# عنج — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AC/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%86%D8%AC/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عنج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AC.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عنج

عَنَجَ الشيءَ يَعْنِجُه: جَذَبه. وكلُّ شيء تَجْذِبه إِليك، فقد عَنَجْتَه. وعَنَجَ رأْسَ البعير يَعْنِجُهُ ويَعْنُجُه عَنْجاً: جذبه بِخِطامه حتى رفعه وهو راكب عليه. والعَنْجُ: أَن يَجْذِبَ راكبُ البعير خِطامه قِبَلَ رأْسه حتى ربما لَزِمَ ذِفْرَاه بقادِمَة الرَّحْلِ. وفي الحديث: أَن رجلاً سار معه على جمل فجعل يتقدّم القوم، ثم يَعْنِجُه حتى يصير في أُخْرَياتِ القوم أَي يَجْذِبُ زِمامَه ليقف، من عَنَجَه يَعْنِجُه إِذا عَطَفه، ومنه الحديث أَيضاً: وعَثَِرَت ناقته فَعَنَجَها بالزِّمام. وفي حديث علي، كرم الله وجهه: كأَنه قِلْعُ دارِيٍّ عَنَجَه نُوتِيُّه أَي عطفه مَلاَّحُه.
وأَعْنَجَتْ: كَفَّتْ؛ قال مليح الهذلي:
وأَبْصَرْتُهم، حتى إِذا ما تَقاذَفَتْ
صُهابيَّةٌ تُبْطِي مِراراً وتُعْنِجُ
والعِناج: ما عُنِجَ به. وعَنَجَ البعيرَ والناقةَ يَعْنِجُها عَنْجاً: عطفَها.
والعَنْجُ، الرياضة؛ وفي المثل: عَوْدٌ يُعَلَّمُ العَنْجَ؛ يضرب مَثلاً لمن أَخذ في تعلُّم شيء بعدما كَبِرَ؛ وقيل: معناه أَي يُرَاضُ فيردُّ على رجليه، وقولهم: شيخٌ على عَنَجٍ أَي شيخ هَرِم على جمل ثقيل. وعَنَجْتُ البَكْرَ أَعْنِجُه عَنْجاً إِذا ربطت خطامه في ذراعه وقصرْته، وإِنما يفعل ذلك بالبَكْرِ الصغير إِذا رِيضَ، وهو مأْخوذ من عِناجِ الدَّلْوِ. وعَنَجَةُ الهَوْدج: عِضادَته عند بابه يُشدُّ بها الباب. والعَنَجُ، بلغة هُذَيْلٍ: الرجُل، وقيل هو بالغين معجمةً؛ قال الأَزهري: ولم أَسمعه بالعين من أَحد يرجع إِلى علمه ولا أَدري ما صحته. والعَنَجُ: جماعة الناس.
والعِنَاجُ: خَيْط أَو سَيْر يُشدّ في أَسفل الدلو ثم يُشَدُّ في عُرْوتها أَو عَرْقُوَتِها، قال: وربما شد في إِحدى آذانها. وقيل: عِنَاجُ الدلو عُرْوَة في أَسفل الغَرْب من باطن تشدُّ بوثاق إِلى أَعلى الكَرَبِ، فإِذا انقطع الحبل أَمسك العِنَاجُ الدلو أَن يقع في البئر، وكل ذلك إِذا كانت الدلو خفيفة، وهو إِذا كان في دَلْوٍ ثقيلة حبل أَو بطانٌ يشد تحتها، ثم يشد إِلى العَرَاقي فيكون عوناً للْوَذَمِ فإِذا انقطعت الأَوْذام أَمسكها العِنَاجُ؛ قال الحطيئة يمدح قوماً عقدوا لجارهم عهداً فَوَفَوْا به ولم يخْفِرُوه:
قَوْمٌ، إِذا عَقَدُوا عَقْداً لجارِهِم،
