# عهد — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%87%D8%AF/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%87%D8%AF/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%87%D8%AF.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عهد

العهد: الوصية والأمر، قال الله عز وجل:  ألم أعهد إليكم يا بني آدم  ، وكذا قوله تعالى  وعهدنا إلى إبراهيم وإسماعيل  ، وقال البيضاوي، أي أمرناهما، لكون التوصية بطريق الأمر. وقال شيخنا: وجعل بعضهم العهد بمعنى الموثق، إلا إذا عدي بإلى، فهو حينئذ بمعنى الوصية. قلت: وفي حديث علي، كرم الله وجهه.  عهد إلي النبي الامي صلى الله عليه وسلم  ، أي أوصى. والعهد: التقدم إلى المرء في الشيء. والعهد الموثق، واليمين يحل بها الرجل، والجمع: عهود، تقول: علي عهد الله وميثاقه لأفعلن كذا، وقيل: ولي العهد، لأنه ولي الميثاق الذي يؤخذ على من بايع الخليفة، وقد عاهده. ومنه قول الله تعالى:  وأوفوا بعهد الله إذا عاهدتم  وقال بعض المفسرين: العهد كل ما عوهد الله عليه، وكل ما بين العباد من المواثيق فهو عهد. وأمر اليتيم من العهد. وقال أبو الهيثم: العهد جمع العهدة، وهو الميثاق واليمين التي تستوثق بها ممن يعاهدك. والعهد: الذي يكتب للولاة: مشتق من عهد إليه عهدا، إذا أوصاه، والجمع كالجمع. والعهد: الحفاظ ورعاية الحرمة، وفي الحديث: أن عجوزا دخلت على النبي صلى الله عليه وسلم فسأل بها وأحفى، وقال: إنها كانت تأتينأ أيام خديجة، وإن حسن العهد من الإيمان. وقال شمر: العهد: الأمان، وكذلك الذمة وفي التنزيل العزيز  لا ينال عهدي الظالمين  وإنما سمي اليهود والنصارى أهل العهد للذمة التي أعطوها، فإذا أسلموا سقط عنهم اسم العهد. وفي الحديث:  لا يقتل مؤمن بكافر، ولا ذو عهد في عهده  ، أي ذو أمان وذمة، ما دام على عهده الذي عوهد عليه، ولهذا الحديث تأويلان بمقتضى مذهبي الشافعي وأبي حنيفة، راجعه في لانهاية لابن الأثير. والعهد: الالتقاء، والمعرفة، وعهد الشيء عهدا، عرفه، ومن العهد أن تعهد الرجل على حال أو في مكان. ومنه، أي من معنى المعرفة، كما هو الظاهر، أو مما ذكر من المعنيين قولهم عهدي به بموضع كذا، وفي حال كذا، أي لقيته وأدركته وعهدي به قريب. وقول أبي خراش الهذلي:
  فليس كعهد الدار يا أم مـالـك                      ولكن أحاطت بالرقاب السلاسل أي ليس الأمر كما عهدت، ولكن جاء الإسلام فهدم ذلك. وفي حديث أم زرع:  ولا يسأل عما عهد  أي عما كان يعرفه في البيت من طعام وشراب ونحوهما، لسخائه وسعة نفسه. ويقال: متى عهدك بفلان، أي متى رؤيتك إياه. والعهد: المنزل المعهود به الشيء سمي بالمصدر، قال ذو الرمة:

  هل تعرف العهد المحيل رسمه كالمعهد،وهو المنزل الذي لا يزال القوم إذا تناءوا عنه رجعوا إليه، وهو أيضا المنزل الذي كنت تعهد به هوى لك، ويقال: استوقف الركب على عهد الأحبة ومعهدهم، وهذه معاهدهم. والعهد: أول مطر والولي الذي يليها من الأمطار، أي يتصل بها. وفي المحكم: العهد أول المطر الوسمي، عن ابن الأعرابي، والجمع العهاد، كالعهدة، بالفتح، والعهدة والعهادة، بكسرهما، وفي بعض النسخ: العهاد، بحذف الهاء. عهد المكان كعني فهو معهود: عمه الممطر، وكذا عهدت الروضة: سقتها العهدة، فهي معهودة، وأرض معهودة. والعهد والعهدة والعهدة: مطر بعد مطر يدرك آخره بلل أوله، وقيل: هو كل مطر بعد مطر، وقيل: هو المطرة التي تكون أولا لما يأتيء بعدها، وجمعها: عهاد وعهود، قال:
  أراقت نجوم الصيف فيها سجالها                      عهادا لنجم المربع المـتـقـدم قال أبو حنيفة: إذا أصاب الأرض مطر بعد مطر، وندى الأول باق، فذلك العهد، لأن الأول عهد بالثاني، قال: وقال بعضهم: العهاد: الحديثة من الأمطار، قال: وأحسبه ذهب فيه إلى قول الساجع في وصف الغيث: أصابتنأ ديمة بعد ديمة، على عهاد غير قديمة. وقال ثعلب:على عهاد قديمة، تشبع منها الناب قبل الفطيمة. وقال ابن الأعرابي مرة: العهاد: ضعيف مطر الوسمي وركاكه. وعهدت الروضة: سقتها العهدة، فهي معهودة. ويقال: مطر العهود أحسن ما يكون لقلة غبار الآفاق. وقيل: عام العهود عام قلة الأمطار. وفي الأساس: والعهاد: أمطار الربيع بعد الوسمي، ونزلنا في دماثه محمودة ورياض معهودة. والعهد: الزمان كالعهدان، بالكسر. وفي الأساس: وهذا حين ذلك وعهدانه، أي وقته. والعهد: الوفاء والحفاظ، قال الله تعالى:  وما وجدنا لأكثرهم من عهد  أي من وفاء والعهد: توحيد الله تعالى، ومنه قوله جل وعز  إلا من اتخذ عند الرحمن عهدا  ومنه ايضا حديث الدعاء: وأنأ على عهدك ووعدك ما استطعت  أي أنا مقيم على ما عاهدتك عليه من الإيمان بك والإقراء بوحدانيتك لا أزول عنه. والعهد: الضمان، كالعهيدى والعهدان، كسميهى بضم السين المهملة، وتشديد الميم المفتوحة وعمران، أي بالكسر، وفي حديث أم سلمة قالت لعائشة: وتركت عهيدى، وهو بالتشديد، والقصر: فعيلى من العهد كالجهيدى من الجهد، والعجيلى من العجلة، وهو بخط الصاغاني بالتخفيف في الكل، أي في العهيدى والعجيلى والجهيدى. ويقال: تعهده وتعاهده واعتهده إذا تفقده وأحدث العهد به، ويقال للمحافظ على العهد: متعهد، ومنه قول أبي عطاء السندي، وكان فصيحا، يرثي ابن هبيرة:
  وإن تمس مهجور الفناء فربما                      أقام به بعد الـوفـود وفـود
  فإنك لم تبعد علي متـعـهـد                      بلى كل من تحت التراب بعيد أراد: محافظ على عهدك بذكره إياي. وفي اللسان: والمعاهدة، والاعتهاد، والتعاهد والتعهد، واحد، وهو إحداث العهد بما عهدته، قال الطرماح:
  ويضيع الذي قد أوجبه الل                      ه عليه وليس يعتـهـده وتعهدت ضيعتي، وكل شيء،وهو أفصح من قولك تعاهدته، لأن التعاهد إنما يكون بين اثنين. وفي التهذيب: ولا يقال تعاهدته. قال وأجازهما الفراء. انتهى.

