# عنف — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%81/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%86%D9%81/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%81.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عنف

العنف، مثلثة العين واقتصر الجوهري، والصاغاني والجماعة على الضم فقط، وقالوا: هو ضد الرفق الخرق بالأمر، وقلة الرفق به، ومنه الحديث: ويعطي على الرفق ما لا يعطي على العنف. عنف ككرم عليه، وبه يعنف عنفا وعنافة، وأعنفته أنا، وعنفت تعنيفا: عيرته ولمته، ووبخته بالتقريع. والعنيف: من لا رفق له بركوب الخيل والجمع عنف، نقله الجوهري، وقيل: هو الذي لا يحسن الركوب، وقيل: هو الذي لا عهد له بركوب الخيل، قال امرؤ القيس يصف فرسا:
  يزل الغلام الخف عن صهواته                      ويلوي بأثواب العنيف المثقل وشاهد الجمع:
  لم يركبوا الخيل إلا بعد ماهرموا                      فهم ثقال على أكتافها عـنـف والعنيف: الشديد من القول ومنه قول أبي صخر الهذلي يعرض بتأبط شرابا:
  فإن ابن ترنى إذا جئتكم                      أراه يدافع قولا عنيفا والعنيف أيضا: الشديد من السير. وقال الكسائي: يقال: كان ذلك منا عنفة بالضم وعنفة بضمتين، واعتنافا: أي ائتنافا قلبت الهمزة عينا، وهذه هي عنعنة بني تميم. وعنفوان الشيء، بالضم وعليه اقتصر الجوهري، وهو فعلوان من العنف، ويجوز أن يكون أصله أنفوان فقلبت الهمزة عينا وزاد ابن عباد: عنفوه، مشددة: أي أوله كما في الصحاح، أو أول بهجته كما في العين والتهذيب، وقد غلب على الشباب والنبات، قال عدي بن زيد العبادي:
  أنشأت تطلب الذي ضيعـتـه                      في عنفوان شبابك المترجرج وفي حديث معاوية: عنفوان المكرع أي: أوله، وشاهد النبات قوله:
  ماذا تقول نيبها تلمس
  وقد دعاها العنفوان المخلس ويقال: هم يخرجون عنفوانا عنفا عنفا، بالفتح، أي: أولا فأولا. وقال أبو عمرو: العنفة، محركة: الذي يضربه الماء فيدير الرحى. قال: والعنفة أيضا: ما بين خطي الزرع. وقال غيره: اعتنف الأمر: إذا أخذه بعنف وشدة. واعتنفه: ابتدأه قال الليث: وبعض بني تميم يقول: اعتنف الأمر، بمعنى ائتنفه وهذه هي العنعنة. وقال أبو عبيد: اعتنف الشيء: جهله ووجد له عليه مشقة وعنفا، ومنه قول رؤبة:
  بأربع لا يعتنفن العفقا أي: لا يجهلن شدة العدو. أو اعتنفه اعتنافا: إذا أتاه ولم يكن له به علم قال أبو نخيلة السعدي يرثي ضرار بن الحارث العنبري:
  نعيت امرأ زينا إذا تعتنفه الوقائع أي: ليس ينكرها.
 واعتنف الطعام والأرض اعتنافا: كرههما قال الباهلي: أكلت طعاما فاعتنفته؛ أي: أنكرته، قال الأزهري: وذلك إذا لم يوافقه، وقال غيره: اعتنف الأرض: إذا كرهها واستوخمها. واعتنفتني الأرض نفسها: نبت علي، ولم توافقني وأنشد ابن الأعرابي:
  إذا اعتنفتني بلدة لم أكن لهـا                      نسيا، ولم تسدد علي المطالب

