# عنكب (ع-ن-ك) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%83%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%86%D9%83%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Örümcek

- Harfler: ع - ن - ك
- Kur'an'da: 2 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 7 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْعَنْكَبُوتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%83%D8%A8/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%B9%D9%8E%D9%86%D9%92%D9%83%D9%8E%D8%A8%D9%8F%D9%88%D8%AA%D9%90.md) | الْفَعْلَلُوتِ | Örümcek | 2 | 1 | [29:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%83%D8%A8/ayet/29:41.md) |

## Mücavir kökler — 9 mücavir (13 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [وهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Gevşemeyin
2. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Beyt ev demektir
3. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dane, inek yavrusuna denir
4. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
5. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Veli arka demektir
6. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
7. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
8. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir
9. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عنكب |
| Yapı | Dörtlü |
| Özel Durum | Dörtlü isim kökü; sonundaki zâid tâ harfi ile isimleşen form |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نسج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AC.md), [وهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%86.md), [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) |
| Zıt Kök | [حصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Havada veya boşlukta ince, gevşek ve korumasız ağ ören sekiz bacaklı küçük canlı |
| Çekirdek Özet 2 | Dışarıdan korunaklı bir sığınak gibi algılanan fakat ontolojik bakımdan en çürük ve zayıf dayanak |
| Çekirdek Özet 3 | İlahi bağdan kopuk sahte velayet, himaye ve güvenlik sistemlerinin yapısal kırılganlığı |
| Kritik Hata Riski | Meseli yalnızca biyolojik bir böcek tasviri sayıp şirkin ve sahte otoritelerin ontolojik çöküşünü ıskalamak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عن | Bir yöne yönelme, engelle karşılaşma, ortaya çıkma veya düğümlenme anlamı taşır; [عنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%A8.md), [عنت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA.md), [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md), [عنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%82.md) köklerinde belirgin bir nesneleşme veya sınır teşkil etme hareketini gösterir. | ك | [عنك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%83.md) yapısında bükülme, düğümlenme, karmaşıklaşma ve kendi üzerine sarılma hareketi belirginleşir. |
| [عنك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%83.md) | Bükülerek, sarılarak birbirine tutturulan ve karmaşıklaşan doku veya düğüm hareketi. | ب | ب harfinin getirdiği mekan, barınak ve içerme boyutuyla bu sarılıp dokunan ağın bir yuvaya ve sığınağa dönüştürülmesi anlamı oluşur. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | İpliğin salgılandığı içsel kaynağı ve dokuma eyleminin başladığı merkez noktayı temsil eder. |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Salgılanan ipliğin kesintisiz uzamasını, sürekliliğini ve esnek akışını ifade eder. |
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Açılan ipliklerin kavranarak, bükülerek ve birbirine çatılarak bir yüzey örtüsüne dönüştürülmesini gösterir. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Kurulan bu karmaşık ve dairesel örgünün bir mesken, sığınak ve barınak işlevi görmesini simgeler. |
| عنكب | Bir kaynaktan çıkan ipliğin süreklilikle bükülüp örülmesiyle meydana getirilen barınak hareketi | Kendi bedeninden çıkardığı kesintisiz lifleri büküp kavrayıcı bir yüzey halinde çatarak kendine kırılgan bir yuva kurma dinamizmini anlatır. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Havada, kuyu ağzında veya terk edilmiş viranelerde gevşek ve incecik ipliklerden dairesel ağ ören sekiz bacaklı eklem bacaklı canlı ve onun dayanıksız ağı. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Terk edilmiş yurtların ve kurumuş su kaynaklarının ıssızlığını, zamana yenik düşmüşlüğünü tasvir etmek üzere örümcek ve onun ağı istiare olarak kullanılmıştır; bu dönemde bağımsız bir şair beytinde lafzen doğrulanmış doğrudan şahit tespit edilememiştir. |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Zü'r-Rimme kuyu başındaki örümceklerin ortaklaşa ağ örmesini şu mısralarla tasvir etmiştir: هي اصطَنَعْته نَحْوَها وتَعاوَنَتْ / عَلى نَسْجها بينَ المَثابِ عَناكبُه |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-Arab, Dīvânu Zî'r-Rimme.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde عنكب kökü kadim bir fauna adlandırması olarak ortak morfolojik bir gövdeye dayanır. Proto-Sami biçiminin genel olarak *ʿakkab- veya *ʿakkabīt- yapısında olduğu kabul edilir; İbranicede ʿakkāvīš (עַכָּבִישׁ), Süryanicede ʿeqbā ve ʿakkāḇīṯā, Aramicede ʿakkābītā biçimleriyle korunmuştur. Akkadca ettūtu biçiminin de fonetik benzeşmelerle bu semantik alana bağlandığı düşünülür. Arapça ve bazı Güney Sami türevlerinde görülen nun harfi, Sami dil ailesinde kök genişlemesi yoluyla oluşan tipik bir nazalizasyon örneğidir. Kelimenin semantik matrisi, bütün bu dillerde bükülerek veya dokunarak kurulan zayıf bir tuzak ve bu tuzağı kuran çok bacaklı canlı tasarımına işaret eder. Kelime sonundaki zâid tâ eki, Aramice ve İbranicede olduğu gibi Arapçada da dişil cinsiyet veya türemiş isim göstergesi olarak yerleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | [عنك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%83.md) ve [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) birleşimi veya [عنك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%83.md) kökünün zâid harflerle rubâîleşmesi | Kendi kendine bükülen ipliğin barınak formuna kavuşması tasavvurundan türemiş dörtlü isim yapısıdır. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ʿakkāvīš, Süryanice ʿakkāḇīṯā, Aramice ʿakkābītā | Proto-Sami ortak gövdeden gelen ve Arapçada nazalizasyon ile genişleyen müşterek fauna adıdır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan doğrulanabilir soydaş tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lisānü’l-Arab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عنكب | Anlamlı | Örümcek ve onun ağı | Ağ ören canlı ve bu canlının dayanıksız yuvası. | Hedef kök; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عنكب | Merkez | Kırılgan sığınak ve ağ kurma | Kendi salgısından inşa edilen, dış koruyuculuğu sıfır olan zaaf timsali yapı. | Meselin merkezindeki canlı ve ev modeli |
| [نسج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AC.md) | Komşu | İplikleri birbirine geçirme | Yalnızca dokuma ve örme fiilini ifade eder; yuva veya ontolojik zayıflık içermez. | Nescin genel dokuma eylemi oluşu |
| [وهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%86.md) | Komşu | Güçsüzlük, gevşeklik, zaaf | Maddi ve manevi takatsizliği bildirir; bizzat yuva veya nesne adı değildir. | Ağın yapısal niteliğini bildiren vasıf |
| [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) | Komşu | Barınak, mesken, sığınak | İnsanın ve canlının korunduğu her türlü mekanı kapsayan genel isimdir. | Örümceğin kurduğu yapının tür kategorisi |
| [حصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%86.md) | Zıt | Tahkimat, sağlam kale, dokunulmaz sığınak | Dış tehditlere karşı tam koruma sağlayan, yıkılmaz ve muhkem korunak. | Örümcek ağının zıddı olan mutlak güvenlik |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عنكب | Örümcek | Ağ ören sekiz bacaklı canlı ve onun kurduğu zayıf sığınak. | Kesin |
| Latince | aranea, araneus | Örümcek ve örümcek ağı | Biyolojik canlıyı ve dokuduğu ağı karşılar; mecazî zayıflık vurgusu bağlama bağlıdır. | Kesin |
| İngilizce | spider, cobweb | Örümcek, örümcek ağı | Biyolojik türü ve terk edilmişliği karşılar; Kur'an'daki ontolojik zaaf nitelemesini doğrudan taşımaz. | Kesin |
| Almanca | Spinne, Spinnwebe | Örümcek, örümcek ağı | Dokuma eylemine dayalı canlı adıdır; yapısal çürrüklük anlamı tali olarak kurulur. | Kesin |
| Fransızca | araignée, toile d'araignée | Örümcek, örümcek ağı | Canlıyı ve dokusunu bildirir; sahte sığınak metaforu metin içi kullanımla kazanılır. | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْعَنْكَبُوتِ | Maddi ve biyolojik zayıflık meseli | Fiziksel bakımdan en dayanıksız, hava akımlarına ve dış etkilere karşı korumasız yuva örneği; Ankebût [29:41](https://lisan.digital/tr/ayet/29:41.md). |
| الْعَنْكَبُوتِ | Tevhid karşıtı sahte velayet sistemleri | Allah'tan başka sığınak ve koruyucu edinenlerin dayandıkları sistemlerin ontolojik çöküşü; Ankebût [29:41](https://lisan.digital/tr/ayet/29:41.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şirk eleştirisi ve sahte velayet | Allah dışındaki varlıkların koruyuculuğunun yok hükmünde olması ve şirkin temelsizliği. | İlahî iradeden bağımsız her tür otoritenin ontolojik yokluğu. |
| Fıkıh | Haşerat hükümleri | Haşeratın yenilip yenilmeyeceği ve eziyet vermeyen örümceğin öldürülmesinin hükmü. | Canlıya zarar vermeme ve necis sayılmayan canlılar hukuku. |
| Tefsir | Temsilî istiare ve lafız inceliği | Ayetteki dişil sîganın biyolojik gerçeklikle uyumu ve ağın evin maddî/manevî zaafını temsil edişi. | Sahte güvenliğin nihai çöküşünü tasvir eden edebî ve hakiki temsil. |
| Hadis | Sevr mağarası rivayetleri | Hicret esnasında mağara girişine ağ örülmesi ve korunma mucizesi bağlamındaki rivayetler. | İlahi kudretin en zayıf vasıtayla en güçlü korumayı var etmesi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Şirk ve sahte tanrılar | Sahte velayet sığınağı | Yanıltıcı emniyet hissi verme | İlahi temele dayanmayan her türlü itikat ve ibadet sistemi yıkılmaya mahkumdur. | Kesin |
| İlmi | Temelsiz kabuller ve dogmalar | Çürük öncüller ağı | Yanıltıcı tutarlılık kurma | Gerçek delilden yoksun metodolojiler dışarıdan karmaşık görünse de ilk sorgulamada dağılır. | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyetsiz iktidar ittifakları | Kırılgan himaye düzeni | Tehdit anında çöküş | Halkın veya hakkın rızasına dayanmayan tiranlıkların kurduğu ittifak ağları ilk krizde parçalanır. | Güçlü |
| İktisadi | Spekülatif ve teminatsız sermaye | Köpük ve karşılıksız yapı | Sahte zenginlik algısı | Reel üretime ve adalete dayanmayan borç ve faiz ağları en ufak dalgalanmada iflas eder. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Düşük kesme mukavemetli iki boyutlu gerilim ağları | Bireysel liflerin çekme mukavemeti bulunsa dahi üçüncü boyutta hacimsel ve rijit bir koruma sağlayamayan açık yüzeyler. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal ve ahlaki dayanaktan yoksun patronaj ilişkileri | Bireylerin menfaat amacıyla kurduğu, dışarıdan güçlü görünen fakat kriz anında tarafları koruyamayan kırılgan himaye ağları. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Ayeti sadece biyolojik bir canlının zoolojik özelliklerine ve liflerinin kimyasal inceliğine indirgeyerek okumak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsanın Allah dışında mutlak koruyucu, sığınak ve otorite saydığı bütün siyasi, iktisadi ve zihni yapıların kökten güvensizliği. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Meseli yalnızca doğa ibretine indirgeyip bireyin ve toplumun kurduğu putlaştırılmış sahte sığınakların tehlikesini kavrayamamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Şirkin ve Allah'tan başka dayanak arayışının felsefi, psikolojik ve sosyolojik mahiyetini tek bir canlı ve yuva metaforuyla çarpıcı biçimde somutlaştırdığı için hayati önemdedir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Velayet, şirk, tevhidi güven, sahte ilahlar ve insan eliyle kurulan dayanıksız koruma mekanizmalarını konu edinen mesel ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Güç, zenginlik, taraftar çokluğu veya karmaşık teşkilatlanmaların kendi başına mutlak bir koruma ve güvenlik sağlayabileceği vehmini ortadan kaldırır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kendi bedeninden salgıladığı incecik liflerle havada veya boşlukta dairesel ve dayanıksız bir ağ kuran küçük canlı.
- Soyut anlam: Zahiren koruyucu bir sığınak görüntüsü sunan fakat mahiyeti itibarıyla hiçbir dış tehlikeye karşı koruma sağlayamayan ontolojik zaaf ve sahte emniyet.
- Sistematik karşılık: İlahi hakikatten ve meşruiyetten kopuk bütün dini, siyasi ve iktisadi güvenlik ve himaye modellerinin mutlak kırılganlığı.
- LaTeX modeli: $$R(x) = \begin{cases} R_0 \cdot \delta, & x \in \Omega \\ 0, & x \notin \Omega \end{cases} \quad \text{veya} \quad \lim_{F \to F_c} \frac{S(x)}{F} = 0 \quad (\forall x \notin \Omega)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\Omega$ ilahi mutlak himaye ve hakikat alanını simgeler. $x \notin \Omega$ ifadesi, Allah'tan başka sığınak ve veli edinen her türlü yapıyı gösterir. $S(x)$ kurulan yapının veya barınağın mukavemetini, $F$ dışarıdan gelen varoluşsal sarsıntı veya tehdit kuvvetini temsil eder. Dış kuvvet kritik bir eşik değere ($F_c$) yaklaştığında, ilahi kaynağa dayanmayan yapının koruyuculuk oranı sıfıra yaklaşır; yani yapı bütünüyle çöker.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%86%D9%83%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Ankebut 29:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%83%D8%A8/ayet/29:41.md) — الْعَنْكَبُوتِ

مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتًا وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Allah’tan başka dostlar edinenlerin misali; kendine yuva yapan örümceğin misali gibidir. Evlerin en çürüğü muhakkak ki örümceğin yuvasıdır. Keşki bilselerdi.

