# عوج (ع-و-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%88%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kıvrık yol demektir

- Harfler: ع - و - ج
- Kur'an'da: 9 geçiş · 9 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [عِوَجًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC/siga/%D8%B9%D9%90%D9%88%D9%8E%D8%AC%D9%8B%D8%A7.md) | فِعَلًا | Eğrilik | 7 | 7 | [3:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC/ayet/3:99.md) |
| [عِوَجٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC/siga/%D8%B9%D9%90%D9%88%D9%8E%D8%AC%D9%8D.md) | فِعَلٍ | Eğrilik | 1 | 1 | [39:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC/ayet/39:28.md) |
| [عِوَجَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC/siga/%D8%B9%D9%90%D9%88%D9%8E%D8%AC%D9%8E.md) | فِعَلَ | Eğrilik | 1 | 1 | [20:108](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC/ayet/20:108.md) |

## Mücavir kökler — 45 mücavir (65 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%AF.md) — 5 ortak ayet · G² 39 · Alıkoyarlar
2. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 30 · Buğa boğa demektir
3. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 24 · Biribirini kesen yoldur
4. [أمت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Emt küçük tepe, çıkıntı, kabarık anlamlarındadır
5. [همس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Alçak ses
6. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Uhur ense demektir
7. [صوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Çomaktır
8. [خشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Huşu : « Haşia », toprak üzerinde olgunlaşmış sonbahardaki…
9. [عرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “A’rafe” üstü düz dağ demektir
10. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 6 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
11. [قعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Temel demektir
12. [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir
13. [صرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Yol
14. [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fesad “Visad” yıkılmış uzanmış ağaç parçası, yastık…
15. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
16. [حمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hamd: Cümle kapısı demektir
17. [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
18. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Az
19. [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
20. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
21. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sahip
22. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Korkuluk demektir
23. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hilal yeni ay demektir
24. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hufre, çukur demektir
25. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Petekteki baldır
26. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
27. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
28. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
29. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · İnek yavrusu, dana demektir
30. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kesr(sin ile) kırık demektir
31. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · İşiten
32. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Uyanık yılan demektir
33. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
34. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
35. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Baid uzak demektir
36. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
37. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
38. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ana kapının önündeki bekçidir
39. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Nezle” konaklama yeri demektir
40. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
41. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
42. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
43. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
44. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
45. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · “Yemm” durgun akan su demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عوج |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ميل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md), [حيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF.md), [زور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesnenin, yolun veya yönün dik ve doğrusal hattından sapması, bükülmesi, kıvrılması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi vahyin, hakikatin ve dosdoğru yolun doğasında hiçbir eğrilik bulunmadığı; bâtılın ise yolu bükme çabası |
| Çekirdek Özet 3 | Fıtrî ve adil standardın bozulmasıyla ortaya çıkan yapısal, ahlaki ve ontolojik sapma |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel şekil bozukluğuna indirgeyip, zihni, ahlaki ve şer'î istikametten sapma boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عو | Dönme, bükülme, bir noktadan geri sarılma veya yön değiştirme temel hareketini taşır; nitekim [عود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AF.md) kökünde başlangıç noktasına geri dönme, [عوذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0.md) kökünde bir sığınağa yönelerek bükülme, [عور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B1.md) kökünde açıkta kalıp yönün bozulması, [عوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%82.md) kökünde istikametten alıkonulma anlamları bu çekirdekle irtibatlıdır. | ج | Cîm harfinin taşıdığı toplama, kavrama ve sert hareket imgesiyle birleştiğinde; doğrusal bir hatta ilerleyen nesnenin veya yolun sert bir kavisle bükülmesi, doğrultusunun eğrilerek kırılması anlamı somutlaşmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, kaynak, derinlik | İstikametin, görünen hattın ve odaklanılan hedefin algılanmasını temsil eder. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Doğrusal bağlantıyı, iki nokta arasındaki bağı ve sürekliliği kurar. |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Yolda ilerlerken veya yük taşırken kavis çizme, boyun bükme ve güzergâhı kırma hareketini katar. |
| عوج | Gözün takip ettiği doğrusal bağın sert bir kavisle kırılarak yön değiştirmesi | Bir hedefe kilitlenmiş olan hattın veya bağın, dış ya da iç bir etkiyle bükülüp hedeften sapması hareketini ifade eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin başını dizginle (zimâm veya hıtâm) çekip doğrultusundan başka bir yöne bükmek; dik duran ağaç, mızrak veya duvardaki eğrilik ve büküklük. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü'r-Rumme bir beytinde bineklerin yönünü büküp durdurmayı şöyle tasvir eder: خليلي عوجا بارك الله فيكما / على دارمي من صدور الركائب. Yine kadınların boyunlarını büküşünü deve boynunun bükülüşüne benzeterek şöyle der: حتى إذا عجن من أجيادهن لنا / عوج الأخشة أعناق العناجيج. Ru'be ise yaşlılıktan bükülen bedenini şu mısrayla aktarır: وانعاج عودي كالشظيف الأخشن. |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem at soylarının şeceresinde, çevikliği ve eğilip bükülme kabiliyetiyle meşhur Arap atı için kullanılan isim; Tufeyl el-Ganevî şöyle der: بنات الوجيه والغراب ولاحق / وأعوج تنمي نسبة المتنسب. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü'l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça عوج kökü, merkezi Sami dillerinde eğrilik, bükülme ve doğrultudan sapma semantik alanıyla güçlü bir bağa sahiptir. İbranicede kökün soydaşı olan ve haksızlık etmek, bükmek, eğriltmek anlamlarına gelen 'avvah (עָוָה) ve sapkınlık, fesat anlamına gelen 'avôn (עָווֹן) kökleriyle semantik ve fonetik paralellik gösterir. Süryanicede 'awwā biçiminde eğrilik, sapkınlık ve dolambaçlılık bildiren formlar mevcuttur. Akadcada ise doğrudan üç harfli denkliğinden ziyade eğilme ve bükülme hareketini ifade eden köklerle semantik matris kesişimi bulunur. Erken Sami katmanında fiziksel bir nesnenin (dal, değnek, boyun) bükülmesi fiili, zamanla hukuki ve ahlaki düzlemde 'doğru yoldan ayrılma, haksızlık yapma ve hakikati çarpıtma' metaforuna genişlemiştir. Arapçada ise maddi nesnelerdeki gözle görülür eğrilik için fetha ile عَوَج, manevi, zihni veya zemin gibi geniş alanlardaki basiretle idrak edilen eğrilik için kesre ile عِوَج ayrımı yapılarak yüksek bir filolojik derinlik kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عوج fiilinden türeyen isim ve sıfatlar | Fiziksel olarak devenin başını bükmekten mızrak ve duvardaki eğriliğe; oradan din, görüş, ahlak ve zemin pürüzlülüğüne aktarılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice 'avah / 'avôn, Süryanice 'awwā | Eğrilik, yoldan sapma, günah ve haksızlık manalarında düzenli ses ve semantik denklik mevcuttur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin Sami dışı kollarında doğrulanmış doğrudan soydaş kök tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عوج | Anlamlı | Eğrilmek, bükülmek, sapmak | Doğrusal bir hattın veya hedefin dışına kıvrılmak; hem somut hem soyut eğrilik. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [عجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%88.md) | Anlamlı | Beslemek, oyalamak, kuru hurma | Çocuğu az sütle besleyip avutmak; Medine'nin meşhur sert ve kaliteli kuru hurması (acve). | Kur'an'da geçmez; bünyede toplanma ve sıkışma anlamı taşır. |
| وعج | Anlamlı | Şiddetli sıcak, çarpma, yakıcılık | Güneşin veya kumun şiddetle kavurması; için için yanma. | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn müsta'mel kaydeder. |
| [وجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%B9.md) | Anlamlı | Acı, ağrı, sızı çekmek | Bedenin veya ruhun elem duyması, hastalığın verdiği ızdırap. | Kur'an'da geçmez; fiziksel baskının içsel acıya dönüşmesi. |
| [جعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%88.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş için bağımsız kök anlamı tespit edilmedi. |
| [جوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9.md) | Anlamlı | Açlık, doyumsuzluk, boşluk | Midenin gıdadan yoksun kalması; şiddetli yoksunluk ve ihtiyaç hali. | Kur'an'da geçer; bükülmenin içe çökme ve boşluk haline dönüşümü. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عوج | Merkez | Bükülme, eğrilik | Doğrusal hattın pürüzsüzlüğünü veya yönünü kaybetmesi; kasıtlı kıvrılma. | Hem yolun dolambaçlı hale getirilmesini hem de yapıda pürüz bulunmasını içerir. |
| [ميل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md) | Komşu | Bir tarafa yatma | Bir eksenden bir yana doğru meyledip ağırlığı oraya verme; tarafgirlik. | عوج hattın kendi içinde bükülüp kırılması iken, [ميل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md) düz bir çubuğun bir yana yatmasıdır. |
| [حيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF.md) | Komşu | Yoldan çıkma, savrulma | Karşılaşılan bir engelden ötürü hedeften sapıp yan çizme, kaçınma. | [حيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF.md) ani bir kaçış ve sapmayı, عوج ise yapay bir kıvrım ve çarpıklık üretmeyi bildirir. |
| [زور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Sapma, yalana meyletme | Göğsün veya yönün doğrudan yana çevrilmesi; sözde veya fiilde hakikatten uzaklaşma. | [زور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1.md) hakikatin üzerini örtüp sahtesini üretmeye, عوج ise yolu büküp yürünmez kılmaya odaklanır. |
| [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) | Zıt | Dik durma, dosdoğru olma | Herhangi bir eğrilik, bükülme ve pürüz barındırmayan tam istikamet ve adalet hali. | Kökün Kur'an'daki tam simetrik zıddıdır; nitekim vahiy hem عوج içermeyen hem de قيم olan olarak tanımlanır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عوج | Eğrilik, büküklük, çarpıklık | Doğrusal olanın bükülmesi; maddede fetha (عَوَج), zihin, din ve yolda kesre (عِوَج) ile ifade edilir. | Kesin |
| Latince | curvatura, pravitas | Bükülme, eğrilik, ahlaki bozukluk | curvatura fiziksel bükülmeyi; pravitas ise ahlaki ve hukuki sapkınlığı karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | crookedness, curvature, distortion | Eğrilik, çarpıklık, saptırma | crookedness ahlaki ve yersel dolambaçlılığı; distortion hakikatin kasıtlı çarpıtılmasını karşılar. | Kesin |
| Almanca | Krümmung, Verzerrung, Schiefe | Kıvrım, çarpıklık, eğrilik | Krümmung geometrik eğriliği; Verzerrung zihni ve anlamsal çarpıtmayı tam olarak karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | courbure, tortuosité, distorsion | Eğrilik, dolambaçlılık, saptırma | tortuosité dolambaçlı ve hileli yolları; distorsion hakikatin aslından saptırılmasını verir. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Dictionnaire Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عِوَجًا | Yolu saptırma, dolambaçlı ve şüphe dolu kılma | İnkârcıların Allah'ın dosdoğru yolunu eğriltmeye, fıtrata aykırı göstermeye çalışması bağlamı (Âl-i İmrân [3:99](https://lisan.digital/tr/ayet/3:99.md), A'râf [7:86](https://lisan.digital/tr/ayet/7:86.md), İbrâhîm [14:3](https://lisan.digital/tr/ayet/14:3.md)). |
| عِوَجًا | Fiziksel pürüz, çukurluk, engebe | Kıyamet günü yeryüzünün dümdüz edilip hiçbir çukur veya tümsek bırakılmaması tasviri (Tâhâ [20:107](https://lisan.digital/tr/ayet/20:107.md)). |
| عِوَجٍ | Davetçiden kaçış imkânsızlığı, sapağın olmaması | Mahşer günü çağırıcıya doğru hiçbir sapma ve yan çizme olmaksızın yönelme bağlamı (Tâhâ [20:108](https://lisan.digital/tr/ayet/20:108.md)). |
| عِوَجٍ / عِوَجًا | Metinsel ve anlamsal çelişki, tutarsızlık, tenakuz | Kur'an-ı Kerim'in bütününde hiçbir mantıksal, ahlaki veya şer'î tutarsızlık ve çelişki bulunmaması (Kehf [18:1](https://lisan.digital/tr/ayet/18:1.md), Zümer [39:28](https://lisan.digital/tr/ayet/39:28.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Vahyin sıfatları ve adalet | Kur'an'ın muhkemliği, tenakuzdan (ihtilaf ve tenakuz) uzak oluşu ve ilahi iradenin zulümden münezzehliği. | Hakikatin bizzat kendi yapısında ontolojik ve mantıksal hiçbir kırılmanın bulunmaması. |
| Fıkıh | Hukuki sözleşmeler ve istikamet | Akitlerde hile, belirsizlik (garar) ve adil dengenin bozulması; yol kesme ve kamu düzenini bozma suçları. | Hukuki süreçlerin dolambaçlı yollarla haktan saptırılmasının engellenmesi. |
| Tefsir | Gayr-i zi ıvec ve sebîlullah tamlamaları | Âyetlerde geçen kesreli عِوَج lafzının zihni, itikadi ve ahlaki eğriliklere hamledilmesi; yer tasvirindeki kullanımı. | Basiretle bilinen soyut çarpıklıklar ile kıyametteki topoğrafik düzleşme arasındaki semantik bağ. |
| Hadis | Fıtrat ve ümmetin ıslahı | Hz. İbrahim'in tevhid çizgisinden sapan kavimlerin 'el-milletü'l-avcâ' olarak tanımlanması ve bunun düzeltilmesi gayesi. | Tevhidden uzaklaşarak paganizme sapan inanç yapılarının fıtri doğrudan kopuşu. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İnanç ve itikat alanı | Şüphe, şirk ve bidat | Fıtratı saptırma | Tevhidin pürüzsüz ve net olan istikametini yapay dogmalarla dolambaçlı hale getirmek. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Safsata, mantık hatası ve önyargı | Gerçeği perdeleme | Doğru öncüllerden sapan, delili eğip büken metodolojik tutarsızlıklar üretmek. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve yönetim düzeni | İstibdat, adam kayırma ve keyfilik | Kamu adaletini bozma | Hukukun genel, nesnel ve dosdoğru ilkelerini belirli zümrelerin çıkarı lehine bükmek. | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ve mübadele ahlakı | Spekülasyon, tefecilik ve tekelcilik | Adil bölüşümü kırma | Emeğe ve reel üretime dayalı doğrusal akışı hileli finansal mekanizmalarla dolambaçlandırmak. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Eğrilik tensörü, doğrusal olmama (non-linearity) ve dalga deformasyonu | Geometride veya fizikte bir doğrunun ya da yüzeyin düzlemsel kalmayıp bükülmesi, sinyalin distorsiyona uğrayarak saf dalga formunun bozulması. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Bilişsel çarpıtma (cognitive distortion) ve anomi | Psikolojide bireyin gerçekliği algılarken bilgiyi sistematik olarak bükmesi; sosyolojide toplumsal normların meşruiyetini yitirip kuralların dolambaçlı hale gelmesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca coğrafi bir engebe veya ahlaki bir kusur gibi dar bir çerçeveye hapsedip; sistemik, zihni ve metodolojik çarpıtma boyutunu görmezden gelmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da vahyin, mantığın, hukukun ve mahşer zeminindeki adaletin ortak paydası olarak kullanılması; gerçeğin ve adaletin her türlü sapmadan, gizli ajandadan ve pürüzden arınmış olması. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnkârcıların 'yolu eğriltme' çabasını sadece yol kesicilik sanarak, onların aslında zihinlerde ve toplumsal kurumlarda hakikati karmaşık, çelişkili ve uygulanamaz gösterme stratejilerini gözden kaçırmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kendi mahiyetini (Kehf [18:1](https://lisan.digital/tr/ayet/18:1.md), Zümer [39:28](https://lisan.digital/tr/ayet/39:28.md)) ve inşa etmek istediği zihniyeti tarif eden kurucu bir negatif ölçüttür; vahyin en belirgin vasfı içinde hiçbir tutarsızlık, çelişki ve dolambaç barındırmamasıdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Vahyin mahiyetini anlatan âyetlerde, peygamberlerin tebliğ ettiği dosdoğru yola (sırat-ı müstakim) karşı müşrik ve münafıkların yürüttüğü algı operasyonlarını anlatan uyarılarda ve kıyamet tasvirlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin zor, karmaşık, hiyerarşik gizemlerle dolu ve dolambaçlı olduğu yanılgısını yıkar; vahyin duru, açık ve fıtratla tam bir uyum içinde olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesnenin, devenin boynunun veya fiziki yolun doğrusal ekseninden saptırılarak kavisli ve pürüzlü hale getirilmesi.
- Soyut anlam: Düşüncede tenakuz, ahlakta samimiyetsizlik, dinde şüphe ve tebliğde hakikati çarpıtarak anlaşılmaz kılma eylemi.
- Sistematik karşılık: Bir referans eksenine göre tanımlanan ideal istikametin bozulması, sistem içi sürtünmenin ve sapma açısının sıfırdan farklı hale gelmesi.
- LaTeX modeli: $$D(x) = \|x - P_L(x)\| > 0 \implies C(x) \neq 0$$
- LaTeX açıklaması:

Burada $L$ doğruluk, adalet ve fıtratı temsil eden doğrusal hattı (sırat-ı müstakim); $x$ herhangi bir yolu, sözü, inancı veya durumu; $P_L(x)$ ise $x$ noktasının bu ideal doğru üzerindeki izdüşümünü simgeler. Eğer $x$ noktası ile onun ideal hat üzerindeki izdüşümü arasındaki mesafe ($D(x)$) sıfırdan büyükse, sistemde bir sapma, çarpıklık ve eğrilik ($C(x)$) mevcuttur. Kur'an'ın kendisi için vazettiği ilke ise $C(x) = 0$ olmasıdır.