  وفي فصيح ثعلب. يقال: يتعهد ضيعته، ولا يقال يتعاهد. قال ابن درستويه: أي يجدد بها عهده، ويتفقد مصلحتها. وقال التدمري: هو تفعل من العهد، أي يكثر التردد عليها، وأصله من العهد الذي هو المطر بعد المطر، أو من العهد، وهو المنزل الذي عهدت به الشيء، أي عرفته. وقال ابن التياني في شرح الفصيح عن أبي حاتم: تقول العرب: تعهدت ضيعتي، ولا يقال: تعاهدت. وقال لي أبو زيد: سألني الحكم بن قنبر عن هذا، فقلت: لا يقال تعاهدت، فقال لي: أثبت لي على هذا، لأني سألت يونس فقال: تعاهدت، فلما اجتمعنا عند يونس قال الحكم: إن أبا زيد ي.عم أنه لا يقال: تعاهدت ضيعتي، إنما يقال تعهدت. واتفق عند يونس ستة من الأعراب الفصحاء فقلت: سل هؤلاء، فبدأ بالأقرب فالأقرب، فسألهم، واحدا واحدا، فكلهم قال: تعهدت. وقال يونس: يا أبا زيد، كم من علم استفدناه كنت سببه. أو شيئا نحو هذا. وأجازهما ابن السكيت في الإصلاح. قال شيخنا: وما في الفصيح هو الفصيح، وتغليط ابن درستويه لثعلب لا معول عليه، لأن القياس لا يدخل اللغة، كما هو مشهور. والعهدة بالضم: كتاب الحلف، وكتاب الشراء. والعهدة: الضعف في الخط، وفي الأساس: الرداءة، وفي اللسان: إذا لم يقم حروفه. والعهدة أيضا: الضعف في العقل ويقال أيضا: فيه عهدة، إذا لم يحكم، أي عيب،وفي الأمر عهدة إذا لم يحكم بعد. والعهدة الرجعة، ومنه تقول: لا عهدة لي، أي لا رجعة، وفي حديث عقبة بن عامر: عهدة الرقيق ثلاثة أيام هو أن يشتري الرقيق، ولا يشترط البائع البراءة من العيب، فما أصاب المشتري من عيب في الأيام الثلاثة فهو من مال البائع، ويرد إن شاء بالا بينة، فإن وجد به عيبا بعد الثلاثة فلا يرد إلا ببينة. والعهد والعهدة واحد، تقول: برئت إليك من عهدة هذا العبد، أي مما يدركك فيه من عيب كان معهودا فيه عندي. ويقال: عهدته على فلان، أي ما أدرك فيه من درك، أي عيب فإصلاحه عليه. ويقال: استعهد من صاحبه، إذا وصاه واشترط عليه وكتب عليه عهدة، وهو من باب العهد والعهدة، لأن الشرط عهد في الحقيقة، قال جرير يهجو الفرزدق:
  وما استعهد الأقوام من ذي ختونةمن الناس إلا منك أو من محارب واستعهد فلانا من نفسه، ضمنه حوادث نفسه. والعهد ككتف: من يتعاهد الأمور ويحب الولايات والعهود، قال الكميت يمدح قتيبة بن مسلم الباهلي ويذكر فتوحه:
  نام المهلب عنها فـي إمـارتـه                      حتى مضت سنة لم يقضها العهد وكان المهلب يحب العهود. والعهيد: المعاهد لك، يعاهدك وتعاهده، وقد عاهده، قال:
  فللترك أوفى من نزار وعهدها                      فلا يأمنن الغدر يوما عهيدها