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%83%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

عنكب:
العَنْكَبوتُ بلغة أَهْل اليَمَن العَنْكَبوه والعَنْكباه، والجمع العَناكِب، وهي دَوَيبةٌ تَنْسِجُ نَسْجاً بينَ الهواء وعلى رَأْس البئر وغيرها، رَقيقاً مُتَهلْهِلاً، قال ذو الرّمة:
هي اصطَنَعْته نَحْوَها وتَعاوَنَتْ		عَلى نَسْجها بينَ المَثابِ عَناكبُه

##### Türkçe

عنكب:
**العَنْكَبوتُ**, Yemen ehlinin dilinde **العَنْكَبوه** ve **العَنْكباه**(dır); çoğulu **العَناكِب**(dir). Ve o, hava arasında ve kuyunun başı ve başkası üzerinde ince, gevşek bir dokuma dokuyan küçük bir canlıdır. ذو الرّمة dedi ki:
O, onu kendi yönelişi üzere yaptı ve onun dokuması üzerine, **المَثابِ** arasında, onun **عَناكبُه**’si yardımlaştı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%83%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العَنكَبوت: الناسجة، والغالب عليها التأنيث، والجمع العَناكب.

##### Türkçe

**العَنكَبوت**: dokuyucu; onda dişillik galiptir; çoğulu **العَناكب**.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%83%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ن ك ب
تقول بالت عليه الثعالب ونسجت عليه العناكب‏.‏

##### Türkçe

ع ن ك ب
**تقول**: “Üzerine tilkiler işedi ve üzerine örümcekler ağ ördü” dersin.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%83%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العَنْكَبُوتُ: دُوَيْبَّة تَنْسُجُ، في الهواءِ وعلى رأْس البئر، نَسْجاً رقيقاً مُهَلْهَلاً، مؤَنثة، وربما ذُكِّرت في الشعر؛ قال أَبو النجم:
 مما يُسَدِّي العَنْكَبُوتُ إِذ خَلا
قال أَبو حاتم: أَظنه إِذ خَلا الـمَكانُ، والموضعُ؛ وأَما قوله: كأَنَّ نَسْجَ العَنْكَبُوتِ الـمُرْمِلِ
فإِنما ذَكَّره لأَنه أَراد النَّسْجَ، ولكنه جَرَّه على الجِوارِ. قال الفراء: العَنْكَبُوت أُنثى، وقد يُذَكِّرها بعض العرب؛ وأَنشد قوله: على هَطَّالِهم منهم بُيوتٌ،  *  كأَنَّ العَنْكَبُوتَ هو ابْتَناها(1) (1 قوله «على هطالهم» قال في التكملة هطال كشداد: جبل.)
قال: والتأْنيث في العنكبوت أَكثر؛ والجمع: العَنْكبوتاتُ، وعَنَاكِبُ، وعَنَاكِـيبُ؛ عن اللحياني، وتصغيرها: عُنَيْكِبٌ وعُنَيْكِـيبٌ، وهي بلغة اليمن: عَكَنْباةٌ؛ قال: كأَنما يَسْقُطُ، من لُغامِها،  *  بَيْتُ عَكَنْباةٍ على زِمامِها ويقال لها أَيضاً: عَنْكَباه وعَنْكَبُوه. وحكى سيبويه: عَنْكَباء، مستشهداً على زيادة التاءِ في عَنْكَبُوتٍ، فلا أَدري أَهو اسمٌ للواحد، أَم للجمع. وقال ابن الأَعرابي: العَنْكَبُ الذَّكَرُ منها، والعَنْكَبةُ الأُنثى. وقيل: العَنْكَبُ جنس العَنْكَبُوت، وهو يذكر ويؤَنث، أَعني العَنْكَبُوتَ. قال الـمُبَرِّدُ: العَنْكَبُوتُ أُنثى، ويذكَّر. والعَنْزَروت أُنثى ويذكر، والبُرْغُوثُ أُنثى ولا يذكر، وهو الجمل الذَّلول؛ وقول ساعدة بن جؤَية: مَقَتَّ نِساءً، بالحجاز، صَوالِـحاً،  *  وإِنَّا مَقَتْنا كلَّ سَوْداءَ عَنْكَبِ قال السُّكَّرِيُّ: العَنْكَبُ، هنا، القصيرة. وقال ابن جني: يجوز أَن يكون العَنْكَبُ، ههنا، هو العَنْكَبُ الذي ذكر سيبويه أَنه لغة في عَنْكَبُوت، وذَكَر معه أَيضاً العَنْكَباء، إِلاَّ أَنه وُصِفَ به، وإِن كان اسماً لما كان فيه معنى الصفة من السَّوادِ والقِصَر، ومثلُه من الأَسماءِ الـمُجْراة مُجْرَى الصفة، قوله: لَرُحْتَ، وأَنتَ غِربالُ الإِهابِ
والعنكبوت: دودٌ يتولد في الشُّهْد، ويَفْسُدُ عنه العَسل؛ عن أَبي حنيفة. الأَزهري: يقال للتَّيْس إِنه لـمُعَنْكَبُ القَرْنِ، حتى صار كأَنه حَلْقةٌ. والـمُشَعْنَـِبُ: الـمُسْتقيم. الفراء: في قوله تعالى: مَثَلُ الذين اتَّخَذوا من دون اللّه أَولياء، كمَثل العنكبوت اتَّخَذَتْ بيتاً؛ قال: ضَرَبَ اللّهُ بيتَ العَنْكَبُوتِ مثلاً لِـمَنِ اتَّخَذَ من دون اللّه وَليّاً أَنه لا ينفعُه ولا يضرُّه، كما أَن بيت العنكبوت لا يَقيها حَرّاً ولا بَرْداً. ويقال لبيتِ العنكبوتِ: العُكْدُبةُ.

##### Türkçe

**العَنْكَبُوتُ**: havada ve kuyunun başında, ince, gevşek bir dokuma dokuyan küçük bir canlı; müennestir; şiirde bazen müzekker de yapılmıştır; dedi ki
Ebû’n-Necm:
 مما يُسَدِّي **العَنْكَبُوتُ** إِذ خَلا

Ebû Hâtim dedi: zannederim “yer, mevki boşaldığı zaman” demektir; ama onun sözü:
كأَنَّ نَسْجَ **العَنْكَبُوتِ** الـمُرْمِلِ

Bunu ancak, dokumayı kastettiği için müzekker yaptı; fakat onu komşuluk (civâr) üzere mecrûr kıldı. Ferrâ dedi: **العَنْكَبُوت** dişidir; bazı Araplar onu müzekker yapar; ve onun sözünü inşâd etti:
على هَطَّالِهم منهم بُيوتٌ،  *  كأَنَّ **العَنْكَبُوتَ** هو ابْتَناها(1)
(1 “على هطالهم” sözü: Tekmile’de “هطال” (شداد vezninde): bir dağ, dedi.)

Dedi: **العنكبوت**ta te’nîs daha çoktur; cem‘i: **العَنْكبوتاتُ** ve **عَنَاكِبُ** ve **عَنَاكِـيبُ**; Lihyânî’den. Onun tasğîri: **عُنَيْكِبٌ** ve **عُنَيْكِـيبٌ**; Yemen lehçesinde ise: **عَكَنْباةٌ**; dedi:
كأَنما يَسْقُطُ، من لُغامِها،  *  بَيْتُ **عَكَنْباةٍ** على زِمامِها

Ona ayrıca **عَنْكَباه** ve **عَنْكَبُوه** da denir. Sîbeveyh nakletti: **عَنْكَباء**; **عَنْكَبُوتٍ**’ta **التاء**’nın ziyadesine şahit getirerek; bu sebeple bilmiyorum: tekil için bir isim midir, yoksa çoğul için mi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: ondan **العَنْكَبُ** erkeğidir, **العَنْكَبةُ** dişidir.

Ve denildi: **العَنْكَبُ** , **العَنْكَبُوت**’un cinsidir; müzekker de yapılır müennes de; yani **العَنْكَبُوتَ**. Müberred dedi: **العَنْكَبُوتُ** dişidir, ve müzekker yapılır. **العَنْزَروت** dişidir ve müzekker yapılır; **البُرْغُوثُ** dişidir ve müzekker yapılmaz; ve o, uysal devedir. Sâ‘ide b. Cü’eyye’nin sözü:
مَقَتَّ نِساءً، بالحجاز، صَوالِـحاً،  *  وإِنَّا مَقَتْنا كلَّ سَوْداءَ **عَنْكَبِ**

Sükkerî dedi: **العَنْكَبُ**, burada, kısa boyludur. İbn Cinnî dedi: caizdir ki **العَنْكَبُ**, burada, Sîbeveyh’in **عَنْكَبُوت** için bir lehçe olduğunu zikrettiği **العَنْكَبُ** olsun; onunla birlikte **العَنْكَباء**’yı da zikretti; ancak onunla vasfedildi; her ne kadar isim olsa da, onda siyahlık ve kısalık bakımından sıfat manası bulunduğu için. Sıfatın yürütüldüğü isimlerden bunun benzeri, şu sözdür:
لَرُحْتَ، وأَنتَ غِربالُ الإِهابِ

Ve **العنكبوت**: bal peteğinde türeyen bir kurtçuktur; balı bozar; Ebû Hanîfe’den. Ezherî: teke için “şüphesiz o **لـمُعَنْكَبُ القَرْنِ**” denir; nihayet sanki bir halka olmuş gibi. Ve **الـمُشَعْنَـِبُ**: dosdoğru olan. Ferrâ: Yüce Allah’ın şu sözü hakkında: “Allah’tan başka veliler edinenlerin misali, bir ev edinen **العنكبوت** misali gibidir”; dedi: Allah, Allah’tan başka bir veli edinen kimse için **العَنْكَبُوتِ**’un evini misal olarak vurdu: ona ne fayda verir ne zarar verir; tıpkı **العنكبوت**un evinin onu ne sıcaktan ne soğuktan korumaması gibi. Ve **العنكبوت**un evine **العُكْدُبةُ** denir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%83%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