## Geçtiği ayetler (9 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%88%D8%AC/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC/ayet/3:99.md) — عِوَجًا

قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهَا عِوَجًا وَأَنْتُمْ شُهَدَاءُ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): De ki: Ey Ehl-i Kitab, siz gerçeği gördüğünüz halde Allah’ın yolunu eğri göstermeye yeltenerek, iman edenleri niçin ondan çeviriyorsunuz? Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir.

### [Araf 7:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC/ayet/7:45.md) — عِوَجًا

الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كَافِرُونَ

Meal (IK): Onlar ki; Allah’ın yolundan alıkoyarlar ve onu eğriltmek isterler. Ve onlar; ahireti de inkar edenlerdir.

### [Araf 7:86](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC/ayet/7:86.md) — عِوَجًا

وَلَا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَتَبْغُونَهَا عِوَجًا وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ وَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ

Meal (IK): Ve siz, Allah’a iman edenleri tehdit ederek, Allah’ın yolundan alıkoyarak ve onun eğriliğini isteyerek, her yolun başını tutup oturmayın. Hem hatırlayın ki; siz, vaktiyle pek az idiniz de sizi O, çoğalttı. Ve bakın fesad çıkaranların sonu ne olmuştur.

### [Hud 11:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC/ayet/11:19.md) — عِوَجًا

الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ

Meal (IK): Onlar ki Allah yolundan alıkorlar. Ve o yolu eğriltmeye çalışırlar. Ve ahireti inkar edenler de onlardır.

### [İbrahim 14:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC/ayet/14:3.md) — عِوَجًا

الَّذِينَ يَسْتَحِبُّونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا أُولَئِكَ فِي ضَلَالٍ بَعِيدٍ

Meal (IK): Onlar ki; dünya hayatını ahiret tercih ederler. Allah yolundan alıkoyarlar ve onda eğrilik ararlar. İşte onlar, derin bir sapıklık içindedirler.

### [Kehf 18:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC/ayet/18:1.md) — عِوَجًا

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَى عَبْدِهِ الْكِتَابَ وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجًا

Meal (IK): Hamd, O Allah’a ki; kuluna dosdoğru kitabı indirdi ve onda hiç bir eğrilik koymadı.

### [Taha 20:107](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC/ayet/20:107.md) — عِوَجًا

لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا

Meal (IK): Orada ne bir çukur, ne de bir tümsek göreceksin.

### [Taha 20:108](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC/ayet/20:108.md) — عِوَجَ

يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا

Meal (IK): O gün; hiç bir tarafa sapmadan o davetçiye uyacaklardır. Sesler, Rahman’ ın heybetinden kısılmıştır ve sen; fısıltıdan başka bir şey işitmezsin.

### [Zümer 39:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC/ayet/39:28.md) — عِوَجٍ

قُرْآنًا عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ

Meal (IK): Eğriliği bulunmayan arabça bir Kur’an’dır. Belki sakınırlar.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Kıvrık yol demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والجيم وواي معهما
ع ج و، ع و ج، ج و ع، و ج ع، ع ي ج مستعملات
عجو:
العجوة: تمرٌ بالمدينة، يقال إنّه غرسه النّبيّ صلى الله عليه وآله وسلم.
والأمّ تعجو وَلَدَها، أي: تؤخّر رضاعه عن مَواقيته، ويُورِثُ ذلك وَهَناً في جسمِه.. ومنه: المعاجاة، وهو ألا يكون للأمّ لبنٌ يُرْوِي صبيّها فتعاجيه بشيء تعلّله به ساعة. قال الأعشى:
مُشْغِفاً قلبُها عليه فما تَعْ		جوهُ إلاّ عُفافةٌ وفُواقُ
وكذلك إن ربّى الولدَ غيرُ أمّه. والاسم: العُجْوةُ، والفِعل: العَجْو، واسم الولد: عَجيٌّ، والأنثى عَجيّة والجميع: العُجايا. قال يصف أولاد الجراد:
إذا ارتحلت عن منزلٍ خلّفتْ به		عُجايا يحاثى بالتّراب دفينُهـا
ويروى: صغيرها.
وإذا منع اللبن عن الرضيع، واغتذى بالطعام قيل: قد عُوجيَ. قال الإصبع:
إذا شئتَ أبصرتَ من عَقْبِهِمْ		يتامَى يُعاجَوْنَ كـالأَذْؤُبِ
والعُجاية: عَصَبٌ مركّبٌ فيه فُصوص من عظام كأمثال فُصوص الخاتم عند رُسْغ الدّابّة، إذا جاع أحدهم دقّه بين فهرَيْن فأكله، ويُجمع: عُجايات وعُجىً. قال:
شمّ العُجاياتِ يَتركْنَ الحصى زِيَماً
يصف أخفافها بالصّلابة، وعُجاياتها بالشّمم، وأشدّ ما يكون للدّابّة إذا كان أشمّ العُجاية.
عوج:
عَوْجُ كلّ شيء: تعطّفه، من قضيب وغير ذلك. وتقول: عُجْتُه أَعُوجُهُ عَوْجاً فانعاج، قال:
وانعاجَ عُودي كالشَّظيفِ الأَخْشنِ
والعِوَجُ الاسم اللازم منه الذي تراه العيون من خشب ونحوه، والمصدر من عَوِجَ يَعْوَجُ: العَوَجُ فهو أَعْوَجُ، والأنثى: عَوْجاء، وجمعه: عُوجٌ. قال أبو عبد الله: يقال من العِوَج: عَوِج يَعْوَجُ عَوَجاً، ومن العَوْج: اعوجّ اعوجاجاً فهو مُعْوَجٌّ وعوّجَ الشيءَ فهو مُعَوَّجٌ.
والخيولُ الأعوجيّةُ منسوبة إلى فرس كان في الجاهليّة سابقاً، ويقال: كان لغنيّ. قال طفيل:
بناتُ الوَجيهِ والغُرابِ ولاحقٍ		وأَعْوجَ تَنْمي نِسْبةَ المتنسِّبِ
ويقال أعوجيّ من بنات أعوج.
والعوج: القوائم من الخيل التي في أرجلها تحنيب.
والعائج الواقف. والعاج: أنياب الفِيَلَة، لا يُسمّى غير النّاب عاجاً. وناقة عاج إذا كانت مذعان السّير، ليّنة الانعطاف. قال ذو الرّمة:
تقدُّ بيَ المَوْماةَ عاجٌ كأنّها
وإذا عجعجت بالناقةِ قلت: عاجِ عاجِ خفض بغير تنوين. وإن شئت جزمت على توهُّم الوقْف. وعجعجتُها: أنختها.
وعُوج بنُ عُوقٍ، يقال: إنّه صاحبُ الصَّخرةِ، الذي قتله موسى عليه السّلام، ويقال: إنّه إذا قام كان السّحابُ له مئزراً، وكان من فراعنةِ مِصْر.
جوع:
الجوع: اسم جامعٌ للمخمصة. والفعل: جاع يجوع جوعاً. والنعت: جائع، وجَوْعان، والمجاعة: عامٌ فيه جوعٌ ويقال: أجعته وجوّعته فجاع يجوع جوعاً فالمتعدي: الإجاعة والتجويع. قال:
يُدْعَى الجُنَيْدَ وهو فينا الزُّمَّلِقْ
مُجَوَّعُ البطنِ كلابيُّ الخُلُق
وجع:
الوَجَعُ: اسم جامع لكل مرض مؤلم. يقال: رجل وجِعٌ وقومٌ وجاعَى، ونسوة وَجَاعَى، وقوم وَجِعَونَ. وقد وَجِعَ فلانٌ رأسه أو بطنه، وفلانٌ يَوْجَعُ رأسه. وفيه ثلالث لغات: يَوْجَعُ، ويَيْجَعُ، وياجَعُ، ومنهم من يكسر الياء فيقول: يِيجَعُ وكذلك تقول: أنا إيجَعُ، وأنت تِيجَعُ. والوجعاء: اسم الدّبر.
ولغة قبيحة، ومنهم من يقول: وجع يجع.
وتوجّعت لفلان إذا رثيتَ له من مكروه نزل به. ويقال: أوجعت فلاناً ضرباً، وضربته ضرباً وجيعاً، ويُوجِعُني رأسي.
عيج:
العَيْجُ: شبهُ الاكتراث للشيء والإقبال عليه. تقول: عِجْتُ به يعيج عَيْجاً، ولو قيل: عيجوجة لكان صواباً، وما عِجْتُ بقوله: لم أَكْتَرِثْ. قال:
فما رأيت لها شيئاً أَعيجُ به

##### Türkçe

باب **العين** ve **الجيم** ve **واي** onlarla birlikte

**ع ج و**، **ع و ج**، **ج و ع**، **و ج ع**، **ع ي ج** kullanılagelenlerdir
**عجو**:
**العجوة**: Medine’de (bulunan) bir hurmadır; denilir ki onu Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم dikmiştir.
Ve anne, çocuğunu **تعجو** eder; yani: onun emmesini vakitlerinden geciktirir; bu da onun bedeninde bir zayıflık miras bırakır.. Bundan: **المعاجاة**; o da şudur: annenin, çocuğunu doyuran bir sütü olmaz da onu, onunla bir saat oyaladığı bir şeyle **تعاجيه** eder. A‘şâ dedi ki:
Kalbi ona tutkun iken, onu **تَعْجوهُ** etmez; ancak bir azıcık ve bir yudumluk (ile).
Aynı şekilde, çocuğu annesinden başkası büyütürse. İsim: **العُجْوةُ**; fiil: **العَجْو**; çocuğun adı: **عَجيٌّ**; dişisi: **عَجيّة**; hepsi: **العُجايا**. Çekirge yavrularını vasfederken dedi ki:
Bir menzilden göçtüğünde, orada bırakır; **عُجايا** ki, toprağa atılır, gömülüsü (toprakla) örtülür.
Ve rivayet olunur: “küçüğü”.
Ve süt emzirilenden menedildiğinde, ve yemekle gıdalandığında denilir: **عُوجيَ** olmuştur. **الإصبع** dedi ki:
İstersen onların ardından görürsün; yetimler ki, kurtlar gibi **يُعاجَوْنَ**.
Ve **العُجاية**: içinde, yüzük kaşları misali kemiklerden parçalar bulunan, bileşik bir sinirdir; binek hayvanının bileği yanında; onlardan biri acıktığında onu iki parmak arasında döver de yer; çoğulu: **عُجايات** ve **عُجىً**. Dedi ki:
**العُجاياتِ**’in yüksekliği; çakılı sivri (izler) bırakır
Onun toynaklarını sertlikle, **عُجايات**’ını yükseklikle vasfeder; ve binek hayvanı için en şiddetlisi, **العُجاية**’si yüksek burunlu olduğunda olur.

**عوج**:
Her şeyin **عَوْجُ**’u: onun eğilip bükülmesidir; çubuktan ve başkasından. Ve dersin: onu **عُجْتُه**; onu **أَعُوجُهُ** **عَوْجاً** (eğdim) de o **انعاج** etti (eğildi). Dedi ki:
Ve çubuğum, kaba sert (şey) gibi **انعاجَ** etti.
Ve **العِوَجُ**: ondan lazım olan isimdir; gözlerin gördüğü (şey)dir; ağaçtan ve benzerinden. Ve **عَوِجَ يَعْوَجُ**’dan masdar: **العَوَجُ**’dur; o ise **أَعْوَجُ**’dur; dişisi: **عَوْجاء**; çoğulu: **عُوجٌ**. Ebû Abdullah dedi: **العِوَج**’den denilir: **عَوِج** **يَعْوَجُ** **عَوَجاً**; ve **العَوْج**’den: **اعوجّ** **اعوجاجاً**; o ise **مُعْوَجٌّ**’dur; ve bir şeyi **عوّجَ** etti; o ise **مُعَوَّجٌ**’dur.
Ve **الأعوجيّة** atlar, cahiliye devrinde yarışta önde olan bir ata nispetlidir; ve denilir: bir zengine ait idi. Tufeyl dedi ki:
**الوَجيهِ**’in ve **الغُرابِ**’ın ve **لاحقٍ**’ın kızları; ve **أَعْوجَ** ki, nispetlenenin nispetini büyütür.
Ve denilir: **أعوجيّ**; **أعوج**’un kızlarından.
Ve **العوج**: bacaklarında içe eğrilik bulunan atların bacaklarıdır.
Ve **العائج**: duran (kimsedir). Ve **العاج**: filin dişleridir; dişten başkasına **عاجاً** denilmez. Ve **عاج** deve: yürüyüşe boyun eğen, dönüp bükülmesi yumuşak olduğunda. Zû’r-Rumme dedi ki:
Beni çorak düzlükte götürür; **عاجٌ**; sanki o...
Ve deveyle **عجعجت** ettiğinde dersin: **عاجِ عاجِ**; tenvinsiz, hafifletme (ile). Ve istersen, vakf vehmi üzerine cezmedersin. Ve onu **عجعجتُها**: onu çöktürdüm.
Ve **عُوج بنُ عُوقٍ**; denilir ki: o, kaya sahibidir; Musa عليه السّلام’ın öldürdüğü (kimsedir); ve denilir ki: o ayağa kalktığında bulut onun için bir peştamal olurdu; ve Mısır firavunlarından idi.

**جوع**:
**الجوع**: açlık için toplayıcı bir isimdir. Fiil: **جاع يجوع جوعاً**. Sıfat: **جائع** ve **جَوْعان**. Ve **المجاعة**: içinde açlık olan bir yıldır. Ve denilir: onu **أجعته** ve onu **جوّعته**; böylece **جاع يجوع جوعاً**; geçişli olan: **الإجاعة** ve **التجويع**’dir. Dedi ki:
**الجُنَيْدَ** diye çağrılır; o, bizde **الزُّمَّلِقْ**’tir;
Karnı **مُجَوَّعُ**; köpeksi huylu.

**وجع**:
**الوَجَعُ**: her acı veren hastalık için toplayıcı bir isimdir. Denilir: **رجل وجِعٌ** ve **قومٌ وجاعَى** ve **نسوة وَجَاعَى** ve **قوم وَجِعَونَ**. Ve falanın başı yahut karnı **وَجِعَ** oldu; ve falanın başı **يَوْجَعُ**. Ve onda üç lehçe vardır: **يَوْجَعُ** ve **يَيْجَعُ** ve **ياجَعُ**; ve onlardan kimi **الياء**’ı kesreler de der ki: **يِيجَعُ**; ve aynı şekilde dersin: ben **إيجَعُ**’ım; ve sen **تِيجَعُ**’sın. Ve **الوجعاء**: makatın adıdır.
Ve çirkin bir dil (kullanım); ve onlardan kimi der ki: **وجع يجع**.
Ve falan için **توجّعت**; ona, başına inen bir hoşnutsuzluktan dolayı acıdığında. Ve denilir: falanı vurarak **أوجعت**; ve onu acı veren bir vuruşla vurdum; ve başım beni **يُوجِعُ**.

