# عنس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%86%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عنس

العنس: الناقة القوية، شبهت بالصخرة، وهي العنس، لصلابتها، وقال ابن الأعرابي: العنس البازل الصلبة من النوق، لا يقال لغيرها، وقال الليث: تسمى عنسا إذا تمت سنها، واشتدت قوتها، ووفر عظامها وأعضاؤها، وقال الجوهري: هي التي اعنونس ذنبها، أي وفر، قال الراجز:
  كم قد حسرنا من علاة عنس                      كبداء كالقوس وأخرى جلس والجمع: عناس وعنوس، قاله ابن الأعرابي وابن سيده. والعنس: العقاب، لصلابته. والعنس: عطف العود وقلبه، وفي نص ابن دريد: أو قلبه، قال: وهو لغة في العنش، بالشين المعجمة، وزاد الأرموي: والشين أفصح. وعنس: لقب زيد بن مالك بن أدد بن زيد بن يشجب بن عريب ابن زيد بن كهلان. ومالك لقبه مذحج، أبو قبيلة من اليمن، من مذحج، حكاها سيبويه، وأنشد:
  لا مهل حتى تلحقي بعنـس                      أهل الرياط البيض والقلنس

  ومخلاف عنس: بها، مضاف إليه، ومنهم جماعة نزلوا بالشام بداريا، ومن الصحابة: عمار بن يا سر رضي الله عنه، والأسود الكذاب المتنبئ، لعنه الله، منهم. وعنست الجارية، كسمع ونصر وضرب، نقله الصاغاني، عنوسا، بالضم، وعناسا، بالكسر: طال مكثها في منزل أهلها بعد إدراكها حتى خرجت من عداد الأبكار ولم تتزوج قط، وعبارة الجوهري: هذا ما لم تتزوج، فإن تزوجت مرة فلا يقال: عنست، قال الأعشى:
  والبيض قد عنست وطال جراؤها                      ونشأن في فـنـن وفـي أذواد كأعنست وعنست، وهذه عن أبي زيد، وعنست، وقال الأصمعي: لا يقال: عنست ولا عنست، ولكن يقال: عنست، على ما لم يسم فاعله، فهي معنسة، وقيل: يقال: عنست، بالتخفيف، وعنست، ولا يقال: عنست. قال ابن بري: الذي ذكره الأصمعي في خلق الإنسان، أنه يقال: عنست المرأة، بالفتح مع التشديد، وعنست، بالتخفيف، بخلاف ما حكاه الجوهري. وعنسها أهلها تعنيسا: حبسوها عن الأزواج حتى جاوزت فتاء السن ولما تعجز، فهي معنسة، وتجمع: معانس ومعنسات. وعنست المرأة، وهي عانس، إذا صارت نصفا، وهي البكر لم تتزوج، قاله الليث، وقال الفراء: امرأة عانس: التي لم تتزوج وهي ترقب ذلك، وهي المعنسة، وقال الكسائي: العانس: فوق المعصر. وج عوانس، وأنشد لذ الرمة:
  وعيطا كأسراب الخروج تشوفت                      معاصيرها والعاتقات العوانس يصف إبلا طوال الأعناق. ويجمع أيضا على عنس، بالضم، وعنس، بضم فتشديد، مثل بازل وبزل وبزل، قال الراجز:
  يعرس أبكارا بها وعنسا وعنوس، بالضم، كقاعد وقعود، وهو أيضا جمع عنس، بالفتح، للناقة القوية، كما حققه ابن سيده. والرجل عانس أيضا، إذا طعن في السن ولم يتزوج، ومنه في صفته صلى الله عليه وسلم: لا عانس ولا مفند هكذا روى، أو الصواب بالموحدة. وأكثر ما يستعمل العانس في النساء. والجمع: عانسون، قال أبو قيس بن رفاعة: منا الذي هو ما إن طر شاربه والعانسون ومنا المرد والشيب والعانس: الجمل السمين التام الخلقة، وهي بهاء، ويقال: العنس من الإبل: فوق البكارة، أي الصغار المتوسطات التي لسن أبكارا، قال أبو وجزة السعدي:
  بعانسات هرمـات الأزمـل                      جش كبحري السحاب المخيل والعناس، ككتاب: المرآة، والجمع العننس، بضمتين، عن أبي عمرو، وأنشد الأصمعي:
  حتى رأى الشيبة في العناس                      وعادم الجلاحب العـواس والعنس، محركة: النظر فيها كل ساعة، نقله الصاغاني. وعناس، كشداد: علم رجل. وعنيس، كقصير، كأنه تصغير عناس، اسم: رمل، م، معروف، هكذا في سائر النسخ، ومثله في العباب، وهو غلط، وصوابه: اسم رجل معروف، ومثله في الأصول الصحيحة، قال الراعي:
  وأعرض رمل من عنيس ترتعي                      نعاج الملا عوذا به ومتـالـيا

