# عنك — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%83/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%86%D9%83/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عنك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%83.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عنك

عنك الرمل يعنك عنكا وعنوكا، وهي رملة عانك، تعقد وارتفع فلم يكن فيه طريق للبعير إلا أن يحبو كتعنك والجمع العوانك، قال ذو الرمة:
  على أقحوان في حناديج حرة                      يناصي حشاها عانك متكاوس وقال أيضا:
  كأن الفرند الخسرواني لثـنـه                      بأعطاف أنقاء العقوق العوانك وعنكت المرأة على بعلها: نشزت، وعلى أبيها: عصت. ورواه ابن الأعرابي: عتكت بالتاء، وقد تقدم. وعنك اللبن: خثر نقله الجوهري، ويروى بالتاء، وقد تقدم. وعنك فلان: ذهب في الأرض ويروى بالتاء، وقد تقدم. وعنك الفرس: حمل وكر قال:
  نتبعهم خيلا لنا عوانكا ورواه ابن الأعرابي بالتاء، وقد تقدم. وعنك الرمل والدم: اشتدت حمرتهما يقال: رمل عانك، ودم عانك، نقله الليث، وسيأتي إنكاره على الجوهري في آخر التركيب. وعنك البعير: سار في الرمل فلم يكد يتخلص منه هكذا في سائر النسخ، والصواب أعنك البعير، وأما عنك فلم يقل به أحد كاعتنك وهذه عن الجوهري، وهو قول ابن دريد، قال: ومنه قول رؤبة:
  فالذخر فيها عندنا والأجر لـك
  أوديت إن لم تحب حبو المعتنك يقول: هلكت إن لم تحمل حمالتي بجهد. وقال ابن دريد: عنك الباب يعنكه عنكا: أغلقه، كأعنكه لغة يمانية.
 والعانك: اللازم والتاء أعلى. والعانك: المرأة السمينة، عن ابن عباد. والعنك، بالكسر: الأصل يقال: هو من عنك سوء، ومن عنك صدق ويحرك والجمع أعناك. وقال الليث: العنك: سدفة من الليل تكون من أوله إلى ثلثه، أو قطعة منه مظلمة حكاه ثعلب أو الثلث الباقي منه، قاله أبو تراب، وأنشد:
  باتا يجوسان وقد تجرمـا
  ليل التمام غير عنك أدهما وقال الأصمعي: أتانا بعد عنك من الليل، أي: بعد ساعة وهدو ويثلث الكسر والفتح عن الليث، والضم عن ابن عباد. قال ثعلب: الكسر أفصح، وقال ابن بري: يقال: عنك وعنك وعنك، كما يقال: عند وعند وعند.

  والعنك من كل شيء: ما عظم منه يقال: جاءنا من السمك ومن الطعام بعنك، أي: بشيء كثير منه، قاله ابن شميل. وقال الليث: العنك: الباب بلغة أهل اليمن: قلت ومنه قولهم في معاملاتهم: وهذا عنك كذا، كما يقولون: باب كذا. والعنك بالضم: جمع عنيك للرمل المتعقد الكثير. والمعنك كمنبر: المغلق. وعنكه وأعنكه: أغلقه، وهذا قد تقدم قريبا، فهو تكرار. والعنك بالفتح: وهو تصحيف، والصواب بالتاء، وقد تقدم. وعنك كزفر: بالبحرين قاله نصر. وقال أبو عمرو: أعنك الرجل: تجر في العنوك، وهي الأبواب. قال: وأعنك: وقع في العانك، أي الرمل الكثير. وأما العاتك للأحمر، والدم العاتك، فكلاهما بالمثناة من فوق، ووهم الجوهري. قلت: وهذا الذي نقله الجوهري، وهو نص كتاب العين لليث، قال: والعانك: الأحمر، يقال: دم عانك: إذا كان في لونه صفرة، وأنشد:
  أو عانك كدم الذبيح مدام والعانك من الرمل: في لونه حمرة وهذا نص الليث، قال الأزهري: كل ما قاله الليث في العانك فهو خطأ وتصحيف، والذي أراد الليث من صفة الحفرة فهو عاتك بالتاء، وقد تقدم. وقال أيضا عن ابن الأعرابي: سمعت أعرابيا يقول: أتانا بنبيذ عاتك، يصير الناسك مثل الفالك، والعانك من الرمال: ما تعقد، كما فسره الأصمعي، لا ما فيه حمرة، وأما استشهاده بقوله أو عانك إلخ فإن الرواة يروونه أو عاتق قال: وكذا أنشدنيه الإيادي فيما رواه، وإن كان وقع لليث بالكاف، فهو عاتك كما رويته عن ابن الأعرابي، هذا نص الأزهري، ونبه عليه الصاغاني أيضا، وأما صاحب المجمل فإنه قلد الليث من غير تنبيه، ورام شيخنا الجواب عن الجوهري فلم يفعل شيئا.
 ومما يستدرك عليه: استعنك البعير: حبا في العانك فلم يقدر على السير، عن ابن دريد، ونقله الصاغاني.
 والتعنيك: المشقة والضيق والمنع، ومنه حديث أم سلمة: ما كان لك أن تعنكيها وهو من أعنك البعير واعتنك: إذا ارتطم في الرمل، أو من عنك الباب وأعنكه، وقد روي بالقاف، كما تقدم في ع ن ق. والعناك، كسحاب، وبه روي في حديث جرير وحموض وعناك: الرمل الكثير، هكذا رواه الطبراني وفسره. والعنكة: الرمل الكثير.
 ونبيذ عانك: قديم، نقله الليث، والصواب بالتاء.
 ويقال: مكث عنكا بالكسر، أي: عصرا، وزمانا، ويروى بالتاء.
 وقد ذكروا عناك: بليدة من نواحي حوران من أعمال دمشق يعمل فيها بسط وأكسية جيدة، قاله ياقوت.