  والمعاهد من كان بينك: وبينه عهد، وأكثر ما يطلق في الحديث على أهل الذمة، وقد يطلق على غيرهم من الكفار، إذا صولحوا على ترك الحرب مدة ما. ومنه الحديث:  لا يحل لكم كذا وكذا ولا لقطة معأهد، أي لا يجوز أن تتملك لقطته الموجودة من ماله، لأنه معصوم المال، يجري حكمه مجرى حكم الذمي. كذا في اللسان. والعهيد: القديم العتيق الذي مر عليه العهد. وبنو عهادة، بالضم: بطن صغير من العرب. وقال شمر: العهد: الأمان والذمة، تقول: أنا أعهدك من هذا الأمر أي أؤمنك منه، وكذلك إذا اشترى غلاما فقال: أنا أعهدك من إباقه إعهادا، فمعناه: أبرئك من إباقه وأؤمنك منه ومنه اشتقاق العهدة. ويقال أيضا: أعهدك من هذا الأمر، أي أكفلك، أو أنا كفيلك، كما لشمر. وأرض معهدة، كمعظمة: أصابتها النفضة من المطر، عن أبي زيد، والنفضة: المطرة تصيب القطعة من الأرض، وتخطئ القطعة.
 ومما يستدرك عليه: العهاد، بالكسر: مواقع الوسمي من الأرض، وأنشد أبو زيد:
  فهن مناخـات يجـلـلـن زينة                      كما اقتان بالنبت العهاد المحوف والمحوف: الذي قد نبتت حافتاه، واستدار به النبات. وقال الخليل: فعل له معهود ومشهود وموعود. قال: مشهود: هو الساعة، والمعهود: ما كان أمس، والموعود: ما يكون غدا. ومن أمثالهم في كراهة المعايب: الملسى لا عهدة له، والملسى: ذهاب في خفية، ومعناه أنه خرج من الأمر سالما فانقضى عنه، لا له ولا عليه. وقيل: الملسى: أن يبيع الرجل سلعة يكون قد سرقها فيملس ويغيب بعد قبض الثمن، وإن استحقت في يدي المشتري لم يتهيأ له أن يبيع البائع بضمان عهدتها، لأنه املس هاربا، وعهدتها: أن يبيعها وبها عيب، أو فيها استحقاق لمالكها، تقول: أبيعك الملسى لا عهدة، أي تنملس وتنفلت، فلا ترجع إلي. ويقال: عليك في هذه عهدة لا تتقصى منها، أي تبعة. ويقال في المثل: متى عهدك بأسفل فيك. وذلك إذا سألته عن أمر قديم لا عهد له به. ومثله عهدك بالفاليات قديم، يضرب مثلا للأمر الذي قد فات، ولا يطمع فيه. ومثله. هيهات طار غرابها بجرادتك. وأنشد أبو الهيثم:
  وإني لأطوي السر في مضمر الحشاكمون الثرى في عهدة ما يريمها أراد بالعهد : مقنوءة لا تطلع عليها الشمس، فلا يريمها الثرى. وقرية عهيدة، أي قديمة أتى عليها عهد طويل.

### Türkçe

**العهد**: vasiyet ve emir. Aziz ve yüce Allah dedi ki: **ألم أعهد إليكم يا بني آدم**; ve yine O’nun, yüce olan sözüdür: **وعهدنا إلى إبراهيم وإسماعيل**. Beyzâvî dedi ki: yani ikisine emrettik; çünkü vasiyet, emir yoluyla olur. Şeyhimiz dedi ki: Bazıları **العهد**’i “sağlamlaştırılmış (bağ)” mânasında kıldı; ancak **إلى** ile geçişli kılınırsa, o vakit “vasiyet” mânasındadır. Dedim ki: Ali hadîsinde—Allah yüzünü keremli kılsın—: **عهد إلي النبي الامي صلى الله عليه وسلم**; yani vasiyet etti.

Ve **العهد**: kişiye bir şey hususunda önceden bildirimde bulunmaktır. Ve **العهد**: sağlamlaştırılmış (bağ)dır; ve yemin, onunla adam (kendini) bağlar. Çoğulu: **عهود**. Dersin ki: “Allah’ın **عهد**’i ve **ميثاق**’ı üzerime olsun, şunu mutlaka yapacağım.” Ve denildi ki: **ولي العهد**; çünkü o, halifeye biat eden kimse üzerine alınan **ميثاق**’ın velîsidir; ona ahit vermiştir. Bundan, Allah Teâlâ’nın sözü: **وأوفوا بعهد الله إذا عاهدتم**. Bazı müfessirler dedi ki: **العهد**, Allah ile üzerine ahitleşilen her şeydir; kullar arasındaki bütün **مواثيق** de **عهد**’dir. Yetimin işi de **العهد**’dendir.

Ebû’l-Heysem dedi ki: **العهد**, **العهدة**’nin çoğuludur; o, **ميثاق** ve yemin olup, seninle ahitleşenden onunla sağlam güvence alırsın. Ve **العهد**: valilere yazılan (yazı/belge)dir; “ona bir **عهد** ile **عهد** etti”den türemiştir; onu vasiyet ettiğinde. Çoğulu, çoğul gibidir.

Ve **العهد**: hürmeti korumak ve saygıyı gözetmektir. Hadîste: yaşlı bir kadın Peygamber’in—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—yanına girdi; onu sordu ve (ona) çok ikram etti; ve dedi ki: “O, bize Hatice günlerinde gelirdi; ve **حسن العهد** imandandır.”