**عيج**:
**العَيْجُ**: bir şeye aldırışın benzeri ve ona yöneliştir. Dersin: onunla **عِجْتُ**; **يعيج** **عَيْجاً**. Ve eğer **عيجوجة** denilseydi doğru olurdu. Ve onun sözüyle **عِجْتُ** etmedim: aldırış etmedim. Dedi ki:
Onun için, onunla **أَعيجُ** edeceğim bir şey görmedim.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العَوَج، بالتحريك: مصدر قولك عَوِج الشيء بالكسر فهو أعْوَجُ. والاسم العِوَجُ بكسر العين. قال ابن السكيت: وكلُّ ما كان ينتصب كالحائط والعود قيل فيه عَوَجٌ بالفتح، والعِوَجُ بالكسر ما كان من أرضٍ أو دينٍ أو معاشٍ؛ يقال: في دِينِهِ عِوَجٌ. والعَوْجاءُ: الضامرة من الإبل. قال طرفة:
بِعَوْجاءَ مِرْقالٍ تَروحُ وتغتدي
والعَوْجاءُ: القَوسَ، ورجلٌ أعْوَجُ بيِّن العَوَج، أي سيِّء الخلق. وعُجْتُ بالمكان أعوجُ، أي أقمت به. وعُجْتُ غيري بالمكان أعوجهُ، يتعدَّى ولا يتعدَّى، وعُجْتُ البعير أعوجهُ عَوْجاً ومَعاجاً، إذا عَطَفت رأسَه بالزمام. وانْعاجَ عليه، أي انعطف. والعائِجُ: الواقف. وذكر ابنُ الأعرابي: فلان ما يَعوج عن شيء، أي ما يرجع عنه. واعْوَجَّ الشيء اعْوِجاجاً. يقال: عصا مُعْوَجَّةٌ؛ ولا تقل مِعْوَجَّةٌ بكسر الميم. وعوَّجتُ الشيء فتعوَّج. والعاجُ: عظم الفيل، الواحدة عاجَةٌ. قال سيبويه: يقال لصاحب العاج عوَّاج. وعاج: زجرٌ للناقة. قال الشاعر:
كأنِّيَ لم أزجُرْ بعـاجِ نَـجـيبَةً		ولم ألق عن شَحْطٍ خليلاً مُصافيا

##### Türkçe

**العَوَج**، harekeleme ile: “Senin ‘**عَوِج** şey’ demen”in mastarıdır; kesre ile (söylenir), o hâlde o **أعْوَجُ**dur. İsim ise **العِوَجُ**dur; **العين**’in kesresiyle. İbnü’s-Sikkît dedi ki: Duvar ve değnek gibi dik duran her şey hakkında fetha ile **عَوَجٌ** denir; kesre ile **العِوَجُ** ise yerden yahut dinden yahut geçimden olan şeydir; “Onun dininde **عِوَجٌ** vardır” denir. **العَوْجاءُ**: develerden zayıf olan. Tarafe dedi ki:
بِ**عَوْجاءَ** مِرْقالٍ تَروحُ وتغتدي

Ve **العَوْجاءُ**: yay; ve bir adam **أعْوَجُ**dur, **العَوَج**ı açık (belli)dir; yani kötü huyludur. “**عُجْتُ** yerde, **أعوجُ**” (denir); yani orada ikamet ettim. Ve “**عُجْتُ** başkasını yerde, **أعوجهُ**” (denir); geçişli olur ve geçişsiz olur. Ve “**عُجْتُ** deveyi, **أعوجهُ** **عَوْجاً** ve **مَعاجاً**” (denir); yularla başını büktüğün zaman. Ve “**انْعاجَ** onun üzerine” (denir); yani döndü/büküldü. **العائِجُ**: duran (kimse). İbnü’l-A‘râbî zikretti: Falan, bir şeyden **يَعوج** etmez; yani ondan geri dönmez. Ve şey **اعْوَجَّ** olur, **اعْوِجاجاً**. “**مُعْوَجَّةٌ** değnek” denir; **الميم**’in kesresiyle **مِعْوَجَّةٌ** deme. Ve “Şeyi **عوَّجتُ** de, o da **تعوَّج** oldu.” **العاجُ**: filin kemiği; bir tanesi **عاجَةٌ**dır. Sîbeveyh dedi ki: **العاج** sahibine **عوَّاج** denir. Ve **عاج**: dişi deve için bir azarlamadır (sürme ünlemi). Şair dedi ki:
كأنِّيَ لم أزجُرْ ب**عـاجِ** نَـجـيبَةً		ولم ألق عن شَحْطٍ خليلاً مُصافيا

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والجيم
عجا ، عوج ، جعا ، جوع ، وجع : مستعملات .
عجا : قال الليث : يقال الأمّ تعجو ولدَها : تؤخّر رضاعه عن مواقيته ، ويورث ذلك ولدها وَهْناً وقال الأعشى :
مُشفِقاً قلبُها عليه فما تع
جوه إلا عُفَافَةٌ أو فُواق
قال : والمعاجاة : أَلاَّ يكون للأم لبن يُروِي صبيّها ، فتعاجيه بشيء تعلّله به ساعة . وكذلك إن ولي ذلك منه غير أمّه . والاسم منه العُجْوَة ، والفعل العَجْو . واسم ذلك الولد العَجِيُّ ، والأنثى عجِيَّة ، والجميع العُجايا .
قال : وأمَّا من مُنع اللبن فغُذي بالطعام يقال عُوجِيّ .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم قال : يقال للبن الذي يعاجي به الصبي اليتيم أي يُغْذي به عُجَاوة ، ويقال لذلك اليتيم الذي يغذي بغير لبن أمه : عَجِيٌّ .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : كنت يتيماً ولم أكن عجِيّاً . وأنشد الليث :
إذا شئتَ أبصرتَ من عَقْبهم
يتامى يُعاجَون كالأذؤب
وقال آخر في وصف أولاد الجراد :
إذا ارتحلتْ من منزل خلّفت به
عَجايا يُحاثِي بالتراب صغيرُها
أبو عبيد : العُجاية والعُجاوة لغتان ، وهما قدر مُضغة من لحم تكون موصولة بعَصَبة تنحدر من ركبة البعير إلى الفِرْسِن .
وقال أبو عمرو : العُجاية : عَصَبة في باطن يد الناقة ، وهي من الفَرَس مَضِيغة .
وقال ابن شميل : العُجاية من الفَرَس : العَصَبة المستطيلة في الوظيف ومنتهاها إلى الرسغين وفيها يكون الحَطْم ، قال : والرُسْغ : منتهى العُجاية .
وقال الليث : العُجاية : عَصَب مركّب فيه فُصوص عظام يكون عند رُسغ الدابّة ، قال : وإذا جاع أحدهم دَقَّها بين فهرين فأكلها وقال كعب :
شُمّ العُجَايات يتركن الحصى زِيَمَا
قال : وتجمع على العُجَى ، يصف حوافرها بالصلابة . والعَجْوة : تمر . يقال هو مما غرسه النبي ( صلى الله عليه وسلم ) بيده .
قلت : العَجْوة التي بالمدينة هي الصَيْحابية . وبها ضروب من العجوة ليس لها عُذُوبة الصيحانية ولا رِيّها ولا امتلاؤها .
أبو سعيد : عجا شَدْقَه إذا لواه .
وأخبرني المنذري عن أبي الحسن الشيخي عن الرياشي قال : قال أبو زيد : العَجِيّ : السَيء الغِذَاء .
وأنشدنا :
يسبق فيها الحَمَلَ العجِيّا
رَغْلا إذا ما آنس العِشّيا
قال الرياشي : وقال الأصمعي : قال لنا خلف الأحمر : سألت أعرابياً عن قولهم عجا شِدْقَهُ فقال : إذا فتحه وأماله .
وقال الطِرمّاح يصف صائداً له أولاد لا أمّهات لهم فهم يعاجَون تربية سيّئة :
إن يصب صيداً يكن جُلُّه
لعجايا قُوتُهم باللِّحام
وقال شميل : يقال : لقى فلان ما عَجَاه وما عَظَاه وما أورمه إذا لقي شدَّة وبلاءً .
عوج : الحرانيّ عن ابن السكيت : يقال : ما أعِيج من كلامه بشيء أي ما أعْبأ به . قال : وبنو أسَد يقولون : ما أَعُوج بكلامه أي ما ألتفِت إليه أخذوه من عُجت الناقة . ويقال ما عِجْتُ بَخَبرِ فلان ولا أعيج به ، أي لم أستشفِ به ولم أسْتَيْقِنُه ، وشربت شربة من ماء فما عِجْتُ به أي لم أنتفع به .
وأخبرني المنذري عن أبي العباس عن ابن الأعرابي أنه أنشده :
ولم أر شيئاً بعد ليلى ألَذُّه
ولا مشربا أَرْوَى به فأعيجُ
أي أنتفع به .
وقال ابن الأعرابي : يقال : ما يعيج بقلبي شيء من كلامك ، وقال في موضع آخر : عاج يَعُوج إذا عَطَف . وعاج يعيج إذا انتفع بالكلام وغيره . ويقال : ما عِجْتُ منه بشيء ، قال : والعَيْج : المنفعة .
عمرو عن أبيه قال : العِياج : الرجوع إلى ما كنتَ عليه . ويقال ما أَعُوج به عُووجاً . وقال : ما أعيج به عُيُوجاً أي ما أكترث له ولا أباليه .
وقال الليث العَوْج : عطف رأس البعير بالزمام أو الحِطام . تقول : عُجْت رأسه أعُوجه عَوْجاً : قال : والمرأة تعوج رأسها إلى ضجيعها .
وقال ذو الرمّة يصف جواريَ قد عُجْن إليه رؤوسهنّ يوم ظَعْنهن فقال :
حتى إذا عُجْن من أجيادهنّ لنا
عَوْج الأخِشَّة أعناق العناجيج
أراد بالعناجيج جِيَاد الرِكاب ههنا ، واحدها عُنْجوج ، ويقال لجياد الخيل عناجيج أيضاً .
ويقال عُجْته فانعاج أي عطفته فانعطف .
وقال غيره : يقال : عاج فلان فرسه إذا عطف رأسه ومنه قول لَبيد :
فعاجوا عليه من سواهِمَ ضُمَّرٍ
سلمة عن الفراء في قول الله جلّ وعزّ :
قال : والعِوَج بكسر العين في الدين ، وفيما كان التعويج فيه يكثر مثل الأرض ومثل قولك : عُجت إليه أَعُوج عِيَاجا وعوَجاً .
وأنشد :
قفا نسأل منازل آل ليلى
متى عِوَج إليها وانثناء
قال : وقوله جلّ وعزّ : ( يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِىَ لاَ عِوَجَ لَهُ ) ( طاه : 108 ) أي يتبعون صوت الداعي للحشر لا عوج له يقول : لا عِوَجَ للمدعوّين عن الداعي ، فجاز أن يقول ( له ) لأن المذهب إلى الداعي وصوته . وهو كما تقول دعوتني دعوة لا عِوَج لك عنها أي لا أعُوج لك ولا عنك . قال : وكل قائم يكون العوج فيه خلقة فهو عَوَجٌ .
وأنشد ابن الأعرابي في مثله :
في نابه عَوَجٌ يخالف شِدْقه
قال والحائط والرُّمْحُ وكل ما كان قائماً يقال فيه : العَوَج . ويقال : شجرتك فيها عَوَج شديد .
قلت : وهذا لا يجوز فيه وفي أمثاله إلاَّ العَوَجُ .
وقال الأصمعيّ : يقال هذا شيء معوجٌّ وقد اعوجّ اعوجاجاً على افعلّ افعلالاً . ولا تقول معوَّج على مفعَّل إلا لعُود أو شيء رُكِّب فيه : العاج .
قلت : وغيره يجيز عوّجت الشيء تعويجاً إذا حنيته ، وهو ضد قوّمته . فأمّا ما انحنى من ذاته فيقال : اعوجّ اعوجاجاً ، ويقال عُجْته فانعاج أي عطفته فانعطف ، ومنه قول رؤبة :
وانعاج عُودي كالشظيف الأخشن
ويقال عَوِجَ الشيء يَعْوَجُ عَوَجاً فهو أعوج لكلّ ما يُرَى ، والأنثى عوجاء ، والجماعة عُوج ، ويقال لقوائم الدابة : عَوج ، ويستجبّ ذلك فيها . يقال : نخيل عُوج إذا مالت .
وقال لبيد يصف عَيْر وأُتُنَهُ وسَوقه إيّاها :
إذا اجتمعت وأَحوذ جانبيها
وأوردها على عُوج طِوال
فقال بعضهم : معناه : أوردها على نخل نابتة على الماء قد مالت ، فاعوجَّت لكثرة حَمْلها ؛ كما قال في صفة النخل :
غُلبٌ سواجد لم يدخل بها الحصر
وقيل معنى قوله : أوردها على عُوج طوال أي على قوائمها العُوج ، ولذلك قيل للخيل : عُوج ، ويقال ناقة عوجاء إذا عَجِفت فاعوجَّ ظهرها ؛ وامرأة عوجاء إذا كان لها ولد تَعُوج إليه لترضعه ، ومنه قول الشاعر :
إذا المُرْغِث العوجاء بات يَعُزُّها
على ثديها ذو وَدْعتين لَهُوج
والخيل الأعوجيّة منسوبة إلى فحل كان يقال له : أعوج ، يقال : هذا الحِصَان من بنات أعوج .
وقال الليث : العاج : أنياب الفِيَلة ، قال ولا يسمى غير الناب عاجاً .
وقال شمر : يقال للمَسكِ : عاج . قال وأنشدني ابن الأعرابي :
وفي العاج والحِنّاء كفٌّ بنانُها
كشحم النَقَا لم يعطها الزند قادح
أراد بشحم النقا دوابَّ يقال لها : الحُلَك .
ويقال لها : بنات النقا يشبَّه بها بنان الجواري للينها ونَعْمتها .
قلت : والدليل على صحة ما قال شمر في العاج أنه المَسكُ ما جاء في حديث مرفوع أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال لثَوبان : ( اشتر
لفاطمة سواراً من عاج ) ، لم يُرد بالعاج ما يُخْرط من أنياب الفِيَلة ؛ لأن أنيابها مَيْتَةٌ ، وإنما العاج الذُّبْلُ وهو ظهر السُّلَحْفاة البحرية .
وقال ابن شميل المَسَك من الذَّبْل ومن العاج كهنئة السوار تجعله المرأة في يديها فذاك المَسَك . قال : والذَّبْلُ . القرون فإذا كان من عاج فهو مَسَك وعاج ووَقْفٌ ، فإذا كان مِن ذَبْلٍ فهو مَسَكٌ لا غير . وقال الهذلي :
فجاءت كخاصي العَيْرِ لم تَحْلَ عاجةً
ولا جاجة منها تلوح على وشم
فالعاجة : الذَّبلة ، والجاجة : خرزة لا تساوي فَلْساً .
وقال الليث : عُوجُ بن عُوق رجل ذُكِرَ من عِظَم خَلْقِه شناعةٌ ، وذُكر أنه ولد في منزل آدم فعاش إلى زمن موسى ، وأنه هلك على عِدَّان موسى ( صلى الله عليه وسلم ) قال الليث : ويقال ناقة عاج إذا كانت مِذعان السير ليّنة الانعطاف ، ومنه قوله :
تَقَدَّى بي الموماةَ عاجٌ كأنها
قال : ويقال للناقة في الزجر : عَاج بلا تنوين ، وإن شئت جزمت على توهّم الوقوف ، يقال : عجعجت بالناقة إذا قلت لها : عاج عاج . قال : وذُكر أن عوْج بن عُوق كان يكون مع فراعنة مصر ، ويقال : كان صاحب الصخرة التي أراد أن يُطْبقَها على عسكر موسى ج ، وهو الذي قتله موسى صلوات الله عليه .
وقال أبو عبيد : يقال للناقة عاجٍ وجاهٍ بالتنوين .
وقال أبو الهيثم فيما قرأت بخطّه : وَكلّ صوت يُزجَر به الإبل فإنه يخرج مجزوماً ، إلا أن يقع في قافية فيحوّل إلى الخفض ، تقول في زجر البعير ؛ حَلْ حَوْب ، وفي زجر السبع : هَجْ هَجْ ، وجَهْ جَهْ ، وجاهْ جاهْ ، قال : فإذا حكيت ذلك قلت للبعير : حَوْبَ أو حَوْبِ ، وقلت للناقة : حَلْ حَلْ ، وقلت لها حَلٍ ، وأنشد :
أقول للناقة قولي للجمل
أقول حَوْبٍ ثم أثنيها بِحَل
فخفض حَوْب ونوّنه عند الحاجة إلى تنوينه .
وقال آخر :
قلت لها حَلٍ فلم تَحَلْحَلِ
وقال آخر :
وجمل قلت له حاهٍ جاهْ
يا ويله من جمل ما أشقاهْ
وقال آخر :
سفرت فقلت لها هج فتبرقعت
وقال شمر : قال زيد بن كُثْوة : من أمثالهم : الأيام عُوج رواجع ، يقال ذلك عند الشماتة ، يقولها المشموت به ، أو تقال عنه ، وقد يقال عند الوعيد والتهدُّد .
قلت : عُوج ههنا جمع أعوج ، ويكون جمع عَوْجاء ، كما يقال أصور وصُور ، ويجوز أن يكون جمع عائج ؛ فكأنه قال : عُوُج على فُعُل فخفّفه ، كما قال الأخطل :
فهنّ بالبذل لا بُخْلٌ ولا جُود
أراد لا بُخُلٌ ولا جُوُدٌ .
جوع : قال الليث : الجُوع : اسم للمخمصة ، والفعل جاع يجوع جَوْعاً وجَوْعة ، ويقال : رجل جائع وجَوْعان ، ورجل جائع نائع ، والمَجاعة : عامٌ فيه جوع ، ويقال أجعته وجوّعته فجاع يجوع جوعاً .
وقال الشاعر :
أجاع الله من أشبعتموه
وأشبع مَنْ بجوْركمُ أُجيعا
وقال الآخر :
كان الْجُنَيْد وهو فينا الزُّمَّلِقْ
مجوَّعَ البطن كِلاَبِيَّ الْخُلُقْ
وقال أبو زيد : تقول العرب جُعت إلى لقائك وعطِشت إلى لقائك .
وقال أبو سعيد : المستجيع الذي يأكل كل ساعة الشيء بعد الشيء ، وفلان جائع القِدْر إذا لم تكن قدره ملأى ، وامرأة جائعة الوِشاح إذا كانت ضامرة البطن ، ويجمع الجائع جياعاً ، ورجل جوعان وامرأة جَوْعى ، ويقال تَوَحَّشْ للدواء وتجَوَّعْ للدواء أي لا تستوفِ الطعام .
وجع : قال الليث : الوَجَع : اسم جامع لكل مرض مؤلم ، يقال : رجل وجِع وقوم وَجَاعى ، ونسوة وجاعى وقوم وَجِعون ، وقد وَجِعَ فلانٌ رَأْسَهُ أو بَطْنَه ، وفلان يَوْجَعُ رَأْسَه ، وفيه لغات ، يقال : يَوْجَع ، ويَيْجع ، وياجَع ، ومنهم من يكسر الياء فيقول يِيجَعُ ، وكذلك تقول : أنا أيْجَع وأنتِ تَيْجع .
قال : ولغة قبيحة ، منهم من يقول : وجِع يَجِع ، قال : وتقول : أنا أَوْجَع رأسي ، ويَوْجعني رأسي ، وأوجعت فلاناً ضرباً وَجِيعاً ، وتوجّعت لفلان ممَّا نزل به إذا رَثَيت له من مكروه نازل به .
وقال غيره : يقال ضرب وجيع أي موجِع ، كما يقال عذاب أليم بمعنى مؤلم ، وقيل : ضرب وجيع : ذو وَجَع ، وأليم : ذو ألم .
وقال الليث وغيره : الوجعاء : الدُبُر ممدودة ، وأنشد :
أنِفت للمرء إذ نيكت حليلته
وإذ يشدّ على وجعائها الثفَرُ
أغشى الحروب وسر بالي مضاعفة
تغشى البنان وسيفي صارم ذكر
وروى سلمة عن الفراء : يقال للرجل : وَجِعْتَ بَطْنَكَ مثل سَفِهْتَ رَأْيَكَ ورَشِدْتَ أمرك .
قال : وهذا من المعرفة التي هي كالنكرة : لأن قولك : ( بطنك ) مُفَسِّر ، وكذلك : غَبِنْتَ رأيك ، والأصل فيه : وجع رأسُك ، وألم بطنُك ، وَسَفه رأيُك ونفسُك ، فلما حُوّل الفعل خرج قولك : وجعت بطنك وما أشبهه مفسراً ، قال وجاء هذا نادراً في أحرف معدودة .
وقال غيره : إنما نصبوا وجعت بطنك بنزع الخافض منه ، كأنه قال : وَجعت من بطنك ، وَكذلك سفهت في رأيك ، وهذا قول البصريين ، لأن المفسِّرات لا تكون إلا نكرات .
وتجمع الوجعاء : الدبر وَجْعاوات .
جعا : أهمله الليث .
وَروى أبو العباس عن عمرو بن أبي عمرو
عن أبيه أنه قال : الْجَعْو : الطين ، قال وَيقال جعّ فلان فلاناً إذا رماه بالجَعْو وَهو الطين .
وقال الليث العَيْج : شبه الاكتراث ، وَأنشد :
وَما رأيت بها شيئاً أعِيج به
إلا الثمام وَإلا مَوقَدِ النار
ويقال : عاج به يعيج عيجوجة فهو عائج به .
وَروى أبو إسحاق عن هبيرة أنه قال : سمعت علياً يقول نهى رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) عن الجِعة .
وَفي الحديث ( الجِعَة شراب يصنع من الشعير وَالحنطة حتى يُسكر ) .
وَقال أبو عبيد : الجعة من الأشربة وَهو نبيذ الشعير .