  هكذا أنشد الأزهري، ورواه ابن الأعرابي: من يتيم وقال: اليتائم: بأسفل الدهناء منقطعة من الرمل، ويروى: من عتيين والأعنس بن سلمان: شاعر، هكذا في سائر أصول القاموس، ومثله في التكملة والعباب، وهو غلط من الصاغاني قلده المصنف فيه، وصوابه على ما حققه الحافظ ابن حجر وغيره أن الشاعر هو الأعنس بن عثمان الهمداني، من أهل دمشق، ذكره المرزباني في الشراء. وأما ابن سلمان فإنه أبو الأعيس، بالتحتية، عبد الرحمن بن سلمان الحمصي، وسيأتي للمصنف في ع ي س كذلك، وننبه عليه هنالك. وأعنسه: غيره، يقال: فلان لم تعنس السن وجهه، أي لم تغيره إلى الكبر، قال سويد الحارثي:
  فتى قبل لم تعنس السن وجههسوى خلسة في الرأس كالبرق في الدجى هكذا أنشده أبو تمام في الحماسة. وأعنس الشيب وجهه وفي التهذيب: رأسه، إذا خالطه، قال أبو ضب الهذلي:
  فتى قبل لم يعنس الشيب رأسهسوى خيط في النور أشرقن في الدجى وفي بعض النسخ: قبلا، ورواه المبرد: لم تعنس السن وجهه قال الأزهري: وهو أجود. واعنيناس ذنب الناقة: وفور هلبه وطوله، وقد اعنونس الذنب، قال الطرماح يصف ثورا وحشيا:
  يمسح الأرض بمعنونس                      مثل مئلاة النياح الفئام أي بذنب سابغ. ومما يستدرك عليه: العنس، بالفتح: الصخرة، وبها سميت الناقة. وأعنس، إذا اتجر في المرائي. وأعنس، إذا ربى عانسا. وعناس أبو خليفة: شيخ لعبد الصمد بن عبد الوارث. وعبد الرحمن بن محمد بن سعيد العنسي، رحل إلى بغداد ثم إلى خراسان، قال ابن نقطة: وقد صحفه ابن عساكر. وعمر بن عبد الله بن شرحبيل العنسي، مصري، روى عنه عمرو بن الحارث.

### Türkçe

**العنس**: güçlü dişi deve; kayaya benzetilmiştir; o **العنس**tir; sertliğinden dolayı. İbnü’l-A‘râbî dedi: **العنس**; develerden, yaşını doldurmuş, sert olan **البازل**dir; başkası için söylenmez. Leys dedi: Yaşı tamam olunca, gücü şiddetlenince, kemikleri ve uzuvları bol olunca **عنسا** diye adlandırılır. Cevherî dedi: O, kuyruğu **اعنونس** olan (dişi deve)dir; yani bol oldu. Râciz dedi:
  Nice kez, yüksekçe bir **عنس**(i) yorduk                      karaciğeri yay gibi; bir başkası da çöktü
Çoğulu: **عناس** ve **عنوس**; bunu İbnü’l-A‘râbî ve İbn Sîdeh söyledi. Ve **العنس**: kartal; sertliğinden dolayı. Ve **العنس**: dalı bükmek ve onu çevirmek; İbn Düreyd’in nassında: yahut onu çevirmek. Dedi: Bu, **العنش**te bir dildir; **الشين** mu‘ceme (noktalı) iledir. Ermûvî artırdı: ve **الشين** daha fasîhtir. Ve **عنس**: Zeyd b. Mâlik b. Edd b. Zeyd b. Yeşcub b. ‘Arîb b. Zeyd b. Kehlân’ın lakabıdır. Mâlik’in lakabı **مذحج**tir; Yemen’den bir kabilenin babasıdır; **مذحج**’dendir; bunu Sîbeveyh hikâye etti; ve inşâd etti:
  Mühlet yok; ta ki **عنـس**e yetişesin                      beyaz **الرياط** ve **القلنس** ehline