Şemmer dedi ki: **العهد**: emandır; aynı şekilde **الذمة**. Aziz tenzîlde: **لا ينال عهدي الظالمين**. Yahudiler ve Hristiyanlar, kendilerine verilen **الذمة** sebebiyle **أهل العهد** diye adlandırıldı; Müslüman olduklarında, onlardan **العهد** adı düşer.

Hadîste: **لا يقتل مؤمن بكافر، ولا ذو عهد في عهده**; yani, ahdi üzerinde bulunduğu müddetçe, eman ve zimmet sahibi. Bu hadîsin, Şâfiî ve Ebû Hanîfe mezheplerimin gereğine göre iki te’vîli vardır; onu İbnü’l-Esîr’in **لانهاية**’sinde gözden geçir.

Ve **العهد**: buluşma ve bilme(=tanıma)dır. “Bir şeyi **عهد** etti, **عهدا**”: onu bildi. Ve **العهد**’dendir: adamı bir hâl üzere yahut bir yerde tanıyıp bilmen. Bundan—yani bilme mânasından, zahir olan budur—yahut zikredilen iki mânadan birinden: “Onu, falan yerde ve falan hâlde **عهدي به**” sözleri; yani onu gördüm ve ona eriştim; ve “ona dair **عهدي** yakındır.”

Ebû Harâş el-Hüzelî’nin sözü:

  فليس كعهد الدار يا أم مـالـك
                      ولكن أحاطت بالرقاب السلاسل

Yani: iş, senin bildiğin gibi değildir; fakat İslâm geldi de bunu yıktı.

Ümmü Zer‘ hadîsinde: **ولا يسأل عما عهد**; yani evde yiyecek, içecek ve benzerlerinden bildiği şey hakkında sormaz; cömertliği ve gönül genişliği sebebiyle. Ve denir ki: “Falanla **عهدك** ne zamandır?” yani onu ne zaman gördün.

Ve **العهد**: kendisiyle bir şeyin bilindiği menzildir; masdar ile adlandırıldı. Zû’r-Rumme dedi ki:

  هل تعرف العهد المحيل رسمه

**كالمعهد**: o, menzildir; kavim ondan uzaklaştıklarında, hâlâ ona dönerler. O, ayrıca, senin onda bir hevesi tanıyıp bildiğin menzildir. Ve denir ki: “Kervanı, sevgililerin **عهد**’i ve **معهد**’i üzerinde durdur”; ve bunlar onların **معاهد**’leridir.

Ve **العهد**: ilk yağmur ve onu izleyen yağmurlardan ona bitişen (yağmur)dur. **المحكم**’de: **العهد**, İbnü’l-A‘râbî’den, **الوسمي** yağmurunun ilkidir. Çoğulu **العهاد**; **العهدة** gibi (fetha ile). Ve **العهدة** ve **العهادة** (ikisinde de kesra ile). Bazı nüshalarda: **العهاد**, **الهاء**’yı düşürerek.

“Yer **عهد** oldu” ( **عني** gibi): o, **معهود**’dur; yani yağmurla kaplandı. Ve yine: “Çayırı **عهدت**”: onu **العهدة** suladı; o da **معهودة**’dur; ve **أرض معهودة**.

Ve **العهد** ve **العهدة** ve **العهدة**: bir yağmurdan sonra (gelen) yağmur; öylesi ki sonu, ilkinin ıslaklığına yetişir. Ve denildi ki: o, her yağmurdan sonra (gelen) her yağmurdur. Ve denildi ki: o, kendisinden sonra gelecek olana göre önce olan yağmurdur. Çoğulu: **عهاد** ve **عهود**. (Şair) dedi ki:

  أراقت نجوم الصيف فيها سجالها
                      عهادا لنجم المربع المـتـقـدم

Ebû Hanîfe dedi ki: Yere bir yağmurdan sonra bir yağmur isabet eder ve ilkinin çiyi/ıslaklığı kalırsa, işte bu **العهد**’dir; çünkü birincisi, ikincisine **عهد** oldu. Dedi ki: Bazıları dedi ki: **العهاد**: yağmurların yenisidir. Dedi ki: Sanırım bunda, sağcı (secili söyleyen) kimsenin yağmuru vasfında söylediği söze gitti: “Bize bir **ديمة**’den sonra bir **ديمة** isabet etti; eski olmayan bir **عهاد** üzere.”

