmıştır:] Zorluk, meşakkat yahut sıkıntı: (A, IAth, Mgh, Msb, TA:) bu [denildiğine göre] aslî anlamdır: (Jel iv. 30’da:) yahut şiddetli zorluk, meşakkat yahut sıkıntı: (Zj, TA:) yahut bir kimseye zorluk yahut meşakkat yahut sıkıntının gelmesi. (K.) ― -b2- Helâk yahut yok oluş hâli. (A, IAth, K, TA.) ― -b3- Kötü, fena yahut bozuk bir hâl: yahut kötü, fena yahut bozuk davranış yahut iş: eş anlamlısı **فَسَادٌ** [ki bu iki anlamı da taşır; ve burada, öncekiyle daha çok uyuştuğu için birinci anlamı, yahut sonrakiyle daha çok uyuştuğu için ikinci anlamı kastedilmiş olabilir]. (A, IAth, K, TA.) ― -b4- Cezayı gerektiren bir günah, suç yahut itaatsizlik fiili; (AHeyth, S, A, IAth, O, K, TA;) ve bunun gibi ↓ **مَعْنَتَةٌ**. (A.) ― -b5- Yanlış bir fiil [kasıtlı yahut kasıtsız]; hata; yanılma. (IAth, Msb, TA.) ― -b6- ― -b7- Zina yahut evlilik dışı ilişki: (S, IAth, Mgh, O, Msb, K, TA:) fakat bu, medrese hocalarının örfî bir açıklamasıdır. (Mgh.) Kur’ân’da [iv. 30] şöyle denildiği yerde de böyledir: **ذٰلِكَ لِمَنْ خَشِىَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ** [“Bu, sizden zina işlemesinden korkan kimse içindir”]: (S, O, Msb, TA: [Mgh’de de benzeri söylenir:]) Az der ki: bu, hür bir kadınla evlenmeye imkân bulamayan kimse hakkında indirildi; bu sebeple ona bir câriye ile evlenmesi helâl kılındı: (Msb, TA:) yahut burada **العنت**’in anlamı helâktir: yahut zina içinde [yahut zina yoluyla] helâk. (TA.) ― -b8- Ayrıca: Haksız, zulmedici, zarar verici yahut zorba davranış: ve eziyet, rahatsızlık, zarar yahut incinme. (AHeyth, TA.) Ve sıkıntı verici, kederli yahut elem verici zarar, incinme, yaralanma yahut fesat. (TA.) ― -b9- Ve **'Inلyeh**’e göre: Çekişme; yahut büyüklükte üstünlük için çekişme: ve muhalefette ısrar, yahut boş çekişmede ısrar. (TA.)

**عَنِتٌ**
**عَنِتٌ** ذ: Yerine konup kaynaştırıldıktan sonra kırılmış bir kemik; bunun gibi ↓ **مُعْنَتٌ**. (S, O, K.)

**عَنُوتٌ**
**عَنُوتٌ** ذ: Tırmanılması güç bir tepe (**أَكَمَةٌ**); (O, Msb, K;) bunun gibi ↓ **عُنْتُوتٌ**: (O, K:) yahut yüksek ve tırmanılması güç. (A.)

**عُنْتُوتٌ**
**عُنْتُوتٌ** ذ: bir öncekinin açıklamasına bak. ― -b2- Başında **ال** ile: **صَحْرَآء**’da [yahut çölde] bir dağ, (O,) yahut sivrilen bir dağ, (K): (O, K:) yahut L’ye göre, göğe doğru [yahut gökte] incelip sivrilen küçük bir dağ (**جُبَيْلٌ مُسْتَدِقٌّ فِى السَّمَآءِ**): ve **دون الحرة** olduğu söylenir [görünüşe göre **دُونَ الحَرَّةِ**; fakat burada bir eksiklik yahut yanlış yazım var gibidir; zira bu ibareye verilebilecek çeşitli anlamlardan hiçbiri uygun görünmez: ben, böyle açıklanan **العُنْتُوتُ**’un belirli bir dağın özel adı olduğunu düşünmeye meylediyorum]. (TA.) -A2- **عُنْتُوتٌ** ayrıca: Yayda kertik anlamına gelir: Az’a göre, (TA,) yayın **عُنْتُوت**’u, **غَانَة**’nin girdiği kertiktir; yani kirişin başındaki halka. (O, TA.) -A3- Ve herhangi bir şeyin ilk kısmı, başlangıcı yahut başlama noktası. (O, K.) -A4- Ve kuru **حَلِىّ**, (O, ve CK’de de böyledir, [K’nin benim yazma nüshamda **حَلْى**, ve TA’ya göre de böyle; fakat bu açıkça bir hatadır,]) ki bu belirli bir bitkidir. (TA.)

**عَانِتٌ**
**عَانِتٌ** ذ: bir kadına nisbet edilen bir sıfat; **عَانِسٌ** ile aynı anlamdadır [ona bak]: (O, K:) [ikinciden] bedel yoluyla yapılmış olduğu, yahut lehçe farklılığı olduğu, yahut yanlış telaffuz edilmiş bir kelime olduğu söylenir. (MF, TA.)