العنكبوت: دويبه تنسج في الهواء وعلى رأس البئر نسجا رقيقا مهلهلا، وهي م. قال شيخنا: قد سبق أن سيبويه قال: إذا كانت النون ثانية فلا تجعل زائدة إلا بثبت، وهذا الكلام نقله الجوهري عنه في عندليب، كما أشرنا إليه ثمة، وذكر الجوهري العنكبوت في عكب فكلامه كالصريح في أصالتها كما قلنا في عندليب قبله. وكلام الجوهري أو صريحه أن النون زائدة لأنه لم يجعل لها بناء خاصا، بل أدخلها في عكب من غير نظر، والله أعلم. وصرح الشيخ ابن هشام في رسالة الدليل بأن أصالة النون هو الصحيح، وهو مذهب سيبويه، لجمعه على عناكب، وأطال في بسطه، وعليه فوزنه فعللوت، والله أعلم. وأما القول بزيادتها فيكون وزنه فنعلوت، انتهى. قلت الذي روى عن سيبويه أنه ذكرها في موضعين، فقال في موضع عناكب فناعل، وقال في موضع آخر: فعالل، والنحويون كلهم يقولون: عنكبوت فعللوت، فعلى القول الأول تكون النون زائدة، فيكون اشتقاقها من العكب، وهو الغلظ، حققه الصاغاني. والعنكبوت مؤنثة وقد تذكر وعبارة الأزهري: وربما ذكر في الشعر قال أبو النجم:
  مما يسدي العنكبوت إذ خلا قال أبو حاتم: أظنه إذ خلا المكان والموضع. وأما قوله:
  كأن نسج العنكبوت المرمل فإنما ذكر لأنه أراد النسج، ولكنه جره على الجوار. قال الفراء: العنكبوت أنثى، وقد يذكرها بعض العرب، وأنشد قوله:
  على هطالهم منهم بيوت                      كأن العنكبوت هو ابتناها هطال: جبل. قال: والتأنيث في العنكبوت هو الأكثر وهي العكنباة في لغة اليمن، أي بتقديم الكاف على النون قال:
  كأنما يسقط من لغامها
  بيت عكنباة على زمامها يقال لها أيضا: العنكباة أي بتقديم النون على الكاف. قال السخاوي في سفر السعادة: العنكبوت والعنكباة بمعنى واحد والعنكبوه بالهاء في آخره حكى سيبويه العنكباء مستشهدا على زيادة التاء في عنكبوت فلا أدري أهو اسم للواحد أم هو اسم للجمع. قال الصاغاني: وهاتان بلغة أهل اليمن. قال ابن الأعرابي: الذكر منها عنكب وهي عنكبة وقيل: العنكب: جنس العنكبوت، وهو يذكر ويؤنث أعني العنكبوت. قال المبرد: العنكبوت أنثى ويذكر، والعنزروت أنثى ويذكر، والبرنموت أنثى ولا يذكر، وهو الجمل الذلول. وقول ساعدة بن جؤية:
  مقت نساء بالحجاز صوالحا                      وإنا مقتنا كل سوداء عنكب

  قال السكري: العنكب هنا القصيرة. وقال ابن جني: يجوز أن يكون العنكب هنا هو العنكب الذي هو العنكبوت، وهو الذي ذكر سيبويه أنه لغة في عنكبوت، وذكر معه أيضا العنكباء إلا أنه وصف به وإن كان اسما لما كان فيه معنى الصفة من السواد والقصر، كذا في لسان العرب. ج عنكبوتات وعناكب، وعناكيب، عن اللحياني، وتصغيرها عنيكب وعنيكيب. قال شيخنا: وعن الأصمعي وقطرب: عناكبيت. وهذا من الشاذ الذي لا يعول عليه؛ لاجتماع أربعة أحرف بعد ألفه وكذلك قالا في تصغيره عنيكبيت، وهذا من المردود الذي لا يقبل. والعكاب ككتاب والعكب بضمتين، والأعكب كلها أسماء الجموع وليست بجمع؛ لأن العنكبوت رباعي ذكره غير واحد في ع ك ب. وفي لسان العرب: العنكبوت: دود يتولد في الشهد، ويفسد عنه العسل، عن أبي حنيفة. وعن الأزهري: يقال للتيس: إنه لمعنكب القرن، وهو الملتوي القرن حتى صار كأنه حلقة. والمشعنب: المستقيم. وعن الفراء في قوله تعالى: مثل الذين اتخذوا من دون الله أولياء كمثل العنكبوت اتخذت بيتا قال: ضرب الله بيت العنكبوت مثلا لمن اتخذ من دون الله وليا أنه لا ينفعه ولا يضره كما أن بيت العنكبوت لا يقيها حرا ولا بردا. ومما يستدرك عليه: عنكب كجعفر: ماء بأجإ لبني فرير ابن عنين بن سلامان.

##### Türkçe

**العنكبوت**: havada ve kuyunun başında ince, gevşek bir dokuma dokuyan küçük bir canlı; ve o **م**’dir. Şeyhimiz dedi: Daha önce geçmiştir ki Sîbeveyh dedi: **النون** ikinci olursa, sabit bir delil olmaksızın onu زائد kılma; bu sözünü Cevherî ondan **عندليب** hakkında nakletti, orada işaret ettiğimiz gibi; Cevherî **العنكبوت**’u **عكب**’de zikretti; onun sözü, **عندليب**’den önce söylediğimiz gibi, onun aslîliğinde sarih gibi. Cevherî’nin sözü yahut sarih olanı, **النون**’un زائد olduğudur; çünkü onun için özel bir yapı kılmadı, bilakis onu bakmaksızın **عكب**’e soktu; Allah daha iyi bilir. Şeyh İbn Hişâm **رسالة الدليل**’de, **النون**’un aslîliğinin sahih olduğunu açıkça söyledi; bu, Sîbeveyh’in mezhebidir; onu **عناكب** üzerine cem etmesinden dolayı; onu açıp yaymada uzattı; buna göre onun vezni **فعللوت**’tur; Allah daha iyi bilir. أما onun زائدliği sözüne gelince, onun vezni **فنعلوت** olur; bitti. Dedim: Sîbeveyh’ten rivayet olunan, onu iki yerde zikrettiğidir; **عناكب** yerinde dedi ki: **فناعل**; başka bir yerde dedi ki: **فعالل**; nahivcilerin hepsi derler ki: **عنكبوت** **فعللوت**’tur; birinci söz üzere **النون** زائد olur; böylece onun اشتقاقı **العكب**’den olur; o da kalınlıktır; Sâgânî onu tahkik etti. **العنكبوت** müennestir; ve bazen müzekker kılınır; Ezherî’nin ibaresi: ve bazen şiirde müzekker kılınır. Ebû’n-Necm dedi:
  مما يسدي **العنكبوت** إذ خلا
Ebû Hâtim dedi: Zannederim, yer ve mevki boşaldığında demektir. أما onun sözü:
  كأن نسج **العنكبوت** المرمل
Ancak onu müzekker kıldı; çünkü dokumayı kastetti; fakat onu civar üzere cerretti. Ferrâ dedi: **العنكبوت** dişidir; ve bazı Araplar onu müzekker kılar; ve onun sözünü inşad etti:
  على هطالهم منهم بيوت                      كأن **العنكبوت** هو ابتناها
**هطال**: bir dağ. Dedi: **العنكبوت**’ta te’nîs daha çoktur; ve Yemen lügatinde o **العكنباة**’dır; yani **الكاف**’ın **النون** üzerine takdimiyle. Dedi:
  كأنما يسقط من لغامها
  بيت **عكنباة** على زمامها
Ona ayrıca **العنكباة** da denir; yani **النون**’un **الكاف** üzerine takdimiyle. Sehâvî **سفر السعادة**’de dedi: **العنكبوت** ve **العنكباة** bir mânâdadır; ve sonunda **الهاء** ile **العنكبوه**; Sîbeveyh **العنكباء**’ı, **عنكبوت**’ta **التاء**’ın ziyadeliğine şahit getirerek nakletti; bu sebeple bilmem, o tekilin adı mıdır yoksa cem’in adı mıdır. Sâgânî dedi: Bu ikisi Yemen ehlinin lügatindendir. İbnü’l-A‘râbî dedi: Onun erkeği **عنكب**’dır; ve o **عنكبة**’dir. Ve denildi: **العنكب**: **العنكبوت** cinsidir; ve o müzekker ve müennestir; yani **العنكبوت**’u kastediyorum. Müberred dedi: **العنكبوت** dişidir ve müzekker kılınır; ve **العنزروت** dişidir ve müzekker kılınır; ve **البرنموت** dişidir ve müzekker kılınmaz; ve o uysal devedir. Sâ‘ide b. Cüveyye’nin sözü:
  مقت نساء بالحجاز صوالحا                      وإنا مقتنا كل سوداء **عنكب**

Sükkerî dedi: **العنكب** burada kısa boylu (olan)dır. İbn Cinnî dedi: Caizdir ki **العنكب** burada, **العنكبوت** olan **العنكب** olsun; ve o, Sîbeveyh’in **عنكبوت** için bir lügat olduğunu zikrettiği şeydir; ve onunla birlikte **العنكباء**’ı da zikretti; ancak onunla vasıflandırdı; her ne kadar isim olsa da, onda sıfat mânâsı bulunduğu için; siyahlık ve kısalık gibi; **لسان العرب**’da böyledir. Onun cem‘i: **عنكبوتات** ve **عناكب**; ve **عناكيب**; Lihyânî’den. Ve onun tasğîri: **عنيكب** ve **عنيكيب**. Şeyhimiz dedi: Asma‘î ve Kutrub’dan: **عناكبيت**. Bu, kendisine dayanılmayan şâzdandır; çünkü elifinden sonra dört harfin toplanması sebebiyle; ikisi onun tasğîrinde de şöyle dedi: **عنيكبيت**; bu, kabul edilmeyen merdûddandır. Ve **العكاب** (kitap gibi) ve **العكب** (iki damme ile) ve **الأعكب**; bunların hepsi cem‘ isimleridir, cem‘ değildir; çünkü **العنكبوت** dörtlüdür; onu birden fazla kimse **ع ك ب**’de zikretti. **لسان العرب**’da: **العنكبوت**: bal peteğinde türeyen, balı bozan kurt; Ebû Hanîfe’den. Ezherî’den: Teke için denir: muhakkak o **لمعنكب القرن**’dur; o, boynuzu kıvrık olandır; ta ki halka gibi oldu. Ve **المشعنب**: düz olan. Ferrâ’dan, Yüce Allah’ın sözü hakkında: مثل الذين اتخذوا من دون الله أولياء كمثل **العنكبوت** اتخذت بيتا; dedi: Allah, Allah’tan başka bir velî edinen kimse için **العنكبوت**’un evini misal vurdu; onun kendisine fayda vermediği ve zarar vermediği gibi; nitekim **العنكبوت**’un evi de onu ne sıcaktan ne soğuktan korur. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardan: **عنكب** (Ca‘fer gibi): Ecâ’da, Benî Ferîr b. ‘Anîn b. Selâmân’a ait bir su.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%83%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَنْكَبٌ
عَنْكَبٌ ذ : see عَنْكَبُوتٌ, in two places.

عَنْكَبَاةٌ
عَنْكَبَاةٌ ذ and عَنْكَبَآءُ: see the next paragraph.

عَنْكَبُوتٌ
عَنْكَبُوتٌ ذ ; (S, O, K;) generally fem., (S, O,) but sometimes masc.; (O, K;) also, fem., عَكْنَبَاةٌ, (S, O, K,) in the dial. of El-Yemen, with the ك put before the ن; (TA;) and ↓ عَنْكَبَاةٌ and عَنْكَبُوهٌ (so in the O and TA, but in the CK and a MS. copy of the K عَنْكَبُوةٌ); and ↓ عَنْكَبَاءُ; (O, K;) the last mentioned by Sb as shewing the ت in عنكبوت to be an augmentative letter; but it is doubtful whether this be a sing., or a quasi-pl. n.: (TA:) also, masc., ↓ عَنْكَبٌ; (IAar, O, K;) fem., عَنْكَبَةٌ: (IAar, K:) or the former of these two words is a coll. gen. n. [and the latter, its n. un.]: (TA:) [The spider;] the thing that weaves; (S, O;) an insect that weaves a delicate web in the air and upon the upper part of a well: (TA:) pl. عَنَاكِبُ (S, O, K) and عَنْكَبُوتَاتٌ (K) and عَنَاكِيبُ (Lh, TA) and عَنَاكبِيتُ, (As, Ktr, TA,) which last is anomalous, in its having four letters together after its ا: dim. ↓ عُنَيْكِبٌ and ↓ عُنَيْكِيبٌ and ↓ عُنَيْكِبِيتٌ; but this last is not approved: (TA:) quasi-pl. nouns عِكَابٌ and عُكُبٌ and أَعْكُبٌ [in the CK أَعْكَبٌ]. (K.) بَيْتُ العنكبوت [The spider's web] is also called عَكْدَبَةٌ. (Fr, TA.) ― -b2- Sل'ideh-Ibn-Ju-eiyeh says,
مَقَتُّ نِسَآءً بِالْحِجَازِ صَوَالِحًا
↓ وَاـِنَّا مَقَتْنَا كُلَّ سَوْدَآءَ عَنْكَبِ
[meaning I hated virtuous women in El-Hijلz; and verily we hated every black, short woman: for] here عنكب signifies short: (Skr, L:) or it may be syn. with عَنْكَبُوتٌ, but be used as an epithet, though a subst., because it implies blackness and shortness. (IJ, L.) ― -b3- زَهْرُ العَنْكَبُوتِ: see رُتَيْلَآءُ. ― -b4- عنكبوت also signifies A worm, or maggot, that is engendered in the honeycomb, and spoils the honey. (AHn, L.) ― -b5- عنكبوت is mentioned in this art. agreeably with the rule of Sb; when ن occupies the second place in a word, it is not to be pronounced augmentative without proof: but J and some others consider the ن augmentative, and mention the word in art. عكب. (TA.)