Sa‘leb dedi ki: “Eski bir **عهاد** üzere; ondan, sütten kesilmeden önce diş (sahibi hayvan) doyar.”

İbnü’l-A‘râbî bir defa dedi ki: **العهاد**: **الوسمي** yağmurunun zayıfı ve gevşeği(=seyreği). “Çayırı **عهدت**”: onu **العهدة** suladı; o da **معهودة**’dur. Ve denir ki: **مطر العهود** en güzel olduğu hâl üzeredir; ufukların tozunun azlığı sebebiyle. Ve denildi ki: **عام العهود** yağmurların azlığı yılıdır.

**الأساس**’ta: **العهاد**: **الوسمي**’den sonra bahar yağmurlarıdır. “Onun yumuşak yerlerinde (bulunduk), övülmüş; ve **رياض معهودة**.”

Ve **العهد**: zaman; **العهدان** gibi, kesra ile. **الأساس**’ta: “Bu, onun vakti ve **عهدانه**’dır”; yani onun zamanı.

Ve **العهد**: vefa ve korumadır. Allah Teâlâ dedi ki: **وما وجدنا لأكثرهم من عهد**; yani vefadan. Ve **العهد**: Allah Teâlâ’nın birliğidir. Ondandır, celîl ve azîz olan söz: **إلا من اتخذ عند الرحمن عهدا**. Ondan ayrıca dua hadîsi: **وأنأ على عهدك ووعدك ما استطعت**; yani sana iman etmek ve senin birliğini ikrar etmek hususunda seninle ahitleştiğim şey üzere durucuyum; ondan ayrılmam.

Ve **العهد**: ضمان’dır; **العهيدى** ve **العهدان** gibi; **سميهى** gibi—**السين** مهملة’nin zammı ile, ve fethalı **الميم**’in şeddelenmesiyle—ve **عمران**; yani kesra ile. Ümmü Seleme hadîsinde, Âişe’ye dedi ki: “Ve benim **عهيدى**’mi terk ettin”; o, şedde ile ve kısaltma ile: **فعيلى** vezninde, **العهد**’den; **الجهيدى** gibi **الجهد**’den, ve **العجيلى** gibi **العجلة**’den. Bu, Sâgânî’nin hattında hepsinde tahfîf ile; yani **العهيدى** ve **العجيلى** ve **الجهيدى**’de.

Ve denir ki: “Onu **تعهده** etti, ve **تعاهده** etti, ve **اعتهده** etti” — onu yokladı ve onunla (ilgili) **العهد**’i yeniledi. Ve **العهد**’i koruyana: **متعهد** denir. Ondandır, fasih olan Ebû Atâ es-Sindî’nin—İbn Hubeyre’ye mersiye söylerken—sözü:

  وإن تمس مهجور الفناء فربما
                      أقام به بعد الـوفـود وفـود
  فإنك لم تبعد علي متـعـهـد
                      بلى كل من تحت التراب بعيد

Muradı: beni anmakla senin **عهد**’ini koruyan.

**اللسان**’da: **المعاهدة** ve **الاعتهاد** ve **التعاهد** ve **التعهد** birdir; o da, **عهد** ettiğin şeyle **العهد**’i yenilemektir. Tırmâh dedi ki:

  ويضيع الذي قد أوجبه الل
                      ه عليه وليس يعتـهـده

“Ben ziyaımı (mülkümü) **تعهدت** ettim; ve her şeyi.” Bu, “onu **تعاهدته** ettim” demenden daha fasîhtir; çünkü **التعاهد** ancak iki kişi arasında olur.

**التهذيب**’de: “**تعاهدته** denilmez.” Dedi ki: Ferrâ ikisini de câiz gördü. Bitti.

**وفي فصيح ثعلب**: Denir ki: “Ziyâ‘atını **يتعهد** eder”; “**يتعاهد** eder” denmez. İbn Düreستüveyh dedi ki: Yani onunla ahdini yeniler ve maslahatını yoklar. Et-Tedmürî dedi ki: O, **العهد**’den “tefa‘‘ul”dür; yani ona çokça gidip gelir; aslı, **العهد** olan—yağmurdan sonra yağmur olan—şeyden yahut **العهد**’den (ki o, onunla bir şeyi ahdettiğin menzildir), yani onu bildiğin (tanıdığın) şeydendir. İbn et-Teyyânî, **شرح الفصيح**’te Ebû Hâtim’den: Araplar der ki: “Ziyâ‘atımı **تعهدت**”; “**تعاهدت**” denmez. Ebû Zeyd bana dedi ki: Hakem b. Kunber bana bunu sordu; ben de: “**تعاهدت** denmez” dedim. Bana dedi ki: “Bunu bana sabitle; çünkü ben Yûnus’a sordum da ‘**تعاهدت**’ dedi.” Yûnus’un yanında toplandığımızda Hakem dedi ki: “Ebû Zeyd, ‘Ziyâ‘atımı **تعاهدت** denmez; ancak **تعهدت** denir’ diye iddia ediyor.” Yûnus’un yanında fasih altı bedevî de bulundu; ben dedim ki: “Şunlara sor.” En yakından en yakına başladı; onları birer birer sordu; hepsi: “**تعهدت**” dedi. Yûnus dedi ki: “Ey Ebû Zeyd, nice ilim vardır ki onu elde ettik; sen onun sebebi oldun.” Yahut buna benzer bir şey. İkisini de İbnü’s-Sikkît **الإصلاح**’ta câiz gördü. Şeyhimiz dedi ki: **الفصيح**’te olan, fasih olanın ta kendisidir; İbn Düreستüveyh’in Sa‘leb’i hatalı sayması kendisine dayanılmaz; çünkü kıyas dile girmez; meşhur olduğu üzere.

**والعهدة بالضم**: yemin kitabı ve satın alma kitabı. **والعهدة**: yazıda zayıflık; **وفي الأساس**: kötülük (kalitesizlik); **وفي اللسان**: harflerini doğrultmadığı zaman. **والعهدة أيضا**: akılda zayıflık; yine denir ki: onda **عهدة** vardır; eğer sağlam hükmetmezse; yani ayıp. İşte de **عهدة** vardır; eğer henüz sağlam hükmedilmemişse. **والعهدة** rücûdur (geri dönüştür); ondan: “Benim için **عهدة** yoktur” dersin; yani rücû yoktur. Ukbe b. Âmir hadîsinde: “Kölenin **عهدة**si üç gündür”; o, köleyi satın almasıdır; satıcı ayıptan beri olmayı şart koşmaz; üç gün içinde müşteriye isabet eden ayıp satıcının malındandır; isterse apaçık delilsiz iade eder; üç günden sonra onda bir ayıp bulursa, ancak delille iade eder.

**والعهد والعهدة واحد**: “Sana bu kölenin **عهدة**sinden beri oldum” dersin; yani bende onun hakkında ma‘hûd olan bir ayıptan sana erişecek şeyden. Denir ki: “Onu falana karşı **عهدته**”; yani onda erişecek şeyden—yani ayıptan—(doğacak) ıslah ona aittir. Denir ki: “Arkadaşından **استعهد** etti”; ona vasiyet etti, ona şart koştu ve onun üzerine **عهدة** yazdı; bu, **العهد** ve **العهدة** babındandır; çünkü şart hakikatte ahiddir. Cerîr, Ferazdak’ı hicvederek dedi ki:

  Ve kavimlerin insanlardan **ذي ختونة** sahibinden **ما استعهد** ettikleri yoktur; ancak senden yahut Muhârib’den.

“Falancayı kendisinden **استعهد** etti”: kendi nefsinin olaylarını ona zimmetledi.

**والعهد ككتف**: işleri **يتعاهد** eden ve vilâyetleri ve ahidleri seven kimse. Kümeyt, Kuteybe b. Müslim el-Bâhilî’yi överken ve fetihlerini anarken dedi ki:

  Mühelleb, emirliğinde ondan uyudu; ta ki bir yıl geçti; onu **العهد** yerine getirmedi.

Mühelleb **العهود**’u severdi.

**والعهيد**: seninle muahede yapan; sana muahede eder ve sen onunla muahede edersin; ona muahede etmiştir. Dedi ki:

  Türk, Nizâr’dan daha vefalıdır; ve onun **عهد**i; öyleyse onun **عهيد**i bir gün hıyanetten emin olmasın.

