# عند — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%86%D8%AF/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عند

عند عن الحق، والشيء، والطريق، كنصر وسمع هكذا في النسخ. والصواب: وضرب. وهذه عن الفراء في نوادره، فإنه قال عند عن الطريق يعند، بالكسر، لغة في يعند بالضم، فتأمل. وكرم، يعند، ويعند، ويعند عنودا كقعود، وعندا، محركة: تباعد ومال وعدل وانحرف إلى عند أي جانب.
 ومن المجاز: عند العرق يعند ويعند ويعند، هو من الأبواب الثلاة، نصر وضرب وكرم، الثانية عن الفراء: سال فلم يرقأ، كأعند، وهذه عن الصاغاني، وهو عرق عاند، قال عمرو بن ملقط:
  بطعنة يجري لها عانـد                      كالماء من غائلة الجابيه

  وأعند أنفه: كثر سيلان الدم منه. وسئل ابن عباس عن المستحاضة، فقال: إنه عرق عاند، أو ركضة من الشيطان، قال أبو عبيد: العرق العاند: الذي عند وبغى، كالإنسان يعاند، فهذا العرق في كثرة ما يخرج منه بمنزلته، شبه به لكثرة ما يخرج منه على خلاف عادته. وقال الراعي:
  ونحن تركنا بالفعالي طعـنة                      لها عاند فوق الذراعين مسبل وقيل: دم عاند: يسيل جانبا. وقال الكسائي: عندت الطعنة تعند وتعند، إذا سال دمها بعيدا من صاحبها، وهي طعنة عاندة. وعند الدم يعند، إذا سال في جانب. وعندت الناقة: رعت وحدها وأنفت أن ترعى مع الإبل، فهي تطلب خيار المرتع، وبعض الإبل يرتع ما وجد. وعند الرجل يعند ويعند عندا وعنودا عتا، وطغى، وجاوز قدره، وخالف الحق، ورده عارفا به، كعاند معاندة، فهو عنيد وعاند، والعنود والعنيد: بمعنى فاعل أو مفاعل، والعنود بالضم: الجور والميل عن الحق.وكان كفر أبي طالب معاندة، لانه عرف الحق وأقر وأنف أن يقال: تبع ابن أخيه، فصار بذكل كافرا. وأعند في قيئه، إذا أتبع بعضه بعضا، وذلك إذا غلب عليه، وكثر خروجه، وهو مجاز، ويقال: استعنده القيء أيضا كما سيأتي. والعاند: البعير الذي يحور عن الطريق، ويعدل عن القصد. وناقة عنود: لا تخألط الإبل، تباعد عنهن فترعى ناحية أبدا، والجمع: عند، وناقة عاند وعاندة، وج أي جمعها جميعا عواند، وعند كركع قالك
  إذا رحلت فاجعلوني وسطا
  إني كبير لا أطيق العنـدا

  جمع بين الطاء والدال، وهو إكفاء. وفي حديث عمر يذكر سيرته، يصف نفسه بالسياسة، فقال: إني أنهر الفوت وأضم العنود، وألحق القطوف، وأزجر العروض. قال ابن الاثير: العنود من الغبل: الذي لا يخالطها ولا يزال منفردا عنها، وأراد من خرج عن الجماعة أعدته إليها، وعطفته عليها. وقال ابن الأعرابي وأبو نصر: هي التي تكون في طائفة الإبل، أي في ناحيتها. وقال القيسي: العنود من الإبل: التي تعاند الإبل فتعارضها. قال: فإذا قادتهن قدما أمامهن فتلك السلوف. وفي المحكم: العنود من الدواب: المتقدمة في السير، وكذلك هي من حمر الوحش، وناقة عنود: تنكب الطريق من نشاطها وقوتها. و الجمع: عند وعند، قال ابن سيده: وعندي أن عندا لي جمع عنود، لأن فعولا لا يكسر على فعل، وإنما هي جمع عاند. وإياه تبع المصنف، على عادته. والمعاندة: المفارقة والمجانبة، وقد عانده، إذا جانبه، وهو من عند الرجل أصحابه يعند عنودا، إذا ما تركهم واجتاز عليهم وعند عنهم، إذا ما تركهم في سفر، وأخذ في غير طريقهم، أو تخلف عنهم. قال ابن شميل، والعنود كأنه الخلاف والتباعد والترك ?