عُنَيْكِبٌ
عُنَيْكِبٌ ذ and عُنَيْكِيبٌ and عُنَيْكِبِيتٌ: see the next preceding paragraph.

مُعَنْكَبُ القَرْنِ
مُعَنْكَبُ القَرْنِ ذ A he-goat having a horn curved so as to resemble a ring. (Az, TA.)

##### Türkçe

عَنْكَبٌ
**عَنْكَبٌ** ذ: iki yerde **عَنْكَبُوتٌ**’a bak.

عَنْكَبَاةٌ
**عَنْكَبَاةٌ** ذ ve **عَنْكَبَآءُ**: bir sonraki paragrafa bak.

عَنْكَبُوتٌ
**عَنْكَبُوتٌ** ذ; (S, O, K;) genellikle müennes, (S, O,) fakat bazen müzekker; (O, K;) ayrıca, müennes, **عَكْنَبَاةٌ**, (S, O, K,) Yemen diyalektinde, **ك**’nin **ن**’den önce konulmasıyla; (TA;) ve ↓ **عَنْكَبَاةٌ** ve **عَنْكَبُوهٌ** (O ve TA’da böyle; fakat CK’de ve K’nın bir yazma nüshasında **عَنْكَبُوةٌ**); ve ↓ **عَنْكَبَاءُ**; (O, K;) bunu son zikredileni Sb, **عنكبوت**’taki **ت**’nin artırma harfi olduğunu göstermesi olarak zikretmiştir; fakat bunun bir tekil mi, yoksa bir şibh-çoğul isim mi olduğu şüphelidir: (TA:) ayrıca, müzekker, ↓ **عَنْكَبٌ**; (IAar, O, K;) müennes, **عَنْكَبَةٌ**: (IAar, K:) yahut bu iki kelimeden birincisi bir cem‘î cins isimdir [ikincisi de onun birim ismi]: (TA:) [Örümcek;] ören şey; (S, O;) havada ve bir kuyunun üst kısmı üzerinde ince bir ağ ören bir haşere: (TA:) çoğulu **عَنَاكِبُ** (S, O, K) ve **عَنْكَبُوتَاتٌ** (K) ve **عَنَاكِيبُ** (Lh, TA) ve **عَنَاكبِيتُ**, (As, Ktr, TA,) ki bu sonuncusu, **ا**’sından sonra dört harfi bir arada bulundurması bakımından şâzdır: küçültmesi ↓ **عُنَيْكِبٌ** ve ↓ **عُنَيْكِيبٌ** ve ↓ **عُنَيْكِبِيتٌ**; fakat bu sonuncusu tasvip edilmez: (TA:) şibh-çoğul isimler **عِكَابٌ** ve **عُكُبٌ** ve **أَعْكُبٌ** [CK’de **أَعْكَبٌ**]. (K.) **بَيْتُ العنكبوت** [örümceğin ağı] ayrıca **عَكْدَبَةٌ** diye de adlandırılır. (Fr, TA.) ― -b2- Sل'ideh-Ibn-Ju-eiyeh der ki,
مَقَتُّ نِسَآءً بِالْحِجَازِ صَوَالِحًا
↓ وَاـِنَّا مَقَتْنَا كُلَّ سَوْدَآءَ عَنْكَبِ
[manası: Hicaz’da saliha kadınlardan nefret ettim; ve gerçekten biz her siyah, kısa kadından nefret ettik: zira] burada **عنكب** kısa demektir: (Skr, L:) yahut **عَنْكَبُوتٌ** ile eşanlamlı olabilir; fakat bir isim olduğu hâlde sıfat olarak kullanılmıştır; çünkü siyahlığı ve kısalığı tazammun eder. (IJ, L.) ― -b3- **زَهْرُ العَنْكَبُوتِ**: **رُتَيْلَآءُ**’a bak. ― -b4- **عنكبوت** ayrıca, bal peteğinde meydana gelen ve balı bozan bir kurtçuk, yahut larva, manasına da gelir. (AHn, L.) ― -b5- **عنكبوت** bu maddede, Sb’nin kaidesine uygun olarak zikredilmiştir; **ن** bir kelimede ikinci yeri işgal ettiğinde, delil olmaksızın artırma olarak telaffuz olunmaz: fakat J ve bazı başkaları **ن**’yi artırma sayarlar ve kelimeyi **عكب** maddesinde zikrederler. (TA.)

عُنَيْكِبٌ
**عُنَيْكِبٌ** ذ ve **عُنَيْكِيبٌ** ve **عُنَيْكِبِيتٌ**: bir önceki paragrafa bak.

مُعَنْكَبُ القَرْنِ
**مُعَنْكَبُ القَرْنِ** ذ: boynuzu halka gibi görünecek şekilde kıvrılmış olan bir teke. (Az, TA.)