**والمعاهد**: seninle onun arasında ahid bulunan kimsedir; hadîste çoğunlukla zimmî ehli üzerine ıtlak olunur; onlardan başkasına da kâfirlerden ıtlak olunabilir; eğer bir müddet savaşın terkine dair sulh yapılmışlarsa. Ondan hadîs: “Size şöyle şöyle helâl olmaz; ve **لقطة معأهد** yoktur”; yani onun malından bulunan yitiğini temellük etmen câiz olmaz; çünkü malı masundur; hükmü zimmî hükmünün cereyanı gibi cereyan eder. **كذا في اللسان**.

**والعهيد**: üzerinden ahid geçmiş eski, atîk (şey). **وبنو عهادة، بالضم**: Araplardan küçük bir batın. Şemmer dedi ki: **العهد**: emân ve zimmettir; dersin ki: “Ben seni bu işten **أعهدك** ederim”; yani seni ondan emin kılarım. Yine böyledir: bir oğlan satın aldığında: “Ben seni onun kaçmasından **أعهدك** ederim, **إعهادا**” derse; manası: seni onun kaçmasından beri kılarım ve seni ondan emin kılarım; buradan **العهدة**’nin اشتقاقı. Yine denir ki: “Ben seni bu işten **أعهدك** ederim”; yani sana kefil olurum; yahut ben senin kefilinim; Şemmer’e göre.

**وأرض معهدة، كمعظمة**: yağmurdan **النفضة** isabet etmiştir; Ebû Zeyd’den. **والنفضة**: yerin bir parçasına isabet eden, bir parçayı ıskalayan yağmur.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **العهاد، بالكسر**: yerden **الوسمي**’nin düştüğü yerler. Ebû Zeyd inşâd etti:

  Onlar, ziynet giydiren konak yerleridir; tıpkı bitkiyle **العهاد المحوف**’un kuşatılması gibi.

**والمحوف**: iki kenarı bitmiş olan ve bitkinin onunla çevrelediği (şey). Halîl dedi ki: Ona **معهود** ve **مشهود** ve **موعود** fiil yaptı. Dedi ki: **مشهود**: o, saattir; **والمعهود**: dün olan şeydir; **والموعود**: yarın olacak şeydir.

Ayıpları kerih görmede onların mesellerindendir: “**الملسى**’nın **عهدة**si yoktur.” **والملسى**: gizlice gitmedir; manası: işten selâmetle çıktı da ondan sıyrıldı; ne lehine ne aleyhine. Denildi ki: **الملسى**: bir adamın çalmış olduğu bir malı satmasıdır; sonra bedeli aldıktan sonra **يملس** eder ve kaybolur; eğer satın alanın elinde istihkak sabit olursa, satıcının onun **عهدة**sini garanti etmesiyle satması ona mümkün olmaz; çünkü o, kaçak olarak **املس** etmiştir. **وعهدتها**: onda ayıp varken satması; yahut onun sahibine bir istihkak bulunmasıdır. Dersin ki: “Sana **الملسى**’yı **لا عهدة** ile satarım”; yani sıyrılır ve kurtulurum; bana dönmezsin. Denir ki: “Bu hususta senin üzerinde bir **عهدة** vardır; ondan **لا تتقصى**”; yani bir teb‘a (sorumluluk). Meselde denir ki: “Ne vakit senin **عهدك**in ağzının alt tarafındadır.” Bu, ona eski bir işten sorduğunda; onun onunla bir **عهد**i yoksa. Benzeri: “Senin **عهدك**in **بالفاليات** ile eskidir”; geçmiş olan ve onda ümit edilmeyen işe mesel vurulur. Benzeri: “Heyhât, onun kargası senin çekirgelerinle uçtu.”

Ebû’l-Heysem inşâd etti:

  Ve ben sırrı içimdeki haşâda dürerim; toprağı, onu yerinden oynatmayan bir **عهدة** içinde gömerim.

**أراد بالعهد**: güneşin üzerine doğmadığı, kendisine bakılmayan (yer); böylece toprağı onu yerinden oynatmaz.

**وقرية عهيدة**: yani eski; üzerine uzun bir **عهد** gelmiş.