، لو رأيت رجلا بالبصرة من الحجاز لقلت: شد ما عندت عن قومك، أي تباعدت عنهم، والمعاندة: المعارضة بالخلاف لا بالوفاق، وهذا الذي يعرفه العوام. وفي التهذيب: عاند فلان فلانا: فعل مثل فعله، يقال: فلان يعاند فلانا، أي يفعل مثل فعله، وهو يعارضه ويباريه، وقال: والعامة يفسرونه: يعانده: يفعل خلاف فعله. قالك ولا أعرف ذلك ولا أثبته. كالعناد. وفي اللسان: وقد يكون العناد معارضة لغير الخلاف، كما قال الأصمعي، واستخرجه من عند الحبارى، وجعله اسما من عاند الحبارى فرخه، إذا عارضه في الطيران أول ما ينهض، كأنه يعلمه الطيران، شفقة عليه. وعاند البعير خطامه: عارضه، معاندة وعنادا. والمعاندة في الشيء: الملازمة فهو ضد مع معنى المفارقة، ولم ينبه عليه المصنف. وعند مثلثة الأول، صرح به جماهير أهل اللغة، وفي المغنى: وبالكسر أكثر، وفي المصباح: هي اللغة الفصحى. وفي التسهيل: وربما فتحت عينها أو ضمت. ومعناها حضور الشيء ودنوه، وهي ظرف في المكان والزمان بحسب ما تضاف إليه، فإن أضيفت إلى المكان كانت ظرف مكان:، كعند البيت، وعند الدار ونحوه، وإن أضيفت إلى الزمان فكذلك، نحو: عند الصبح، وعند الفجر، وعند الغروب، ونحو ذلك غير متمكن ?، ومثله في الصحاح. وفي اصطلاح النحاة: غير متصرف، أي لازم للظرفية، لا يخرج عنها أصلا. ويدخله من حروف الجر من وحدها، كما أدخلوها على لدن، قال تعالى:  رحمة من عندنا  وقال تعالى:  من لدنا  . قال شيخنا: وجره بمن من قبيل الظرفية، فلا يرد، كما صرحوا به، أي إنما يجر بمن خاصة. وفي التهذيب: هي بلغاتها الثلاث أقصى نهايات القرب، ولذلك لم تصغر، وهو ظرف مبهم، ولذلك لم يتمكن إلا في موضع واحد، وهو أن يقال لشيء بلا علم: هذا عندي كذا وكذا، فيقال أولك عند. قال شيخنا: فعند مبتدأ، ولك، خبره، واستعمل غير ظرف، لأنه قصد لفظه، أي هل لك عند تضيفه إليك، نظير قول الآخر:
  ومن أنتم حتى يكون لكم عند وقول الآخر:
  كل عند لك عـنـدي                      لا يساوي نصف عند

  فهذا كله قصد الحكم على لفظه دون معناه. وقال الأزهري: زعموا أنه في هذا الموضع يراد به القلب وما فيه المعقول واللب قال: وهذا غير قوي. قلت: وحكآ ثعلب عن الفراء: قالوا: أنت عندي ذاهب، أي في ظني. وقال الليث: وهو في التقريب شبه اللزق، ولا يكاد يجيء في الكلام إلا منصوبا، لأنه لا يكون إلا صفة معمولا فيها، أو مضمرا فيها فعل، إلا في قولهم: أو لك عند. كما تقدم. وقد يغرى بها، أي حالة كونها مضافة لا وحدها، كما فهمه غير واحد من ظاهر عبارة المصنف، لأن الموضوع للإغراء هو مجموع المضاف والمضاف إليه. صرح به شيخنا. ويدل لذلك قوله: عندك زيدا، أي خذه، وقال سيبويه: وقالوا: عندك، تحذره شيئا بين يديه، أو تأمره أن يتقدم، وهو من أسماء الفعل لا يتعدى. وقال الفراء: العرب تأمر من الصفات بعليك، وع،دك، ودونك، وإليك، يقولون: إليك إليك عني، كما يقولون: وراءك وراءك، فهذه الحروف كثيرة. وزعم الكسائي أنه سمع، بينكما البعير فخذاه. فنصب البعير. وأجاز ذلك في كل الصفات التي تفرد، ولم يجزه في اللام، ولا الباء، ولا الكاف، وسمع الكسائي العرب تقول: كما أنت وزيدا، ومكانك ووزيدا. قال الأزهري: وسمعت بعض بني سليم يقول: كما أنتني، يقول: انتظرني في مكانك. قال شيخنا: وبقي عليهم أنهم استعملوا عند في مجرد الحكم من غير نظر لظرفية أو غيرها، كقولهم عندي مال، اما هو بحضرتك، ولما غاب عنك، ضمن معنى الملك والسلطان على الشيء، ومن هنا استعمل في المعاني، فيقال: عنده خير، وما عنده شر، لأن