### Türkçe

**عنك**: kum **يعنك** **عنكا** ve **عنوكا**; o, **عانك** bir kumluktur: düğümlenir ve yükselir; böylece onda deve için yol olmaz; ancak emekleyerek (ilerler), **كتعنك**; çoğulu **العوانك**’tır. ذو الرمة dedi ki:
  Hür **حناديج**ler içinde bir **أقحوان** üzerine                      iç boşluğunu **عانك** (olan) bir (kum) ona karşı çekişir, büzüşmüş.
Ve yine dedi ki:
  Sanki خسرواني **الفرند** onun kıvrımı                      **أنقاء**’nın yan kıvrımlarında, **العقوق**’un **العوانك**’ı ile.

Kadın kocası üzerine **عنكت**: başkaldırdı; babası üzerine: isyan etti. İbnü’l-A‘râbî onu şöyle rivayet etti: **عتكت** (ت ile); ve (bu) geçti.

Süt **عنك**: pıhtılaştı; el-Cevherî onu nakletti; ve (bu) ت ile rivayet olunur; ve (bu) geçti.

Falan **عنك**: yeryüzünde gitti; ve (bu) ت ile rivayet olunur; ve (bu) geçti.

At **عنك**: yüklendi ve sıçradı; dedi ki:
  Onları, bizim için **عوانكا** (olan) atlarla takip ederiz.
İbnü’l-A‘râbî onu ت ile rivayet etti; ve (bu) geçti.

Kum ve kan **عنك**: ikisinin kızıllığı şiddetlendi; denir: **رمل عانك** ve **دم عانك**; el-Leys onu nakletti; ve terkibin sonunda el-Cevherî’ye karşı bunun inkârı gelecektir.

Deve **عنك**: kumda yürüdü de ondan neredeyse kurtulamadı; bütün nüshalarda böyle(ce). Doğrusu: **أعنك** deve; ama **عنك**’a gelince, hiç kimse onu söylemedi; **كاعتنك** gibi. Bu, el-Cevherî’dendir; ve o, İbn Düreyd’in sözüdür. Dedi ki: ve ondan, Ru’be’nin sözü:
  O hâlde azık onda bizde, ecir de senin için
  Helâk oldun, eğer **حبو المعتنك**’ı sevmezsen
Yani: helâk oldun, eğer yükümü güçlükle taşımazsan.

İbn Düreyd dedi: kapı **عنك**; onu **يعنكه** **عنكا**: onu kapattı; **أعنكه** gibi; Yemenî bir lügat.

Ve **العانك**: lâzım olan; ve ت daha yücedir.

Ve **العانك**: şişman kadın; İbn Abbâd’dan.

Ve **العنك** (kesre ile): asıl; denir: o, kötülüğün **عنك**’ındandır; ve doğruluğun **عنك**’ındandır; ve harekelenir; çoğulu **أعناك**.

El-Leys dedi: **العنك**: geceden bir karanlık; başından üçte birine kadar olur; yahut ondan karanlık bir parça; bunu Sa‘leb hikâye etti; yahut ondan kalan üçte bir; bunu Ebû Turâb söyledi. Ve (şu beyti) okudu:
  İkisi geceleyin dolaşıp durdular, ve (günah) işlediler
  Tam gecenin, **عنك**’tan başka, en karanlığı

El-Asma‘î dedi: bize geceden **عنك**’tan sonra geldi; yani: bir saat ve sükûnetten sonra. Kesre ve fetha el-Leys’ten; damme İbn Abbâd’dan (rivayet edilir). Sa‘leb dedi: kesre daha fasîhtir. İbn Berrî dedi: denir: **عنك** ve **عنك** ve **عنك**; nasıl ki denir: **عند** ve **عند** ve **عند**.