##### Türkçe

باب العين والجيم
**عجا** ، **عوج** ، **جعا** ، **جوع** ، **وجع** : kullanımdadır.

**عجا** : Leys dedi: “**الأمّ تعجو ولدَها**” denir: emzirmesini vakitlerinden geciktirir; bu da çocuğuna zayıflık miras bırakır. A‘şâ dedi ki:
Müşfik olarak kalbi onun üzerinedir; artık onu geciktirmez
ancak bir **عُفَافَةٌ** yahut bir **فُواق** (müddeti) kadar.

Dedi: **المعاجاة**: annenin, çocuğunu doyuracak sütü olmaması; onu, bir saat oyaladığı bir şeyle oyalamasıdır. Aynı şekilde, bunu annesi olmayan biri onun hakkında üstlenirse de böyledir. Bunun adı **العُجْوَة**’dir; fiil **العَجْو**’dur. O çocuğun adı **العَجِيُّ**; dişisi **عجِيَّة**; hepsi **العُجايا**’dır.

Dedi: Sütten men edilip yemekle beslenen kimseye **عُوجِيّ** denir.

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi; dedi: Yetim çocuğun kendisiyle oyalandığı, yani kendisiyle beslendiği süte **عُجَاوة** denir; annesinin sütü dışında bir şeyle beslenen o yetime de **عَجِيٌّ** denir.

Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki şöyle dedi: “Yetimdim ve **عجِيّاً** değildim.” Leys şu beyti okudu:
İstersen onların ardlarından görürsün,
yetimler; kurtlar gibi **يُعاجَون** (oyalanıp beslenirler).

Başka biri çekirge yavrularını vasfederken dedi ki:
Bir menzilden göçtüğünde, orada bırakır
**عَجايا**; küçüğü toprağı savurur.

Ebû Ubeyd: **العُجاية** ve **العُجاوة** iki lehçedir; ikisi de, devenin dizinden **الفِرْسِن**’e inen bir sinire bağlı bulunan, etten bir lokma miktarıdır.

Ebû Amr dedi: **العُجاية**: dişi devenin elinin iç tarafında bir sinirdir; attan olanı **مَضِيغة**’dir.

İbn Şümeyl dedi: Attan olan **العُجاية**: **الوظيف**’te uzamış sinirdir; sonu iki **الرسغ**’e kadardır; **الحَطْم** onda olur. Dedi: **الرُسْغ**: **العُجاية**’nin sonudur.

Leys dedi: **العُجاية**: içinde kemik boğumları bulunan, binek hayvanının **رُسغ**’i yanında olan bileşik bir sinirdir. Dedi: Onlardan biri acıkınca onu iki **فهر** arasında ezer de yer. Ka‘b dedi ki:
**شُمّ العُجَايات** çakılı **زِيَمَا** bırakırlar.

Dedi: **العُجَى** üzerine cem‘ olunur; toynaklarını sertlikle vasfeder. **العَجْوة**: hurmadır. “Bu, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) eliyle diktiğindendir” denir.

Ben dedim: Medine’deki **العَجْوة** **الصَيْحابية**’dir. Orada, **الصيحانية**’nin tatlılığına, sululuğuna ve dolgunluğuna sahip olmayan **العجوة** çeşitleri vardır.

Ebû Saîd: **عجا شَدْقَه**: onu büktüğünde (denir).

Münzirî bana Ebû’l-Hasen eş-Şeyhî’den, o da er-Riyâşî’den haber verdi; dedi: Ebû Zeyd dedi: **العَجِيّ**: kötü beslenendir.

Bize şu okundu:
Orada **العجِيّا** kuzuyu geçer,
**رَغْلا**; akşamı sezdiğinde.

Riyâşî dedi: Asma‘î dedi: Halef el-Ahmer bize dedi ki: “Onların ‘**عجا شِدْقَهُ**’ sözünü bir bedevîye sordum.” Dedi: “Onu açıp yana eğdiğinde.”

Tırimmâh, anneleri olmayan yavruları bulunan bir avcıyı vasfeder; onlar kötü bir terbiye ile **يعاجَون**:
Eğer av vurursa, onun çoğu
**لعجايا** için olur; onların azığı etlerledir.

Şümeyl dedi: “Falan, **ما عَجَاه** ve **ما عَظَاه** ve **ما أورمه** ile karşılaştı” denir; şiddet ve belâ ile karşılaştığında.

**عوج** : Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: “**ما أعِيج من كلامه بشيء**” denir; yani onunla hiçbir şeye aldırmam. Dedi: Benû Esed “**ما أَعُوج بكلامه**” der; yani ona dönüp bakmam; bunu “**عُجت الناقة**”dan almışlardır. “**ما عِجْتُ بَخَبرِ فلان ولا أعيج به**” denir; yani onunla içimi ferahlatmadım ve onu kesinleştirmedim. “Sudan bir yudum içtim de **فما عِجْتُ به**” denir; yani onunla faydalanmadım.

Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: ona şu beyti okumuş:
Leylâ’dan sonra hiçbir şeyi daha lezzetli görmedim,
ve kendisiyle kanıp da **فأعيجُ** edeceğim bir içecek de (görmedim).
Yani onunla faydalanırım.

İbnü’l-A‘râbî dedi: “Sözünden kalbime hiçbir şey **ما يعيج**” denir. Başka bir yerde dedi: **عاج يَعُوج**: eğdiğinde. **عاج يعيج**: söz ve başkasıyla faydalandığında. “Ondan hiçbir şeyle **ما عِجْتُ**” denir. Dedi: **العَيْج**: faydadır.

Amr, babasından: **العِياج**: üzerinde bulunduğun şeye geri dönüştür. “Onunla **ما أَعُوج به عُووجاً**” denir. Dedi: “Onunla **ما أعيج به عُيُوجاً**” yani ona aldırmam ve onu umursamam.

Leys dedi: **العَوْج**: devenin başını yularla yahut **الحِطام** ile eğmektir. “Başını **عُجْت**; onu **أعُوجه عَوْجاً**” dersin. Dedi: Kadın da başını yatak arkadaşına doğru eğer.

Zü’r-Rumme, göç günlerinde başlarını ona doğru **عُجْن** etmiş cariyeleri vasfederek dedi ki:
Ta ki, **أجياد**’larından bize doğru **عُجْن** ettiklerinde,
**عَوْج الأخِشَّة**; **العناجيج**’in boyunları.

Burada **العناجيج** ile bineklerin iyi atlarını kastetti; tekili **عُنْجوج**’dur. İyi cins atlara da **عناجيج** denir.

“Onu **عُجْته** de **فانعاج**” denir; yani onu eğdim de eğildi.

Başkası dedi: “Falan, atının başını eğdiğinde **عاج فلان فرسه**” denir; bundan Lebîd’in sözü:
Onun üzerine, zayıf (at) sürülerinden başkalarıyla birlikte eğildiler.

Seleme, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında Ferrâ’dan:
Dedi: **العِوَج** (ayn’ın kesresiyle) dinde olur; eğriliğin çokça bulunduğu şeylerde de olur; yer gibi ve senin “Ona doğru eğildim; **أَعُوج عِيَاجا وعوَجاً**” sözün gibi.

Şu beyti okudu:
Durun, Âl-i Leylâ’nın menzillerini soralım;
ne vakit ona **عِوَج** ve dönüp bükülme (olur)?

Dedi: Allah Teâlâ’nın sözü: **( يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِىَ لاَ عِوَجَ لَهُ )** (Tâhâ: 108) yani haşir için çağıranın sesine uyarlar; onda eğrilik yoktur. Der ki: çağrılanların, çağırandan sapması için **لا عِوَجَ** yoktur; bu yüzden, yöneliş çağırana ve onun sesine olduğundan **( له )** demesi caiz oldu. Bu, senin “Beni, ondan sana sapma olmayan bir çağrıyla çağırdın” demen gibidir; yani sana doğru eğilmem ve senden sapmam. Dedi: Eğrilik onda yaratılış olan her dik şey **عَوَجٌ**’dur.

İbnü’l-A‘râbî bunun benzerinde şu beyti okudu:
Onun azı dişinde **عَوَجٌ** vardır; yanağını karşılar.

Dedi: Duvar, mızrak ve dik olan her şeyde **العَوَج** denir. “Ağacında şiddetli **عَوَج** var” denir.

Ben dedim: Bu ve benzerlerinde ancak **العَوَجُ** caizdir.

Asma‘î dedi: “Bu, **معوجٌّ** bir şeydir” denir; “**اعوجّ اعوجاجاً**” (kalıbı) **افعلّ افعلالاً** üzerinedir. **معوَّج** (kalıbı) **مفعَّل** üzere denmez; ancak bir **عُود** yahut içine **العاج** yerleştirilmiş bir şey için (denir).

Ben dedim: Başkası, bir şeyi büktüğünde “**عوّجت الشيء تعويجاً**”ı caiz görür; bu, “onu doğrulttum”un zıddıdır. Kendi kendine eğilen şeye gelince: “**اعوجّ اعوجاجاً**” denir. “**عُجْته فانعاج**” denir; yani onu eğdim de eğildi. Bundan Rü’be’nin sözü:
Benim değneğim, kaba **الشظيف** gibi eğildi.

“**عَوِجَ الشيء يَعْوَجُ عَوَجاً فهو أعوج**” denir; görülen her şey için. Dişisi **عوجاء**; topluluğu **عُوج**. Binek hayvanının ayaklarına **عَوج** denir; bu onda çirkin sayılır. “Eğildiğinde **نخيل عُوج**” denir.

Lebîd, bir yaban eşeğini, dişilerini ve onları sürüşünü vasfederek dedi ki:
Toplandıklarında ve iki yanını kuşattığında,
onu uzun **عُوج** üzerine suya götürür.

Bazıları dedi: Manası: su üzerinde bitmiş, yükünün çokluğundan eğilip bükülmüş hurmalara götürür; nitekim hurmayı vasfederken dedi ki:
**غُلبٌ سواجد**; içine hasır girmemiş.

Ve denildi ki: “**على عُوج طوال**” sözünün manası: eğri ayakları üzerine; bu yüzden atlara **عُوج** denmiştir. “Sırtı eğilip büküldüğünde **ناقة عوجاء**” denir; “çocuğuna doğru eğilip onu emzirdiğinde **امرأة عوجاء**” denir. Bundan şairin sözü:
**المُرْغِث العوجاء** geceleyin onu aziz tutarsa,
iki **وَدْعة** sahibi, çok emen (çocuk) onun memesinin üzerindedir.

**الخيل الأعوجيّة**: **أعوج** denilen bir aygıra nispetlidir. “Bu aygır, **بنات أعوج**’dendir” denir.

Leys dedi: **العاج**: fillerin dişleridir; dişten başkasına **عاجاً** denmez.

Şemmer dedi: **المَسك**’e **عاج** denir. İbnü’l-A‘râbî bana şu beyti okudu:
**العاج** ve kınada, parmakları bir el;
**النَقَا** yağı gibi; çakmak taşı ona kıvılcım vermemiş.

**شحم النقا** ile, kendilerine **الحُلَك** denilen hayvanları kastetti.

Onlara **بنات النقا** da denir; cariyelerin parmakları, yumuşaklıkları ve incelikleri sebebiyle onlara benzetilir.

Ben dedim: Şemmer’in **العاج**’ın **المَسك** olduğu sözünün doğruluğuna delil, merfû bir hadiste gelen şudur: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) Sevbân’a dedi ki: “Fâtıma için **عاج**’dan bir bilezik satın al.” **العاج** ile, fillerin dişlerinden tornalananı kastetmedi; çünkü onların dişleri leştir. Ancak **العاج** **الذُّبْلُ**dür; o da deniz kaplumbağasının sırtıdır.

İbn Şümeyl dedi: **المَسَك** **الذَّبْل**’dendir ve **العاج**’dandır; bilezik heyeti gibi; kadın onu ellerine takar; işte o **المَسَك**’tir. Dedi: **والذَّبْلُ**: boynuzlardır. Eğer **عاج**’dan olursa o **مَسَك** ve **عاج** ve **وَقْفٌ** olur; eğer **ذَبْل**’den olursa o **مَسَكٌ** olur, başka değil. Hüzeylî dedi ki:
Dişi yaban eşeğinin hadımı gibi geldi; bir **عاجةً** tatlandırmadı,
ve ondan bir **جاجة** da görünmez; dövme üzerinde parıldar.

**العاجة**: **الذَّبلة**’dir; **الجاجة**: bir **فَلْس** bile etmeyen boncuktur.

Leys dedi: **عُوجُ بن عُوق**: yaratılışının büyüklüğünden çirkinlik olarak zikredilmiş bir adamdır; Âdem’in menzilinde doğduğu, Mûsâ zamanına kadar yaşadığı ve Mûsâ’nın **عِدَّان**’ı üzerine helâk olduğu zikredilmiştir. Leys dedi: Yürüyüşe çabuk uyan, dönüşü yumuşak deveye **ناقة عاج** denir; bundan onun sözü:
Beni çölün ortasında, sanki o…; **عاجٌ** (bir deve) götürdü.

Dedi: Deveyi sürmede “**عَاج**” tenvinsiz söylenir; istersen, duraklama vehmiyle cezmedersin. “Deveyle **عجعجت**” denir: ona “**عاج عاج**” dediğinde. Dedi: **عوْج بن عُوق**’un Mısır firavunlarıyla birlikte olduğu zikredildi; Mûsâ’nın ordusunun üzerine kapatmak istediği kayanın sahibi olduğu söylenir; onu Mûsâ (Allah’ın salâtları onun üzerine olsun) öldüren odur.