المعاني ليس لها جهات. ومنه  فإن أتممت عشرا فمن عندك  أي من فضلك. ويكون بمعنى الحكم، يقال: هذا عندي أفضل من هذا، أي في حكم. وأصله في درة الغواص للحريري. ولا تقل: مضى إلى عنده، ولا إلى لدنه وهكذا في الصحاح. وفي درة الغواص: قولهم: ذهبت إلى عنده لحن لا يجوز استعماله، ونسبه للعامة وفرق الدماميني بينها وبين لدن، من وجوه ستة، ورد ما زعمه المعري من اتحادهما، ومحل بسطه المطولات. والعند مثلثة: الناحية. وبالتحريك: الجانب، وقد عاند فلان فلانا، إذا جانبه، ودم عاند: يسيل جانبا. وبه فسر قول الراجز:
  حب الحبارى ويزف عنده وقال ثعلب المراد بالجانب هنا الاعتراض. والمعنى يعلمه الطيران، كما يعلم العصفور ولده، وأنشد:
  وكل خنزير يحب ولده
  حب الحبارى ... الخ ومن المجاز: سحابة عنود، كصبور: كثيرة المطر لا تكاد تقلع، وجمعه: عند، قال الراعي:
  باتت إلى دفء أرطاة مباشرة                      دعصا أرذ عليه فرق عنـد نقله الصاغاني. وقدح عنود، وهو الذي يخرج فائزا على غير جهة سائر القداح، نقله الصاغاني. وأعنده الرجل: عارضه بالوفاق، نقله الصاغاني وبالخلاف، ضد. وقال الأزهري: المعاند هو المعارض بالخلاف، لا بالوفاق، وهذا الذي يعرفه العوام. وقد يكون العنادمعارضة لغير الخلاف. وقد تقدم. قلت: فإذا كانت عامة فلا يظهر للضدية كبير معنى، أشار له شيخنا، رحمه الله تعالى. والعندأوة بالكسر، والهمز، قد مر ذكره في باب الهمز، قال أبو زيد: يقال:  إن تحت طريقتك لعندأوة  أي تحت سكونك لنزوة وطماحا. ومنها من جعل الهمزة زائدة، فذكرها هنا، ومنهم من قال بأصالة الواو فذكرها في المعتل، فوزنه فنعلوة أو فعللوة. ويقال مالي عنه عندد وعندد كجندب وقنفذ. وكذا: ما لي عنه احتيال أي بد، قال:

  لقد ظعن الحي الجميع فأصعدوا                      نعم ليس عما يفعل الله عنـدد وإنما لم يقض عليها أنها فنعل لأن التكرير إذا وقع، وجب القضاء بالزيادة، إلا أن يجيء ثبت. وإنما قضي على النون هاهنا أنها أصل، لأنها ثانية، والنون لا تزاد ثانية إلا بثبت وقال اللحياني: ما لي عن ذاك عندد وعندد، أي محيص. وفي المحكم: ما لي إليه معلندد، سبيل، وما وجدت إلى كذا معلنددا، أي سبيلا. وقال الحياني مرة: ما وجدت إلى ذلك عنددا وعنددا، أي سبيلا. ولا ثبت هنا. وفي اللسان، مادة: علند: ويقال: ما لي عنه معلندد، أي ليس دونه مناخ ولا مقيل إلا القصد نحوه والمعلندد: البلد لا ماء بها ولا مرعى، قال الشاعر:
  كم دون مهدية من معلندد وذكره أئمة اللغة مفرقا في: علد، وعلند، وعند.
 ومن المجاز: استعنده القيء، وكذا الدم، إذا غلب وكثر خروجه، كعنده. واستعند البعير، وكذا الفرس: غلبا على الزمام والرسن وعارضا وأبيا الانقياد فجراه. نقله الصاغاني. واستعند عصاه: ضرب بها في الناس، نقله الصاغاني. واستعند الذكر: زنى به فيهم، ونص التكملة: واستعند ذكره: زنى في الناس. واستعند السقاء: اختنثه، أي أماله، فشرب من فيه، أي من فمه. واستعند فلانا من بين القوم قصده. والعندد كجندب: الحيلة والمحيص، يقال: ما لي عنه عندد والعندد أيضا: القديم. وسموا عنادا وعنادة، كسحاب وسحابة، وكتاب وكتابة. وعندة، بفتح فسكون: اسم امرأة من بني مهرة بن حيدان، وهي أم علقمة بن سلمة بن مالك بن الحارث بن معاوية الأكرمين، وهو ابن عندة، ولقبه الزوير. والعويند، كدريهم: ة لبني خديج. والعويند: ماء لبني عمرو بن كلاب، وماء آخر لبني نمير.