**مُعْنَتٌ**
**مُعْنَتٌ** ذ: **عَنِتٌ**’e bak.

**مَعْنَتَةٌ**
**مَعْنَتَةٌ** ذ: **عَنَتٌ**’e bak. [Onun aslî anlamı, zorluk, meşakkat yahut sıkıntı sebebi; vb. gibi görünür.]

**جَآءَنِى فُلَانٌ مُتَعَنِّتًا**
**جَآءَنِى فُلَانٌ مُتَعَنِّتًا** ذ: Falanca bana, beni yanlış bir fiile yahut bir hataya düşürmeyi arayarak geldi. (S, O, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَنِت
عَنِت A ( n. ac. عَنَت 4 ),
a.  Was in trouble, distress.

b.  Sinned, committed a crime.

c.  Perished.

d.  Broke afresh ( bone ).

عَنَّتَ
عَنَّتَ II ,
a.  Vexed, distressed, harassed, worried.

أَعْنَتَ
أَعْنَتَ IV ,
a.  see II .

b.  Broke, fractured afresh ( bone ).

تَعَنَّتَ
تَعَنَّتَ V ,
a.  see II .

b.  Pointed out the weaknesses of.

عَنَت
عَنَت 4 ,
a.  Sin, crime.

عَنِت
عَنِت 5 ,
a.  Broken afresh ( bone ).

عَنُوْت
عَنُوْت 26 ,
a.  Steep ( hill ).

أَعْنَتَ
N. P. أَعْنَتَ IV ,
a.  see 5 .

أَعْنَتَ
N. Ac. أَعْنَتَ IV ,
a.  Trouble, distress; vexation.

##### Türkçe

عَنِت
**عَنِت** A (isim-fiil: **عَنَت** 4),
a. Sıkıntıda, darlıkta oldu.

b. Günah işledi, bir suç işledi.

c. Helâk oldu.

d. Yeniden kırdı (kemik).

عَنَّتَ
**عَنَّتَ** II,
a. Eziyet etti, sıkıntıya soktu, taciz etti, kaygılandırdı.

أَعْنَتَ
**أَعْنَتَ** IV,
a. II’ye bak.

b. Kırdı, yeniden çatlatıp kırdı (kemik).

تَعَنَّتَ
**تَعَنَّتَ** V,
a. II’ye bak.

b. -in zayıflıklarını gösterdi.

عَنَت
**عَنَت** 4,
a. Günah, suç.

عَنِت
**عَنِت** 5,
a. Yeniden kırılmış (kemik).

عَنُوْت
**عَنُوْت** 26,
a. Dik (tepe).

أَعْنَتَ
Özel isim: **أَعْنَتَ** IV,
a. 5’e bak.