Ebû Ubeyd: Deveye tenvinle **عاجٍ** ve **جاهٍ** denir.

Ebû’l-Heysem, kendi hattıyla okuduğum şeyde dedi: Develerin sürülmesinde kullanılan her ses, cezmedilmiş olarak çıkar; ancak kafiyede vâki olursa cerre çevrilir. Deve sürmede: **حَلْ حَوْب** dersin; yırtıcı sürmede: **هَجْ هَجْ** ve **جَهْ جَهْ** ve **جاهْ جاهْ**. Dedi: Bunu hikâye ettiğinde deveye “**حَوْبَ**” yahut “**حَوْبِ**” dersin; dişi deveye “**حَلْ حَلْ**” dersin; ona “**حَلٍ**” de dersin. Şu beyti okudu:
Dişi deveye derim: deveye söyle,
“**حَوْبٍ**” derim, sonra onu **بِحَل** ile ikilerim.

Tenvine ihtiyaç duyduğunda **حَوْب**’u cerretti ve tenvinledi.

Başka biri dedi ki:
Ona “**حَلٍ**” dedim; fakat **تَحَلْحَلِ** etmedi.

Başka biri dedi ki:
Bir deve; ona “**حاهٍ جاهْ**” dedim,
yazık ona; ne bedbaht deve!

Başka biri dedi ki:
Sefer ettim; ona “**هج**” dedim; o da örtündü.

Şemmer dedi: Zeyd b. Küثve dedi: Atasözlerindendir: **الأيام عُوج رواجع**; bu, alay etme sırasında söylenir; alay edilen kimse söyler yahut onun hakkında söylenir; tehdit ve gözdağı sırasında da söylenebilir.

Ben dedim: Buradaki **عُوج**, **أعوج**’un cem‘idir; **عَوْجاء**’ın cem‘i de olur; nitekim **أصور** ve **صُور** denir. **عائج**’in cem‘i olması da caizdir; sanki “**عُوُج**”u **فُعُل** üzere dedi de hafifletti; Ahtal’ın dediği gibi:
Onlar bağışta; ne cimrilik ne cömertlik.
“Ne **بُخُلٌ** ne **جُوُدٌ**”u kastetti.

**جوع** : Leys dedi: **الجُوع**: açlık (muhmase) için bir addır. Fiil: **جاع يجوع جَوْعاً وجَوْعة**. “**رجل جائع** ve **جَوْعان**” denir; “**رجل جائع نائع**” denir. **المَجاعة**: içinde açlık olan yıldır. “Onu aç bıraktım” için **أجعته** ve **جوّعته** denir; o da **فجاع يجوع جوعاً**.

Şair dedi ki:
Allah, doyurduğunuzu aç bıraksın,
ve zulmünüzle aç bırakılanı doyursun.

Diğeri dedi ki:
**الْجُنَيْد** bizdeyken **الزُّمَّلِقْ** idi,
karnı aç bırakılmış; huyu **كِلاَبِيّ**.

Ebû Zeyd dedi: Araplar “Sana kavuşmaya **جُعت**” ve “Sana kavuşmaya susadım” derler.

Ebû Saîd: **المستجيع**: her saat, şeyden sonra şeyi yiyendir. “Falan **جائع القِدْر**” (tencere aç)tır: tenceresi dolu değilse. “Kadın **جائعة الوِشاح**”tır: karnı ince ise. **الجائع**’ın cem‘i **جياعاً**’dır. “**رجل جوعان** ve **امرأة جَوْعى**” denir. “İlaç için ürkek ol ve ilaç için aç kal: **تَوَحَّشْ للدواء وتجَوَّعْ للدواء**” denir; yani yemeği tamamlamayasın.

**وجع** : Leys dedi: **الوَجَع**: acı veren her hastalık için toplayıcı addır. “**رجل وجِع** ve kavim **وَجَاعى**” denir; “kadınlar **وجاعى** ve kavim **وَجِعون**” denir. “Falan, başını yahut karnını **وَجِعَ**” (ağrıdı). “Falan, başını **يَوْجَعُ**” (ağrır). Bunun lehçeleri vardır: **يَوْجَع** ve **يَيْجع** ve **ياجَع** denir. Onlardan kimi yâ’yı kesreler de **يِيجَعُ** der. Aynı şekilde: “Ben **أيْجَع** (ağrırım) ve sen (kadın) **تَيْجع**” dersin.

Dedi: Çirkin bir lehçe: onlardan kimi “**وجِع يَجِع**” der. Dedi: “Başımı **أَوْجَع**” dersin; “başım beni **يَوْجعني**” (ağrıtıyor) dersin. “Falanı acı verici bir vuruşla vurdum” için **أوجعت فلاناً ضرباً وَجِيعاً** denir. “Başına gelen şeyden dolayı ona sızlandım” için **توجّعت لفلان ممَّا نزل به** denir; ona, başına inen hoş olmayan şeyden ötürü acıdığında.

Başkası dedi: “**ضرب وجيع**” denir; yani **موجِع**; nitekim “**عذاب أليم**” denir; yani acı verici. Ve denildi ki: “**ضرب وجيع**”: **ذو وَجَع**; “**أليم**”: **ذو ألم**.

Leys ve başkası dedi: **الوجعاء**: uzatılmış olarak **الدُبُر**’dür. Şu beyit okundu:
Kişi için, eşi cinsel ilişkiye uğratıldığında kıskandım,
ve **الثفَرُ** onun **وجعائها** üzerine bağlandığında.
Savaşlara dalarım; içim kat kat sevinçli,
parmakları kaplar; kılıcım keskin, erkek.

Seleme, Ferrâ’dan rivayet etti: Erkeğe “Karnını **وَجِعْتَ**” denir; “Görüşünü **سَفِهْتَ**” ve “işini **رَشِدْتَ**” gibi.

Dedi: Bu, nekre gibi olan marifettendir; çünkü senin “(**بطنك**)” sözün açıklayıcıdır. Aynı şekilde: “Görüşünü **غَبِنْتَ**.” Aslı: “Başın ağrıdı” (**وجع رأسُك**) ve “karnın acıdı” (**ألم بطنُك**) ve “görüşün ve nefsin sefih oldu” (**وَسَفه رأيُك ونفسُك**). Fiil dönüştürülünce, “Karnını **وجعت**” ve benzerleri açıklayıcı olarak çıktı. Dedi: Bu, sayılı harflerde nadir olarak geldi.

Başkası dedi: “**وجعت بطنك**”ı, ondan harf-i cerri çekip çıkararak nasb ettiler; sanki “karnından ağrıdın” (**وَجعت من بطنك**) dedi. Aynı şekilde “görüşünde sefih oldun” (**سفهت في رأيك**). Bu, Basralıların sözüdür; çünkü açıklayıcılar ancak nekreler olur.

**الوجعاء**’ın cem‘i: **الدبر وَجْعاوات**.

**جعا** : Leys onu ihmal etti.

Ebû’l-Abbâs, Amr b. Ebî Amr’dan, o da babasından rivayet etti: dedi ki: **الْجَعْو**: çamurdur. “Falan, falanı **جعّ** etti” denir: onu **الجَعْو** ile, yani çamurla attığında.

Leys dedi: **العَيْج**: aldırışın benzeri. Şu beyti okudu:
Onda, kendisiyle **أعِيج** edeceğim bir şey görmedim,
ancak **الثمام** ve ancak ateşin ocağı.

“Onunla **عاج به يعيج عيجوجة فهو عائج به**” denir.

Ebû İshâk, Hubeyre’den rivayet etti: dedi ki: Ali’yi işittim; dedi: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) **الجِعة**’den nehyetti.

Hadiste: “**الجِعَة** arpadan ve buğdaydan yapılır; sarhoş edinceye kadar.”