  ويقال: هذه إبل معتنفة: إذا كانت في أرض لا توافقها. ويقال: اعتنف المجلس: إذا تحول عنه كائتنف، ومنه قول الشافعي رحمه الله تعالى: أحب للرجل إذا نعس في المجلس يوم الجمعة، ووجد مجلسا غره لا يتخطى فيه أحدا، أن يتحول عنه، ليحدث له بالقيام واعتناف المجلس ما يذعر عنه النوم، نقله الأزهري. واعتنف المراعي: إذا رعى أنفها وهذا كقولهم: أعن ترسمت في موضع: أأن ترسمت. ويقال: طريق معتنف: أي غير قاصد. وقد اعتنف اعتنافا إذا جار ولم يقصد، وأصله من اعتنفت الشيء: إذا أخذته، أو أتيته غير حاذق به ولا عالم. ويوجد هنا في بعض النسخ زيادة قوله: وعنفه: لامه بعنف وشدة وسقط من بعض النسخ، وقد تقدم التعنيف بمعنى التوبيخ والتعيير.
 ومما يستدرك عليه: العنيف: من لم يرفق في أمره، كالعنف، ككتف، والمعتنف، قال:
  شددت عليه الوطء لا متظالعا                      ولا عنفا حتى يتم جبورهـا أي: غير رفيق بها، ولا طب باحتمالها، وقال الفرزدق:
  إذا قادني يوم الـقـيامة قـائد                      عنيف وسواق يسوق الفرزدقا والأعنف كالعنيف، والعنف، كقوله:
  لعمرك ما أدري وإني لأوجل بمعنى وجل، قال جرير:
  ترفقت بالكيرين قين مجاشع                      وأنت بهز المشرفية أعنف وأعنف الشيء: أخذه بشدة، والعنف، بضمتين: الغلظ والصلابة، وبه فسر اللحياني ما أنشده:
  فقذفت ببيضة فيها عنف وعنفوان الخمر: حدتها. والعنفوان: ما سال من العنب من غير اعتصار. والعنفوة: يبيس النصي.

### Türkçe

**العنف**: **العين**’in üç harekesiyle (okunur); el-Cevherî ise (bunu) kısaltıp (yalnızca birini zikretti); es-Sâğânî ve cemaat de yalnızca zamme üzere (okunuşu) ile yetindiler ve dediler ki: O, **الرفق**’ın zıddıdır; işte **الخرق بالأمر** (vardır), ve onda az **الرفق** (bulunması). Ondandır hadis: “Ve **الرفق** üzerine verdiğini, **العنف** üzerine vermez.”

**عنف** (fiili) **كرم** gibi “-e karşı” (kullanılır); onunla **يعنف**: **عنفًا** ve **عنافةً** (olarak). Ben onu **أعنفته** (yaptım). Ve **عنفت**: **تعنيفًا** (yaptım): onu ayıpladım ve kınadım; ve onu azarlama ile payladım.

Ve **العنيف**: atlara binmede kendisinde **رفق** olmayan (kimsedir); çoğulu **عنف**; el-Cevherî onu nakletti. Ve denildi ki: O, binmeyi güzel yapmayan kimsedir. Ve denildi ki: O, atlara binmeye dair kendisinde ahit/alışkanlık olmayan kimsedir. İmru’ul-Kays bir atı vasfederek dedi:
  يزل الغلام الخف عن صهواته                      ويلوي بأثواب العنيف المثقل

Çoğulun şahidi:
  لم يركبوا الخيل إلا بعد ماهرموا                      فهم ثقال على أكتافها عـنـف

Ve **العنيف**: sözden şiddetli olandır; ondandır Ebû Sahr el-Hüzelî’nin, Tee’abbata Şerran’a tarizde sözü:
  فإن ابن ترنى إذا جئتكم                      أراه يدافع قولا عنيفا

Ve **العنيف** ayrıca: yürüyüşten şiddetli olandır.

El-Kisâî dedi: Denilir: “Bu bizden **عنفة** (zamme ile) idi” ve “**عنفة** (iki zamme ile)” ve “**اعتنافا**”: yani **ائتنافا**; hemze **عين**’e çevrildi; ve bu, Benî Temîm’in **عنعنة**’sidir.

Ve **عنفوان** (bir şeyin), zamme ile; el-Cevherî de onunla yetindi; o, **العنف**’ten **فعلوان** veznindedir. Ve caizdir ki aslı **أنفوان** olsun da hemze **عين**’e çevrilmiş olsun. İbn Abbâd artırdı: **عنفوه**, şeddeli: yani onun evveli; **الصحاح**’ta olduğu gibi; yahut onun sevinç/parlaklığının evveli; **العين** ve **التهذيب**’de olduğu gibi. Ve gençlik ve bitki üzerine galip olmuştur. Adiyy b. Zeyd el-‘Ibâdî dedi:
  أنشأت تطلب الذي ضيعـتـه                      في عنفوان شبابك المترجرج

Muâviye’nin hadisinde: “**عنفوان** **المكرع**” yani: onun evveli. Bitkinin şahidi, onun sözü:
  ماذا تقول نيبها تلمس
  وقد دعاها العنفوان المخلس

Ve denilir: “Onlar **عنفوانا** çıkarlar: **عنفًا** **عنفًا**”, fetha ile; yani: önce önce.

Ebû ‘Amr dedi: **العنفة**, harekeli (yani fetha ile): suyun vurup değirmeni döndürdüğü (şey)dir. Dedi ki: Ve **العنفة** ayrıca: ekinin iki çizgisi arasıdır.