 ومما يستدرك عليه: تعأند الخصمان: تجادلا. وعاندة الطريق: ما عدل عنه فعند، أنشد ابن الأعرابي:
  فإنك والبكا بعد ابن عمرو                      لكالساري بعاندة الطريق يقول رزئت عظيما، فبكاؤك على هالك بعده ضلال، أي لا ينبغي لك أن تبكي على أحد بعده. والعند، محركة: الاعتراض. وعقبة عنود: صعبة المرتقى. والعاند: المائل. وعاند: واد، قبل السقيا بميل. وعاندان: واديان معروفان، قال:
  شبت بأعلى عاندين من إضم وعاندون وعاندين: اسم واد أيضا، والنصب وفي الخفض: عاندين، حكاه كراع، ومثله بقاصرين، وخانقين، وماردين، وما كسين، وناعتين. وكل هذه أسماء مواضع، وقول سالم بن قحفان:
  يتبعن ورقاء كلون العوهق
  لاحقة الرجل عنود المرفق يعني بعيدة المرفق من الزور. وطعن عند، ككتف، إذا كان يمنة ويسرة. وقال أبو عمرو: أخف الطعن الولق، والعاند مثله. وعلباء بن قيس بن عاندة بن مالك بن بكر، جاهلي،

### Türkçe

**عند**: haktan, şeyden ve yoldan (sapmak); **نصر** ve **سمع** gibi; nüshalarda böyle. Doğrusu: **ضرب**. Bu, Ferrâ’nın Nevâdir’inden (nakildir); çünkü o dedi ki: **عند** “yoldan sapmak” **يعند** (kesre ile)dir; (bu) **يعند** (damme ile) “dil”idir; öyleyse düşün. Ve **كرم**: **يعند** ve **يعند** ve **يعند**; **عنودا** “**قعود**” gibi; ve **عندا** (harekeli): uzaklaştı, meyletti, saptı, eğrildi; **عند**’e, yani bir yana.

Ve mecazdan: **عند** “damar” **يعند** ve **يعند** ve **يعند**; o üç bâbdandır: **نصر** ve **ضرب** ve **كرم**; ikincisi Ferrâ’dandır: aktı da durmadı; **أعند** gibi. Bu da Sâgânî’dendir; ve o, **عرق عاند**’dır. Amr b. Mulakkıt dedi ki:
  Bir mızrak darbesiyle ki onun için **عاند** akar,
  su gibi, su toplayanın felâketinden.

Ve **أعند أنفه**: ondan kanın akması çoğaldı. İbn Abbâs’a **المستحاضة** hakkında soruldu; dedi ki: “O, **عرق عاند**’dır; yahut şeytandan bir tekmedir.” Ebû Ubeyd dedi ki: **العرق العاند**: **عند** eden ve azan (damar)dır; insanın **يعاند** etmesi gibi; şu damar, ondan çıkanın çokluğu bakımından onun menzilesindedir; âdetinin hilâfına ondan çıkanın çokluğu sebebiyle ona benzetildi. Râî dedi ki:
  Ve biz, fiillerle bir mızrak darbesi bıraktık,
  onun için, iki kolun üstünde sarkan bir **عاند** vardır.
Ve denildi ki: **دم عاند**: bir yandan akar. Kisâî dedi ki: **عندت الطعنة** **تعند** ve **تعند**; onun kanı sahibinden uzağa aktığı zaman; ve o, **طعنة عاندة**’dir. Ve **عند الدم** **يعند**: bir yanda aktığı zaman. Ve **عندت الناقة**: tek başına otladı ve develerle birlikte otlamaya burun kıvırdı; o hâlde o, otlağın seçkinini arar; develerin bir kısmı ise bulduğunu otlar. Ve **عند الرجل** **يعند** ve **يعند**; **عندا** ve **عنودا**: azdı, taştı, haddini aştı, hakka muhalefet etti ve onu bilerek reddetti; **عاند** “muânede” gibi; o hâlde o, **عنيد** ve **عاند**’dır. Ve **العنود** ve **العنيد**: “fâil” yahut “mufâil” mânâsınadır. Ve **العنود** (damme ile): haktan zulüm ve meyildir. Ebû Tâlib’in küfrü **معاندة** idi; çünkü hakkı bildi ve ikrar etti; fakat “yeğenine tâbi oldu” denilmesine burun kıvırdı; böylece kâfir oldu. Ve **أعند** kusmuğunda: bir kısmını bir kısmına tâbi kıldığı zaman; bu, ona galip geldiği ve çıkışı çoğaldığı zamandır; bu mecazdır. Ve “**استعنده القيء**” da denir; ileride geleceği üzere. Ve **العاند**: yoldan dönen ve kasttan sapan devedir. Ve **ناقة عنود**: develere karışmaz; onlardan uzaklaşır da daima bir tarafta otlar; çoğulu: **عند**. Ve **ناقة عاند** ve **عاندة**; yani hepsinin çoğulu **عواند**’dir. Ve **عند** “**كركع**” gibi; şair dedi ki:
  Göçtüğünüzde beni orta yere koyun;
  ben yaşlıyım, **العند**’a güç yetiremem.