Ebû Ubeyd dedi: **الجعة** içeceklerdendir; o, arpa nebîzidir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والواو وما يثلثهما)
(عوي) العين والواو والياء أصلٌ صحيح يدلُّ على ليٍّ في الشيء وعطْفٍ له.
قال الخليل: عَوَيت الحبلَ عَيَّا، إذا لويتَه. وعَوَيت رأس النّاقة، إذا عُجْتَه([1]) فانعوى. والناقة تَعْوِي بُرَتَها في سَيرها، إذا لوَتْها بخَطْمها. قال رؤبة:
* تَعوِي البُرَى مُستوفِضاتٍ وَفْضا([2]) *
أي سريعات، يصف النُّوقَ في سَيرها. قال: وتقول للرّجُل إذا دعا النّاسَ إلى الفتنة: عوى قوماً، واستعوى. فأمَّا عُوَاء الكلب وغيرِه من السباع فقريبٌ من هذا، لأنّه يَلوِيه عن طريق النَّبْح. يقال عَوَتِ السِّباع تَعوِي عُواءً. وأمّا الكَلْبة المستحرِمة فإنَّها تسمَّى المعاوِيَة، وذلك من العُواء أيضاً، كأنَّها مُفاعلة منه. والعَوَّاء: نجمٌ في السماء، يؤنّث، يقال لها: "عوّاء البَرْد"، إذا طلعت جاءت بالبرد. وليس ببعيد أن تكون مشتقَّةً من العُواء أيضاً، لأنّها تأتي ببردٍ تعوي له الكلاب. ويقولون في أسجاعهم: "إذا طلعت العَوَّاء، جَثَمَ الشتاء، وطابَ الصِّلاء". وهي في هذا السَّجع ممدودة، وهي تمدُّ وتقصر. ويقولون على معنى الاستعارة لسافِلَة الإنسان: العَوَّاء([3]) . وأنشد الخليل:
قياماً يوارُون عَُوَّاتِهِمْ  *** بشتمي وعَُوَّاتُهم أظهرُ([4])
ويروى: "عوراتهم". وقال أيضاً، أنشده الخليل:
فهلاَّ شدَدتَ العَقد أو بِتَّ طاويا *** ولم تَفْرِج العَوّا كما تُفْرَج القُلْبُ([5])
جمع قَليب.
ومن باب العُواء([6]) قولهم للراعي: قد عَاعَى يُعاعِي عاعاةً([7]) . [قال]:
* ولم أستعِرْها من مُعَاعٍ وناعِق([8]) *
(عوج) العين والواو والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على مَيَلٍ في الشَّيء أو مَيْل، وفروعُه ترجع إليه.
قال الخليل: العَوْج: عطفُ رأسِ البعير([9]) بالزِّمام أو الخِطام. والمرأة تَعُوج رأسَها إلى ضجيعها. قال ذُو الرُّمَّة:
خليليّ عُوجَا بارَكَ الله فيكما *** على دارميٍّ من صُدور الرَّكائبِ([10])
وقال:
حتى إذا عُجْن من أجيادهنَّ لنا *** عَوْجَ الأَخشة أعناقَ العَناجيجِ([11])
يعني عطفَ الجواري أعناقَهنّ كما يَعطِف الخِشاش عُنقَ النّاقة. وكلُّ شيءٍ تعطفه تقول: عُجْتُه فانعاج. قال رؤبة:
* وانعاجَ عُودِي كالشَّظيفِ الأخْشَنِ([12]) *
قال الخليل: والعَوَج: اسمٌ لازم لما تراه العُيون في قَضيبٍ أو خشَب أو غيرِه وتقول: فيه عَوَجٌ بيِّنٌ. والعَوَج: مصدر عَوِج يَعْوَج عِوَجاً. ويقال اعوجَّ يعوجُّ اعوِجَاجا وعَوَجاً. فالعَوَج مفتوح في كلِّ ما كان منتصباً كالحائط والعُود، والعِوَج ما كان في بساط أو أمرٍ نحو دينٍ ومَعاش. يقال منه عودٌ أعوجُ بيِّن العَوَج. والنَّعت أعوج وعَوْجاء، والجمع عُوجٌ. والعُوج من الخيل: التي في أرجلها تحنيب. وأمّا الخيل الأعوجيَّة فإنّها تُنسب إلى فرسٍ سابقٍ كان في الجاهليّة، والنِّسبة إليه أعوجيّ. ويقال: هو من بنات أعوج. وقال طفيل:
بَنات الوجيهِ والغُراب ولاحقٍ  *** وأعوج تَنْمي نِسبةَ المتنسِّبِ([13])
ويمكن أن يكون سمِّي بذلك لتحْنيبٍ كان به. وأمّا قولُهم: ناقةٌ عاجٌ، وهي المِذعان في السِّير اللَّيِّنة الانعطاف، فمن الباب أيضاً. قال ذو الرُّمَّة:
تَقَدَّى بي الموماةَ عاجٌ كأنَّها  *** أمامَ المطايا نِقْنِقٌ حين تُذعَر([14])
وإذا عطفوها قالوا: عاجِ عاجِ.
(عود) العين والواو والدال أصلان صحيحان، يدلُّ أحدهما على تثنيةٍ في الأمر، والآخر جنسٌ من الخشب.
فالأوَّل: العَوْد، قال الخليل: هو تثنية الأمر عوداً بعد بَدْء. تقول: بدأ ثُمَّ عاد. والعَوْدة: المَرّة الواحدة. وقولهم عاد فلانٌ بمعروفِه، وذلك إذا أحسَنَ ثم زاد. ومن الباب العِيادة: أن تعود مريضاً. ولآل فلانٍ مَعَادةٌ، أي أمر يغشاهم([15]) النَّاسُ لـه. والمَعَاد: كل شيء إليه المصير. والآخرة مَعادٌ للناس. واللهُ تعالى المبدِئ المُعيد، وذلك أنه أبدأَ الخلْقَ ثم يُعيدهم. وتقول: رأيتُ فلاناً ما يبدئ وما يعيد، أي ما يتكلم ببادئةٍ ولا عائدة([16]) . قال عبيد:
أقفر من أهله عبيدُ  *** فاليومَ لا يُبدِي ولا يُعيدُ([17])
والعِيد: ما يعتاد من خَيالٍ أو هَمٍّ. ومنه المعاوَدَة، واعتياد الرَّجل، والتعوُّد. وقال عنترةُ يصف ظَلِيماً يعتاد بيضَهُ كلَّ ساعة:
صَعْلٍ يعود بذِي العَشَيرةِ بيضَهُ  *** كالعبد ذي الفَرْوِ الطّويلِ الأصلمِ([18])
ويقولون: أعادَ الصّلاةَ والحديثَ. والعَادة: الدُّرْبة. والتَّمادِي في شيء حتَّى يصير لـه سجيّةً. ويقال للمواظب على الشيء: المُعاوِد. وفي بعض الكلام: "الزموا تُقَى الله تعالى واستَعيدوها"، أي تعوَّدوها. ويقال في معنى تعوَّد: أعادَ. قال:
لا يستطيع جَرَّهُ الغَوامضُ	 *** الغَرب غَربٌ بقَرِيٌّ فارضُ
 	إلاّ المُعيداتُ به النواهضُ([19])
يعني النوقَ التي استعادت النَّهْض بالدَّلو. ويقال للشجاع: بَطَلٌ معاوِدٌ، أي لا يمنعُه ما رآه شدّة الحرب أن يعاودها. والقياس في كلِّ هذا صحيح. فأمّا الجمَل المسِنُّ فهو يسمَّى عَوْداً. وممكنٌ أن يكون من هذا، كأنَّه عاوَدَ الأسفار والرِّحَلَ مرّةً بعد مرة.وقد أومأ الخليلُ إلى معنىً آخر فقال: هو الذي [فيه] بقيَّة. فإن كان كذا فلأنَّ لأصحابه([20]) في إعماله عَودةً. والمعنيان كلاهما جيِّدان.
وجمع الجَمَل العَوْد عِوَدة. ويقال منه: عوَّد يُعوِّد تعويداً، إذا بلغ ذلك الوقت. وقال:
هل المجدُ إلاّ السُّودَدُ العَوْد والنَّدَى *** ورأْبُ الثَّأَى والصبرُ عند المَوَاطِنِ([21])
وهذا على معنى الاستعارة، كأنّه أراد السودد القديم. ويقولون أيضاً للطّريق القديم: عَوْد. قال:
عَودٌ على عَوْد لأقوامٍ أُوَلْ  *** يموتُ بالتَّرْك ويحيا بالعَمَلْ([22])
يعني بالعَود الجمل. على عَودٍ، أي طريق قديم. وكذلك الطريق يموت أو يَدرُس إذا تُرك، ويحيا إذا سُلِك. ومن الباب: العائدة، وهو المعروف والصِّلة. تقول: ما أكثَرَ عائدةَ فلانٍ علينا. وهذا الأمر أعْوَدُ من هذا، أي أرفَق.
ومن الباب العِيد: كلُّ يومِ مَجْمَع. واشتقاقُه قد ذكره الخليل من عاد يَعُود، كأنَّهم عادُوا إليه. ويمكن أن يقال لأنَّه يعود كلَّ عامٍ. وهذا عندنا أصحُّ. وقال غيره، وهو قريب من المعنيين: إنّه سمِّي عيداً لأنَّهم قد اعتادوه([23]) . والياء في العِيد أصلها الواو، ولكنها قلبت ياءً لكسرة العين. وقال العجاج:
يعتادُ أرباضاً لها آرِيُّ([24])  *** كما يَعودُ العِيدَ نصرانيُّ
ويجمعون العيدَ أعياداً، ويصغرونه على التغيير عُيَيْد. ويقولون فحلٌ معيدٌ: معتاد للضِّراب. والعِيديَّة: نجائبُ منسوبة، قالوا: نسبت إلى عادٍ. والله أعلم.
وأمّا الأصل الآخَر فالعُود وهو كلُّ خشبةٍ دَقّت. ويقال بل كلُّ خشبة عُود. والعُود: الذي يُتبَخّر به، معروف.
(عوذ) العين والواو والذال أصلٌ صحيح يدلُّ على معنىً واحد، وهو الالتجاء إلى الشَّيء، ثم يُحمَل عليه كلُّ شيء لصق بشيءٍ أو لازَمَه.
قال الخليل: تقول أعوذ بالله، جلَّ ثناؤُه، أي ألجأ إليه تبارك وتعالى، عَوْذاً أو عِياذاً. ذكر أيضاً أنّهم يقولون: فلانٌ عياذٌ لك، أي ملجأ. وقولهم: مَعاذَ الله، معناه أعوذ بالله. وكذا أستعيذ بالله. وقال *رسول الله صلى الله عليه وسلم للتي استعاذت منه: "لقد عُذْتِ بمَعَاذ". قال: والعُوذة والمَعَاذة: التي يُعوَّذ بها الإنسان من فَزَعٍ أو جُنون. ويقولون لكلِّ أنثى إذا وضعت: عائذ. وتكون كذا سبعةَ أيّام. والجمع عُوذ. قال لَبيد:
والعِينُ ساكنةٌ على أطلائِها *** عُوذٌ تأجّلُ بالفَضاء بِهامُها([25])
تأجَّلُ: تَصير آجالاً([26]) ، أي قُطُعاً. وإنّما سمِّيت لما ذكرناه من ملازمة ولِدها إيّاها، أو ملازمتها إيّاه.
(عور) العين والواو والراء أصلانِ: أحدهما يدلُّ على تداوُلِ الشّيء، والآخر يدلُّ على مرضٍ في إحدى عيني الإنسان وكلِّ ذي عينينِ. ومعناه الخلوُّ من النظر. ثم يُحمَل عليه ويشتقُّ منه.
فالأوّل قولهم: تعاوَرَ القومُ فلاناً واعتورُوه ضرباً، إذا تعاوَنُوا، فكلّما كَفَّ واحدٌ ضَربَ آخر. قال الخليل: والتّعاوُرُ عامٌّ في كلِّ شيء. ويقال تعاوَرَت الرِّياحُ رسماً حَتَّى عَفَته، أي تواظبت عليه. قال الأعشى:
دِمنةٌ قفرةٌ تعاوَرَها الصَّيـ  *** ـفُ بريحينِ من صبَاً وشَمالِ([27])
وحكى الأصمعيُّ أو غيره: تعوَّرنا العَوارِيَّ([28]) .
والأصل الآخر العَوَر في العين. قال الخليل: يقال انظُروا إلى عينه العَوراء. ولا يقال لإحدى العينين عَمْياء. لأنّ العَوَر لا يكون إلاّ في إحدى العينين. وتقول: عُرْت عينَه، وعَوّرت، وأعرت، كلّ ذلك يقال. ويقولون في معنى التشبيه وهي كلمةٌ عوراء. قال الخليل: الكلمة التي تهوي في غير عَقْلٍ ولا رَشَد. قال:
ولا تنطقِ العَوراءَ في القومِ سادراً  *** فإنّ لها فاعلم من القوم واعيا([29])
وقال بعضهم: العَوراء: الكلمة القبيحة التي يَمتعض منها الرَّجُل ويَغضب. وأنشد:
وعوراءَ قد قِيلت فلم ألتفِتْ لها  *** وما الكَلِمُ العَوْراء لي بقَبُولِ([30])
ومن الباب العَوَاء، وهو خرقٌ أو شَقٌّ يكون في الثَّوب.
ومن الباب العَوْرة، واشتقاقُها من الذي قدّمْنا ذكره، وأنّه ممّا حُمِل على الأصل، كأنَّ العورةَ شيءٌ ينبغي مراقبتُه لخلوّه. وعلى ذلك فُسِّرَ قوله تعالى: ﴿يَقُولُونَ إنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ ومَا هِيَ بِعَوْرَةٍ﴾  [الأحزاب 13]، قالوا: كأنَّها ليست بحَريزة([31]) . وجمع العَورةِ عَوْرات. قال الشَّاعر([32]) :
في جَميعٍ حافِظي عَوْراتهِمْ  *** لا يهُمُّمون بإدعاقِ الشَّلَلْ([33])
الإدعاق: الإسراع. والشَّلَل: الطَّرْد. ويقال في المكان يكون عورة: قد أَعْوَرَ يُعْوِر إعوارًا. قال الخليل: ولو قلت أعار يُعير إعارةً جاز في القياس، أي صار ذا عورةٍ. ويقال أعورَ البيتُ: صارت فيه عَورةٌ. قال الخليل: يقال: عَوِرَ يَعْوَرُ عَوَراً. فعورةٌ، في قولـه تعالى: ﴿إنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ﴾ [الأحزاب 13]، قال الخليل: نعتٌ يخرجُ على العِدَّة والتّذكير والتّأنيث، وعورةٌ مجزومة على حالٍ واحد في الجمع والواحد، والتأنيث والتذكير، كقولك رجلٌ صوم وامرأة صوم، ورجالٌ صَوم ونساءٌ صوم. فأمّا قولهم إنّ العَوَر تَرْكُ الحقّ، وإنشادُهم قول العجّاج:
قد جبَرَ الدِّينَ الإلهُ فجبَرْ  *** وعَوّرَ الرّحمنُ مَنْ ولّى العَوَرْ([34])
فالقياس غير مقتضٍ للَّفظ الذي ذُكر من ترك الحقّ، وإنما أراد العجّاج العَوَر الذي هو عَوَرُ العين، يضربُه مثلاً لمن عَمِيَ عن الحق فلم يهتدِ له.
وأما قولُ العرب: إنّ لفلان من المال عائرةَ عينٍ، يريدون الكثرة، فمعناه المعنى الذي ذكرناه، كأنَّ العينَ تَتحيَّر عند النظر إلى المال الكثير فكأنَّها عَوْرة. ويقولون عوَّرْتُ عينَ الركِيَّة، إذا كبَسْتَها حتى نَضَب الماء. والمكانُ المُعْوِر: الذي يُخاف فيه القَطْع.
(عوز) العين والواو والزاء كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على سوءِ حالٍ. من ذلك العَوَز: أن يُعوز الإنسانَ الشيءُ الذي هو محتاجٌ إليه، يرومُه ولا يتهيَّأ له.
يقال: عازَني([35]) . وأعْوَز الرّجُل: ساءت حالُه. ومن الباب المِعْوَز، والجمع مَعَاوِز، وهي الثِّياب الخُلْقَان والخِرَقُ التي تدلُّ على إعواز صاحِبها. قال الشّماخ:
إذا سقط الأنداء صِينَتْ وأُشْعِرَتْ  *** حَبِيراً ولم تُدْرَجْ عليها المَعَاوِزُ([36])
فأمّا العزّة([37]) …
(*عوس) العين والواو والسين كلمةٌ قد ذكرها أهلُ اللُّغة، وقياسُها قياسٌ صحيح بعيد. قالوا: العَوَاساء: الحامل من الخنافس، وأنشدوا:
* بِكراً عَوساءَ تَفَاسَى مُقْرِبا([38]) *
أي دنا أن تضع حَمْلها. ويقولون: العَوَسانُ والعَوْس: الطّوَفان باللّيل. ويقولون أيضاً: الأعوس: الصَّيْقَل. والأعوس: الوصَّاف للشيء. وكلُّ هذا مما لا يكاد القلبُ يسكُن إلى صحَّته.
(عوص) العين والواو والصاد أُصيلٌ يدلُّ على قِلّة الإمكان في الشيء. يقال اعتاصَ الشيءُ، إذا لم يُمكِنْ. والعَوَص مصدر الأعوص والعَويص. ومنه كلامٌ عويص، وكلمةٌ عَوصاء. وقال:
* أيُّها السَّائلُ عن عوصائها *
ويقال أعْوَص في المنطق وأعْوَص بالخَصْم([39]) ، إذا كلّمهُ بما لا يَفْطِن له. قال لبيد:
فلقد أَعْوِصُ بالخَصْم وقد *** أملا الجَفْنَة من شحم القُلَلْ([40])
ومن الباب: اعتاصت الناقة، إذا ضربها الفحل فلم تحمِل من [غير([41]) ] عِلّة.
(عوض) العين والواو والضاد كلمتان صحيحتان، إحداهما تدلُّ على بدل للشيء، والأخرى على زمان.
فالأولى: العِوَض، والفعل منه العَوْض، قال الخليل: عاضَ يَعُوضُ عَوْضاً وعِياضاً، والاسم العِوَض، والمستعمل التَّعويض([42]) ، تقول: عوّضتُه من هِبَته خيراً. واعتاضَنِي فلانٌ، إذا جاء طالباً للعِوَض والصِّلَة. واستعاضني، إذا سألك العِوَض. وقال رؤبة:
نعم الفتى ومَرْغَبُ المعتاضِ  *** والله يجزي القَرْض بالإقراضِ([43])
وتقول: اعتضت ممّا أعطيتُ فلاناً وعُضْت، أصبت عِوَضاً. وقال:
يا ليلَ أسْقاكِ البُرَيْقُ الوامِضُ  *** هل لكِ والعارضُ منك عائضُ
* في مائةٍ يُسْئرُ منها القابضُ([44]) *
ومعناه أنّه خَطَبها على مائةٍ من الإبل ثم قال لها: وأنا آخُذُك فأنا عائض، قد عُضْت، أي صار الفَضْلُ لي والعِوَضُ بأخْذِيكِ.
والكلمة الأخرى: قولهم عَوْضُ، واختُلِفَ فيها، فقال قوم هي كلمةُ قَسمٍ. وذُكر عن الخليل أنَّه قال: هو الدهر والزَّمان. يقول الرجلُ لصاحبه: عَوْضُ لا يكون ذلك، أي أبداً. ثم قال الخليل: لو كان عَوْضُ اسماً للزَّمان لَجَرَى بالتنوين([45]) ، ولكنه حرفٌ يراد بها القَسَم، كما أنَّ أجَلْ ونَعَمْ ونحوهما لمّا لم يتمكَّنُ حُمِلَ على غير الإعراب. وقال الأعشى:
رَضِيعَيْ لِبَانٍ ثديَ أمٍّ تقاسما  *** بأسحَمَ داجٍ عَوْضُ لا نتفرَّقُ([46])
والله أعلم بالصواب([47])
--------------ـــ
([1]) في الأصل: "عجبتها"، صوابه من المجمل.
([2]) ديوان رؤبة 80 واللسان (وفض، عوى) .
([3]) وردت في المجمل بالقصر، وقال: "لا أعلمها إلا مقصورة". وكذا جاءت في اللسان مقصورة، وفي القاموس بالقصر والمد.
([4]) هذا لا يصلح شاهداً لما قبله، وإنما هو شاهد للعوة بضم العين وفتحها.
([5]) أنشده محرفاً في اللسان (عوى).
([6]) في الأصل: "وهو من باب العواء".
([7]) ويقال أيضاً: "معاعاة".
([8]) صدره كما في اللسان (عوى) : * وإن ثيابي من ثياب محرق *
([9]) في الأصل: "عطف إلى رأس البعير"، صوابه في المجمل واللسان.
([10]) ديوان ذي الرمة 54.
([11]) ديوان ذي الرمة 72 واللسان (عوج). وصواب إنشاده: "تسقي". ومفعوله هذا الفعل قوله في البيت التالي:
صوادي الهام والأحشاء خافقة  *** تناول الهيم أرشاف الصهاريج
([12]) ديوان رؤبة 161 واللسان (عوج، شظف).
([13]) ديوان طفيل 22 واللسان (وجه) وخيل ابن الكلبي 9.
([14]) البيت ليس في ديوان ذي الرمة ولا ملحقاته. انظر قصيدته على هذا الروي في 222-239. وأنشد صدره في اللسان (عوج) محرفاً.
([15]) في الأصل: "يغشيهم". وفي اللسان: "أي مصيبة يغشاهم الناس في مناوح أو غيرها، يتكلم به النساء. يقال خرجت إلى المعادة والمعاد والماثم".
([16]) في الأصل: "ولا عادية"، صوابه في اللسان.
([17]) ديوان عبيد 3.
([18]) البيت من معلقته المشهورة.
([19]) الرجز في اللسان (عود، غمض) والمخصص (12: 75).
([20]) في الأصل: "إلى أصحابه".
([21]) البيت للطرماح في ديوانه 173 واللسان (عود).
([22]) الرجز ليشير بن النكث، كما في اللسان (عود).
([23]) في الأصل: "اعتادوهم".
([24]) صوابه إنشاده: "واعتاد" كما في ديوان العجاج 69 واللسان (عود).
([25]) من معلقته المشهورة.
([26]) الآجال: جميع إجل بالكسر، وهو القطيع. وفي الأصل"، أجلالاً"، تحريف.
([27]) ديوان الأعشى 3 واللسان (عور).
([28]) ويقال أيضاً: تعاورنا العواري تعاوراً. وقد اقتصر على هذه اللغة في المجمل.
([29]) في الأصل: "أوعيا".
([30]) البيت لكعب بن سعد الغنوي، من قصيدة لـه في الأصمعيات 60-61 ليبسك. وروايته هنا تطابق روايته هناك. وأنشده في اللسان (عور) بدون نسبة برواية: "وما الكلم العوران لي بقتول". وقال: "وصف الكلم بالعوران لأنه جمع وأخبر عنه بالقتول وهو واحد لأن الكلم يذكر ويؤنث، وكذلك كل جميع لا يفارق واحده إلا بالهاء لك فيه كل ذلك".
([31]) حريزة أي حصينة، وفي الأصل: "بجزيرة"، تحريف.
([32]) هو لبيد، كما سبق في حواشي (دعق)، والبيت ليس في ديوانه. وقد سبق إنشاد عجزه في (دعق، شلل).
([33]) لابن منظور كلام على البيت في (دعق).
([34]) مطلع أرجوزة له في ديوانه 15 يمدح بها عمر بن عبيد الله بن معمر.
([35]) في اللسان: "قال ابن سيده: يقال عازني الشيء وأعوزني: أعجزني على شدة حاجة".
([36]) ديوان الشماخ 50 واللسان (حبر) وشروح سقط الزند 419، 1554.
([37]) كذا في الأصل. ولعله يريد: "فأما العوز، وهو الحب من العنب فقد سبق قولنا إن أسماء النبات ليس مما يطرد فيه القياس".
([38]) الحيوان (3: 501) واللسان (عوس، فسى) والمخصص (2: 18) والمقصور والممدود لابن ولاد 78 والغريب المصنف 157، 244 مخطوطة دار الكتب.
([39]) في الأصل: "بالختم"، صوابه في اللسان.
([40]) ديوان لبيد 12 طبع سنة 1881 واللسان (عوص).
([41]) التكملة من اللسان. وفي المجمل: "فلم تحمل ولا علة بها".
([42]) أي الذي يكثر استعماله، هو عوضه لا عاضه. وهذه العبارة تصحح ما في اللسان (عوض) من قوله: "والمستقبل التعويض" وقد حار فيها مصححه.
([43]) ديوان رؤبة 82. وهو في اللسان بدون نسبة.
([44]) لأبي محمد الفقعسي، كما في اللسان (عوض). وانظر المخصص (12: 251).
([45]) في الأصل: "يجري بالتنوين"، صوابه من المجمل.
([46]) ديوان الأعشى: 150 واللسان (سحم، عوض)، وقد سبق إنشاده في (سحم)
([47]) أهمل المصنف بعد هذا بعض المواد من باب العين والواو، وهي كما في المجمل (عوف)، (عوق)، (عول)، (عوم)، (عون)، (عوه) .