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%83%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عنكب
عَنْكَبَ - يُعَْنْكِبُ - عَنْكَب - عنكبة - عَنَاكِب - عَنْكَبوْت
عَنْكَبَ - يُعَْنْكِبُ + الكائن أو الشيء + بالشيء :يدور ويطوف ويلتوي حوله بشكل مستدير دائرة كاملة كأنه حلقة
عَنْكَب: على وزن " فَعلل": اسم فاعل من " عَنْكَبَ - يُعَْنْكِبُ ":الذي  يدور ويطوف دورة كاملة: وهو اصطلاحاً ذكر الحشرة المعروفة، التي تدور دورة كاملة وهي تنسج بيتها بشكل حلقات متحدة المركز
عنكبة: جمع " عَنْكَب"
عَنَاكِب: جمع " عَنْكَب" و " عَنْكَبَة"
عَنْكَبوْت: اسم جنس العناكب
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الحركة المعاودة والمتكررة على مسار دائري"، وهي:
فَلَكَ - يَفْلُكُ، دارَ - يَدوْرُ، عَامَ - يَعُوْمُ، عَنْكَبَ - يُعَنْكِبُ، سَبَحَ - يَسْبَحُ، طَافَ - يَطُوْفُ
عنكبوت
 	﴿مثل الذين اتخذوا من دون الله أولياء كمثل العنكبوت اتخذت بيتا وإن أوهن البيوت لبيت العنكبوت لو كانوا يعلمون (41)﴾ العنكبوت
مختار الصحاح
● [عكب] ع ك ب: العَنْكَبُوتُ معروف والغالب عليها التأنيث وجمعها عَنَاكِب
ملخص اللسان:
1.    عنكب: العَنْكَبُوتُ: دُوَيْبَّة تَنْسُجُ، في الهواءِ وعلى رأْس البئر،  نَسْجاً رقيقاً مُهَلْهَلاً،
2.    ضَرَبَ اللّهُ بيتَ العَنْكَبُوتِ مثلاً لِـمَنِ اتَّخَذَ من دون اللّه وَليّاً أَنه لا ينفعُه ولا يضرُّه، كما أَن بيت العنكبوت لا يَقيها حَرّاً ولا بَرْداً.
3. وعَكَبَتِ الطيرُ تَعْكُبُ عُكُوباً: عَكَفَتْ
لسان العرب
● - عكب: العَكَبُ: تَداني أَصابِعِ الرِّجْلِ بعضِها إِلى بَعْضٍ.  والعَكَبُ: غِلَظٌ في لَحْيِ الإِنسان وشَفته. وأَمةٌ عَكْباءُ: عِلْجةٌ جافِـيةُ الخَلْقِ، من آمٍ عُكُبٍ.  \<ص:626>  وعَكَبَتِ الطيرُ تَعْكُبُ عُكُوباً: عَكَفَتْ. وعَكَبَتِ القِدْرُ تَعْكُبُ عُكُوباً إِذا ثارَ عُكَابُها، وهو بُخارُها وشِدَّةُ غَلَيانِها؛ وأَنشد:  كأَنَّ مُغِـيراتِ الجُيُوشِ التَقَتْ بها، *  إِذا اسْتَحْمَشَتْ غَلْياً، وفاضَتْ عُكُوبُها  والعُكَابُ: الدُّخَانُ.  والعَكْبُ: الغُبارُ، ومِنْه قيل لِلأَمةِ عَكْباء. والعَكُوبُ والعَكُّوبُ، بالفتح: الغُبار؛ قال بِشْرُ بنُ أَبي خازِمٍ:  نَقَلْناهُمُ نَقْلَ الكِلابِ جِراءَها، *  على كُلِّ مَعْلُوبٍ يَثُورُ عَكُوبُها  والـمَعْلُوبُ: الطريقُ الذي يُعْلَبُ بجَنْبَتَيْهِ؛ والعاكُوبُ: لغة  فيه، عن الـهَجَرِيِّ؛ وأَنشد:  وإِنْ جاءَ، يوماً، هاتِفٌ مُتَنَجِّدُ، *  فَلِلْخَيْلِ عاكوبٌ، من الضَّحْلِ، سانِدُ  والعاكِبُ: كالعَكُوب؛ قال:  جاءَتْ، مَعَ الرَّكْبِ، لها ظَباظبُ، *  فَغَشِـيَ الذَّادَة منها عاكِبُ  واعْتَكَبَ المكانُ: ثار فيه العَكُوبُ. والعاكِبُ من الإِبل: الكثيرةُ؛  وللإِبل عُكُوبٌ على الـحَوْضِ أَي ازدحام. واعْتَكَبَتِ الإِبل: اجتمعت في موضع، فأَثارَتْ الغُبار فيه؛ قال:  إِنّي، إِذا بَلَّ النَّفِـيُّ غارِبي، *  واعْتَكَبَتْ، أَغْنَيْتُ عنكَ جانِـبـي  والعاكِبُ: الجمعُ الكثير.  والعُكُوبُ، عُكُوفُ الطير المجتمعة، وعُكُوبُ الوِرْدِ، وعُكُوبُ  الجماعَةِ.  وعَكَفَتِ الخيلُ عُكوفاً، وعَكَبَتْ عُكُوباً: بمعنًى واحد. وطير  عُكُوبٌ وعُكُوفٌ؛ وأَنشد الليث لـمُزاحم العُقَيْلِـيّ:  تَظَلُّ نُسُورٌ من شَمَامٍ عليهمُ *  عُكُوباً مع العِقْبانِ، عِقْبانِ يَذْبُلِ  قال: والباء لغة بني خَفَاجَة من بني عُقَيْل، والبيتُ لـمُزَاحِم  العُقَيْلي. ابن الأَعرابي: غلام عَصْبٌ وعَضْبٌ، بالصاد والضاد، وَعَكْبٌ إِذا كانَ خَفيفاً نَشيطاً في عَمَله.  والعِكَابُ والعُكْبُ والأَعْكُبُ: كله اسم لجمع العَنْكَبُوتِ، وليس  بجَمْع، لأَن العَنْكَبُوتَ رباعِـيٌّ.  والعِكَبُّ: الذي لأُمِّه زَوْجٌ. ورجلٌ عِكَبٌّ، مثال هِجَفّ، أَي  قَصير ضَخْمٌ جافٍ؛ وكذلك الأَعْكَبُ. والعِكَبُّ العِجْليُّ: شاعر. وعِكَبٌّ وعُكَابة: اسمانِ. وعُكَابة: أَبو حيّ من بَكْرٍ، وهو عُكَابة بن صَعْب بن عَليِّ بن بَكْرِ بن وائل؛ وأَما قول المنخَّل اليَشْكُرِيّ:  يُطَوِّفُ بي عِكَبٌّ في مَعَدٍّ، *  ويَطْعُنُ بالصُّمُلَّةِ في قَفَيَّا  فهو عِكَبٌّ اللَّخْمِـيُّ، صاحبُ سِجْنِ النُّعْمان بن المنذر.  والعَكْبُ: الشِّدَّةُ في الشَّرِّ، والشَّيْطَنَةُ؛ ومنه قيل للمارد من الجِنِّ والإِنس: عِكَبٌّ. وَوَجَدْتُ في بعض نسخ الصحاح، المقروءة  على عدَّة مشايخ، حاشيةً بخط بعض المشايخ: وعِكَبٌّ: اسم إِبليس (1)  (1 قوله «وعكب اسم ابليس» قال شارح القاموس وهو قول ابن الأعرابي نقله القزاز في جامعه، وأنشد:  رأيتك أكذب الثقلين رأياً *  أبا عمرو وأعصى من عكب  فليت اللّه أبدلني بزيد  *  ثلاثة أعنز أو جرو كلب  ومثله قال ابن القطاع في كتاب الأوزان. وفي بعض الأمثال: من يطع عكباً يمس مكباً؛ قاله شيخنا.)  \<ص:627>
القاموس المحيط:
العَكَبُ، محركةً غِلَظٌ في الشَّفَةِ واللَّحْيِ، وتَداني أصابِعِ الرِّجْلِ. والعَكْباءُ الجافِيَةُ الخَلْقِ.
والعُكوبُ: الازْدِحامُ، والوُقوفُ، وغَلَيانُ القِدْرِ، وجَمْعُ عاكبٍ، وبالفتح: الغبارُ، كالعَكْبِ والعُكابِ والعاكُوبِ والعَكُّوبِ، مُشَدَّدَةً. والعاكِبُ: الجَمْعُ الكَثِيرُ. وكغُرابٍ: الدُّخانُ. والعَكْبُ، بالفتح: الخَفيفُ النَّشِيطُ، والشِّدَّةُ في السَّيْرِ. وكَهِجَفِّ: القَصيرُ الضَّخْمُ، والمارِدُ من الإِنْسِ والجِنِّ، والذي لأُمِّهِ زَوْجٌ، واسمُ سَجَّانِ النُّعْمانِ بنِ المُنْذِرِ. وعَكَّبَتِ النَّارُ تَعْكِيباً: دَخَّنَتْ.
وتَعَكَّبَتْهُ الهُمُومُ: رَكِبَتْهُ. والاعْتِكابُ: إثَارَةُ الغُبارِ، وثَوَرَانُهُ، لازِمٌ مُتَعَدٍّ. وعُكابَةُ، كَدُخانَةٍ، ابنُ صَعْبٍ: أبو حَيٍّ مِنْ بَكْرٍ.
العَنْكَبوتُ م، وقَدْ يُذَكَّرُ، وهي العَكَنْبَاةُ والعَنْكَباةُ والعَنْكَبُوهُ والعَنْكَباءُ، والذَّكَرُ عَنْكَبٌ، وهي عَنْكَبَةٌ، ج عَنْكَبوتاتٌ وعَناكِبُ. والعِكَابُ والعُكُبُ والأَعْكُبُ أسْماءُ الجُموعِ.
تاج العروس:
عكب
العَكَبُ مُحَرَّكةً : غِلَظٌ في اللَّحْيِ نقله الصَّاغَانِيّ والشَّفَةِ مِنَ الإِنسان . وقال ابن دُرَيْد : غِلَظُ الشَّفَتَيْن وتَدَانِي أَصابع الرِّجْلِ بَعْضِها إِلَى بَعْض من المَعْنَيَيْنِ الأَوَّلَيْن الأَمَةُ العَكْبَاءُ : هي العِلْجَةُ الجَافِيَةُ الخَلْقِ من آمٍ عُكْبٍ . والعُكُوبُ بالضَّمِّ بدَلِيل ما يَأْتِي فِيمَا بعْد : الازْدِحَامُ . وللإِبِل عُكُوبٌ أَي ازْدِحَامٌ . والوُقُوفُ أَي العُكُوف ولو فَسَّرَه به كان أَوْلَى . وعَكَبَت الطَّيْرُ تَعْكُب عُكُوباً : عَكَفَت . والعُكُوبُ : عُكُوفُ الطَّيْرِ المُجْتَمِعَةِ . وعُكُوبُ الوِرْدِ وعُكُوبُ الجَمَاعَة . وعَكَفَتِ الخيلُ عُكُوفاً وعَكَبَت عُكُوباً بمَعْنَىً وَاحِد وطير عُكُوبٌ وعُكُوفٌ وأَنْشَدَ الليثُ لمُزَاحِمْ العُقَيْلِيّ :
تَظَلُّ نُسورٌ من شَمَامٍ عَلَيْهِمُ ... عُكُوباً مع العِقْبَانِ عِقْبَانِ يَذْبُلِ والبَاءُ لُغَةُ بَني خَفَاجَةَ من بَنِي عُقَيْل . العُكُوب : غَلَيَانُ القِدْرِ . يُقَال: عَكَبَت القِدْرُ تَعْكُب عُكُوباً إِذَا ثَارَ عُكَابُهَا وهو بُخَارُها وشدَّةُ غَلَيَانِهَا وأَنْشَدَ :
" كأَنَّ مُغِيرَاتِ الجُيُوشِ الْتَقَتْ بِهَاإِذا اسْتَحْمَشَتْ غَلْياً وَفَاضَ عُكُوبُها العُكُوب بالضم : جَمْعُ عَاكِب . العَكُوبُ بالفَتْح : الغُبَارُ . قال بِشْرُ بنُ أَبِي خَازِم :
نَقَلْنَاهُمُ نَقْلَ الكِلاَبِ جِرَاءَهَا ... علَى كُلِّ مَعْلُوب يَثُورُ عَكُوبُهَا كالعَكْبِ بفَتْح فَسُكُون والعُكَاب كغُراب وهما عن الصَّاغَانِيّ . والعَاكُوب وهذا عن الهَجَرِيّ وأَنْشَد :
وإِن جَاءَ يوماً هاتِفٌ مُتَنحَّط ... فلِلْخَيِلِ عاكوبٌ من الضَّحْلِ سَانِدُ
والعَكُّوبُ مُشَدَّدَةً أَي كَتَنُّورٍ وَهَذِه عن الصَّاغَانِيّ كالعَاكِب قال :
" جَاءَتْ مَعَ الرَّكِبِ لها ظَباظبُ
" فغَشِيَ الذَّادَةَ مِنْهَا عَاكِبُ والعَاكِبُ من الإِبِل : الكَثيرَةُ . والجَمْعُ الكَثِير . وَكَغُرابٍ : الدُّخَانُ وبُخَارُ القِدْرِ . عن ابْنِ الأَعْرَابِيّ : العَصْبُ والعَضْبُ بالصَّادِ والضَّاد والعَكْبُ بالفتح هُوَ الخَفِيفُ النَّشِيطُ في العَمَلِ . يقال : غلام عَكْبٌ وعَصْبٌ وعَضْبٌ عن ابْنِ الأَعْرَابِيّ . العَكْبُ : الشِّدَّةُ فِي السَّيْرِ هكذا في النُّسَخ التي بأَيْدِينا وفي أُخْرَى صَحِيحَة : في الشَّرِّ بالشِّين المُعْجَمَة . قال شيخُنا : وكان شيخُنا ابْنُ الشَّاذِليّ يَميل إلى الأُولَى . قلتُ : والصَّوَابُ الثَّانِيَة ؛ لأَنَّه قال في لسان العرب : والعَكْبُ : الشِّدَّة في الشَّرِّ والشَّيْطَنَةُ . ومنه قِيلَ للمَارِد من الإِنْسِ والجِنِّ عِكَبٌّ كَمَا يَأْتِي فهَذِه عِبَارَتُه صَرِيحَة فِيمَا صوَّبْنَاه كما لا يَخْفَى ومِثْلُه عِبَارَة التَّكْمِلَة . العِكَلُّ بالكَسْرِ ففتح فتَشْدِيد كهِجَفٍّ : القَصِيرُ الضَّخْم الجَافِي وكَذلِك الأَعْكَبُ : والمَارِدُ من الإِنْسِ والجنِّ وقد تَقَدَّمَ الإِشَارَةُ إِليه العِكَبُّ : الَّذِي لأُمِّه زَوْجٌ عن ابْنِ دُرَيْد . قال : ولا أَدري ما صِحَّة ذلِك . والعِكَبُّ : اسمُ شَاعِر . وقَال ابْنُ منْظُور : ووجدتُ في بَعْض نُسخ الصَّحَاحِ المقْرُوءَة على عِدَّة مَشَايخ حاشِيةً بخَطّ بعْضِ المَشَايِخِ : وعِكَبٌّ : اسمُ إِبْلِيسَ . قلت : وهو قَوْلُ ابْن الأَعْرَابِي نقله القَزَّازُ في جَامِعه وأَنشَد :
رأَيتُكَ أَكذَب الثَّقَلَيْنِ رَأْياً ... أَبَا عمْرٍو وأَعْصَى مِنْ عِكَبِّ
فَلَيْتَ اللهَ أَبْدَلَنِي بِزَيْدٍ ... ثلاثَة أَعْنُزِ أَو جَرْوَ كَلْب ومقله قال ابنُ القَطَّاعِ في كِتَاب الأَوزانِ وفي بعضِ أَمْثَال العَرَب : مَنْ يُطِعْ عِكَبّاً يُمْسِ مُنْكَبّاً قاله شيخنا . عِكَبٌّ اللَّخْمِي : اسمُ سَجَّانِ أَي صَاحِب سجْنِ النُّعْمَان بْن المُنْذِر ملِكِ العرب قال المُنْخَّل اليَشْكُرِيّ :
يُطَوِّفُ بِي عِكَبٌّ في مَعدٍّ ... ويَطْعُنُ بالصُّمُلَّةِ في قَفَيَّا وَعَكَّبَتِ النَّارُ تَعْكِيباً : أَثَارَت العُكَابَ أَي دَخَّنَتْ . و يقال تَعَكَّبَتْه الهُمُومُ إِذ رَكِبَتْهُ . والاعْتِكابُ : إِثَارَةُ الغُبَارِ وثَورَانُه . لاَزْمٌ ومُتَعَدٍّ . يقال : اعْتَكَبَتِ الإِبلُ : اجتَمَعت في مَوْضِع فأَثَارَت الغُبَارَ فِيهِ . قال :
" إِني إِذَا بَلَّ النَفِيُّ غارِبِي
" واعْتَكَبَتْ أَغنَيْتُ عَنْكَ جَانِبِي واعْتَكَبَ المكانُ : ثَارَ فِيهِ العَكُوبُ . وعُكَابَةُ كدُخَانَةٍ هكَذا بالخَاءِ المُعْجَمَة في النُّسْخَة وصوابه كَدُجَانة بالجِيمِ باسْمِ الصَّحَابِيّ المَعْرُوف وهو وَزْنٌ مَشْهُور فلا يُلْتَفَت لقَوْلِ شَيْخِنَا : إِنَّ الوَزْنَ به غَيْرُ سَديد لأَنَّه وزنٌ غَيرُ مَشْهُور ولا مُتَدَاوَل . ابنُ صَعْب ابْنِ عَلِيِّ بْنِ بَكْرِ بْنِ وَائِلٍ : أَبو حَيٍّ مِنْ بَنِي بَكْرِ بْنِ وَائِل أَخي تَغْلب ابْنِ وَائِل ووَلَدُ عُكَابَة قَيْسٌ وعِدادُهُم في بَنِي ذُهْل وثَعْلَبَة ويُقَال لَهُم الخضْر قال الأَعْشَى :
فما ضَرَّهَا إِذ خالَطَتْ في بُيُوتِهم ... بَنِي الخضْر ما كَانَ اختلافُ القَبَائِلِ قاله شَيْخُنا وهو في كتاب الأَنساب لأَبِي عُبَيْد والبَلاَذُرِيّ والمَعَارِف لابْنِ قُتَيْبَة . وبَقِيَ هنا : ذِكْرُ العِكَابِ والعُكْبِ والأَعْكُبِ اسْمٌ لِجَمْع العَنْكَبُوت هنا ذَكَرَها ابْنُ مَنظُور وغَيْرُه وسَيَأْتي في العَنْكَبُوتِ . والأَعْكَب : الَّذي تَدَانَى بعضُ أَصابِعِ رِجْلَيْه من بَعْض مع تَرَاكُبٍ ومنه تَعَكَّبَتْنِي الهُمُومُ الذِي ذَكَره المُصَنِّفُ . والعَكُّوب كَتَنُّور : بقلَةٌ معروفة ؛ وهي شَوْكُ الجِمالِ
عنكب
العَنْكَبُوتُ : دُوَيْبّه تُنْسَج في الهَوَاءِ وعلى رَأْس البِئر نَسْجاً رَقِيقاً مُهَلْهَلاً وهي م . قال شيخنا : قد سَبَقَ أَن سِيبَوَيْه قال : إِذا كانَت النُّونُ ثانِيةً فلا تُجْعَلُ زائِدَةً إِلاَّ بثَبَتٍوهَذَا الكَلام نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ عنه في عَنْدَليب كما أَشَرْنَا إِليه ثَمَّة وذكر الجَوْهَرِيُّ العَنْكَبُوتَ في عَكَبَ فكَلاَمُه كالصَّرِيح في أَصَالَتها كما قُلْنَا في عَنْدَلِيب قبله . وكَلامُ الجَوْهَرِيّ أَو صَرِيحُه أَنَّ النّونَ زَائِدَةٌ لأَنَّه لم يَجْعَل لهَا بِنَاءً خَاصّاً بل أَدخَلَها في عَكَبَ من غَير نَظَر والله أَعلم . وصرَّح الشيخُ ابنُ هِشَام في رِسَالِةِ الدَّلِيل بأَنَّ أَصَالَةَ النُّون هو الصَّحِيح وهو مَذْهَبُ سيبَويْه لجَمْعِه على عَنَاكِب وأَطَال في بَسْطِه وعليه فوزْنه فَعْلَلُوت واللهُ أَعْلَم . وأَما القوْلُ بزيَادَتها فيكون وزنه فَنْعَلُوت انتهَى . قلت الذي روى عن سيبويه أنه ذَكَرَها في مَوْضِعَين فقال في موضع عَنَاكِبُ فَنَاعِلُ وقال في مَوْضِع آخر : فَعَالِلُ والنَّحْوِيُّون كُلُّهم يَقُولُون : عَنْكبوت فَعْلَلُوت فَعَلَى القَوْل الأَوَّل تكونُ النُّونُ زائِدة فيكون اشتِقَاقُهَا من العكَب وهو الغِلَظ حَقَّقَه الصاغَانِيّ . والعَنْكَبُوت مؤَنَّثة وقد تُذَكَّرُ وعِبارة الأَزْهَرِيّ : ورُبَّمَا ذُكِّر في الشعر قال أَبو النَّجْم :
" مِمَّا يُسَدِّي العَنْكَبُوتُ إِذْ خَلاَ قال أَبُو حَاتِم : أَظُنُّه إِذْ خَلاَ المَكَانُ والمَوْضِعُ . وأَما قَوْلُه :
" كأَنَّ نُسْجَ العَنْكَبُوتِ المُرْمِلِ فإِنَّما ذَكَّر لأَنَّه أَرَادَ النَّسجَ ولكنَّه جَرَّه على الجَوَارِ . قال الفَرَّاءُ : العَنْكَبُوتُ أُنثَى وقد يُذَكِّرُهَا بَعْضُ العرب وأَنْشَدَ قَوْلَه :
على هَطَّالِهمْ مِنْهم بُيوتٌ ... كأَنّ العَنْكَبُوتَ هو ابْتَنَاهَا هَطَّال : جَبَلٌ . قال : والتَّأْنِيثُ في العَنْكَبُوتِ هو الأَكْثَر وَهِيَ العَكَنْبَاةُ في لُغَة اليَمَن أَي بتقديم الكَاف على النُّون قال :
" كأَنَّما يَسْقُطُ من لُغَامِهَا
" بَيْتُ عَكَنْباةٍ على زِمَامِهَا يُقَالُ لها أَيْضاً : العَنْكَبَاةُ أَي بتَقْدِيمِ النُّونِ على الكاف . قال السَّخَاوِيُّ في سِفْر السَّعَادَة : العَنْكَبُوتُ والعَنْكَبَاةُ بمَعْنىً وَاحِد والعَنْكَبُوهُ بالهاء في آخره حكى سيبويه العَنْكَبَاءُ مُسْتَشْهِداً على زِيَادَة التّاء في عَنْكَبُوت فلا أَدْرِي أَهُو اسْمٌ لِلوَاحِد أَم هُوَ اسم للجَمْع . قال الصَّاغَانِيّ : وهاتان بِلُغَة أَهلِ اليَمَن . قال ابنُ الأَعْرَابِيّ : الذَّكَرُ منها عَنْكَبٌ وهي عَنْكَبَةٌ وقيل : العَنْكَبُ : جِنْسُ العَنْكَبُوت وهو يُذَكَّر ويُؤَنَّث أَعْنِي العَنْكَبُوت . قال المُبَرِّد : العَنْكَبُوت أُنثَى ويُذَكَّر والعَنْزَرُوت أُنْثَى ويذكر والبَرْنَمُوتُ أُنثى ولا يُذَكَّر وَهُوَ الجَمَلُ الذَّلُولُ . وقَولُ سَاعِدَةَ بْنِ جُؤَيَّة :
مَقَتَّ نِسَاءً بالحِجَاز صَوَالِحاً ... وإنّا مَقَتْنا كُلَّ سَوْدَاءَ عَنْكَبِ
(1/803)