  Ve **مخلاف عنس**: ondadır; muzâfun ileyh. Ve onlardan bir cemaat Şam’da Dâriyâ’da yerleşti. Sahâbeden: ‘Ammâr b. Yâsir رضي الله عنه; ve yalancı **الأسود** peygamberlik iddiasında bulunan; Allah ona lânet etsin; onlardandır. Ve **عنست** cariye; **سمع** ve **نصر** ve **ضرب** gibi; bunu Sâgânî nakletti; **عنوسا** (ضم ile) ve **عناسا** (كسر ile): idrâkinden sonra, hiç evlenmeyinceye dek, ailesinin evinde kalışı uzadı; ta ki bakireler sayısından çıktı ve asla evlenmedi. Cevherî’nin ibaresi: Bu, evlenmediği müddetçedir; bir kere evlenirse “**عنست**” denmez. A‘şâ dedi:
  Ve beyazlar **عنست**; ve onların yavrulaması uzadı                      ve bir dalda ve sürüler içinde yetiştiler
**كأعنست** ve **عنست**; bu, Ebû Zeyd’dendir. Ve **عنست**. Asma‘î dedi: “**عنست**” de denmez, “**عنست**” de denmez; fakat “**عنست**” denir; faili anılmayan üzere; o hâlde o **معنسة**dir. Ve denildi: “**عنست**” (tahfîf ile) denir; ve “**عنست**” denir; “**عنست**” denmez. İbn Berrî dedi: Asma‘î’nin insanın yaratılışı hakkında zikrettiği: “**عنست** المرأة” (فتح ile, teşdîd ile) denir; ve “**عنست**” (tahfîf ile) denir; Cevherî’nin hikâye ettiğinin hilâfına. Ve ailesi onu **تعنيسا** **عنسها** etti: onu kocalardan hapsettiler; ta ki gençlik yaşını geçti, fakat henüz acze düşmedi; o hâlde o **معنسة**dir; ve çoğul yapılır: **معانس** ve **معنسات**. Ve kadın **عنست**; o **عانس**tır; yarı (yaşlılığa) varınca; o bakiredir, evlenmemiştir; bunu Leys söyledi. Ferrâ dedi: **امرأة عانس**: evlenmemiş olup bunu bekleyen (kadın)dır; o **المعنسة**dir. Kisâî dedi: **العانس**: **المعصر**ın üstündedir. Çoğulu **عوانس**. Ve Zü’r-Rumme’ye ait olarak inşâd edildi:
  Ve çıkış sürüleri gibi uzun boyunlular; heveslendiler                      **معاصير**leri ve **العاتقات** **العوانس**
Uzun boyunlu develeri vasfeder. Ve ayrıca **عنس** (ضم ile) ve **عنس** (ضم ile sonra teşdîd ile) üzere de çoğul yapılır; **بازل** ve **بزل** ve **بزل** gibi. Râciz dedi:
  Orada bakireleri ve **عنسا** ve **عنوس**u evlendirir
Ve **عنوس** (ضم ile), **قاعد** ve **قعود** gibi; o, ayrıca güçlü dişi deve için (فتح ile) **عنس**ın çoğuludur; İbn Sîdeh’in tahkik ettiği üzere. Ve erkek de **عانس**tır; yaşta ileri gidip evlenmeyince. Ondan, onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfatında: “لا **عانس** ولا **مفند**” böyle rivayet edildi; yahut doğrusu **الموحدة** iledir. **العانس** daha çok kadınlarda kullanılır. Çoğulu: **عانسون**. Ebû Kays b. Rifâ‘a dedi: Bizdendir o ki, bıyığı henüz bitmemiştir; ve **العانسون**; ve bizdendir **المرد** ve **الشيب**. Ve **العانس**: semiz, yaratılışı tam erkek deve; onda **هاء** vardır. Ve denir: develerden **العنس**: **البكارة**nın üstündedir; yani bakire olmayan, orta hâlli küçükler. Ebû Vecze es-Sa‘dî dedi:
  Yaşlı **عانسات** ile; **الأزمـل**(ler)in ihtiyarlamışları                      gürültülü; gölgeli bulutun denizi gibi
Ve **العناس**; **كتاب** gibi: ayna; çoğulu **العننس** (iki ضم ile); Ebû ‘Amr’dan. Asma‘î inşâd etti:
  Ta ki **العناس**ta ak saçlılığı gördü                      ve **العـواس** **الجلاحب**in eskisini
Ve **العنس** (harekeli): her saat ona bakmak; bunu Sâgânî nakletti. Ve **عناس**; **شداد** gibi: bir adamın özel adıdır. Ve **عنيس**; **قصير** gibi; sanki **عناس**ın tasğîridir; isim: kum; م; ma‘rûf; diğer bütün nüshalarda böyledir; ve **العباب**da da böyledir; o bir yanlıştır; doğrusu: ma‘rûf bir adamın adıdır; ve sahih asıllarda da böyledir. Râ‘î dedi:
  Ve **عنيس**’ten bir kum sırtı yüz çevirdi; otluyor                      ova koyunları; onda sığınan ve yükselenler