ـ

##### Türkçe

(**باب العين والواو وما يثلثهما**)
(**عوي**) **العين** ve **الواو** ve **الياء** sahih bir asıldır; şeyde bir bükme ve ona bir eğme anlamına delâlet eder.
**الخليل** dedi: **عَوَيت** ipi **عَيَّا**, onu büktüğün zaman. Ve **عَوَيت** devenin başını, onu **عُجْتَه** ettiğin zaman; böylece o **فانعوى** oldu. Ve deve, yürüyüşünde **بُرَتَها**’sını **تَعْوِي**, onu **بخَطْمها** ile büktüğü zaman. **رؤبة** dedi:
* **تَعوِي البُرَى مُستوفِضاتٍ وَفْضا** *
Yani hızlılar; yürüyüşünde dişi develeri vasfeder. Dedi: Ve erkeğe, insanları fitneye çağırdığı zaman, şöyle dersin: bir kavmi **عوى**, ve **استعوى**. Ama köpeğin ve başka yırtıcıların **عُوَاء**’ı buna yakındır; çünkü onu havlama yolundan büker. Denir: yırtıcılar **عَوَتِ**; **تَعوِي عُواءً**. Ama kızgın dişi köpek ise **المعاوِيَة** diye adlandırılır; bu da **العُواء**’dandır; sanki ondan bir **مُفاعلة** gibidir. Ve **العَوَّاء**: gökte bir yıldızdır; müennestir; ona şöyle denir: “**عوّاء البَرْد**”; doğduğu zaman soğuğu getirir. Ve uzak değildir ki o da **العُواء**’dan türemiş olsun; çünkü köpeklerin ona uluduğu bir soğuk getirir. Ve secilerinde derler: “**إذا طلعت العَوَّاء، جَثَمَ الشتاء، وطابَ الصِّلاء**”. Ve o bu secide uzatılmıştır; hem uzatılır hem kısaltılır. Ve insanın aşağı tarafı için istiare mânasında derler: **العَوَّاء**. **الخليل** şu beyti okudu:
قياماً يوارُون **عَُوَّاتِهِمْ**  *** بشتمي و**عَُوَّاتُهم** أظهرُ
“**عوراتهم**” diye de rivayet edilir. Yine dedi; **الخليل**’in okuduğu:
فهلاَّ شدَدتَ العَقد أو بِتَّ طاويا *** ولم تَفْرِج **العَوّا** كما تُفْرَج **القُلْبُ**
**قَليب**’in çoğulu.
Ve **العُواء** babından: çobana onların şu sözü: **قد عَاعَى يُعاعِي عاعاةً**. [Dedi]:
* ولم أستعِرْها من **مُعَاعٍ** و**ناعِق** *

(**عوج**) **العين** ve **الواو** ve **الجيم** sahih bir asıldır; şeyde bir eğrilik yahut eğme anlamına delâlet eder; dalları ona döner.
**الخليل** dedi: **العَوْج**: devenin başını **بالزِّمام** yahut **الخِطام** ile eğmektir. Ve kadın başını yatak arkadaşına doğru **تَعُوج** eder. **ذُو الرُّمَّة** dedi:
خليليّ **عُوجَا** بارَكَ الله فيكما *** على دارميٍّ من صُدور الرَّكائبِ
Ve dedi:
حتى إذا **عُجْن** من أجيادهنَّ لنا *** **عَوْجَ الأَخشة** أعناقَ العَناجيجِ
Yani cariyelerin boyunlarını, **الخِشاش**’ın dişi devenin boynunu eğdiği gibi eğmeleri. Ve her şeyi eğdiğinde dersin: onu **عُجْتُه** ettim; böylece o **فانعاج** oldu. **رؤبة** dedi:
* وانعاجَ **عُودِي** كالشَّظيفِ الأخْشَنِ *
**الخليل** dedi: Ve **العَوَج**: gözlerin bir çubukta yahut ağaçta yahut başkasında gördüğü şeye lâzım bir isimdir; ve dersin: onda açık bir **عَوَج** vardır. Ve **العَوَج**: **عَوِج**’in masdarıdır; **يَعْوَج عِوَجاً**. Ve denir: **اعوجَّ**; **يعوجُّ اعوِجَاجا** ve **عَوَجاً**. Şu hâlde **العَوَج** fetha ile, duvar ve değnek gibi dik duran her şeyde; **العِوَج** ise yaygıda yahut din ve geçim gibi bir işte olandır. Ondan denir: açık **العَوَج**’i olan eğri bir değnek: **عودٌ أعوجُ بيِّن العَوَج**. Sıfat: **أعوج** ve **عَوْجاء**; çoğulu **عُوج**. Ve atlardan **العُوج**: bacaklarında **تحنيب** olanlardır. Ama **الخيل الأعوجيَّة** ise, câhiliyede bulunan öncü bir ata nisbet edilir; ona nisbet **أعوجيّ**dir. Ve denir: o, **بنات أعوج**’dandır. **طفيل** dedi:
بَنات الوجيهِ والغُراب ولاحقٍ  *** وأعوج تَنْمي نِسبةَ المتنسِّبِ
Ve onunla, onda bulunan bir **تحنيب** sebebiyle adlandırılmış olması mümkündür. Ama onların sözü: **ناقةٌ عاجٌ**; o, yürüyüşte yumuşakça eğilip bükülen, seyre boyun eğen devedir; bu da babdandır. **ذو الرُّمَّة** dedi:
تَقَدَّى بي الموماةَ **عاجٌ** كأنَّها  *** أمامَ المطايا نِقْنِقٌ حين تُذعَر
Ve onu eğdikleri zaman derler: **عاجِ عاجِ**.

(**عود**) **العين** ve **الواو** ve **الدال** iki sahih asıldır; birisi işte ikilemeye delâlet eder, diğeri ağaçtan bir cinstir.
Birincisi: **العَوْد**. **الخليل** dedi: o, başlangıçtan sonra işi tekrar etmektir; tekrar olarak. Dersin: başladı, sonra **عاد** etti. Ve **العَوْدة**: bir tek keredir. Ve onların sözü: falan, iyiliğiyle **عاد** etti; bu, iyilik yaptı sonra artırdı demektir. Ve babdandır **العِيادة**: hastayı ziyaret etmendir; ona dönersin. Ve falan ailesinin bir **مَعَادة**’sı vardır; yani insanlar onun için onlara uğrarlar. Ve **المَعَاد**: kendisine dönüş olan her şeydir. Ve âhiret, insanlar için bir **مَعاد**dır. Ve Allah Teâlâ **المبدِئ المُعيد**’dir; bu, yaratmayı başlattı sonra onları iade eder demektir. Ve dersin: falanı gördüm; ne başlatır ne iade eder: yani ne bir başlangıç sözü konuşur ne bir dönüş sözü. **عبيد** dedi:
أقفر من أهله عبيدُ  *** فاليومَ لا يُبدِي ولا يُعيدُ
Ve **العِيد**: hayalden yahut gamdan alışılan şeydir. Ve ondan **المعاوَدَة** ve erkeğin **اعتياد**’ı ve **التعوُّد**. **عنترةُ** her saat yumurtasına dönen bir devekuşunu vasfederek dedi:
صَعْلٍ يعود بذِي العَشَيرةِ بيضَهُ  *** كالعبد ذي الفَرْوِ الطّويلِ الأصلمِ
Ve derler: namazı ve hadisi **أعادَ** etti. Ve **العَادة**: alışkanlıktır. Ve bir şeyde sürdürme; ta ki ona bir tabiat olsun. Ve bir şeye devam edene denir: **المُعاوِد**. Ve bazı sözde: “**الزموا تُقَى الله تعالى واستَعيدوها**”; yani ona alışın. Ve **تعوَّد** mânasında denir: **أعادَ**. [Dedi]:
لا يستطيع جَرَّهُ الغَوامضُ	 *** الغَرب غَربٌ بقَرِيٌّ فارضُ
 	إلاّ **المُعيداتُ** به النواهضُ
Yani kovayı çekmekle kalkmayı yeniden alışkanlık edinen dişi develer. Ve yiğide denir: **بَطَلٌ معاوِدٌ**; yani savaşın şiddetini görmesi onu ona yeniden dönmekten alıkoymaz. Ve kıyas bütün bunlarda sahihtir. Ama yaşlı deveye **عَوْداً** denir. Ve bunun da bundan olması mümkündür; sanki seferleri ve yolculukları defa defa tekrar etmiştir. Ve **الخليل** başka bir mânaya işaret etti; dedi: o, [onda] bir **بقيَّة** olan kimsedir. Eğer böyle ise, sahipleri için onu çalıştırmada bir **عَودة** bulunduğundandır. İki mânanın ikisi de iyidir.
Ve **الجَمَل العَوْد**’un çoğulu **عِوَدة**’dir. Ve ondan denir: **عوَّد يُعوِّد تعويداً**, o vakte ulaştığı zaman. Ve [şu beyit] dedi:
هل المجدُ إلاّ السُّودَدُ **العَوْد** والنَّدَى *** ورأْبُ الثَّأَى والصبرُ عند المَوَاطِنِ
Bu, istiare mânasınadır; sanki eski şerefi kastetti. Ve ayrıca eski yola da derler: **عَوْد**. [Dedi]:
**عَودٌ** على **عَوْد** لأقوامٍ أُوَلْ  *** يموتُ بالتَّرْك ويحيا بالعَمَلْ
Yani **العَود** ile deve. **على عَودٍ**: yani eski bir yol üzerinde. Ve yol da terk edilirse ölür yahut silinir; yürünürse yaşar. Ve babdandır: **العائدة**; o, iyilik ve bağıştır. Dersin: falanın bize **عائدة**’si ne çoktur. Ve bu iş, bundan daha **أعْوَدُ**dur; yani daha yumuşaktır.
Ve babdandır **العِيد**: her toplanma günü. Türetimi, **الخليل**’in **عاد يَعُود**’dan zikrettiğidir; sanki ona geri döndüler. Ve denebilir ki her yıl döndüğü içindir. Bu, bize göre daha sahihdir. Ve başkası dedi—iki mânaya da yakındır—: ona **عيد** denmesi, onu alışkanlık edindikleri içindir. Ve **العِيد**’deki **الياء**’ın aslı **الواو**dur; fakat **العين**’in kesresi sebebiyle **ياء**’a çevrildi. **العجاج** dedi:
يعتادُ أرباضاً لها آرِيُّ  *** كما يَعودُ **العِيدَ** نصرانيُّ
Ve **العيد**’i **أعياداً** diye çoğul yaparlar; ve onu değiştirerek küçültürler: **عُيَيْد**. Ve derler: **فحلٌ معيدٌ**: çiftleşmeye alışkın. Ve **العِيديَّة**: nisbetli seçkin develerdir; dediler ki **عادٍ**’a nisbet edilmiştir. Allah daha iyi bilir.
Ama diğer asıl: **العُود**; o, incelmiş her tahta parçasıdır. Hatta denir: bilakis her tahta **عُود**dur. Ve **العُود**: onunla tütsülenilen şeydir; mâlûmdur.

(**عوذ**) **العين** ve **الواو** ve **الذال** sahih bir asıldır; tek bir mânaya delâlet eder; o da bir şeye sığınmadır. Sonra, bir şeye yapışan yahut ona lâzım olan her şey ona hamledilir.
**الخليل** dedi: dersin: **أعوذ بالله**—övgüsü yüce olsun—; yani ona sığınırım, mübarek ve yüce olana; **عَوْذاً** yahut **عِياذاً**. Yine zikretti ki onlar derler: falan, senin için bir **عياذٌ**dur; yani sığınak. Ve onların sözü: **مَعاذَ الله**; mânası: **أعوذ بالله**. Ve aynı şekilde: **أستعيذ بالله**. Ve **رسول الله صلى الله عليه وسلم**, kendisinden sığınan kadına dedi: “**لقد عُذْتِ بمَعَاذ**”. Dedi: ve **العُوذة** ile **المَعَاذة**: insanın bir korkudan yahut delilikten korunması için kendisiyle sığınılan şeydir. Ve her dişiye, doğurduğu zaman, **عائذ** derler. Ve bu, yedi gün böyle olur. Çoğulu **عُوذ**dur. **لَبيد** dedi:
والعِينُ ساكنةٌ على أطلائِها *** **عُوذٌ** تأجّلُ بالفَضاء بِهامُها
**تأجَّلُ**: **تَصير آجالاً**; yani parçalar. Ancak, zikrettiğimiz şey sebebiyle adlandırıldı: yavrusunun ona yapışıp ayrılmaması yahut onun yavrusuna yapışıp ayrılmaması.

(**عور**) **العين** ve **الواو** ve **الراء** iki asıldır: birisi şeyin elden ele dolaşmasına delâlet eder; diğeri insanın iki gözünden birinde ve iki gözü olan her şeyde bir hastalığa delâlet eder. Mânası, bakıştan boş kalmadır. Sonra ona hamledilir ve ondan türetilir.
Birincisi onların sözü: kavim falanı **تعاوَرَ** etti ve onu döverek **اعتورُوه**; yardımlaştıkları zaman; her ne vakit biri el çekse diğeri vurur. **الخليل** dedi: **التّعاوُرُ** her şeyde geneldir. Ve denir: rüzgârlar bir izi **تعاوَرَت** etti; ta ki onu **عَفَته** etti; yani onun üzerinde ardı ardına esti. **الأعشى** dedi:
دِمنةٌ قفرةٌ تعاوَرَها الصَّيـ  *** ـفُ بريحينِ من صبَاً وشَمالِ
Ve **الأصمعيُّ** yahut başkası nakletti: **تعوَّرنا العَوارِيَّ**.
Diğer asıl: gözde **العَوَر**. **الخليل** dedi: denir: onun **العَوراء** gözüne bakın. Ve iki gözden birine **عَمْياء** denmez; çünkü **العَوَر** ancak iki gözden birinde olur. Ve dersin: onun gözünü **عُرْت** ettim, ve **عَوّرت** ettim, ve **أعرت** ettim; bunların hepsi söylenir. Ve teşbih mânasında derler: bu, **كلمةٌ عوراء**dır. **الخليل** dedi: akıl ve doğruluk olmaksızın düşen kelime. Dedi:
ولا تنطقِ **العَوراءَ** في القومِ سادراً  *** فإنّ لها فاعلم من القوم واعيا
Ve bazısı dedi: **العَوراء**: erkeğin ondan tiksindiği ve öfkelendiği çirkin kelimedir. Ve şu beyti okudu:
و**عوراءَ** قد قِيلت فلم ألتفِتْ لها  *** وما **الكَلِمُ العَوْراء** لي بقَبُولِ
Ve babdandır **العَوَاء**; o, elbisede bulunan bir delik yahut yırtıktır.
Ve babdandır **العَوْرة**; onun türetimi, daha önce zikrettiğimiz şeydendir; ve onun, asla hamledilmiş şeylerden olduğudur; sanki **العورة** boşluğu sebebiyle gözetilmesi gereken bir şeydir. Buna göre, Yüce Allah’ın sözü tefsir edildi: ﴿**يَقُولُونَ إنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ ومَا هِيَ بِعَوْرَةٍ**﴾ [الأحزاب 13]; dediler: sanki o, **حَريزة** değildir. **العَورة**’nin çoğulu **عَوْرات**tır. Şair dedi:
في جَميعٍ حافِظي **عَوْراتهِمْ**  *** لا يهُمُّمون بإدعاقِ **الشَّلَلْ**
**الإدعاق**: hızlanmadır. **الشَّلَل**: kovmadır. Ve **عورة** olan yer hakkında denir: **قد أَعْوَرَ يُعْوِر إعوارًا**. **الخليل** dedi: eğer **أعار يُعير إعارةً** desen, kıyasta câiz olur; yani **عورة** sahibi oldu. Ve denir: ev **أعورَ** etti; onda bir **عَورةٌ** oldu. **الخليل** dedi: denir: **عَوِرَ يَعْوَرُ عَوَراً**. Şu hâlde **عورةٌ**, Yüce Allah’ın sözünde: ﴿**إنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ**﴾ [الأحزاب 13]; **الخليل** dedi: sayıya, müzekkerliğe ve müennesliğe göre çıkan bir sıfattır; ve **عورةٌ** tek bir hâl üzere meczumdur: çoğulda ve tekilde, müenneslikte ve müzekkerlikte; senin “**رجلٌ صوم** ve **امرأة صوم**; ve **رجالٌ صَوم** ve **نساءٌ صوم**” demen gibi. Ama onların sözü: **العَوَر** hakkı terk etmektir; ve onların **العجّاج**’ın sözünü okutmaları:
قد جبَرَ الدِّينَ الإلهُ فجبَرْ  *** وعَوّرَ الرّحمنُ مَنْ ولّى **العَوَرْ**
Kıyas, hakkı terk etmekten zikredilen lafzı gerektirmez; ancak **العجّاج**, gözün **العَوَر**’ini kastetti; onu, haktan kör olup ona hidayet bulamayan kimseye misal yapar.
Ve Arapların sözüne gelince: falanın maldan **عائرةَ عينٍ**i vardır; çokluğu kastederler; mânası, zikrettiğimiz mânadır: sanki göz, çok mala bakarken şaşırır; böylece sanki o bir **عَوْرة**dır. Ve derler: kuyunun gözünü **عوَّرْتُ**; onu bastırdığın zaman, ta ki su çekilsin. Ve **المكانُ المُعْوِر**: içinde yol kesilmesinden korkulan yerdir.

