# عنج — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AC/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%86%D8%AC/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عنج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AC.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عنج

العنج  ، بفتح فسكون  : أن يجذب الراكب خطام البعير  قبل رأسه  فيرده على رجليه  حتى ربما لزم ذفراه بقادمة الرحل. وقد عنج الشيء يعنجه: جذبه. وكل شيء تجذبه إليك: فقد عنجته. وعنج رأس البعير يعنجه ويعنجه عنجا: جذبه بخطامه حتى رفعه وهو راكب عليه. وفي الحديث  أن رجلا سار معه على جمل، فجعل يتقدم القوم، ثم يعنجه حتى يصير في أخريات القوم  أي يجذب زمامه ليقف، من عنجه يعنجه. إذا عطفه. ومنه الحديث أيضا:  وعثرت ناقته فعنجها بالزمام  وفي حديث علي كرم الله وجهه:  كأنه قلع داري عنجه نوتيه  أي عطفه ملاحه.  كالإعناج  . وأعنجت: كفت. قال مليح الهذلي:
  وأبصرتهم حتى إذا ما تقاذفت                      صهابية تبطي مرارا وتعنج  والاسم العنج، محركة  وهو الرياضة، وفي المثل:  عود يعلم العنج  يضرب مثلا لمن أخذ في تعلم شيء بعد ما كبر. وقيل: معناه، أي يراض فيرد على رجليه. وعنجت البكر أعنجه عنجا: إذا ربطت خطامه في ذراعه وقصرته، وإنما يفعل ذلك بالبكر الصغير إذا ريض، وهو مأخوذ من عناج الدلو، كما يأتي. قولهم: شيخ  شنج  على عنج: أي شيخ هرم على جمل ثقيل؛ وقد تقدم:  وهو أيضا الشيخ  ، والذي في لغة هذيل: الرجل.  لغة في  الغين  المعجمة  . قال الأزهري: ولم أسمعه بالغين من أحد يرجع إلى علمه، ولا أدري ما صحته. تقول: لابد للداء من علاج، وللدلاء من عناج. العناج  ككتاب حبل  أو سير  يشد إلى العراقي  -جمع عرقوة- أو العراوي. قال: الأزهري: العناج:  خيط خفيف يشد في إحدى آذان الدلو الخفيفة إلى العرقوة  . وقيل: عناج الدلو: عروة في أسفل الغرب من باطن، تشد بوثاق إلى أعلى الكرب، فإذا انقطع الحبل أمسك العناج الدلو أن تقع في البئر، وكل ذلك إذا كانت الدلو خفيفة، و  هو  إذا كان في دلو ثقيلة حبل أو بطان يشد تحتها ثم يشد إلى العراقي فيكون عونا للوذم، فإذا انقطعت الأوذام أمسكها العناج. قال الحطيئة يمدح قوما عقدوا لجارهم عهدا فوفوا به ولم يخفروه:
  قوم إذا عقدوا عقدا لجـارهـم                      شدوا العناج وشدوا فوقه الكربا وهذه أمثال ضربها لإيفائهم بالعهد. والجمع أعنجة وعنج. وقد عنج الدلو يعنجها عنجا: عمل لها ذلك. العناج:  وجع الصلب  والمفاصل،  والأمر وملاكه  ، هكذا في نسختنا، وهو وهم، والصواب: ومن الأمر ملاكه؛ ومثله في الأساس واللسان وغيرهما. يقال: إني لأرى لأمرك عناجا: أي ملاكا، مجاز مأخوذ من عناج الدلو. وفي الحديث:  إن الذين وافوا الخندق من المشركين كانوا ثلاثة عساكر، وعناج الأمر إلى أبي سفيان  : أي أنه كان صاحبهم ومدبر أمرهم والقائم بشؤونهم، كما يحمل ثقل الدلو عناجها. من المجاز أيضا: هذا  قول لا عناج له، بالكسر  : إذا  أرسل بلا  ، وفي نسخة: على غير  روية  . وأنشد الليث:
  وبعض القول ليس له عناج                      كسيل الماء ليس له إتـاء عن أبي عبيد:  العناجيج  : جمع عنجوج، كعنقود،  جياد الخيل  وقيل: الرائع منه. وأنشد ابن الأعرابي:
  إن مضى الحول ولم آتكم                      بعناج تهتدي أحوى طمر