**الطاء** ile **الدال**’ı birleştirdi; bu **إكفاء**’dır. Ömer’in hadîsinde, sîretini anarken, kendini siyasetle vasfeder; dedi ki: “Ben kaçırılanı azarlarım, **العنود**’u toplarım, geride kalanları yetiştiririm ve yan gidenleri sürerim.” İbnü’l-Esîr dedi ki: **العنود** “develerden”: onlara karışmayan ve onlardan ayrılmış kalandır; cemaatten çıkanı ona iade ettim, ona çevirdim demek istedi. İbnü’l-A‘râbî ve Ebû Nasr dedi ki: o, deve taifesinin içinde olan, yani onun kenarında olandır. Kaysî dedi ki: **العنود** “develerden”: develere **تعاند** eder de onlara karşı durur. Dedi ki: onları önlerinden öne doğru sürdüğü zaman, işte onlar **السلوف**’tur. Ve **المحكم**’de: **العنود** “binitlerden”: yürüyüşte öne geçen; yaban eşeklerinden de böyledir. Ve **ناقة عنود**: canlılığı ve kuvveti sebebiyle yoldan yan çizer. Ve çoğul: **عند** ve **عند**. İbn Sîde dedi ki: “Benim kanaatimce **عند** mutlaka **عنود**’un çoğuludur; çünkü **فعول** “**فعل**” üzerine kırılmaz; ancak o, **عاند**’ın çoğuludur.” Musannif de, âdeti üzere, ona tâbi oldu. Ve **المعاندة**: ayrılma ve uzak durmadır; ve **عانده**: ondan yana çekildiği zaman; ve o, “adamın arkadaşlarından **عند** etmesi”ndendir: **يعند** **عنودا**; onları bıraktığı ve onların üzerinden geçip gittiği zaman; ve “onlardan **عند** etti” (denir): onları bir yolculukta bıraktığı ve onların yolundan başka bir yola girdiği yahut onlardan geri kaldığı zaman. İbn Şümeyl dedi ki: ve **العنود** sanki muhalefet, uzaklaşma ve terk gibidir; Basra’da Hicaz’dan bir adam görseydin, “kavminden ne çok **عندت** ettin” derdin; yani onlardan uzaklaştın. Ve **المعاندة**: uyuşmayla değil, ihtilâfla karşı koymadır; avamın bildiği budur. Ve **التهذيب**’de: “Falan, falana **عاند** etti”: onun yaptığı gibi yaptı; “falan, falana **يعاند** eder” denir; yani onun yaptığı gibi yapar; o, ona karşı durur ve onunla yarışır. Dedi ki: “Avam onu şöyle tefsir eder: **يعانده**: onun yaptığının tersini yapar.” Dedi ki: “Ben bunu bilmem ve sabitlemem.” **كالعناد** gibi. Ve **اللسان**’da: **العناد** bazen ihtilâf olmaksızın da karşı koyma olabilir; Asmaî’nin dediği gibi; onu **عند الحبارى**’dan çıkardı ve onu, “**عاند الحبارى فرخه**”dan bir isim kıldı: yavrusuna uçuşta karşı durduğu zaman; ilk kalkışında; sanki ona uçmayı öğretiyor; ona şefkatten. Ve **عاند البعير خطامه**: ona karşı durdu; **معاندة** ve **عنادا**. Ve “bir şeyde **المعاندة**”: yapışıp kalmadır; o hâlde o, ayrılma mânâsıyla birlikte “zıdd”dır; musannif buna dikkat çekmedi. Ve **عند**: ilkinin üç harekeli olduğu (yani üç vecihle geldiği) açıkça söylenmiştir; bunu dil ehlinin çoğunluğu tasrih etti. Ve **المغنى**’da: kesre ile daha çoktur. Ve **المصباح**’da: o, fasih dildir. Ve **التسهيل**’de: bazen ayn’ı fetha edilir yahut damme edilir. Mânâsı: şeyin hazır bulunması ve yakın olmasıdır. Ve o, kendisine izafe edilene göre mekân ve zaman zarfıdır: mekâna izafe edilirse mekân zarfı olur; **عند البيت** ve **عند الدار** ve benzeri gibi. Zamana izafe edilirse o da böyledir; **عند الصبح** ve **عند الفجر** ve **عند الغروب** ve bunun gibi; “mütemekkin değil”dir; **الصحاح**’ta da böyledir. Nahivcilerin ıstılahında: “gayr-i mutasarrıf”tır; yani zarfiyete lâzımdır; ondan aslâ çıkmaz. Cer harflerinden ona yalnız **من** girer; **لدن**’e onu soktukları gibi. Allah Teâlâ dedi ki: **رحمة من عندنا**. Ve dedi ki: **من لدنا**. Şeyhimiz dedi ki: “Onun **من** ile mecrûr olması zarfiyet kabîlindendir; bu sebeple itiraz edilmez; tasrih ettikleri üzere; yani ancak özellikle **من** ile mecrûr olur.” Ve **التهذيب**’de: o, üç diliyle de yakınlığın en uç nihayetleridir; bu yüzden küçültülmedi. Ve o, müphem bir zarftır; bu yüzden yalnız bir yerde temekkün etti: bir şey hakkında bilgisizce “bu, benim yanımda şöyle şöyle” denilmesi; sonra “senin yanında” denilmesi. Şeyhimiz dedi ki: “**عند** mübtedâdır; **لك** onun haberidir; zarf olmayan olarak kullanıldı; çünkü lafzı kastedildi; yani ‘senin için bir **عند** var mı, onu sana izafe edeyim mi?’; başkasının sözüne benzer:
  Ve siz kimsiniz ki sizin için bir **عند** olsun?