قال السُّكَّرِيُّ : العَنْكَبُ هنا القَصِيرَةُ . وقال ابْنُ جِنِّي : يجوزُ أَن يَكُونَ العَنْكب هُنا هو العَنْكب الذي هو العَنْكَبُوتُ وهو الذي ذَكَر سِيبَوَيْه أَنَّه لُغَةٌ في عَنْكَبُوت وذَكَر معه أَيضاً العَنْكَبَاء إِلاّ أَنَّه وُصِفَ بِهِ وإِن كان اسماً لما كَانَ فيه مَعْنَى الصِّفَة من السَّوَادِ والقِصَر كذا في لِسَانِ العَرَب . ج عَنْكَبُوتَاتٌ وعَناكِبُ وعَنَاكِيبُ عن اللِّحْيَانِيّ وتَصِغيرُهَا عُنَيْكبٌ وعُنَيْكِيبٌ . قال شيخُنَا : وعن الأَصْمَعِيّ وقُطْرُب : عَنَاكبِيت . وهذا من الشّاذّ الذي لا يُعَوَّلُ عَلَيْه ؛ لاجْتِمَاع أَرْبَعَة أَحرُفٍ بعد أَلفه وكذلك قالا في تَصْغِيرِه عُنَيكبِيت وهذا من المَرْدُودِ الذي لا يُقْبَل . والعِكَابُ ككتَاب والعُكُبُ بضَمَّتَيْنِ والأَعْكُبُ كُلُّهَا أَسْمَاءُ الجُمُوعِ وليست بجَمْع ؛ لأَنَّ العَنْكَبُوت رُبَاعِيّ ذكرِه غَيْرُ وَاحِد في ع ك ب . وفي لسان العرب : العَنْكَبُوتُ : دُودٌ يتولّد في الشُّهْد ويَفْسُد عنه العَسَلُ عن أَبي حَنِيفَة . وعن الأَزْهَرِيّ : يقال للتَّيْسِ : إِنه لمُعَنْكَبُ القَرْنِ وهو المُلْتَوِي القَرْن حَتَّى صار كَأَنَّه حَلْقَة . والمُشَعْنَبُ : المُسْتَقِيم . وعن الفَرَّاء في قَوْلِه تَعَالَى : مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُون اللهِ أَوْلِيَاءَ كَمَثَلِ العَنْكَبُوتِ اتَّخَذَت بَيْتاً قال : ضربَ الله بيتَ العَنْكَبُوت مثلاً لمَنِ اتَّخَذَ من دُونِ الله وَلِيّاً أَنَّهُ لا يَنْفَعُه ولا يَضُرُّه كما أَنَّ بَيْتَ العنكبوت لاَ يَقِيهَا حَرّاً ولا بَرْداً . ومما يستدرك عليه : عَنْكَبٌ كجَعْفَرٍ : ماء بأَجَإٍ لبني فَرِير ابن عُنَيْنِ بن سَلاَمَانَ

##### Türkçe

**عنكب**
**عَنْكَبَ - يُعَْنْكِبُ - عَنْكَب - عنكبة - عَنَاكِب - عَنْكَبوْت**
Cuma, 11 Şubat/Şubat 2011 16:32 yazar: Administrator
**عَنْكَبَ - يُعَْنْكِبُ** + canlı veya şey + şey ile: onun etrafında döner, dolaşır ve kıvrılır; yuvarlak bir biçimde tam bir daire (çember) hâlinde, sanki bir halka gibi.
**عَنْكَب**: “فَعلل” vezninde: **عَنْكَبَ - يُعَْنْكِبُ**’den ism-i fâil: tam bir dönüşle dönen ve dolaşan; ve bu, ıstılah olarak, bilinen böceğin erkeğidir; o, tam bir dönüş döner ve evini, eşmerkezli halkalar şeklinde dokur.
**عنكبة**: **عَنْكَب**’ın çoğulu.
**عَنَاكِب**: **عَنْكَب** ve **عَنْكَبَة**’nin çoğulu.
**عَنْكَبوْت**: örümceklerin cins ismidir.

Ve lafız, “dairesel bir güzergâh üzerinde geri dönen ve tekrarlanan hareket” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**فَلَكَ - يَفْلُكُ**، **دارَ - يَدوْرُ**، **عَامَ - يَعُوْمُ**، **عَنْكَبَ - يُعَنْكِبُ**، **سَبَحَ - يَسْبَحُ**، **طَافَ - يَطُوْفُ**

**عنكبوت**
	﴿Allah’tan başka veliler edinenlerin misali, örümceğin misali gibidir; bir ev edindi; hâlbuki evlerin en gevşeği örümceğin evidir; keşke bilselerdi (41)﴾ **العنكبوت**

Muhtâr es-Sıhâh
● [**عكب**] ع ك ب: **العَنْكَبُوتُ** bilinen (meşhur)dur; çoğunlukla ona dişilik galip gelir; onun çoğulu **عَنَاكِب**’dir.

Lisân’ın özeti:
1. **عنكب**: **العَنْكَبُوتُ**: dokuyan küçük bir canlı; havada ve kuyunun başında, ince, gevşek bir dokuma (ağ) (yapar).
2. Allah, Allah’tan başka bir veli edinen kimseye, **العَنْكَبُوتِ**’un evini misal vurmuştur: ona ne fayda verir ne zarar verir; tıpkı örümceğin evinin onu ne sıcaktan ne soğuktan korumaması gibi.
3. Ve **عَكَبَتِ الطيرُ تَعْكُبُ عُكُوباً**: **عَكَفَتْ** (toplanıp durdu).