  Ezhârî böyle inşâd etti. İbnü’l-A‘râbî onu “**يتيم**”den diye rivayet etti ve dedi: **اليتائم**: **الدهناء**nın aşağısında, kumdan kopuk (parçalar)dır. Ve “**عتيين**”den diye de rivayet edilir. Ve **الأعنس بن سلمان**: şair; kāmûsun diğer bütün asıllarında böyledir; ve **التكملة** ve **العباب**da da böyledir; bu, Sâgânî’den bir yanlıştır; musannif onda onu taklit etti. Doğrusu, Hâfız İbn Hacer ve başkalarının tahkik ettiği üzere, şair **الأعنس بن عثمان الهمداني**dir; Dımaşk ehlindendir; Merzübânî onu **الشراء**da zikretti. أما İbn Selmân ise, o **أبو الأعيس**tir; **بالتحتية** ile; ‘Abdurrahmân b. Selmân el-Hımsî; musannif için **ع ي س**’te de böyle gelecektir; orada ona dikkat çekeriz. Ve **أعنسه**: başkası (onu) yaptı; denir: falanın yüzünü yaşlılık **عنس** etmedi; yani onu ihtiyarlığa çevirecek şekilde değiştirmedi. Süveyd el-Hârisî dedi:
  Bir delikanlı; daha önce yaşlılık yüzünü **تعنس** etmedi                      ancak başta bir çalıntı gibi; karanlıkta şimşek gibi
Ebû Temmâm bunu **الحماسة**da böyle inşâd etti. Ve ak saçlılık yüzünü **أعنس** etti; ve **التهذيب**de: başını; ona karışınca. Ebû Dab el-Hüzelî dedi:
  Bir delikanlı; daha önce ak saçlılık başını **يعنس** etmedi                      ancak aydınlıkta bir ip; karanlıkta parladı
Bazı nüshalarda: **قبلا**. Müberred onu “yaşlılık yüzünü **تعنس** etmedi” diye rivayet etti. Ezhârî dedi: ve o daha iyidir. Ve dişi devenin kuyruğunun **اعنيناس**ı: kıllarının bolluğu ve uzunluğudur; kuyruk **اعنونس** olmuştur. Tırimmâh, yabanî bir boğayı vasfederek dedi:
  Yeri, **معنونس** ile siler                      ağıtçı kadınların **مئلاة**si gibi, kalabalıklar
Yani sarkık bir kuyrukla. Ve ondan istidrâk olunanlardandır: **العنس** (فتح ile): kaya; dişi deve onunla adlandırıldı. Ve **أعنس**: aynalarla ticaret ettiğinde. Ve **أعنس**: **عانسا** yetiştirdiğinde. Ve **عناس أبو خليفة**: ‘Abdü’s-Samed b. ‘Abdi’l-Vâris’in şeyhidir. Ve ‘Abdurrahmân b. Muhammed b. Sa‘îd el-‘Ansî: Bağdat’a, sonra Horasan’a yolculuk etti. İbn Nukta dedi: İbn ‘Asâkir onu tashîf etmiştir. Ve ‘Umer b. ‘Abdillâh b. Şurahbîl el-‘Ansî: Mısırlı; ondan ‘Amr b. el-Hâris rivayet etti.