أَعْنَتَ
İsim-fiil: **أَعْنَتَ** IV,
a. Sıkıntı, darlık; eziyet.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عنت
عَنِتَ - يَعْنَتُ - عَنَت - أََعْنَتَ - يُعْنِتُ
عَنِتَ - يَعْنَتُ + الكائن: يفشل وينتهي جهده وعناؤه وتعبه إلى لا شيء
عَنَت - العَنَتَ: اسم فعل " عَنِتَ - يَعْنَتُ "
أََعْنَتَ - يُعْنِتُ: على وزن " أفعل  من " عَنِتَ - يَعْنَتُ ": جعله " يَعْنَتُ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الفشل والإحباط وعدم انتهاء الفعل إلى هدفه المرجو"، وهي
حَبِط َ - يَحْبَطُ، عَقِمَ - يَعْقَمُ، عَنِتَ - يَعْنَتُ، خَابَ - يَخِيبُ، بَارَ - يَبُوْرُ، كَسَدَ - يَكْسُدُ
عَنِتَ - عَنِتُم
 	﴿ياأيها الذين آمنوا لا تتخذوا بطانة من دونكم لا يألونكم خبالا ودوا ما عنتم قد بدت البغضاء من أفواههم وما تخفي صدورهم أكبر قد بينا لكم الآيات إن كنتم تعقلون(118)﴾ آل عمران
 	﴿لقد جاءكم رسول من أنفسكم عزيز عليه ما عنتم حريص عليكم بالمؤمنين رءوف رحيم(128)﴾ التوبة ﴿واعلموا أن فيكم رسول الله لو يطيعكم في كثير من الأمر لعنتم ولكن الله حبب إليكم الإيمان وزينه في قلوبكم وكره إليكم الكفر والفسوق والعصيان أولئك هم الراشدون (7)﴾ الحجرات
العَنَتَ
 ﴿ومن لم يستطع منكم طولا أن ينكح المحصنات المؤمنات فمن ما ملكت أيمانكم من فتياتكم المؤمنات والله أعلم بإيمانكم بعضكم من بعض فانكحوهن بإذن أهلهن وآتوهن أجورهن بالمعروف محصنات غير مسافحات ولا متخذات أخدان فإذا أحصن فإن أتين بفاحشة فعليهن نصف ما على المحصنات من العذاب ذلك لمن خشي العنت منكم وأن تصبروا خير لكم والله غفور رحيم(25)﴾ النساء
أَعْنَتَ - أَعْنَتَكُم
 ﴿في الدنيا والآخرة ويسألونك عن اليتامى قل إصلاح لهم خير وإن تخالطوهم فإخوانكم والله يعلم المفسد من المصلحولو شاء الله لأعنتكم إن الله عزيز حكيم(220)﴾ البقرة
مختار الصحاح
● [عنت] ع ن ت: العَنَت بفتحتين الإثم وبابه طرب ومنه قوله تعالى ﴿عزيز عليه ما عَنِتُّم﴾ والعنت أيضا الوقوع في أمر شاق وبابه أيضا طرب و المُتَعَنِّتُ طالب الزَّلَّة
الراغب
عنت
- المعانتة كالمعاندة لكن المعانتة أبلغ؛ لأنها معاندة فيها خوف وهلاك، ولهذا يقال: عنت فلان: إذا وقع في أمر يخاف منه التلف، يعنت عنتا. قال تعالى: }لمن خشي العنت منكم﴿[النساء/25]،﴾ودوا ما عنتم﴿[آل عمران/ 118]،﴾عزيز عليه ما عنتم﴿[التوبة/128]،﴾وعنت الوجوه للحي القيوم﴿( [استدراك] سورة طه: آية 111، وهذه الآية ليست من هذا الباب، إذ أصله من: عنيته، أي: حبسته، ومنه قيل للأسير: عان. ويقال: عنا. ويقال: عنا يعنو: إذا خضع. انظر: غريب القرآن لابن قتيبة ص 282؛ والمجمل 3/630) أي: ذلت وخضعت، ويقال: أعنته غيره.﴾ولو شاء الله لأعنتكم{ [البقرة/220]، ويقال للعظم المجبور إذا أصابه ألم فهاضه: قد أعنته.
ملخص اللسان:
1.     عَنِتَ يعْنَتُ: العَنَتُ: دُخُولُ المَشَقَّةِ على الإِنسان، ولقاءُ الشدَّةِ؛
2.      العَنَتُ المَشَقَّةُ،
3.     والفساد،
4.      والهلاكُ،
5.     والإِثم،
6.     والغَلَطُ،
7.     والخَطَأُ،
8.     والزنا،
9.      وأَعْنَتَه وتَعَنَّته تَعَنُّتاً: سأَله عن شيء أَراد به اللَّبْسَ  عليه والمَشَقَّةَ. ولو شاء اللهُ  لأَعْنَتَكم؛ معناه: لو شاء لَشَدَّد عليكم، وتَعَبَّدكم بما يَصْعُبُ عليكم  أَداؤُه،