Lisânü’l-ʿArab
● - **عكب**: **العَكَبُ**: ayağın parmaklarının bazısının bazısına yaklaşması. Ve **العَكَبُ**: insanın sakalında ve dudağında bir kalınlık. Ve **أَمةٌ عَكْباءُ**: yaratılışı kaba, sert bir cariye; **آمٍ عُكُبٍ**’dendir. \<ص:626> Ve **عَكَبَتِ الطيرُ تَعْكُبُ عُكُوباً**: **عَكَفَتْ**. Ve **عَكَبَتِ القِدْرُ تَعْكُبُ عُكُوباً**: onun **عُكَابُها**’sı kabardığı zaman; o, onun buharı ve kaynamasının şiddetidir; ve şu beyit okunmuştur:
كأَنَّ مُغِـيراتِ الجُيُوشِ التَقَتْ بها، *  إِذا اسْتَحْمَشَتْ غَلْياً، وفاضَتْ عُكُوبُها
Ve **العُكَابُ**: dumandır. Ve **العَكْبُ**: tozdur; bundan dolayı cariyeye **عَكْباء** denilmiştir. Ve **العَكُوبُ** ve **العَكُّوبُ** (fetha ile): toz; Bişr b. Ebî Hâzim dedi ki:
نَقَلْناهُمُ نَقْلَ الكِلابِ جِراءَها، *  على كُلِّ مَعْلُوبٍ يَثُورُ عَكُوبُها
Ve **الـمَعْلُوبُ**: iki yanıyla dövülen (aşındırılan) yoldur; ve **العاكُوبُ**: onda bir lugattır; el-Hecrî’den; ve şu beyit okunmuştur:
وإِنْ جاءَ، يوماً، هاتِفٌ مُتَنَجِّدُ، *  فَلِلْخَيْلِ عاكوبٌ، من الضَّحْلِ، سانِدُ
Ve **العاكِبُ**: **العَكُوب** gibidir; dedi ki:
جاءَتْ، مَعَ الرَّكْبِ، لها ظَباظبُ، *  فَغَشِـيَ الذَّادَة منها عاكِبُ
Ve **اعْتَكَبَ المكانُ**: onda **العَكُوبُ** kabardı (toz kalktı). Ve develerden **العاكِبُ**: çok olan (kalabalık)tır; ve develer için havuz başında **عُكُوبٌ** vardır, yani izdiham. Ve **اعْتَكَبَتِ الإِبل**: bir yerde toplandı da orada tozu kaldırdı; dedi ki:
إِنّي، إِذا بَلَّ النَّفِـيُّ غارِبي، *  واعْتَكَبَتْ، أَغْنَيْتُ عنكَ جانِـبـي
Ve **العاكِبُ**: çok kalabalık topluluktur. Ve **العُكُوبُ**: toplanmış kuşların **عُكُوفُ**’udur; ve **عُكُوبُ الوِرْدِ** ve **عُكُوبُ  الجماعَةِ**. Ve **عَكَفَتِ الخيلُ عُكوفاً** ve **عَكَبَتْ عُكُوباً**: tek bir mânâdadır. Ve kuş: **عُكُوبٌ** ve **عُكُوفٌ**; ve Leys, Muzâhim el-ʿUḳaylî için şu beyiti okudu:
تَظَلُّ نُسُورٌ من شَمَامٍ عليهمُ *  عُكُوباً مع العِقْبانِ، عِقْبانِ يَذْبُلِ
Dedi ki: **الباء** Benî Ḫafâce’nin, Benî ʿUḳayl’den olanlarının lugatıdır; ve beyit Muzâhim el-ʿUḳaylî’nindir. İbnü’l-Aʿrâbî: **غلام عَصْبٌ** ve **عَضْبٌ** ( **الصاد** ve **الضاد** ile), ve **عَكْبٌ**: eğer işinde hafif, çevik olursa. Ve **العِكَابُ** ve **العُكْبُ** ve **الأَعْكُبُ**: hepsi **العَنْكَبُوتِ**’un topluluk ismi için addır; ve çoğul değildir; çünkü **العَنْكَبُوتَ** dörtlüdür. Ve **العِكَبُّ**: annesinin bir kocası olan (kimse). Ve bir adam **عِكَبٌّ**, **هِجَفّ** misali: yani kısa, iri, kaba; ve aynı şekilde **الأَعْكَبُ**. Ve **العِكَبُّ العِجْليُّ**: bir şairdir. Ve **عِكَبٌّ** ve **عُكَابة**: iki isimdir. Ve **عُكَابة**: Bekr’den bir hayyın babasıdır; o, Vâil b. Bekr b. ʿAlî b. Ṣaʿb b. **عُكَابة**’dır. Ama el-Munaḫḫal el-Yaşkürî’nin sözü:
يُطَوِّفُ بي عِكَبٌّ في مَعَدٍّ، *  ويَطْعُنُ بالصُّمُلَّةِ في قَفَيَّا
o, Nuʿmân b. el-Munẓir’in zindanının sahibi olan **عِكَبٌّ اللَّخْمِـيُّ**’dir. Ve **العَكْبُ**: şerde şiddet ve şeytanlık; bundan dolayı cin ve insden azgın olana **عِكَبٌّ** denilmiştir. Ve Sıhâh’ın, birkaç şeyh üzerine okunmuş bazı nüshalarında, bazı şeyhlerin hattıyla bir haşiye buldum: ve **عِكَبٌّ**: İblîs’in ismidir (1)
(1 “**وعكب اسم ابليس**” sözü hakkında: Kāmûs şârihi dedi ki: bu, İbnü’l-Aʿrâbî’nin sözüdür; el-Ḳazzâz onu Câmiʿinde nakletti; ve şu beyiti okudu:
رأيتك أكذب الثقلين رأياً *  أبا عمرو وأعصى من عكب
فليت اللّه أبدلني بزيد  *  ثلاثة أعنز أو جرو كلب
Ve benzerini İbnü’l-Ḳaṭṭâʿ, Kitâbü’l-Evzân’da söyledi. Ve bazı mesellerde: “Kim **عكباً**’a itaat ederse, akşamı **مكباً** eder”; bunu şeyhimiz söyledi.) \<ص:627>

**القاموس المحيط**:
**العَكَبُ** (harekeli): dudakta ve sakalda kalınlık; ve ayağın parmaklarının birbirine yaklaşması. Ve **العَكْباءُ**: yaratılışı kaba olan.
Ve **العُكوبُ**: izdiham, durma, tencerenin kaynaması, **عاكبٍ**’in çoğulu; ve fetha ile: toz; **العَكْبِ** ve **العُكابِ** ve **العاكُوبِ** ve **العَكُّوبِ** (şeddeli) gibi. Ve **العاكِبُ**: çok kalabalık topluluk. Ve **غُرابٍ** gibi: duman. Ve **العَكْبُ** (fetha ile): hafif, çevik; ve yürüyüşte şiddet. Ve **هِجَفّ** gibi: kısa, iri; ve ins ve cinlerden azgın; ve annesinin bir kocası olan; ve Nuʿmân b. el-Munẓir’in zindancısının adı. Ve **عَكَّبَتِ النَّارُ تَعْكِيباً**: duman çıkardı.
Ve **تَعَكَّبَتْهُ الهُمُومُ**: ona bindi. Ve **الاعْتِكابُ**: tozu kaldırma ve onun kabarması; lâzım ve müteaddîdir. Ve **عُكابَةُ** ( **دُخانَةٍ** gibi), İbn Ṣaʿb: Bekr’den bir hayyın babasıdır.
**العَنْكَبوتُ** (müzekker), ve bazen müzekker yapılır; o, **العَكَنْبَاةُ** ve **العَنْكَباةُ** ve **العَنْكَبُوهُ** ve **العَنْكَباءُ**’dır; erkeği **عَنْكَبٌ**’dir; o da **عَنْكَبَةٌ**’dir; çoğulu **عَنْكَبوتاتٌ** ve **عَناكِبُ**. Ve **العِكَابُ** ve **العُكُبُ** ve **الأَعْكُبُ**: topluluk adlarıdır.

**تاج العروس**:
**عكب**
**العَكَبُ** (harekeli): sakalda kalınlık; bunu es-Ṣâġânî nakletti; ve insanda dudakta (kalınlık). İbn Düreyd dedi ki: iki dudakta kalınlık ve ayağın parmaklarının bazısının bazısına yaklaşması, ilk iki mânâdandır. **الأَمَةُ العَكْبَاءُ**: yaratılışı kaba olan cariyedir; **آمٍ عُكْبٍ**’dendir. Ve **العُكُوبُ** (damme ile), sonra gelecek olana delil olarak: izdihamdır. Ve develer için **عُكُوبٌ** vardır, yani izdiham. Ve durma: yani **العُكُوف**; onu bununla tefsir etseydi daha evlâ olurdu. Ve **عَكَبَت الطَّيْرُ تَعْكُب عُكُوباً**: **عَكَفَت**. Ve **العُكُوبُ**: toplanmış kuşların **عُكُوفُ**’udur. Ve **عُكُوبُ الوِرْدِ** ve **عُكُوبُ الجَمَاعَة**. Ve **عَكَفَتِ الخيلُ عُكُوفاً** ve **عَكَبَت عُكُوباً**: tek bir mânâdadır. Ve kuş: **عُكُوبٌ** ve **عُكُوفٌ**. Ve Leys, Muzâhim el-ʿUḳaylî için şu beyiti okudu:
تَظَلُّ نُسورٌ من شَمَامٍ عَلَيْهِمُ ... عُكُوباً مع العِقْبانِ عِقْبانِ يَذْبُلِ
Ve **البَاءُ** Benî Ḫafâce’nin, Benî ʿUḳayl’den olanlarının lugatıdır. **العُكُوب**: tencerenin kaynamasıdır. Denir ki: **عَكَبَت القِدْرُ تَعْكُب عُكُوباً**: onun **عُكَابُهَا**’sı kabardığı zaman; o, onun buharı ve kaynamasının şiddetidir; ve şu beyit okunmuştur:
" كأَنَّ مُغِيرَاتِ الجُيُوشِ الْتَقَتْ بِهَاإِذا اسْتَحْمَشَتْ غَلْياً وَفَاضَ عُكُوبُها
**العُكُوب** (damme ile): **عَاكِب**’in çoğuludur. **العَكُوبُ** (fetha ile): tozdur. Bişr b. Ebî Hâzim dedi ki:
نَقَلْنَاهُمُ نَقْلَ الكِلاَبِ جِرَاءَهَا ... علَى كُلِّ مَعْلُوب يَثُورُ عَكُوبُهَا
**العَكْبِ** gibi (fetha sonra sükûn ile) ve **العُكَاب** ( **غُراب** gibi); ikisi de es-Ṣâġânî’dendir. Ve **العَاكُوب**; bu da el-Hecrî’dendir; ve şu beyit okunmuştur:
وإِن جَاءَ يوماً هاتِفٌ مُتَنحَّط ... فلِلْخَيِلِ عاكوبٌ من الضَّحْلِ سَانِدُ
Ve **العَكُّوبُ** (şeddeli): yani **تَنُّورٍ** gibi; bu da es-Ṣâġânî’dendir; **العَاكِب** gibi; dedi ki:
" جَاءَتْ مَعَ الرَّكِبِ لها ظَباظبُ
" فغَشِيَ الذَّادَةَ مِنْهَا عَاكِبُ
Ve develerden **العَاكِبُ**: çok olandır. Ve çok kalabalık topluluk. Ve **غُرابٍ** gibi: duman ve tencerenin buharı. İbnü’l-Aʿrâbî’den: **العَصْبُ** ve **العَضْبُ** ( **الصاد** ve **الضاد** ile) ve **العَكْبُ** (fetha ile): işte hafif, çevik olan odur. Denir: **غلام عَكْبٌ** ve **عَصْبٌ** ve **عَضْبٌ**; İbnü’l-Aʿrâbî’den. **العَكْبُ**: yürüyüşte şiddettir; işte elimizdeki nüshalarda böyledir; başka sahih birinde: şerde ( **الشين** muʿceme ile). Şeyhimiz dedi ki: şeyhimiz İbnü’ş-Şâzelî birincisine meylederdi. Ben dedim: doğrusu ikincisidir; çünkü Lisânü’l-ʿArab’da dedi ki: **العَكْبُ**: şerde şiddet ve şeytanlık; bundan dolayı ins ve cinlerden azgın olana **عِكَبٌّ** denilmiştir; nitekim gelecektir; işte bu ibaresi, düzelttiğimiz şeyde açık (sarih)tir, gizli olmadığı gibi; ve bunun benzeri **التَّكْمِلَة**’nin ibaresidir. **العِكَلُّ** (kesra sonra fetha sonra şedde ile), **هِجَفٍّ** gibi: kısa, iri, kaba; ve aynı şekilde **الأَعْكَبُ**; ve ins ve cinlerden azgın; ona işaret daha önce geçti. **العِكَبُّ**: annesinin bir kocası olan; İbn Düreyd’den. Dedi ki: bunun sıhhatini bilmiyorum. Ve **العِكَبُّ**: bir şairin adıdır. İbn Manẓûr dedi ki: birkaç şeyh üzerine okunmuş Sıhâh’ın bazı nüshalarında, bazı şeyhlerin hattıyla bir haşiye buldum: ve **عِكَبٌّ**: İblîs’in adıdır. Ben dedim: bu, İbnü’l-Aʿrâbî’nin sözüdür; el-Ḳazzâz onu Câmiʿinde nakletti; ve şu beyiti okudu:
رأَيتُكَ أَكذَب الثَّقَلَيْنِ رَأْياً ... أَبَا عمْرٍو وأَعْصَى مِنْ عِكَبِّ
فَلَيْتَ اللهَ أَبْدَلَنِي بِزَيْدٍ ... ثلاثَة أَعْنُزِ أَو جَرْوَ كَلْب
Ve benzerini İbnü’l-Ḳaṭṭâʿ, Kitâbü’l-Evzân’da söyledi. Ve Arap mesellerinin bazısında: “Kim **عِكَبّاً**’a itaat ederse, akşamı **مُنْكَبّاً** eder”; bunu şeyhimiz söyledi. **عِكَبٌّ اللَّخْمِي**: zindancı adı; yani Arapların kralı Nuʿmân b. el-Munẓir’in zindanının sahibi. el-Munaḫḫal el-Yaşkürî dedi ki:
يُطَوِّفُ بِي عِكَبٌّ في مَعدٍّ ... ويَطْعُنُ بالصُّمُلَّةِ في قَفَيَّا
Ve **عَكَّبَتِ النَّارُ تَعْكِيباً**: **العُكَابَ**’ı kaldırdı; yani duman çıkardı. Ve denir: **تَعَكَّبَتْه الهُمُومُ**: ona bindiği zaman. Ve **الاعْتِكابُ**: tozu kaldırma ve onun kabarması; lâzım ve müteaddîdir. Denir: **اعْتَكَبَتِ الإِبلُ**: bir yerde toplandı da orada tozu kaldırdı. Dedi ki:
" إِني إِذَا بَلَّ النَفِيُّ غارِبِي
" واعْتَكَبَتْ أَغنَيْتُ عَنْكَ جَانِبِي
Ve **اعْتَكَبَ المكانُ**: onda **العَكُوبُ** kabardı. Ve **عُكَابَةُ** ( **دُخَانَةٍ** gibi): nüshada işte böyle, **الخَاءِ المُعْجَمَة** ile; doğrusu, bilinen sahâbînin adıyla **دُجَانة** gibidir; o, meşhur bir vezindir; şeyhimizin “vezin onunla sağlam değildir; çünkü o, meşhur olmayan ve tedavülde bulunmayan bir vezindir” sözüne iltifat edilmez. İbn Ṣaʿb, İbn ʿAlî, İbn Bekr, İbn Vâil: Vâil b. Bekr b. Vâil’in, Vâil’in kardeşi Taġlib’in kardeşi olan Benî Bekr b. Vâil’den bir hayyın babasıdır. Ve **عُكَابَة**’nin evladı: Ḳays’tır; onların sayımı Benî Ḏuhl ve Saʿlaba’dadır; ve onlara **الخضْر** denir. el-Aʿşâ dedi ki:
فما ضَرَّهَا إِذ خالَطَتْ في بُيُوتِهم ... بَنِي الخضْر ما كَانَ اختلافُ القَبَائِلِ
Bunu şeyhimiz söyledi; ve bu, Ebû ʿUbeyd’in Kitâbü’l-Ensâb’ında, el-Belâḏurî’de ve İbn Ḳuteybe’nin **المعارف**’inde vardır. Ve burada kaldı: **العِكَابِ** ve **العُكْبِ** ve **الأَعْكُبِ**’un zikri; burada **العَنْكَبُوت**’un topluluğu için bir isimdir; bunu İbn Manẓûr ve başkası zikretti; ve **العَنْكَبُوت**’ta gelecektir. Ve **الأَعْكَب**: iki ayağının parmaklarının bazısı bazısına, üst üste binme ile birlikte, yaklaşan kimsedir; ve bundan: musannifin zikrettiği **تَعَكَّبَتْنِي الهُمُومُ**. Ve **العَكُّوب** ( **تَنُّور** gibi): bilinen bir ottur; o, **شَوْكُ الجِمالِ**’dir.