Ve başkasının sözü:
  Her **عند**, senin için benim yanımda,
  yarım **عند**’a denk olmaz.”

Bütün bunlar, mânâsı değil lafzı üzerine hüküm vermeyi kastetmiştir. El-Ezherî dedi: Bu mevzide onunla kalp ve onda bulunan akledilen ve özün kastedildiğini iddia ettiler; dedi ki: Bu güçlü değildir. Dedim: Sa‘leb, el-Ferrâ’dan hikâye etti: Dediler: “Sen benim yanımda **ذَاهِب**’sin”, yani zannımda. El-Leys dedi: O, yaklaştırmada yapışığa benzer; ve neredeyse sözde ancak mansûb olarak gelir; çünkü ancak kendisinde amel edilen bir sıfat olur, yahut kendisinde bir fiil gizlenmiş olur; ancak onların sözü: “Veya senin için **عِنْد**.” gibi. Daha önce geçtiği üzere. Ve onunla iğrâ yapılabilir; yani tek başına değil, muzâf olduğu hâlde; musannifin ibaresinin zâhirinden onu birden fazla kimsenin anladığı gibi; çünkü iğrâ için konulan, muzâf ile muzâfun ileyhin toplamıdır. Bunu şeyhimiz açıkça söyledi. Buna delil, onun sözü: “Senin yanında **زَيْدًا**”, yani “onu al”dır. Sîbeveyh dedi: Ve dediler: “Senin yanında”; onu, önünde bulunan bir şeyden sakındırırsın; yahut ona öne geçmesini emredersin; ve o, fiil isimlerindendir, geçişli olmaz. El-Ferrâ dedi: Araplar sıfatlardan “üzerine” ile, “senin yanında” ile, “önünde” ile, “sana doğru” ile emreder; derler: “Sana doğru, sana doğru, benden uzaklaş”; tıpkı “arkana, arkana” dedikleri gibi; şu harfler çoktur. El-Kisâî, “İkinizin arasında deve; o hâlde onu alın” işittiğini iddia etti. Böylece **البَعِير**’i nasb etti. Ve bunu, tekil kılınan bütün sıfatlarda câiz gördü; **اللام**’da, **الباء**’da, **الكاف**’ta câiz görmedi. El-Kisâî, Arapların şöyle dediğini işitti: “Sen nasılsan öyle ve **زَيْدًا**”; “yerinde kal ve **وَزَيْدًا**.” El-Ezherî dedi: Ben Benî Süleym’den bazısını şöyle derken işittim: “Sen nasılsan ben”; yani: “Beni yerinde bekle.” Şeyhimiz dedi: Onların aleyhine şu kaldı: Onlar **عِنْد**’i, zarfiyetine yahut başkasına bakmaksızın sırf hükümde kullandılar; onların sözü gibi: “Benim yanımda mal var”; o, senin huzurunda değildir; ve senden gaip olunca, şey üzerinde mülk ve sultan mânâsını tazmin etti; buradan mânâlarda kullanıldı; denir: “Onun yanında hayır var” ve “Onun yanında şer yok”; çünkü mânâların cihetleri yoktur. Ondandır:
“Eğer on’u tamamlarsan, o senin yanındandır”
yani senin fazlındandır. Ve hüküm mânâsında olur; denir: “Bu, benim yanımda bundan daha faziletlidir”; yani hükümde. Aslı, el-Harîrî’nin **دُرَّةُ الغَوَّاص**’ındadır. Ve “Onun yanına gitti” deme; ne de “Onun **لَدُن**’una”; **الصِّحَاح**’ta da böyledir. Ve **دُرَّةُ الغَوَّاص**’ta: Onların sözü “Onun yanına gittim” bir lahn’dır; kullanılması câiz değildir; onu avâma nisbet etti. Ed-Demâmînî, onu **لَدُن**’dan altı vecihle ayırdı; el-Ma‘arrî’nin ikisinin birliği iddiasını reddetti; bunun tafsili, mutavvelâtın yeridir. Ve **العِنْد** üçlüdür: nâhiye. Ve hareke ile: cânib. Ve falan, falana **عَانَدَ** etti; onu yanladıysa. Ve **دَمٌ عَانِدٌ**: yan tarafa akıyor. Ve bununla râcizin sözü tefsir edildi:
  “Toy kuşunu sever ve onun yanında acele yürür.”