10.                         أَصلُ التَّعَنُّتِ التشديد،
11.                        الإِعْناتُ تَكْلِيفُ غيرِ الطاقةِ. :
12.                         تَعَنَّتَ فلانٌ فلاناً إِذا أَدخَلَ عليه الأَذى؛
13.                         والعَنَتُ الوُقوع في  أَمرٍ شاقٍّ،
لسان العرب
● -   عنت: العَنَتُ: دُخُولُ المَشَقَّةِ على الإِنسان، ولقاءُ الشدَّةِ؛  يقال: أَعْنَتَ فلانٌ فلاناً إِعناتاً إِذا أَدْخَل عليه عَنَتاً أَي  مَشَقَّةً. وفي الحديث: الباغُونَ البُرَآءَ العَنَتَ؛ قال ابن الأَثير:  العَنَتُ المَشَقَّةُ، والفساد، والهلاكُ، والإِثم، والغَلَطُ، والخَطَأُ،  والزنا: كلُّ ذلك قد جاء، وأُطْلِقَ العَنَتُ عليه، والحديثُ يَحْتَمِلُ  كلَّها؛ والبُرَآء جمع بَريءٍ، وهو والعَنَتُ منصوبان مفعولان للباغين؛ يقال:  بَغَيْتُ فلاناً خيراً، وبَغَيْتُك الشيءَ: طلبتُه لك، وبَغَيتُ الشيءَ:  طَلَبْتُه؛ ومنه الحديث: فيُعنِتُوا عليكم دينَكم أَي يُدْخِلوا عليكم  الضَّرَر في دينكم؛ والحديث الآخر: حتى تُعْنِتَه أَي تشُقَّ عليه.  وفي الحديث: أَيُّما طَبيب تَطَبَّبَ، ولم يَعْرفْ بالطِّبِّ فأَعْنَتَ،  فهو ضامِنٌ؛ أَي أَضَرَّ المريضَ وأَفسده.  وأَعْنَتَه وتَعَنَّته تَعَنُّتاً: سأَله عن شيء أَراد به اللَّبْسَ  عليه والمَشَقَّةَ. وفي حديث عمر: أَرَدْتَ أَن تُعْنِتَني أَي تَطْلُبَ  عَنَتِي، وتُسْقِطَني.  والعَنَتُ. الهَلاكُ.  وأَعْنَتَه أَوْقَعَه في الهَلَكة؛ وقوله عز وجل: واعْلَمُوا أَن فيكم  رسولَ الله، لو يُطِيعُكم في كثير من الأَمرِ لَعَنِتُّم؛ أَي لو أَطاعَ  مثلَ المُخْبِرِ الذي أَخْبَره بما لا أَصلَ له، وقد كانَ سَعَى بقوم من  العرب إِلى النبي، صلى الله عليه وسلم، أَمنهم ارْتَدُّوا، لوقَعْتُم في  عَنَتٍ أَي في فَساد وهلاك. وهو قول الله، عز وجل: يا أَيها الذين آمنوا،  إِنْ جاءكم فاسقٌ بنَبإٍ فَتَبَيَنُوا أَن تُصِيبُوا قوماً بجهالة،  فتُصْبِحوا على ما فَعَلْتُم نادمين، واعْلَمُوا أَن فيكم رسولَ الله، لو  يُطيعُكم في كثير من الأَمر لَعَنِتُّم. وفي التنزيل: ولو شاء اللهُ  لأَعْنَتَكم؛ معناه: لو شاء لَشَدَّد عليكم، وتَعَبَّدكم بما يَصْعُبُ عليكم  أَداؤُه، كما فَعَل بمن كان قَبْلَكُمْ. وقد يُوضَع العَنَتُ موضعَ الهَلاكِ،  فيجوز أَن يكون معناه: لو شاء اللهُ لأَعْنَتَكُم أَي لأَهْلَككم  بحُكْمٍ يكون فيه غيرَ ظَالم.  قال ابن الأَنباري: أَصلُ التَّعَنُّتِ التشديد، فإِذا قالت العربُ:  فلان يتعَنَّتُ فلاناً ويُعْنِتُه، فمرادهم يُشَدِّدُ عليه، ويُلزِمُه بما  يَصعُب عليه أَداؤُه؛ قال: ثم نُقِلَتْ إِلى معنى الهلاك، والأَصل ما  وَصَفْنا.  قال ابن الأَعرابي: الإِعْناتُ تَكْلِيفُ غيرِ الطاقةِ. والعَنَت:  الزنا. وفي التنزيل: ذلك لمن خَشِيَ العَنَتَ منكم؛ يعني الفُجُورَ والزنا؛  وقال الأَزهري: نزلت هذه الآية فيمن لم يَسْتَطِع طَوْلاً أَي فَضْلَ مالٍ  يَنْكِحُ به حُرَّةً، فله أَن يَنْكِحَ أَمَةً؛ ثم قال: ذلك لمن خَشِي  العَنَتَ منكم، وهذا يُوجِبُ أَن من لم يَخْشَ العَنَتَ،ولم يجد طَوْلاً  لحُرَّة، أَنه لا يحل له أَن ينكح أَمة؛ قال: واخْتَلَفَ الناسُ في تفسير  هذه الآية؛ فقال بعضهم: معناه ذلك لمن خاف أَن يَحْمِلَه شدّةُ الشَّبَق  والغُلْمةِ على الزنا، فيَلْقى العذابَ العظيم في الآخرة، والحَدَّ في  الدنيا، وقال بعضهم: معناه أَن يَعْشِقَ أَمَةً؛ وليس في الآية ذِكْرُ  عِشْقٍ، ولكنّ ذا العِشْقِ يَلْقَى عَنَتاً؛ وقال أَبو العباس محمد بن يزيد  الثُّمَاليّ: العَنَتُ، ههنا، الهلاك؛ وقيل: الهلاك في الزنا؛ وأَنشد:  أُحاولُ إِعْنَاتي بما قالَ أَو رَجا  أَراد: أُحاولُ إِهلاكي.  