شَدُّوا العِناجَ، وشَدُّوا فَوْقَه الكَرَبا
وهذه أَمثال ضربها لإِيفائهم بالعَهْد، والجمع أَعْنِجَة وعُنُجٌ؛ وقد عَنَج الدلوَ يَعْنُجُها عَنْجاً: عَمِلَ لها ذلك، ويقال: إِني لأَرَى لأَمرك عِناجاً أَي مِلاكاً، مأْخوذ مِن عِناج الدلو؛ وأَنشد الليث: وبعضُ القولِ ليس له عِناجٌ،
كسَيلِ الماء ليس له إِتاءُ
وقولٌ لا عِناجَ له إِذا أُرسل على غير رويَّة. وفي الحديث: ان الذين وافَوا الخَنْدَق من المشركين كانوا ثلاثة عساكر، وعِناجُ الأَمر إِلى أَبي سفيان أَي أَنه كان صاحبهم ومُدَبِّرَ أَمْرهم والقائمِ بشُؤونهم، كما يحمل ثِقَل الدَّلْوِ عناجُها.
ورجل مِعْنَجٌ: يعترض في الأُمور.
والعُنْجُوجُ: الرائِع من الخيل، وقيل: الجَوَاد، والجمع عَناجيجُ؛ فأَما قوله أَنشده ابن الأَعرابي:
إِنْ مَضَى الحَوْلُ، ولم آتِكُمُ
بِعَناجٍ، تَهْتَدِي أَحْوَى طِمِر
فإِنه يُروى بِعَناج وبعَناجِي؛ فمن رواه بِعَناجٍ فإِنه أَراد بِعَناجِجَ أَي بِعَناجِيجَ، فحذف الياء للضرورة، فقال: بِعَناججَ ثم حَوَّل الجيم الأَخيرة ياء فصار على وزن جَوَارٍ، فَنُوِّنَ لنقصان البناء، وهو من محوَّل التضعيف؛ ومن رواه عَنَاجِي جعله بمنزلة قوله:
ولِضَفادِي جَمَّةٍ نَقانِقُ
أَراد عَنَاجِجَ كما أَراد ضفادِعَ. وقوله: تَهْتدِي أَحْوَى؛ يجوم أَن يريد بأَحْوَى، فحذف وأَوْصَلَ، ويجوز أَن يريد بِعَناجيجَ حُوٍّ طِمِرَّة تَهْتدي فوضع الواحد موضع الجمع، وقد استعملوا العَناجيجَ في الإِبل، أَنشد ابن الأَعرابي:
إِذا هَجْمَةٌ صُهْبٌ عَناجيجُ زاحَمَتْ
فَتًى، عند جُرْدٍ طاحَ بين الطَّوَائح،
تُسَوِّدُ من أَربابها غيرَ سَيِّدٍ،
وتُصْلِحُ من أَحسابِهِم غيرَ صالح
أَي يُغلَبُ ويُقهَرُ لأَنه ليس له مِثلُها يفتخر بها ويجُودُ بها؛ قال الليث: ويكون العُنْجُوجُ من النجائب أَيضاً. وفي الحديث: قيل: يا رسول الله فالإِبِلُ؟ قال: تلك عَناجِيجُ الشياطين أَي مَطاياها، واحدها عُنْجُوجٌ، وهو النجيب من الإِبل؛ وقيل: هو الطويل العنُق من الإِبل والخيل، وهو من العَنْجِ العَطْفِ، وهو مَثَل ضربه لها؛ يريد أَنها يُسْرِعُ إِليها الذُّعْرُ والنِّفار.
وأَعْنَجَ الرجل إِذا اشتكى عِناجَه؛ والعِناج: وجع الصُّلْبِ والمَفاصِل.
والعُنْجَجُ: الضَّيْمَران من الرَّياحين؛ قال الأَزهري: ولم أَسمعه لغير الليث؛ وقيل: هو الشاهِسْفَرَمُ.
والعَنَجْنَجُ: العظيم؛ وأَنشد أَبو عمرو لهميان السعدي:
عَنَجْنَجٌ شَفَلَّحٌ بَلَنْدَحُ
وأَما الذي ورد في حديث ابن مسعود: فلما وضعت رِجْلي على مُذَمَّرِ أَبي جهل قال: اعلُ عَنِّجْ، فإِنه أَراد: اعْلُ عَنِّي، فأَبدل الياء جيماً.