  يروى بعناج وبعناجي. فمن رواه بعناج أراد بعناجج، أي بعناجيج، فحذف الياء للضرورة، فقال بعناجج، ثم حول الجيم الأخيرة ياء فصار على وزن جوار، فنون لنقصان البناء، وهو من محول التضعيف. ومن رواه عناجي، جعله بمنزلة قوله:
  ولضفادي جمه نقانق أراد عناجج كما أراد ضفادع قد استعملوا العناجيج في  الإبل  ، أنشد ابن الأعرابي:
  إذا هجمة صهب عناجيج زاحمت                      فتى عند جرد طاح بين الطوائح قال الليث: ويكون العنجوج من النجائب أيضا، وفي الحديث:  قيل: يا رسول الله، فالإبل? قال: تلك عناجيج الشياطين  أي مطاياها واحدها عنجوج، وهو النجيب من الإبل. وقال ذو الرمة يصف جواري، وقد عجن إليه رؤوسهن يوم ظعنهن:
  حتى إذا عجن من أعناقهن لنا                      عوج الأخشة أعناق العناجيج وقيل: هو الطويل العنق من الإبل والخيل، وهو من العنج: العطف، وهو مثل ضربه لها، يريد أنها يسرع إليها الذعر والنفار. العناجيج:  من الشباب أوله  . وهذا يذكره ابن منظور ولا غيره. والعنجج، بالفتح  ، هكذا عندنا على وزن جعفر في النسخ، وهو وهم، والصواب: العنجنج، بزيادة النون بين الجيمين، ومثله في الصحاح مضبوطا، وذكر الفتح مستدرك: وهو  العظيم  . وأنشد أبو عمرو لهميان السعدي:
  عنجنج شفلح بلندح العنجج،  بالضم: الضيمران  من الرياحين. وقال الأصمعي ولم أسمعه لغير الليث. وقيل: هو الشاهسفرم. رجل معنج،  المعنج، كمنبر: المتعرض للأمور  ، وفي بعض النسخ: المعترض.  وعنج  بفتح فسكون  ويحرك: جد محمد بن عبد الرحمن، من كبار أتباع التابعين  .  وأعنج  الرجل:  استوثف من أموره  ، وهو كنابة عن الوفاء بالعهود، أعنج الرجل  اشتكى  من عناجه، أي  من صلبه  ومفاصله.  وعنجة الهودج، محركة: عضادته عند بابه  يشد بها الباب. ومما يستدرك عليه. العناج: ما عنج به. وفي الأساس عناج الناقة: زمامها، لأنها تعنج به أي تجذب. والعنج، محركة: جماعة الناس. ومن المجاز، وأعرابي فيه عنجهية: جفاء وكبر. وفي حديث ابن مسعود: فلما وضعت رجلي على مذمر أبي جهل، قال: اعل عنج. أراد: اعل عني، فأبدل الياء جيما.

### Türkçe

**العنج** , fetha ile sonra sükûn ile: binitli kimsenin devenin yularını başının önünden çekmesi; böylece onu iki ayağı üzerine geri döndürmesi; hatta bazen semerin ön kısmıyla onun iki kulağının dibine yapışır. Ve “**عنج**” etti, “**يعنجه**”: onu çekti. Ve her şey ki onu kendine çekersin: artık onu **عنج** etmişsindir. Ve devenin başını “**عنج**” eder, “**يعنجه**” ve “**يعنجه**” “**عنجا**”: binitli iken onun yularıyla onu çekti; ta ki onu kaldırdı. Ve hadiste: bir adam onunla bir deve üzerinde yürüdü; kavmin önüne geçmeye başladı, sonra onu **يعنجه**; ta ki kavmin sonlarında olur; yani durması için onun dizginini çeker; “**عنجه يعنجه**”den: onu çevirdiği zaman. Ve ondan, yine hadis: “devesi sendeledi de onu dizginle **فعنجها**.” Ve Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: “sanki **قلع داري عنجه نوتيه**”; yani onun gemicisi onu çevirdi. **كالإعناج**. Ve “**أعنجت**”: vazgeçti. Hüzeylî Melîh dedi:

  Ve onları gördüm; nihayet birbirine atıştığı vakit                      sarımsı (develer) bazen ağır gider ve **تعنج**

İsim **العنج**, harekeli: ve o, idmandır; ve meselde: “**عود يعلم العنج**”; büyüdükten sonra bir şey öğrenmeye girişen kimseye misal olarak vurulur. Ve denildi: manası: yani idman ettirilir de iki ayağı üzerine geri döndürülür. Ve “**عنجت**” genç deveyi, “**أعنجه**” “**عنجا**”: yularını koluna bağladığın ve onu kısalttığın zaman; bu ancak idman ettirildiği vakit küçük genç deveye yapılır; ve o, ileride geleceği üzere, kovanın **عناج**’ından alınmıştır. Onların sözü: “şeyh **شنج** على **عنج**”: yani ağır bir deve üzerinde ihtiyar bir şeyh; ve daha önce geçti: ve o, ayrıca **الشيخ**’tir; Hüzeyl dilinde olan ise: adamdır. **الغين** **المعجمة**’da bir dildir. Ezherî dedi: ilmine dönüp giden hiç kimseden onu **الغين** ile işitmedim; ve onun sıhhatini bilmiyorum. Dersin ki: mutlaka hastalık için bir tedavi vardır; ve kovalar için **عناج** vardır. **العناج** “kitap” gibi: bir ip veya kayış; **العراقي**’ye ( **عرقوة**’nin çoğulu) veya **العراوي**’ye bağlanır. Dedi: Ezherî: **العناج**: hafif kovanın kulaklarından birine **العرقوة**’ye bağlanan hafif bir iptir. Ve denildi: kovanın **عناج**’ı: iç taraftan, kovanın altındaki **الغرب**’ın dibinde bir halka; **الكرب**’ın üstüne bir bağ ile bağlanır; ip koptuğu vakit **العناج** kovayı kuyuya düşmekten tutar; bütün bunlar, kova hafif olduğu zaman olur. Ve **هو**: ağır bir kovada, altından bağlanan sonra **العراقي**’ye bağlanan bir ip veya alt bağ olur; böylece **الوذم**’e yardımcı olur; **الأوذام** koptuğu vakit **العناج** onu tutar. Hutay’e, komşuları için bir ahit bağlayıp ona vefa gösteren ve onu bozmayan bir kavmi överek dedi:

  Bir kavim ki komşuları için bir bağ bağladıkları vakit                      **العناج**’ı sıktılar ve onun üstüne **الكرب**’ı sıktılar

Bunlar, ahde vefaları için vurduğu misallerdir. Çoğulu: **أعنجة** ve **عنج**. Ve kova “**عنج**” etti, “**يعنجها**” “**عنجا**”: ona bunu yaptı. **العناج**: bel ağrısı ve eklemler (ağrısı); ve “iş ve onun dayanağı”; bizim nüshamızda böyle; ve o bir vehimdir; doğrusu: “ve işten onun dayanağı”; ve onun benzeri **الأساس**’ta ve **اللسان**’da ve başkalarında. Denilir: “Ben senin işin için bir **عناجا** görüyorum”: yani bir dayanak; kovanın **عناج**’ından alınmış mecazdır. Ve hadiste: “müşriklerden hendeğe gelenler üç ordu idiler; ve işin **عناج**’ı Ebû Süfyân’a idi”: yani o onların sahibi, işlerinin düzenleyicisi ve işlerini ayakta tutan idi; tıpkı kovanın ağırlığını onun **عناج**’ının taşıması gibi. Mecazdan da: “bu, kesre ile, **قول لا عناج له**”: eğer **بلا** ile salıverilmişse; ve bir nüshada: “**روية** olmaksızın.” Leys inşad etti:

  Ve bazı sözün **عناج**’ı yoktur                      su seli gibi; onun **إتـاء**’ı yoktur

Ebû Ubeyd’den: **العناجيج**: **عنجوج**’un çoğulu; “**عنقود**” gibi; atların iyileri; ve denildi: onun seçkini. İbnü’l-A‘râbî inşad etti:

  Eğer yıl geçer de size gelmezsem                      yol gösteren, esmer, güçlü bir **طمر** ile bir **عناج** ile

“**بعناج**” ve “**بعناجي**” diye rivayet olunur. Kim onu “**بعناج**” ile rivayet ettiyse, “**بعناجج**”i kastetti; yani **بعناجيج**; zaruret için yâ’yı düşürdü de “**بعناجج**” dedi; sonra son **الجيم**’i yâ’ya çevirdi de “**جوار**” vezni üzere oldu; bina noksanlığı için nûnlandı; ve o, şeddelinin çevrilmişlerindendir. Kim onu “**عناجي**” rivayet ettiyse, onu şu sözü menzilesinde kıldı:

  Ve “**ضفادي**” topluluğu “**نقانق**”

**ضفادع**’ı kastettiği gibi **عناجج**’ı kastetti. **العناجيج**’i develerde kullanmışlardır. İbnü’l-A‘râbî inşad etti:

  Eğer sarı **عناجيج** bir hücûm (sürü) sıkıştırırsa                      tıraşlı (atlar) yanında bir yiğit, yuvarlanmalar arasında yuvarlandı

Leys dedi: **العنجوج** da seçkin develerden olur. Ve hadiste: “denildi: ey Allah’ın Resûlü, peki develer? dedi: onlar şeytanların **عناجيج**’idir”; yani onların binekleri; tekili **عنجوج**; ve o, develerden seçkindir. Zü’r-Rumme, cariyeleri vasfederek—göç günlerinde başlarını ona doğru **عجن** etmişlerdi—dedi:

  Nihayet onların boyunlarından bize doğru **عجن** ettiği vakit                      **الأخشة**’nin eğrileri, **العناجيج**’in boyunları

Ve denildi: o, develerden ve atlardan uzun boyunlu olandır; ve o, **العنج**’dan (çevirme)dır; ve o, ona vurduğu bir misaldir; onların ürkme ve kaçmanın çabukluğunu ister. **العناجيج**: gençliğin evveli. Bunu İbn Manzûr zikreder; başkası değil. Ve **العنجج**, fetha ile: bizde nüshalarda “جعفر” vezni üzere böyle; ve o bir vehimdir; doğrusu: iki **الجيم** arasına nûn ziyadesiyle **العنجنج**’dir; ve onun benzeri **الصحاح**’ta ضبط edilmiş olarak; ve fethayı “müstedrek” zikretti: ve o, büyüktür. Ebû Amr, Humeyyân es-Sa‘dî için inşad etti:

  **عنجنج** **شفلح** **بلندح**

**العنجج**, damme ile: reyhanlardan **الضيمران**. Asma‘î dedi: onu Leys’ten başkasından işitmedim. Ve denildi: o, **الشاهسفرم**’dir. **رجل معنج**; **المعنج**, “minber” gibi: işlere maruz kalan; bazı nüshalarda: itiraz eden. Ve **عنج**, fetha ile sonra sükûn ile; ve harekelenir: Muhammed b. Abdurrahman’ın dedesi; tâbiînin tâbilerine uyanların büyüklerindendir. Ve adam “**أعنج**” etti: işlerinden sağlamlaştırdı; ve o, ahitlere vefaya kinayedir. Adam “**أعنج**” etti: **عناج**’ından şikâyet etti; yani belinden ve eklemlerinden. Ve **عنجة الهودج**, harekeli: kapısı yanında olan dayanağı; kapı onunla bağlanır. Ve ona istidrâk edilenlerdendir. **العناج**: onunla **عنج** edilen şey. Ve **الأساس**’ta: dişi devenin **عناج**’ı: onun yuları; çünkü onunla **تعنج** eder; yani çekersin. Ve **العنج**, harekeli: insanların topluluğu. Ve mecazdan: onda **عنجهية** olan bir bedevî: kabalık ve kibir. İbn Mes‘ûd’un hadîsinde: “ayağımı Ebû Cehil’in boynuna koyduğumda, dedi: ‘**اعل عنج**’.” Şunu kastetti: “**اعل عني**”; yâ’yı **جيم** ile değiştirdi.