وروى المُنْذِرِيُّ عن أَبي الهَيْثَم أَنه قال: العَنَتُ في كلام العرب  الجَوْرُ والإِثم والأَذى؛ قال: فقلت له التَّعَنُّتُ من هذا؟ قال: نعم؛  يقال: تَعَنَّتَ فلانٌ فلاناً إِذا أَدخَلَ عليه الأَذى؛ وقال أَبو  إِسحق الزجاج: العَنَتُ في اللغة المَشَقَّة الشديدة، والعَنَتُ الوُقوع في  أَمرٍ شاقٍّ، وقد عَنِتَ، وأَعْنَتَه غيرهُ؛ قال الأَزهري: هذا الذي قاله  أَبو إِسحق صحيح، فإِذا شَقَّ على الرجل العُزْبة، وغَلَبَتْه الغُلْمَة،  ولم يجد ما يتزوّج به حُرَّة، فله أَن ينكح أَمة، لأَِنَّ غَلَبَة  الشهْوَة، واجتماعَ الماء في الصُّلْب، ربما أَدَّى إِلى العلَّة الصَّعبة،  والله أَعلم؛ قال الجوهري:العَنَتُ الإِثم؛ وقد عَنِتَ الرجلُ. قال تعالى:  عزيزٌ عليه ما عَنِتُّم؛ قال الأَزهري: معناه عزيز عليه عَنَتُكم، وهو  لقاءُ الشِّدَّة والمَشَقَّة؛ وقال بعضهم: معناه عزيز أَي شديدٌ ما  أَعْنَتَكم أَي أَوْرَدَكم العَنَتَ والمَشَقَّة.  ويقال: أَكَمةٌ عَنُوتٌ طويلةٌ شاقَّةُ المَصْعَد، وهي العُنْتُوتُ  أَيضاً؛ قال الأَزهري: والعَنَتُ الكسرُ، وقد عَنِتَتْ يَدُه أَو رجْلُه أَي  انْكَسرتْ، وكذلك كلُّ عَظْم؛ قال الشاعر:  فَداوِ بها أَضْلاعَ جَنْبَيْكَ بَعْدما  عَنِتنَ، وأَعْيَتْكَ الجَبائرُ مِنْ عَلُ  ويقال: عَنِتَ العظمُ عَنَتاً، فهو عَنِتٌ: وَهَى وانكسر؛ قال رؤْبة:  فأَرْغَمَ اللهُ الأُنُوفَ الرُّغَّما:  مَجْدُوعَها،والعَنِتَ المُخَشَّما  وقال الليث: الوَثْءُ ليس بعَنَتٍ؛ لا يكون العَنَتُ إِلاَّ الكَسْرَ؛  والوَثْءُ الضَّرْبُ حتى يَرْهَصَ الجِلدَ واللحمَ، ويَصِلَ الضربُ إِلى  العظم، من غير أَن ينكسر.  ويقال: أَعْنَتَ الجابرُ الكَسِيرَ إِذا لم يَرْفُقْ به، فزاد الكَسْرَ  فَساداً، وكذلك راكبُ الدابة إِذا حَمَلَه على ما لا يَحْتَمِلُه من  العُنْفِ حتى يَظْلَع، فقد أَعْنَته، وقد عَنِتَت الدابةُ. وجملةُ العَنَت:  الضَّرَرُ الشاقُّ المُؤْذي. وفي حديث الزهريّ: في رجل أَنْعَلَ دابَّةً  فَعَنِتَتْ؛ هكذا جاء في رواية، أَي عَرِجَتْ؛ وسماه عَنَتاً لأَنه ضَرَرٌ  وفَساد. والرواية: فَعَتِبَتْ، بتاء فوقها نقطتان، ثم باء تحتها نقطة،  قال القتيبي: والأَوَّلُ أَحَبُّ الوجهين إِليَّ. ويقال للعظم المجبور  إِذا أَصابه شيء فَهاضَه: قد أَعْنَتَه، فهو عَنِتٌ ومُعْنِتٌ. قال  الأَزهري: معناه أَنه يَهِيضُه، وهو كَسْرٌ بعدَ انْجِبارٍ، وذلك أَشَدُّ من  الكَسر الأَوّلِ.  وعَنِتَ عَنَتاً: اكتسب مَأْثَماً.  وجاءَني فلانٌ مُتَعَنِّتاً إِذا جاءَ يَطْلُب زَلَّتَكَ.  والعُنْتُوتُ: جُبَيْلٌ مُسْتَدِقٌّ في السماء، وقيل: دُوَيْنَ  الحَرَّة؛ قال:  أَدْرَكْتُها تَأْفِرُ دونَ العُنْتُوتْ،  تِلْكَ الهَلُوكُ والخَريعُ السُّلْحُوتْ  الأَفْرُ: سَيْرٌ سريع. والعُنْتُوتُ: الحَزّ في القَوْس؛ قال الأَزهري:  عُنْتُوتُ القَوْس هو الحزُّ الذي تُدْخَلُ فيه الغانةُ، والغانةُ:  حَلْقةُ رأْس الوتر.