### Türkçe

**عَنَجَ** şeyi **يَعْنِجُه**: çekti. Ve sana doğru çektiğin her şey, onu **عَنَجْتَه** olmuşsundur. Ve **عَنَجَ** devenin başını **يَعْنِجُهُ** ve **يَعْنُجُه** **عَنْجاً**: onu yularıyla çekti, ta ki onu kaldırdı; o da onun üzerinde binici iken. Ve **العَنْجُ**: devenin binicisinin, başı tarafına doğru yularını çekmesidir; hatta bazen, eyerin ön kısmıyla onun iki kulağının arkası (ذِفْرَاه) bitişir. Ve hadiste: bir adam onunla bir deve üzerinde yürüdü; derken kavmin önüne geçip duruyordu, sonra onu **يَعْنِجُه**; ta ki kavmin en arkalarında olur; yani durması için onun dizginini çeker; **عَنَجَه يَعْنِجُه**’den, onu çevirdiği zaman; ve ondan hadiste de: onun dişi devesi sendeledi de onu dizginle **فَعَنَجَها**. Ve Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: sanki o, bir Dârî yelkenidir; onu gemicisi **عَنَجَه**; yani onu denizcisi çevirdi.

Ve **أَعْنَجَتْ**: vazgeçti; Hüzeylî Melîh dedi:
وأَبْصَرْتُهم، حتى إِذا ما تَقاذَفَتْ
صُهابيَّةٌ تُبْطِي مِراراً وتُعْنِجُ

Ve **العِناج**: onunla **عُنِجَ** olunan şeydir. Ve **عَنَجَ** deveyi ve dişi deveyi **يَعْنِجُها عَنْجاً**: onu çevirdi.

Ve **العَنْجُ**: terbiye/alıştırma; ve meselde: **عَوْدٌ يُعَلَّمُ العَنْجَ**; büyüdükten sonra bir şey öğrenmeye girişen kimse için misal olarak vurulur; ve denildi: manası, yani terbiye edilir de iki ayağı üzerine döndürülür; ve onların sözü: **شيخٌ على عَنَجٍ** yani ağır bir deve üzerinde ihtiyar bir şeyh.

Ve **عَنَجْتُ** genç deveyi **أَعْنِجُه عَنْجاً**: yularını onun koluna bağlayıp onu kısalttığım zaman; ve bu ancak, terbiye edildiği zaman küçük genç deveye yapılır; ve o, **عِناجِ الدَّلْوِ**’dan alınmıştır. Ve **عَنَجَةُ الهَوْدج**: kapısı yanında olan yan tahtasıdır; kapı onunla bağlanır. Ve **العَنَجُ**, Hüzeyl diliyle: adamdır; ve denildi ki o, noktalı **غ** iledir; Ezherî dedi: onu **العين** ile, ilmine dönen bir kimseden işitmedim ve onun sıhhatini bilmiyorum. Ve **العَنَجُ**: insanların topluluğu.

Ve **العِنَاجُ**: kovanın altına bağlanan, sonra onun kulpuna yahut **عَرْقُوَتِها**’sına bağlanan ip yahut kayıştır; dedi: bazen onun kulaklarından birine bağlanır. Ve denildi: **عِنَاجُ الدلو** kovanın iç tarafından, **الغَرْب**’ın altında bir halkadır; bir bağ ile **الكَرَبِ**’ın üstüne bağlanır; ip koptuğu zaman **العِنَاجُ** kovayı kuyuya düşmekten tutar; bütün bunlar, kova hafif olduğu zaman olur. Ve o, ağır bir kovada, altından bağlanan sonra **العَرَاقي**’ye bağlanan bir ip yahut alt bağdır; böylece **الْوَذَمِ** için yardımcı olur; **الأَوْذام** koptuğu zaman onu **العِنَاجُ** tutar; Hutay’e, komşuları için bir ahit bağlayıp ona vefa eden ve onu bozmayan bir kavmi överken dedi:
قَوْمٌ، إِذا عَقَدُوا عَقْداً لجارِهِم،
شَدُّوا العِناجَ، وشَدُّوا فَوْقَه الكَرَبا

Ve bunlar, ahde vefaları için vurduğu misallerdir. Çoğulu **أَعْنِجَة** ve **عُنُجٌ**’dur. Ve **عَنَج** kovayı **يَعْنُجُها عَنْجاً**: ona bunu yaptı. Ve denilir: ben senin işin için bir **عِناجاً** görüyorum; yani bir dayanak/temel; **عِناج الدلو**’dan alınmıştır. Ve Leys şu beyti okudu:
وبعضُ القولِ ليس له عِناجٌ،
كسَيلِ الماء ليس له إِتاءُ

Ve bir söz, düşüncesizce salıverildiği zaman, onun için **عِناجَ** yoktur. Ve hadiste: hendek’e müşriklerden gelenler üç ordu idiler; ve işin **عِناجُ**’ı Ebû Süfyân’a idi; yani o, onların sahibi ve işlerinin düzenleyicisi ve işlerinin başında duran idi; tıpkı kovanın ağırlığını onun **عناجُها**’sının taşıması gibi.

