# عنظ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%B8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%86%D8%B8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عنظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%B8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عنظ

العنظوان، كعنفوان: الشرير المسمع البذي. وقال الجوهري: رجل عنظوان، أي فحاش، وهو فعلوان. وقيل: هو الساخر المغري، والأنثى من كل ذلك بالهاء. وقال الفراء: العنظوان: الفاحش من الرجال، والمرأة عنظوانة، كالعنظيان، بالكسر فيهما، أي في العين والظاء. وقال ابن بري: المعروف عنظيان، ويقال للفحاش: حنظيان، وخنظيان، وحنذيان، وخنذيان، وعنظيان. والعنظوان: نبت، وفي الصحاح: ضرب من النبات. وقال أبو عمرو، وأبو زياد: هو من الحمض، وهو أغبر ضخم، وربما استظل الإنسان في ظل العنظوانة في الضحى أو العشي، ولا يستظل للظهيرة. قال الجوهري: إذا أكثر منه البعير وجع بطنه، قال الراجز:
  حرقها وارس عنظوان
  فاليوم منها يوم أرونان أو هو أجود الأشنان، وأسمنه وأشده بياضا، والغولان نحوه، إلا أنه أدق من العنظوان، نقله أبو حنيفة عن بعض الأعراب، وقال أبو عمرو: كأنه الحرض، والأرانب تأكله.
 والعنظوان: لقب عوف بن كنانة بن بكر بن عوف بن عذرة ابن زيد اللات، من قضاعة، وإليه نسبت القبيلة، لأنهم بعثوه ربيئة فجلس في ظل عنظوانة، وقال: لا أبرح هذه العنظوانة، وهي الشجرة التي وصفت، فلقب بذلك. وعنظوان: ماء لبني تميم مشهور.
 والعنظيان، بالكسر: البذيء الفاحش، نقله الأزهري، وقد تقدم للمصنف قريبا.
 وقال غيره: هو الجافي، والأنثى فيهما بالهاء.

  والعنظيان: أول الشباب، نقله الصاغاني. وعنظى به: سخر منه وأسمعه كلاما قبيحا وشتمه، ولو قال: أسمعه القبيح لكان أجود. ونقل الجوهري عن الأصمعي قال: يقال: قام يعنظي به، إذا أسمعه كلاما قبيحا، وندد به، وأنشد:
  قامت تعنظى بك سمع الحاضر قلت: والرجز لجندل بن المثنى الطهوي يخاطب امرأته، كما في العباب. ويقال لأبي القرين.
 وحق التركيب أن يذكر في المعتل، لتصريح سيبويه بزيادة النون في عنظوان هكذا في سائر النسخ، وهذا خلاف نص سيبويه في كتاب الأبنية على ما نقل عنه الثقات، وإنما ذكر الليث في كتابه في هذا التركيب ما نصه: العنظوان: نبت، نونه زائدة، تقول: عظي البعير يعظى عظا فهو عظ، كرضي يرضى، وأصل الكلمة العين والظاء والواو. واعترض عليه الصاغاني فقال: إذا كانت النون عنده زائدة فوزنه عنده فنعلان، وكان ذكره إياه في هذا التركيب بمعزل من الصواب، وحقه عنده أن يذكر في تركيب ع ظ و، ولم يذكره فيه. ونص سيبويه في كتاب الأبنية أن النون زائدة، ووزنه فعلوان، وهذا هو الذي صوبه الجوهري والصاغاني، وردوا على الليث قوله. وعبارة المصنف فيها من المخالفة للنص والقصور ما لا يخفى. فتأمل.
 ومما يستدرك عليه: العنظوان: الجراد الذكر، والأنثى عنظوانة، كما في العباب. وقال أبو حنيفة: العنظوانة: الجرادة الأنثى، والعنظب: الذكر. وأرنب عنظوانية: تأكل العنظوان. وعنظيت الرجل: قهرته، وهو بالغين أكثر، كما سيأتي.
 وفعل ذلك عناظيك، بالفتح، عن اللحياني، لغة في الغين، كما سيأتي.