مقاييس اللغة:
(عنت) العين والنون والتاء أصلٌ صحيح يدلُّ على مَشَقّة وما أشبَهَ ذلك، ولا يدلُّ على صحّة ولا سهولة.
قال الخليل: العَنَت: المشقّة تدخلُ على اللسان. تقول عَنِتَ فلان، أي لِقيَ عَنَتاً، يعني مشقّة. وأعْنَتَه فلانٌ إعناتاً، إذا أدخل عليه عَنَتاً. وتَعَنَّته تَعَنُّتاً، إذا سأله عن شيء أراد به اللَّبْسَ عليه والمشقّة.
قال ابن دريد([16]) : العَنَت: العَسْف والحمل على المكروه. أعْنَتَه يُعْنته إعناتاً.
ويُحمَل على هذا ويقاسُ عليه([17]) ، فيقال للآثِم: عَنِت عَنَتاً، إذا اكتسب مأثماً. قال الفَرّاء في قولـه تعالى: ﴿ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ العَنَتَ مِنْكُمْ﴾ [النساء 25]، أي يرخّص لكم في تزويج الإماء إذا خافَ أحدُكم أن يَفجُر. قال الزّجَّاج: العَنَت في اللغة: المَشَقّة الشديدة. يقال أكَمَةٌ عَنوتٌ، أي شاقّة. قال المبرِّد: العَنَت هاهنا: الهلاك: وقال غيره: معناه ذلك لمن خاف أن تحمله الشَّهْوَةُ على الزِّنَى، فيلقى الإثمَ العظيمَ في الآخرة.
القاموس المحيط:
العَنَتُ، محركةً الفَسادُ، والْإِثمُ، والهَلاكُ، ودُخولُ المَشَقَّةِ على الإِنسانِ، وأعْنَتَهُ غيرُهُ، ولِقاءُ الشِّدَّةِ، والزِّنى، والوَهْيُ، والانْكِسارُ، واكتِسابُ المَأْثَمِ. وعَنَّتَه تَعْنِيتاً شَدَّدَ عليه، وألْزَمَه ما يَصْعُبُ عليه أداؤُه. والعُنْتوتُ يَبِيسُ الخَلَى، وجَبَلٌ مُسْتَدِق في الصَّحراءِ، وأوَّلُ كُلِّ شيءٍ، والشاقَّةُ المَصعَدِ مِن الآكام، كالعَنوتِ. وعَنْتَتَ عنه أعْرَضَ، وقَرْنُ العَتُودِ ارْتَفَع. والعانِتُ المرأة العانِسُ. وجاءَهُ مُتَعَنِّتاً، أي طالباً زَلَّتَه. ويقالُ للعَظْمِ المَجْبورِ إذا هاضَه شيءٌ قد أعْنَتَه، فهو عَنِتٌ ومُعْنَتٌ، ومُعْنِتٌ، وقد عَنِتَ العَظْمُ، كَفَرِحَ.
تاج العروس:
ع - ن - ت
" العَنَتُ مُحَرَّكَةً : الفَسَادُ والإِثْمُ وَالهَلاَكُ " والغَلَطُ والخَطَأُ والجَوْرُ وَالأَذَى وَسَيَأْتي " ودُخُولُ المَشَقّةِ على الإِنْسَانِ " . وقال أَبو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ : العَنَتُ فِي اللُّغَةِ : المَشَقَّةُ الشَّدِيدَةُ والعَنَتُ : الوُقُوعُ في أَمْر شَاقٍّ . وقد عَنِتَ " وأَعْنَتَهُ غَيْرُه " العَنَتُ : " لِقَاءُ الشِّدَّةِ " يقال : أَعْنَتَ فلانٌ فُلاناً إِعْنَاتاً وفي الحديث البَاغُونَ البُرَاءَ العَنَتَ قالَ ابنُ الأَثِيرِ : العَنَتُ المَشَقَّةُ والفَسَادُ والهَلاَكُ والإِثْمُ والغَلَطُ والخَطَأُ " والزِّنَا " كُلّ ذلك قَدْ جَاءَ وأُطْلِقَ العَنَتُ عَلَيْهِ وَالحَدِيثُ يَحْتَمِلُ كُلَّهَا والبُرَآءُ : جَمْعُ بَرِىءٍ وهو والعَنَتُ مَنْصُوبانِ مَفْعُولانِ للبَاغِينَ وقوله عزَّ وجَلَّ : " وعْلَمُوا أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ الله لَوْ يُطِيعُكُمْ فِي كَثِيرٍ مِنَ الأَمْرِ لَعَنِتُّمْ " أَي لو أَطَاعَ مثلَ المُخْبِرِ الذي أَخْبَرَه بما لا أَصْلَ لَه وكَانَ قد سَعَى بقَوم من العَرَبِ إِلى النَّبِيّ صلّى الله عَلَيْهِ وسلّم أَنّهم ارْتَدُّوا لوَقَعْتُمْ في عَنَتٍ أَي في فسَادٍ وهَلاَكٍ وفي التَّنْزِيل " وَلَوْ شَاءَ اللهُ لأَعْنَتَكُمْ " معنَاه : لو شَاءَ لشَدَّدَ عَلَيْكُمْ وتَعَبَّدَكُمْ بِمَا يَصْعُبُ عليكُم أَدَاؤُهُ كما فَعَلَ بمَن كانَ قَبْلَكُمْ . وقد يُوضَعُ العَنَتُ مَوْضِعَ الهَلاَكِ فيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاه لو شَاءَ لأَعْنَتَكُمْ أَي لأَهْلَكَكُم بحُكْم يكونُ فيه غيرَ ظَالِم . وقال ابن الأَعْرَابِيّ : الإِعْنَاتُ : تَكْلِيفُ غيرِ الطَّاقَةِ وفي التَّنْزِيلِ " ذلِكَ لِمَنْ خَشِىَ العَنَتَ مِنْكُمْ " يعِني الفُجُورَ والزِّنا . وقال الأَزْهَرِيُّ : نزلت هذه الآيةُ فيمَنْ لَمْ يَسْتَطعْ طَوْلاً أَي فَضْلَ مَالٍ يَنْكِحُ بِهِ حُرَّةً فَلَهُ أَنْ يَنْكِحَ أَمَةً ثم قَالَ : " لِمَنْ خَشِىَ العَنَتَ مِنْكُمْ " وهذا يُوجِبُ أَنّ من لَمْ يَخْشَ العَنَتَ ولَمْ يَجِدْ طَوْلاً لِحُرَّةٍ أَنّهُ لا يَحِلُّ له أَنْ يَنْكِحَ أَمَةً . قال : واخْتَلَفَ النّاس في تَفْسِيرِ هذِه الآيَةِ فقال بعضُهم : معناه : ذلك لمن خَافَ أَن يَحْمِلَهُ شِدَّةُ الشَّبَقِ والغُلْمَةِ على الزِّنَا فيَلْقَى العَذَابَ العَظِيمَ في الآخِرَةِ والحَدَّ في الدُّنْيَا وقال بعضُهُمْ : معناه أَن يَعْشَقَ أَمَةً وليس في الآيةِ ذِكْرُ عِشْقٍ ولكِنَّ ذا العِشْقِ يَلْقَى عَنَتاً وقال أَبُو العَبَّاسِ محَمَّدُ بنُ يَزِيدَ الثُّمالِيّ : العَنَتُ ها هنا الهَلاكُ وقيل : الهلاكُ في الزِّنا وأَنشد :
" أُحَاوِلُ إِعْناتِي بما قَالَ أَو رَجَا أَرَادَ إِهْلاكِي ونَقَل الأَزْهَرِيُّ قولَ أَبي إِسْحَاق الزَّجّاجِ السّابِق ثم قال : وهذا الذي قَالَهُ صَحِيحٌ فإِذا شَقَّ على الرَّجُلِ العُزْبَةُ وغلبته الغُلْمَة ولَمْ يَجِدْ ما يَتَزَوَّجُ بِهِ حُرَّةً فلهُ أَنْ يَنْكِحَ أَمَةً ؛ لأَنَّ غَلَبَةَ الشَّهْوَةِ واجتماعَ الماءِ في الصُّلْبِ رُبَّما أَدّى إلى العِلَّةِ الصَّعْبَةِ . وفي الصحاح : العَنَتُ : الإِثْمُ وقد عَنِتَ قالَ الأَزْهَرِىُّ : في قوله تعالى " عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ " أَي عَزِيزٌ عَلَيْهِ عَنَتُكُمْ وهو لِقَاءُ الشِّدَّةِ والمَشَقَّة وقال بعضُهم : مَعْنَاه : عزيزٌ أَي شديدٌ مَا أَعَنَتَكُمْ أَي ما أَورَدَكُم العَنَتَ والمَشَقَّةَ . يُقَالُ : العَنَتُ : " الوَهْىُ والانْكِسَارُ " قال الأَزْهَرِيّ : والعَنَتُ : الكَسْرُ وقد عَنِتَتْ يَدُهُ أَو رِجْلُهُ أَي انْكَسَرَتْ وكذلك كُلُّ عَظْمٍ قال الشاعر :
" فَدَاوِ بِهَا أَضْلاَعَ جَنْبَيْكَ بَعْدَمَاعَنِتْنَ وأَعْيَتْكَ الجَبَائِرُ مِنْ عَلُ ويقال : عَنِتَ العَظْمُ عَنَتاً فهو عَنِتٌ : وَهَي وانْكَسَرَ قال رؤبة :
" فَأَرْغَمَ اللهُ الأُنُوفَ الرُّغَّمَا
" مَجْدُوعَهَا والعَنِتَ المُخَشَّمَا
وَقَالَ اللَّيْثُ : الوَثْءُ ليسَ بعَنَتٍ لا يَكُونُ العَنَتُ إِلاّ الكَسْرَ والْوَثْءُ : الضَّرْبُ حتى يَرْهَصَ الجِلْدَ واللَّحْمَ ويَصلَ الضَّرْبُ إِلى العَظْمِ من غير أَنْ يَنْكَسِرَ . العَنَتُ أَيضاً " : اكْتِسَابُ المَأْثَمِ " وقد عَنِتَ عَنَتاً إِذا اكْتَسَبَ ذلك . قال ابنُ الأَنْبَارِيّ : أَصْلُ التَعَنُّتِ التَّشْدِيدُ فإِذا قَالَتِ العَرَبُ : فُلانٌ يَتَعَنَّتُ فُلاناً ويُعْنِتُهُ وقد " عَنَّتَهُ تَعْنِيتاً " فالمُرادُ " شَدَّدَ عَلَيْهِ وأَلْزَمَهُ بِمَا يَصعُبُ عَلَيْهِ أَدَاؤُهُ " قال : ثم نُقِلَتْ إِلَى مَعْنَى الهَلاكِ والأَصلُ ما وَصَفْنَا . انتهى . وَأَعْنَتَهُ مِثْلُ عَنَّتَهُ وقد تقدم الإِيماءُ إِلَيْهِ . " والعُنْتُوتُ " بالضّمّ : " يَبِيسُ الخَلَى " بفتح فسكون : نَبْتٌ . " وجَبَلٌ مُسْتَدِقٌّ فِي الصَّحَرَاءِ " وعِبَارَةُ اللّسَان : جُبَيْلٌ مُسْتَدِقٌّ في السَّمَاءِ وقيلِ : هي دُونَ الحَرّةِ قال :