Başkası dedi: **اعتنف** işi: onu **عنف** ve şiddet ile aldığında. Ve **اعتنفه**: onu başlattı.

Leys dedi: Temîm’in bazısı der ki: “**اعتنف** işi”, **ائتنفه** manasında; ve bu, **العنعنة**’dir.

Ebû ‘Ubeyd dedi: **اعتنف** şeyi: onu bilmedi; ve onda kendisine meşakkat ve **عنف** buldu. Ondandır Ru’be’nin sözü:
  بأربع لا يعتنفن العفقا
yani: koşunun şiddetini bilmezlik etmezler.

Yahut **اعتنفه**: **اعتنافا**: ona geldiğinde ve onunla ilgili kendisinde bilgi olmadığında. Ebû Nuhayle es-Sa‘dî, Dirâr b. el-Hâris el-‘Anberî’ye mersiye söyleyerek dedi:
  نعيت امرأ زينا إذا تعتنفه الوقائع
yani: onu inkâr etmez.

Ve **اعتنف** yemeği ve yeri: **اعتنافا**: ikisini kerih gördü. El-Bâhilî dedi: “Bir yemek yedim de onu **اعتنفته**”; yani: onu yadırgadım. El-Ezherî dedi: Bu, ona uygun düşmediğinde (olur). Başkası dedi: **اعتنف** yeri: onu kerih gördüğünde ve onu sağlıksız/uygunsuz bulduğunda.

Ve yerin kendisi beni **اعتنفتني**: bana bitki verdi (bana karşı bitti); ve bana uygun düşmedi. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
  إذا اعتنفتني بلدة لم أكن لهـا                      نسيا، ولم تسدد علي المطالب

Ve denilir: “Bu, **إبل معتنفة**’dir”: kendisine uygun düşmeyen bir yerde olduğunda.

Ve denilir: **اعتنف** meclisi: ondan dönüp ayrıldığında; **كائتنف** gibi. Ondandır eş-Şâfi‘î (Allah ona rahmet etsin) sözü: “Erkeğe, cuma günü mecliste uyukladığında ve içinde kimseyi aşmadan (geçmeden) kendisine uygun bir meclis bulduğunda, ondan dönüp ayrılmasını severim; kalkma ve meclisi **اعتناف** etme ile kendisine uykuyu ürkütecek (bir şey) meydana gelsin diye.” El-Ezherî onu nakletti.

Ve **اعتنف** meraları: onun burnunu/önünü otladığında; bu, onların “Bir yerde **أعن ترسمت**: **أأن ترسمت**” demeleri gibidir.

Ve denilir: **طريق معتنف**: yani kasteden/doğru yönelen olmayan. Ve **اعتنف**: **اعتنافا** (yaptı): saptığında ve kastetmediğinde. Aslı, “Şeyi **اعتنفت**”: onu aldığında; yahut ona, onda mahir ve âlim olmaksızın geldiğinde (olandır).

Ve burada bazı nüshalarda şu sözün ziyadesi bulunur: “Ve **عنفه**: onu **عنف** ve şiddet ile kınadı”; bazı nüshalardan düşmüştür. Ve **التعنيف**’in, azarlama ve ayıplama manasında olduğu geçmişti.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **العنيف**: işinde **رفق** etmeyen kimse; **العنف** gibi; **كتف** gibi (vezinde). Ve **المعتنف**. Dedi ki:
  شددت عليه الوطء لا متظالعا                      ولا عنفا حتى يتم جبورهـا
yani: ona karşı yumuşak olmayan; ve onun yükünü taşımada mahir/tabip olmayan.

El-Ferazdak dedi:
  إذا قادني يوم الـقـيامة قـائد                      عنيف وسواق يسوق الفرزدقا

Ve **الأعنف** **العنيف** gibidir. Ve **العنف**, onun sözü gibi:
  لعمرك ما أدري وإني لأوجل
**وجل** manasında. Cerîr dedi:
  ترفقت بالكيرين قين مجاشع                      وأنت بهز المشرفية أعنف

Ve **أعنف** şeyi: onu şiddetle aldı.

Ve **العنف**, iki zamme ile: kabalık ve katılıktır. Ve onunla el-Lihyânî, inşâd ettiğini tefsir etti:
  فقذفت ببيضة فيها عنف وعنفوان

Ve **عنفوان الخمر**: onun keskinliğidir.

Ve **العنفوان**: sıkma olmaksızın üzümden akan şeydir.

Ve **العنفوة**: **النصي**’nin kurusudur.