**عنكب**
**العَنْكَبُوتُ**: havada ve kuyunun başında, ince, gevşek bir dokuma (ağ) dokuyan küçük bir canlıdır; ve o müennestir. Şeyhimiz dedi ki: daha önce, Sîbeveyh’in “**النُّونُ** ikinci olursa, ancak bir sabit delille زائد yapılır” dediği geçti; ve bu sözü el-Cevherî, **عَنْدَليب**’te ondan nakletti; orada ona işaret ettiğimiz gibi. Ve el-Cevherî, **العَنْكَبُوت**’u **عَكَبَ**’da zikretti; böylece onun sözü, **النّون**’un aslîliğinde, **عَنْدَلِيب**’te ondan önce söylediğimiz gibi, açık gibidir. Ve el-Cevherî’nin sözü yahut açık ifadesi, **النّون**’un زائد olduğudur; çünkü ona özel bir bina kılmadı; bilakis onu, bakmaksızın, **عَكَبَ**’a soktu; Allah daha iyi bilir. Ve şeyh İbn Hişâm, **رِسَالِةِ الدَّلِيل**’de, **النُّون**’un aslîliğinin sahih olduğunu açıkça söyledi; bu, onu **عَنَاكِب** üzerine cem etmesi sebebiyle Sîbeveyh’in mezhebidir; ve onu açıp yaymada uzattı; buna göre onun vezni **فَعْلَلُوت**’tur; Allah daha iyi bilir. Ama onun زائدliği sözüne gelince, onun vezni **فَنْعَلُوت** olur; bitti. Ben dedim: Sîbeveyh’ten rivayet edilen, onu iki yerde zikrettiğidir: bir yerde **عَنَاكِبُ** dedi, **فَنَاعِلُ**; başka bir yerde dedi ki: **فَعَالِلُ**. Ve nahivcilerin hepsi derler: **عَنْكبوت** **فَعْلَلُوت**’tur; öyleyse birinci söze göre **النُّون** زائد olur; böylece onun اشتقاقı, kalınlık olan **العكَب**’dan olur; bunu es-Ṣâġânî tahkik etti. Ve **العَنْكَبُوت** müennestir; bazen müzekker yapılır. Ve el-Ezherî’nin ibaresi: “Bazen şiirde müzekker yapılır.” Ebû’n-Necm dedi ki:
" مِمَّا يُسَدِّي العَنْكَبُوتُ إِذْ خَلاَ
Ebû Hâtim dedi ki: zannederim ki “**إِذْ خَلاَ**” (yani) mekân ve yer boşaldığı zaman. Ama onun sözü:
" كأَنَّ نُسْجَ العَنْكَبُوتِ المُرْمِلِ
o, ancak müzekker yaptı; çünkü dokumayı kastetti; fakat onu, komşuluk (civâr) üzere cerretti. el-Ferrâ dedi ki: **العَنْكَبُوتُ** dişidir; bazı Araplar onu müzekker yapar; ve onun sözünü okudu:
على هَطَّالِهمْ مِنْهم بُيوتٌ ... كأَنّ العَنْكَبُوتَ هو ابْتَنَاهَا
**هَطَّال**: bir dağdır. Dedi ki: **العَنْكَبُوت**’ta dişilik daha çoktur. Ve o, Yemen lugatında **العَكَنْبَاةُ**’dır; yani **الكاف**’ı **النُّون**’dan öncelemekle. Dedi ki:
" كأَنَّما يَسْقُطُ من لُغَامِهَا
" بَيْتُ عَكَنْباةٍ على زِمَامِهَا
Ona ayrıca **العَنْكَبَاةُ** da denir; yani **النُّون**’u **الكاف**’tan öncelemekle. es-Seḫâvî, **سِفْر السَّعَادَة**’de dedi ki: **العَنْكَبُوتُ** ve **العَنْكَبَاةُ** tek bir mânâdadır. Ve sonunda **الهاء** ile **العَنْكَبُوهُ**: Sîbeveyh onu rivayet etti. **العَنْكَبَاءُ**’ı, **عَنْكَبُوت**’ta **التّاء**’ın ziyadesine delil getirerek şahit gösterdi; bu sebeple bilmiyorum: o, tek için bir isim midir, yoksa topluluk için bir isim midir. es-Ṣâġânî dedi ki: bu ikisi Yemen ehlinin lugatındandır. İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: onun erkeği **عَنْكَبٌ**’dir; o da **عَنْكَبَةٌ**’dir. Ve denildi ki: **العَنْكَبُ**: **العَنْكَبُوت**’un cinsidir; o müzekker ve müennestir; yani **العَنْكَبُوت**’u kastediyorum. el-Muberrad dedi ki: **العَنْكَبُوت** dişidir ve müzekker yapılır; ve **العَنْزَرُوت** dişidir ve müzekker yapılır; ve **البَرْنَمُوتُ** dişidir ve müzekker yapılmaz; o, uysal devedir. Ve Sâʿide b. Cuʾeyye’nin sözü:
مَقَتَّ نِسَاءً بالحِجَاز صَوَالِحاً ... وإنّا مَقَتْنا كُلَّ سَوْدَاءَ عَنْكَبِ
(1/803)

es-Sukkarî dedi ki: buradaki **العَنْكَبُ** kısa (kadın)dır. İbn Cinnî dedi ki: caizdir ki buradaki **العَنْكب**; Sîbeveyh’in **عَنْكَبُوت**’ta bir lugat olduğunu zikrettiği **العَنْكب** olsun; onunla birlikte **العَنْكَبَاء**’ı da zikretti; ancak onunla vasfedildi; her ne kadar o, isim olsa da, onda siyahlık ve kısalık bakımından sıfat mânâsı vardır; Lisânü’l-ʿArab’da böyledir. Çoğulu **عَنْكَبُوتَاتٌ** ve **عَناكِبُ** ve **عَنَاكِيبُ**; el-Liḥyânî’den. Ve onun küçültmesi **عُنَيْكبٌ** ve **عُنَيْكِيبٌ**. Şeyhimiz dedi ki: el-Aṣmaʿî ve Ḳuṭrub’dan: **عَنَاكبِيت**. Bu, kendisine dayanılmayan şâzdandır; çünkü elifinden sonra dört harfin toplanması sebebiyledir. Ve ikisi, onun küçültmesinde de **عُنَيكبِيت** dediler; bu, reddedilen, kabul edilmeyenlerdendir. Ve **العِكَابُ** ( **كتَاب** gibi) ve **العُكُبُ** (iki damme ile) ve **الأَعْكُبُ**: hepsi topluluk adlarıdır; çoğul değildir; çünkü **العَنْكَبُوت** dörtlüdür; bunu **ع ك ب**’de birden fazla kimse zikretti. Ve Lisânü’l-ʿArab’da: **العَنْكَبُوتُ**: bal peteğinde türeyen bir kurtçuktur; ondan dolayı bal bozulur; Ebû Ḥanîfe’den. Ve el-Ezherî’den: teke için denir: “o, elbette **مُعَنْكَبُ القَرْنِ**’dir”; yani boynuzu kıvrılmıştır; ta ki sanki bir halka olmuştur. Ve **المُشَعْنَبُ**: düz olandır. Ve el-Ferrâ’dan, Yüce’nin sözü hakkında: ﴿Allah’tan başka veliler edinenlerin misali, örümceğin misali gibidir; bir ev edindi﴾ dedi ki: Allah, Allah’tan başka bir veli edinen kimseye, **العَنْكَبُوت**’un evini misal vurmuştur: ona ne fayda verir ne zarar verir; tıpkı örümceğin evinin onu ne sıcaktan ne soğuktan korumaması gibi. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **عَنْكَبٌ** ( **جَعْفَرٍ** gibi): Eceʾ’de, Benî Ferîr b. ʿUnayn b. Salâmân için bir sudur.