Sa‘leb dedi: Burada cânib ile murad, itirazdır. Mânâ: uçmayı bilir; tıpkı serçenin yavrusuna öğrettiği gibi. Ve şu beyit okundu:
  “Her domuz yavrusunu sever;
  toy kuşunun sevgisi ... ilh.”
Ve mecazdandır: **سَحَابَةٌ عَنُودٌ**, **صَبُور** gibi: yağmuru çok; neredeyse dağılmaz. Cem‘i: **عُنُد**. Er-Râ‘î dedi:
  “Bir **أَرْطَاة**’nın sıcaklığına doğru geceledi, doğrudan;
  bir kum tepeciği; üzerine **عُنُد** bir sürü döküldü.”
Es-Sâgânî onu nakletti. Ve **قَدَحٌ عَنُودٌ**: diğer okların gittiği cihetin dışında, bir cihete doğru galip çıkarak çıkan olandır; es-Sâgânî onu nakletti. Ve adamı **أَعْنَدَهُ**: ona muvafakatle karşı çıktı; es-Sâgânî onu nakletti; ve muhalefetle (de); zıddı. El-Ezherî dedi: **المُعَانِد** muhalefetle karşı çıkandır; muvafakatle değil; avâmın bildiği budur. Ve **العِنَاد** muhalefet olmaksızın da karşı çıkma olabilir. Daha önce geçti. Dedim: Eğer umumî ise, zıddiyet için büyük bir mânâ görünmez; şeyhimiz buna işaret etti; Allah Teâlâ ona rahmet etsin. Ve **العِنْدَأَوَة** kesre ile ve hemze ile; hemzenin bâbında zikri geçti. Ebû Zeyd dedi: Denir: “Senin yolunun altında mutlaka bir **عِنْدَأَوَة** vardır”; yani sükûnetinin altında bir sıçrayış ve azgınlık vardır. Onlardan kimi hemzeyi zâid kıldı da onu burada zikretti; onlardan kimi vâvın aslîliğini söyledi de onu mu‘tel’de zikretti; böylece vezni **فِنْعَلْوَة** yahut **فَعْلَلْوَة** olur. Ve denir: “Benim onun hakkında **عَنْدَد** ve **عَنْدَد**’im yok”; **جُنْدُب** ve **قُنْفُذ** gibi. Kezâ: “Benim onun hakkında bir hîlem yok”; yani bir bedel (çare) yok. Dedi ki:
  “Kavim bütünüyle göçtü de yukarı çıktılar;
  evet, Allah’ın yaptığından (kaçacak) bir **عَنْدَد** yoktur.”
Ancak onun üzerine **فِنْعَل** olduğuna hükmedilmedi; çünkü tekrar vuku bulunca, zâidliğe hükmetmek gerekir; ancak sabit bir şey gelirse başka. Burada **النون**’un asl olduğuna hükmedildi; çünkü o ikincidir; ve **النون** ikinci olarak ancak sabit bir şeyle zâid kılınır. El-Lihyânî dedi: “Benim şu şeyden **عَنْدَد** ve **عَنْدَد**’im yok”; yani kaçış yeri. **المُحْكَم**’de: “Benim ona bir **مُعْلَنْدَد**’im (yolum) yok”; yol. Ve “Şuna bir **مُعْلَنْدَد** bulmadım”; yani bir yol. El-Hayânî bir defa dedi: “Şuna bir **عَنْدَد** ve **عَنْدَد** bulmadım”; yani bir yol. Burada sabit yoktur. **اللِّسَان**’da, **عَلَنْد** maddesinde: Ve denir: “Benim ondan bir **مُعْلَنْدَد**’im yok”; yani ona doğru kasıttan başka bir konaklama yeri ve bir öğle istirahati yeri yoktur. Ve **المُعْلَنْدَد**: suyu ve otlağı olmayan beldedir. Şair dedi:
  “Mehdiye’ye kadar nice **مُعْلَنْدَد** vardır.”