Ve **رجل مِعْنَجٌ**: işlerde araya girip engel çıkaran.

Ve **العُنْجُوجُ**: atlardan harika olan; ve denildi: cins at; çoğulu **عَناجيجُ**. İbnü’l-A‘râbî’nin okuduğu şu söze gelince:
إِنْ مَضَى الحَوْلُ، ولم آتِكُمُ
بِعَناجٍ، تَهْتَدِي أَحْوَى طِمِر

o, **بِعَناج** ve **بعَناجِي** diye rivayet edilir. Kim onu **بِعَناجٍ** diye rivayet ederse, o, **بِعَناجِجَ** yani **بِعَناجِيجَ** istemiştir; zaruret için **الياء**’yı düşürdü; böylece **بِعَناججَ** dedi; sonra son **الجيم**’i **ياء**’ya çevirdi; böylece **جَوَارٍ** vezni üzerine oldu; bina eksikliğinden dolayı tenvinlendi; ve o, şeddeli harfin çevrilmesindendir. Kim onu **عَنَاجِي** diye rivayet ederse, onu şu sözün menzilesine koydu:
ولِضَفادِي جَمَّةٍ نَقانِقُ

**ضفادِعَ** istediği gibi **عَنَاجِجَ** istedi. Ve onun sözü: **تَهْتدِي أَحْوَى**; **أَحْوَى** ile istemesi caizdir; sonra hazfetti ve ulaştırdı. Ve caizdir ki **بِعَناجيجَ** ile, **حُوٍّ طِمِرَّة**’yi istesin; **تَهْتدي**; böylece tekili çoğulun yerine koydu. Ve **العَناجيجَ**’i develerde kullanmışlardır; İbnü’l-A‘râbî okudu:
إِذا هَجْمَةٌ صُهْبٌ عَناجيجُ زاحَمَتْ
فَتًى، عند جُرْدٍ طاحَ بين الطَّوَائح،
تُسَوِّدُ من أَربابها غيرَ سَيِّدٍ،
وتُصْلِحُ من أَحسابِهِم غيرَ صالح

yani, onunla övüneceği ve onunla cömertlik göstereceği benzeri olmadığı için yenilir ve kahrolur. Leys dedi: **العُنْجُوجُ** seçkin develerden de olur. Ve hadiste: denildi: ey Allah’ın Resûlü, peki develer? dedi: onlar şeytanların **عَناجِيجُ**’idir; yani binekleridir; onun teki **عُنْجُوجٌ**’dur; ve o, develerden **النجيب**’dir. Ve denildi: o, develerden ve atlardan uzun boyunlu olandır; ve o, **العَنْجِ** yani çevirme/bükme’dendir; o, onlar için vurulmuş bir misaldir; onların üzerine ürküntü ve kaçışın çabuk geldiğini ister.

Ve adam **أَعْنَجَ**: **عِناجَه**’ından şikâyet ettiği zaman; ve **العِناج**: belin ve eklemlerin ağrısıdır.

Ve **العُنْجَجُ**: reyhanlardan **الضَّيْمَران**’dır; Ezherî dedi: onu Leys’ten başkası için işitmedim; ve denildi: o, **الشاهِسْفَرَمُ**’dur.

Ve **العَنَجْنَجُ**: büyük olan; Ebû Amr, Humeyyân es-Sa‘dî için okudu:
عَنَجْنَجٌ شَفَلَّحٌ بَلَنْدَحُ

Ve İbn Mes‘ûd hadîsinde gelen şeye gelince: “Ebû Cehil’in **مُذَمَّرِ**’i üzerine ayağımı koyduğumda dedi ki: **اعلُ عَنِّجْ**”; o, **اعْلُ عَنِّي** istemiştir; böylece **الياء**’yı **جيماً** yaptı.