" أَدْرَكْتُهَا تَأْفِرُ دُونَ العُنْتُوتْ
" تِلْكَ الهَلُوكُ والخَرِيعُ السُّلْحُوتْ العُنْتُوتُ : " أَوّلُ كُلِّ شَىْءٍ " نقله الصّاغَانيّ . العُنْتُوتُ : الشَّاقَّةُ المَصْعَدِ مِن الآكَامِ كَالْعَنُوتِ " كصَبُورٍ يقال : أَكَمَةٌ عَنُوتٌ إِذا كَانَتْ طَوِيلَةً شَاقَّةَ المَصْعَدِ . " وَعَنْتَتَ عَنْهُ " بتاءَين إِذا " أَعْرَضَ " عَنْتَتَ " قَرْنُ العَتُودِ " إِذا ارْتَفَعَ وشَصَرَ نَقَلَه الصاغانيّ . " والعَانِتُ : المَرْأَةُ العَانِسُ " قيلَ : هو إِبْدَالٌ وقيل : هو لُغَةٌ وقيل : لُثْغَةٌ . قالَه شيخنا . وفي العِنَايَة للشِّهَابِ في المَعَارِجِ العَنَتُ : المُكَابَرَةُ عِناداً وفي ق : العَنَتُ : اللَّجَاحُ في العِنَادِ . يُقَالُ : جَاءَهُ فُلاَنٌ مُتَعَنِّتاً أَي طَالِباً زَلَّتَهُ " . وفي الأَساس : وتَعَنَّتَنِى : سأَلَنِي عَنْ شَىْءٍ أَرادَ بِهِ اللَّبْسَ علَّى والمَشَقَّةَ . وفي اللسان : رَوَى المُنْذِرِىُّ عن أَبِي الهَيْثَمِ أَنَّه قَالَ : العَنَتُ فِي كَلاَمِ العَرَبِ : الجُوْرُ وَالإِثْمُ والأَذَى قال : فقلت له : التَّعَنُّتُ مِنْ هذَا ؟ قال : نَعَمْ يقال : تَعَنَّتَ فُلانٌ فُلاناً إِذا أَدْخَلَ عَلَيْهِ الأَذَى . " ويُقَالُ لِلْعَظْمِ المَجْبُورِ إِذا هَاضَهُ شَىْءٌ " - وعبارةُ اللِّسَانِ إِذا أَصَابَهُ شَىْءٌ فَهَاضَهُ - : " قد أَعْنَتَهُ فهو عَنِتٌ " كَكَتِفٍ " ومُعْنَتٌ " كمُكْرِم قال الأَزْهَرِيُّ : معناه أَنَّهُ يَهِيضُه وهو كَسْرٌ بعد انْجِبَارٍ وذلك أَشَدُّ من الكَسْرِ الأَوَّلِ ويقال : أَعْنَتَ الجَابِرُ الكَسِيرَ إِذَا لم يَرْفُقْ بهِ فزادَ الكَسْرَ فَساداً وكذلك راكبُ الدَّابَّةِ إِذا حَمَلَه على ما لا يَحْتَمِلُهُ من العُنْفِ حتى يَظْلَعَ فقد أَعْنَتَهُ " وَقَدْ " عَنِتَتِ الدَّابَّةُ . وجُمْلَةُ العَنَتِ : الضَّرَرُ الشَّاقُّ المُؤْذِى وفي حديث الزُّهريّ : في رَجُلٍ أَنْعَلَ دَابَّةً فعَنِتَتْ هكذا جاءَ في روايَةٍ أَي عَرِجَتْ وسمَّاه عَنَتاً ؛ لأَنَّهُ ضَرَرٌ وفَسَادٌ والرِّوَايَةُ فَعَتِبَتْ - بتاءٍ فوقها نُقْطَتَانِ ثم باءٍ تحتها نقطة - قال القُتَيْبِىُّ : والأَوّلُ أَحَبُّ الوَجْهَيْنِ إِلَىَّ . ويقَال : " عَنِتَ العَظْمُ كفَرِحَ عَنَتاً فهو عَنِتٌ : وَهَي وانْكَسَرَ قال رُؤْبَةُ :
" فَأَرْغَمَ اللهُ الأُنُوفَ الرُّغَّمَا
" مَجْدُوعَها والعَنِتَ المُخَشَّمَا وقد تَقَدَّمَ عن اللَّيْثِ : أَنَّ العَنَتَ لا يكونُ إِلاّ الكَسْرَ ويُقَالُ : عَنِتَتْ يَدُهُ أَو رِجْلُهُ وكذلك كُلُّ عَظْمٍ فذِكْرُ المصنّفِ له هنا ثانياً في حُكم التَّكْرارِ ؛ لأَنَّهُ داخلٌ تحت قوله : والوَهْىُ والانْكِسارُ وهو يَشْمَلُ اليَدَ والرِّجْلَ والعَظْمَ . ومما يستدرك على المُؤَلّف : العُنْتُوتُ : الحَزُّ في القَوْسِ قال الأَزْهَرِيُّ : عُنْتوتُ القَوْسِ : هو الحَزُّ الذي تُدْخَلُ فيه الغَانَةُ والغَانَةُ : حَلْقَةُ رَأْسِ الوَتَرِ

_Türkçe çeviri henüz yok_