Ve her şeyden **العنك**: ondan büyüyen şey. Denir: bize balıktan ve yemekten **بعنك** geldi; yani: ondan çok bir şey ile; bunu İbn Şümeyl söyledi.

El-Leys dedi: **العنك**: Yemen ehlinin dilinde kapı. Dedim: ve ondan, muamelelerinde sözleri: “ve bu, şöyle şöyle **عنك**”; nasıl ki “şöyle şöyle kapı” derler.

Ve **العنك** (damme ile): düğümlü çok kum için **عنيك**’in çoğulu.

Ve **المعنك** (منبر gibi): kapatılmış olan.

Ve onu **عنكه** ve **أعنكه**: onu kapattı; bu, az önce geçti; o hâlde tekrardır.

Ve **العنك** (fetha ile): o, tashîftir; doğrusu ت iledir; ve (bu) geçti.

Ve **عنك** (زفر gibi): Bahreyn’de; bunu Nasr söyledi.

Ebû Amr dedi: adamı **أعنك**: **العنوك**’ta sürüklendi; o, kapılardır. Dedi ki: ve **أعنك**: **العانك**’a düştü; yani çok kum(a).

Ama **العاتك** (kızıl) için, ve **الدم العاتك** (kızıl kan) için, ikisi de üstten ikili (ت) iledir; el-Cevherî’nin vehmidir.

Dedim: el-Cevherî’nin naklettiği bu, el-Leys’in **العين** kitabının nassıdır. Dedi ki: ve **العانك**: kırmızı; denir: **دم عانك**: eğer renginde sarılık olursa. Ve (şu beyti) okudu:
  Yahut kesilmişin kanı gibi **عانك** (olan) şarap

Ve kumdan **العانك**: renginde kızıllık olan. Bu, el-Leys’in nassıdır.

El-Ezherî dedi: el-Leys’in **العانك** hakkında söylediği her şey hatadır ve tashîftir. El-Leys’in çukurun sıfatından muradı **عاتك** (ت ile)dir; ve (bu) geçti.

Ve yine İbnü’l-A‘râbî’den: bir bedevîyi işittim, diyordu: bize **نبيذ عاتك** getirdi; **الناسك** **الفالك** gibi olur.

Ve kumlardan **العانك**: düğümlenen şeydir; el-Asma‘î’nin onu tefsir ettiği gibi; kızıllık olan değil.

Onun “yahut **عانك** …” sözüyle istişhâdına gelince: râvîler onu “yahut **عاتق**” diye rivayet ederler. Dedi ki: ve bana onu, rivayet ettiği şeyde, el-İyâdî de böyle okuttu. Eğer el-Leys’e ك ile vâki olduysa, o, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet ettiğim gibi **عاتك**’tır. Bu, el-Ezherî’nin nassıdır. Es-Sâğânî de ona dikkat çekti.

Ama **المجمل** sahibine gelince: el-Leys’i, uyarı olmaksızın taklit etti. Şeyhimiz el-Cevherî’den cevaplamayı istedi de hiçbir şey yapmadı.

Ve ona ilâve edilip telâfi edilenlerden: deve **استعنك**: **العانك** içinde emekledi de yürümeye güç yetiremedi; İbn Düreyd’den; es-Sâğânî onu nakletti.

Ve **التعنيك**: meşakkat, darlık ve engel. Ondan, Ümmü Seleme hadisi: “Senin için yoktu ki onu **تعنكيها**”; ve o, devenin **أعنك**’ından ve **اعتنك**’ından(dır): kumda saplanıp kalınca; yahut kapının **عنك**’ından ve onu **أعنكه**’dan. Ve (bu) **بالقاف** ile rivayet edilmiştir; **ع ن ق**’da geçtiği gibi.

Ve **العناك** (سحاب gibi): ve onunla Cerîr hadîsinde rivayet olundu. Ve **حموض** ve **عناك**: çok kum; bunu Taberânî böyle rivayet etti ve tefsir etti.

Ve **العنكة**: çok kum.

Ve **نبيذ عانك**: eski; el-Leys onu nakletti; doğrusu ت iledir.

Ve denir: **عنكا** (kesre ile) kaldı; yani: bir çağ ve bir zaman; ve (bu) ت ile rivayet olunur.

Ve **عناك**’ı zikrettiler: Dımaşk amellerinden, Havrân nahiyelerinden bir kasabacık; onda iyi yaygılar ve örtüler yapılır; bunu Yâkût söyledi.