### Türkçe

**العنظوان**، **عنفوان** gibi: işittiren, edepsiz şerli. Cevherî dedi: **رجل عنظوان**, yani küfürbaz; ve o **فعلوان** veznindedir. Ve denildi: o, alaycı, kışkırtıcıdır; bütün bunların dişisi **الهاء** iledir. Ferrâ dedi: **العنظوان**: erkeklerden edepsiz olan; kadın ise **عنظوانة**; **العنظيان** gibi; ikisinde de kesre ile, yani **العين** ve **الظاء**’da. İbn Berrî dedi: bilinen **عنظيان**’dır; ve küfürbaza denilir: **حنظيان** ve **خنظيان** ve **حنذيان** ve **خنذيان** ve **عنظيان**. Ve **العنظوان**: bir bitkidir; ve **الصحاح**’ta: bitkiden bir tür. Ebû Amr ve Ebû Ziyâd dedi: o, **الحمض**’dandır; ve o, tozlu, iri (cüsseli)dir; ve bazen insan kuşlukta yahut ikindide **العنظوانة**’nin gölgesinde gölgelenir; öğle vaktine gölgelenilmez. Cevherî dedi: deve ondan çokça yerse karnı ağrır. Râciz dedi:
  “Onu yaktı; ve **عنظوان**’ı otlayan (deve)!”
  “Bugün ondan, **أرونان** günü; yahut o, **الأشنان**’ın daha iyisidir; ve onun en semizi ve en beyazı ve en şiddetli beyaz olanıdır; ve **الغولان** onun gibidir; ancak o, **العنظوان**’dan daha incedir.” Bunu Ebû Hanîfe bazı bedevîlerden nakletti. Ebû Amr dedi: sanki o **الحرض**’dır; ve tavşanlar onu yer.

Ve **العنظوان**: **قضاعة**’dan, **عوف بن كنانة بن بكر بن عوف بن عذرة ابن زيد اللات**’ın lakabıdır; ve kabile ona nispet edildi; çünkü onları gözcü olarak gönderdiler de bir **عنظوانة**’nin gölgesinde oturdu ve dedi: “Bu **العنظوانة**’den ayrılmam”; ve o, vasfedilen ağaçtır; böylece onunla lakaplandı. Ve **عنظوان**: **بني تميم**’e ait meşhur bir sudur.

Ve **العنظيان** (kesre ile): edepsiz, küfürbaz; Ezherî onu nakletti; ve musannif için az önce geçmişti.

Ve başkası dedi: o, kaba (katı)dır; ve ikisinde de dişisi **الهاء** iledir.

Ve **العنظيان**: gençliğin başlangıcıdır; Sâgânî onu nakletti. Ve **عنظى به**: onunla alay etti ve ona çirkin söz işittirdi ve ona sövdü; “ona çirkini işittirdi” deseydi daha iyi olurdu. Cevherî, Asmaî’den nakletti; dedi: “**قام يعنظي به** denilir; ona çirkin söz işittirdiği ve onu teşhir ettiği zaman.” Ve şu beyti okudu:
  “Kalktı; seninle **تعنظى** etti; hazır olanın kulağı (işitti).”
  Dedim: ve bu recez, **العباب**’da olduğu üzere, karısına hitap eden **جندل بن المثنى الطهوي**’indir. Ve **أبي القرين**’e de denilir.

Ve terkibin hakkı, mu‘tel’de zikredilmesidir; çünkü Sîbeveyh, **عنظوان**’da **النون**’un ziyade olduğunu açıkça söylemiştir; diğer nüshalarda da böyledir. Bu, güvenilirlerin ondan naklettiği üzere, **كتاب الأبنية**’deki Sîbeveyh’in nassına aykırıdır. Ancak Leys, kitabında bu terkibde ancak şu nassı zikretti: **العنظوان**: bir bitkidir; onun **النون**’u ziyadedir; dersin ki: **عظي البعير يعظى عظا فهو عظ**; **رضي يرضى** gibi; kelimenin aslı **العين** ve **الظاء** ve **الواو**’dur. Sâgânî ona itiraz etti ve dedi: **النون** onun yanında ziyade ise, vezni onun yanında **فنعلان** olur; ve onu bu terkibde zikretmesi, doğrudan uzak bir hatadır; ve onun yanında hakkı, **ع ظ و** terkibinde zikredilmesidir; onu onda zikretmedi. Sîbeveyh’in **كتاب الأبنية**’deki nassı: **النون** ziyadedir ve vezni **فعلوان**’dır; Cevherî ve Sâgânî’nin tashih ettiği budur; ve Leys’in sözünü reddettiler. Musannifin ibaresinde, nassa muhalefetten ve kusurdan gizli olmayan şey vardır. Öyleyse düşün.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **العنظوان**: erkek çekirge; dişisi **عنظوانة**; **العباب**’da olduğu gibi. Ebû Hanîfe dedi: **العنظوانة**: dişi çekirge; **العنظب**: erkek. Ve **أرنب عنظوانية**: **العنظوان** yer. Ve **عنظيت الرجل**: onu kahrettim; ve o, **الغين** ile daha çoktur; ileride geleceği gibi.

Ve “bunu senin **عناظيك**’in yaptı” (fetha ile); Lihyânî’den; **الغين**’de bir dildir; ileride geleceği gibi.