Dil imamları onu, **عَلْد**’de, **عَلَنْد**’da ve **عِنْد**’de dağınık olarak zikrettiler.

Ve mecazdandır: Kusma onu **اسْتَعْنَدَهُ**; kezâ kan; galip gelip çıkışı çoğalınca; **عَنَدَهُ** gibi. Ve deve **اسْتَعْنَدَ** etti; kezâ at: yulara ve gem’e galip geldiler; karşı koydular ve boyun eğmeyi reddettiler; böylece onu koşturdular. Es-Sâgânî onu nakletti. Ve değneğini **اسْتَعْنَدَ** etti: onunla insanlar içinde vurdu; es-Sâgânî onu nakletti. Ve erkekliği **اسْتَعْنَدَ** etti: onların içinde onunla zina etti; ve **التَّكْمِلَة**’nin nassı: “Erkekliğini **اسْتَعْنَدَ** etti: insanlar içinde zina etti.” Ve tulumu **اسْتَعْنَدَ** etti: onu eğdi; yani onu yana yatırdı; böylece ağzından içti; yani ağzından. Ve falanı kavmin arasından **اسْتَعْنَدَ** etti: ona yöneldi. Ve **العَنْدَد** **جُنْدُب** gibi: hîle ve kaçış yeri; denir: “Benim onun hakkında **عَنْدَد**’im yok.” Ve **العَنْدَد** ayrıca: eski. Ve **عِنَادًا** ve **عِنَادَة** diye adlandırdılar; **سَحَاب** ve **سَحَابَة** gibi; **كِتَاب** ve **كِتَابَة** gibi. Ve **عِنْدَة** (fetha sonra sükûn ile): Mehre b. Haydân’dan Benî Mehreh’ten bir kadının adıdır; o, Muâviye el-Ekremîn’in oğlu el-Hâris b. Mâlik b. Seleme b. Alkame’nin annesidir; o, İbn **عِنْدَة**’dir; lakabı **الزُّوَيْر**’dir. Ve **العُوَيْنِد** **دُرَيْهِم** gibi: Benî Hudeyc’e ait bir (yer)dir. Ve **العُوَيْنِد**: Benî Amr b. Kilâb’a ait bir sudur; ve Benî Numeyr’e ait başka bir sudur.

Ve onun üzerine istidrâk edilenden: İki hasım **تَعَأَنْدَ** etti: cedelleştiler. Ve yolun **عَانِدَة**’si: ondan sapılan şeydir; böylece **عِنْد**. İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:
  “Şüphesiz sen ve İbn Amr’dan sonra ağlamak,
  yolun **عَانِدَة**’sinde yürüyen gibidir.”
Der ki: Büyük bir musibete uğradın; ondan sonra bir ölüye ağlaman sapıklıktır; yani ondan sonra kimseye ağlaman uygun değildir. Ve **العِنْد** (harekeli): itirazdır. Ve **عُقْبَةٌ عَنُودٌ**: çıkışı zor. Ve **العَانِد**: meyilli. Ve **عَانِد**: bir vâdidir; sulamadan önce bir meyille. Ve **عَانِدَان**: bilinen iki vâdidir. Dedi ki:
  “İضم’dan iki **عَانِد**’in en üstünde ağardı.”
Ve **عَانِدُون** ve **عَانِدِين**: bir vâdinin adıdır da; nasbda ve cerde: **عَانِدِين**; bunu Kurâ‘ hikâye etti. Ve onun benzeri: **بِقَاصِرِين** ve **خَانِقِين** ve **مَارِدِين** ve **مَا كَسِين** ve **نَاعِتِين**. Bunların hepsi mevki adlarıdır. Ve Sâlim b. Kahfân’ın sözü:
  “Her **وَرْقَاء**’ı, **العُوْهَق**’ın rengi gibi, izlerler;
  adamın bacağına yapışık; dirseği **عَنُود**.”
Yani: dirseği göğüsten uzak. Ve **طَعْنٌ عِنْدٌ** **كَتِف** gibi: sağda ve solda olunca. Ebû Amr dedi: Mızraklamanın en hafifi **الوَلَق**’tır; **العَانِد** de onun gibidir. Ve **عُلْبَاء** b. Kays b. **عَانِدَة** b. Mâlik b. Bekr; câhiliye (şahsı)dir.