(**عوز**) **العين** ve **الواو** ve **الزاء** tek bir kelimedir; kötü hâle delâlet eder. Ondan **العَوَز**: insanın muhtaç olduğu şeyin ona eksik gelmesidir; onu ister, fakat ona imkân bulamaz.
Denir: **عازَني**. Ve adam **أعْوَز** etti: hâli kötü oldu. Ve babdandır **المِعْوَز**; çoğulu **مَعَاوِز**; o, sahibinin yoksunluğuna delâlet eden eski elbiseler ve paçavralardır. **الشّماخ** dedi:
إذا سقط الأنداء صِينَتْ وأُشْعِرَتْ  *** حَبِيراً ولم تُدْرَجْ عليها **المَعَاوِزُ**
Ama **العزّة** …

(**عوس**) **العين** ve **الواو** ve **السين** bir kelimedir; dil ehli onu zikretti; kıyası sahih bir kıyastır, uzak. Dediler: **العَوَاساء**: böceklerden hamile olan. Ve şu beyti okudular:
* بِكراً **عَوساءَ** تَفَاسَى مُقْرِبا *
Yani yükünü bırakmaya yaklaştı. Ve derler: **العَوَسانُ** ve **العَوْس**: geceleyin dolaşmadır. Ve ayrıca derler: **الأعوس**: cilâcı. Ve **الأعوس**: bir şeyi çok vasfeden. Bütün bunlar, kalbin sıhhatine neredeyse yatışmadığı şeylerdendir.

(**عوص**) **العين** ve **الواو** ve **الصاد**; bir asılcık, şeyde imkânın azlığına delâlet eder. Denir: şey **اعتاصَ** etti; mümkün olmadığı zaman. Ve **العَوَص**: **الأعوص** ve **العَويص**’in masdarıdır. Ondandır: **كلامٌ عويص** ve **كلمةٌ عَوصاء**. Ve dedi:
* أيُّها السَّائلُ عن **عوصائها** *
Ve denir: konuşmada **أعْوَص** etti ve hasım ile **أعْوَص** etti; ona, anlamadığı şeyle konuştuğu zaman. **لبيد** dedi:
فلقد **أَعْوِصُ** بالخَصْم وقد *** أملا الجَفْنَة من شحم القُلَلْ
Ve babdandır: dişi deve **اعتاصت** etti; erkek deve onu aştığı hâlde, [bir] illet olmaksızın gebe kalmadığı zaman.

(**عوض**) **العين** ve **الواو** ve **الضاد** iki sahih kelimedir; birisi şey için bedel anlamına delâlet eder; diğeri zamana.
Birincisi: **العِوَض**; fiili ondan **العَوْض**. **الخليل** dedi: **عاضَ يَعُوضُ عَوْضاً وعِياضاً**; isim **العِوَض**; kullanılan ise **التَّعويض**’dir. Dersin: onun bağışından ona daha hayırlısını **عوّضتُه**. Ve falan beni **اعتاضَنِي** etti; **العِوَض** ve bağış talep ederek geldiği zaman. Ve beni **استعاضني** etti; senden **العِوَض** istediği zaman. **رؤبة** dedi:
نعم الفتى ومَرْغَبُ **المعتاضِ**  *** والله يجزي القَرْض بالإقراضِ
Ve dersin: falana verdiğim şeyden **اعتضت** ettim ve **عُضْت**; bir **عِوَض** elde ettim. Ve [şu beyit] dedi:
يا ليلَ أسْقاكِ البُرَيْقُ الوامِضُ  *** هل لكِ والعارضُ منك عائضُ
* في مائةٍ يُسْئرُ منها القابضُ *
Mânası: onu yüz deve üzerine istedi; sonra ona dedi: ben seni alıyorum; şu hâlde ben **عائض**’ım; **قد عُضْت**; yani fazlalık benimdir ve **العِوَض** seni almamladır.
Diğer kelime: onların sözü **عَوْضُ**. Onda ihtilâf edildi. Bir kavim dedi: o, yemin kelimesidir. Ve **الخليل**’den nakledildi ki dedi: o, dehr ve zamandır. Adam, arkadaşına der: **عَوْضُ** bu olmaz; yani ebediyen. Sonra **الخليل** dedi: eğer **عَوْضُ** zamanın ismi olsaydı, tenvin ile cereyan ederdi; fakat o, yemin kastedilen bir harftir; tıpkı **أجَلْ** ve **نَعَمْ** ve benzerleri, temekkün bulmadıkları vakit i‘rab dışına hamledildikleri gibi. **الأعشى** dedi:
رَضِيعَيْ لِبَانٍ ثديَ أمٍّ تقاسما  *** بأسحَمَ داجٍ **عَوْضُ** لا نتفرَّقُ
Allah doğruyu daha iyi bilir.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- العوج: العطف عن حال الانتصاب، يقال: عجت البعير بزمامه، وفلان ما يعوج عن شيء يهم به، أي: ما يرجع، والعوج، والعوج يقال فيما يدرك بالبصر سهلا كالخشب المنتصب ونحوه. والعوج يقال فيما يدرك بالفكر والبصيرة كما يكون في أرض بسيط يعرف تفاوته بالبصيرة والدين والمعاش، قال تعالى: ﴿قرآنا عربيا غير ذي عوج﴾ [الزمر/28]، ﴿ولم يجعل له عوجا﴾ [الكهف/1]، ﴿والذين يصدون عن سبيل الله ويبغونها عوجا﴾ [الأعراف/45]. والأعوج يكنى به عن سيء الخلق، والأعوجية (أعوج اسم فرس كان لهلال بن عامر، وقيل: هو فرس غني بن أعصر، وقيل: هما فرسان: أعوج الأكبر، وأعوج الأصغر. قال الغندجاني: وليس لهم فحل أشهر في العرب ولا أكثر نسلا، ولا الشعراء والفرسان أكثر ذكرا له وافتخارا به من أعوج. انظر: أسماء خيل العرب ص 36؛ وأنساب الخيل ص 16؛ والعقد الفريد 1/109) : منسوبة إلى أعوج، وهو فحل معروف.

##### Türkçe

- **العوج**: doğruluk (dik duruş) hâlinden sapma; denir ki: “Deveyi yularıyla eğdim”; ve “Falan, kastettiği bir şeyden sapmaz”, yani: geri dönmez. Ve **العوج** ve **العوج**; görmeyle kolayca idrak edilen şeylerde söylenir; dik duran odun ve benzeri gibi. Ve **العوج**; düşünce ve basîret ile idrak edilen şeylerde söylenir; basîret ile ve din ve geçim (işleri) ile engebeliliği bilinen düz bir arazide olduğu gibi. Yüce Allah dedi ki: “﴿Arapça bir Kur’an; **عوج** sahibi olmayan﴾” [ez-Zümer/28], “﴿ve onda **عوج** kılmadı﴾” [el-Kehf/1], “﴿ve Allah’ın yolundan alıkoyanlar ve onu **عوجا** isteyenler﴾” [el-A‘râf/45]. Ve **الأعوج**; kötü huylu hakkında kinaye edilir. Ve **الأعوجية** (**أعوج**: Hilâl b. Âmir’in bir atının adıydı; ve denildi ki: o, Ganî b. A‘ṣur’un atıdır; ve denildi ki: onlar iki attır: **أعوج** الأكبر ve **أعوج** الأصغر. el-Ğundecânî dedi ki: “Onların, Araplar içinde daha meşhur ve daha çok nesilli bir aygırı yoktur; ve şairler ve süvariler içinde, **أعوج**’u anma ve onunla övünme bakımından daha çok olan yoktur.” Bak: Arap atlarının adları s. 36; atların nesebleri s. 16; ve el-‘İḳd el-Ferîd 1/109): **أعوج**’a nispetlidir; ve o, bilinen bir aygırdır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع و ج
خطة عوجاء ورأيٌ أعوج‏:‏ غير مستقيمين‏.‏
ويقال‏:‏ في العود عوج وفي الرأي عوج‏.‏
وفلان أعوج‏:‏ بيّن العوج أي سيء الخلق‏.‏
واستعذ بالله من كل أهوج أعوج‏.‏
والخيل العوج‏:‏ التي في أرجلها تجنيب‏.‏
وتقلد العوجاء أي القوس‏.‏
والناقة العوجاء‏:‏ العجفاء والتي أنضاها السفر‏.‏
وفلان لا يرد عن باب ولا يعوج عنه أي لا يصرف‏.‏
قال‏:‏ فما تسالم خيلاه إذا التقتا ولا يعوج عن باب إذا وقفا وعاج رأس راحلته بالزمام‏:‏ عطفه‏.‏
وعج لسانك عنّى ولا تكثر‏.‏
وقال ذو الرمة‏:‏ أعاذل عوجي من لسانك في عذلي فما كل من يهوي رشادي على شكلي

##### Türkçe

ع و ج
**خطة عوجاء** ve **رأيٌ أعوج**: doğru olmayanlar.
Ve denilir: **في العود عوج** ve **في الرأي عوج**.
Ve falan **أعوج**: **العوج**u açık (olan), yani kötü huylu.
Ve Allah’a sığın: her **أهوج أعوج**dan.
Ve **الخيل العوج**: bacaklarında **تجنيب** bulunanlar.
Ve **العوجاء**yı, yani yayı, boynuna takındı.
Ve **الناقة العوجاء**: zayıf olan ve yolculuğun onu zayıf düşürdüğü.
Ve falan, bir kapıdan geri çevrilmez ve ondan **يعوج** etmez; yani saptırılmaz.
Dedi: “İki atı karşılaştıklarında barışmaz; ve durduklarında bir kapıdan **يعوج** etmez; ve binek hayvanının başını yularla **عاج** etti”: onu çevirdi.
Ve dilini benden **عج** et ve çoğaltma.
Ve Zû’r-Rumme dedi: “Ey kınayıcı, kınamamda dilinden benim **عوج**imi uzak tut; zira her heves eden, benim doğru yol göstermemi benim şeklim üzere (bulunarak) istemez.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العَوَجُ: الانعطاف فيما كان قائماً فمالَ كالرُّمْحِ والحائط؛ والرُّمْح وكلُّ ما كان قائماً يقال فيه العَوَجُ، بالفتح، ويقال: شجرتك فيها عَوَجٌ شديد. قال الأَزهري: وهذا لا يجوز فيه وفي أَمثاله إِلاّ العَوَج. والعَوَج، بالتحريك: مصدر قولك عَوِجَ الشيء، بالكسر، فهو أَعْوَجُ، والاسم العِوَجُ، بكسر العين.
وعاجَ يَعُوجُ إِذا عَطف.
والعِوَجُ في الأَرض: أَن لا تستوي. وفي التنزيل: لا ترى فيها عِوَجاً ولا أَمْتاً؛ قال ابن الأَثير: قد تكرر ذكر العِوَج في الحديث اسماً وفعلاً ومصدراً وفاعلاً ومفعولاً، وهو، بفتح العين، مختص بكل شخص مَرْئيٍّ كالأَجسام، وبالكسر، بما ليس بمَرْئيٍّ كالرأْي والقوْل، وقيل: الكسر يقال فيهما معاً، والأَول أَكثر؛ ومنه الحديث: حتى تُقِيم به المِلَّة العَوْجاء؛ يعني مِلَّة ابراهيم، على نبينا وعليه الصلاة والسلام، التي غيَّرَتْها العرَب عن استقامتها. والعِوَجُ، بكسر العين، في الدِّين، تقول: في دينه عِوَجٌ؛ وفيما كان التَّعْويجُ يكثُرُ مِثْل الأَرض والمَعاش، ومثل قولك: عُجْتُ إِليه أَعُوجُ عِياجاً وعِوَجاً؛ وأَنشد:
قِفا نَسْأَلْ منازِلَ آلِ لَيْلى،
مَتَى عِوَجٌ إِليها وانْثِناءُ؟
وفي التنزيل: الحمد لله الذي أَنزل على عبده الكتاب لم يجعل له عِوَجاً قَيِّماً؛ قال الفراء: معناه الحمد لله الذي أَنزل على عبده الكتاب قَيِّماً ولم يجعل له عِوَجاً، وفيه تأْخير أُريد به التقديم. وعِوَجُ الطريق وعَوَجُه: زَيْغُه. وعِوَجُ الدِّين والخُلُق: فساده ومَيْلُه على المَثل، والفِعْلُ من كل ذلك عَوِجَ عَوَجاً وعِوَجاً واعْوَجَّ وانْعاجَ، وهو أَعْوَجُ، لكل مَرْئيٍّ، والأُنثى عَوْجاء، والجماعة عُوجٌ. الأَصمعي: يقال هذا شيءٌ مُعْوَجٌّ، وقد اعْوَجَّ اعْوِجاجاً، على افْعَلَّ افْعِلالاً، ولا يقال: مُعَوَّجٌ على مُفَعَّلٍ إِلاَّ لعُود أَو شيءٍ يُركَّب فيه العاجُ.
قال الأَزهري: وغيره يُجِيزُ عَوَّجْتُ الشيءَ تَعْويجاً فَتَعَوَّجَ إِذا حَنَيْتَه وهو ضدُّ قَوَّمْته، فأَما إِذا انْحَنى من ذاته، فيقال: اعْوَجَّ اعْوِجاجاً. يقال: عَصاً مُعْوَجَّة ولا تقل مِعْوَجَّة، بكسر الميم، ويقال: عُجْتُه فانعاجَ أَي عَطَفْتُه فانعطف، ومنه قول رؤبة: وانْعاجَ عُودِي كالشَّظيفِ الأَخْشَنِ
وعاجَ الشيءَ عَوْجاً وعِياجاً، وعَوَّجَه: عَطَفَه. ويقال: نَخِيل عُوجٌ إِذا مالَتْ؛ قال لبيد يصف عَيْراً وأُتُنَه وسَوْقه إِياها: إِذا اجْتَمَعَتْ وأَحْوَذَ جانِبَيْها،
وأَوْرَدَها على عُوجٍ طِوَالِ
فقال بعضهم: معناه أَوْرَدَها على نَخِيل نابتة على الماء قد مالتْ فاعْوَجَّتْ لكثرة حَمْلِها؛ كما قال في صفة النخل:
غُلْبٌ سواجدُ لم يدخُلْ بها الحَصْرُ
وقيل: معنى قوله وأَوردها على عُوجٍ طِوالِ أَي على قوائمها العُوجِ، ولذلك قيل للخيل عُوجٌ؛ وقوله تعالى: يومئذ يَتَّبِعُون الدَّاعِيَ لا عِوَجَ له؛ قال الزجاج: المعنى لا عِوَجَ لهم عن دعائه، لا يقدِرون أَن لا يَتَّبِعُوه؛ وقيل: أَي يَتَّبِعُونَ صَوْتَ الدَّاعِي للحشْر لا عِوَجَ له، يقول: لا عِوَجَ للمَدْعُوِّينَ عن الدَّاعِي، فجاز أَن يقول له لأَن المذهب إِلى الداعي وصَوْتِه، وهو كما تقول: دعوتني دعوةً لا عِوَجَ لك منها أَي لا أَعُوجُ لك ولا عنك؛ قال: وكل قائم يكون العَوَجُ فيه خلْقة، فهو عَوَجٌ؛ وأَنشد ابن الأَعرابي للبيد في مثله:
في نابِه عَوَجٌ يُخالِفُ شِدْقه
ويقال لقوائم الدابة: عُوجٌ، ويُستحَبُّ ذلك فيها؛ قال ابن سيده: والعُوجُ القَوَائم، صفة غالبة، وخيلٌ عُوجٌ: مُجَنَّبَةٌ، وهو منه. وأَعْوَجُ: فرسٌ سابق رُكِبَ صغيراً فاعْوَجَّتْ قوائمه،
والأَعْوَجِيَّة منسوبة إِليه. قال الأَزهري: والخيل الأَعْوَجِيَّة منسوبة إِلى فَحْل كان يقال له أَعْوَج، يقال: هذا الحِصان من بنات أَعْوَجَ؛ وفي حديث أُمِّ زَرْع: رَكِبَ أَعْوَجِيًّا أَي فرساً منسوباً إِلى أَعْوَج، وهو فحل كريم تنسَب الخيل الكرام إِليه؛ وأَما قوله:
أَحْوَى، من العُوج، وَقاحُ الحافِرِ
فإِنه أَراد من وَلَدِ أَعْوَج وكَسَّرَ أَعْوَجَ تكسير الصِّفات لأَنَّ أَصله الصفة. وأَعْوَج أَيضاً: فرس عَدِيّ من أَيوب؛ قال الجوهري: أَعْوَج اسم فرس كان لبني هلال تنسب إِليه الأَعْوَجِيَّات وبناتُ أَعْوَج؛ قال أَبو عبيدة: كان أَعْوَج لِكِنْدَة، فأَخذتْه بَنُو سُلَيْم في بعض أَيامهم فصار إِلى بني هلال، وليس في العرب فحلٌ أَشهرُ ولا أَكثرُ نَسْلاً منه؛ وقال الأَصمعي في كتاب الفَرس: أَعْوَج كان لبني آكِلِ المُرار ثم صار لبني هلال بن عامر.
والعَوْجُ: عَطْف رأْس البعير بالزِّمام أَو الخِطام؛ تقول: عُجْتُ رأَسَه أَعُوجُه عَوْجاً. قال: والمرأَة تَعُوجُ رأْسها إِلى ضَجيعها. وعاج عُنُقَه عَوْجاً: عَطَفَه؛ قال ذو الرمة يصف جواريَ قد عُجْنَ إِليه رؤوسهنَّ يوم ظَعْنِهنَّ:
حتى إِذا عُجْن من أَعْناقِهِنَّ لنا،
عَوْجَ الأَخِشَّةِ أَعناقَ العَناجِيجِ
أَراد بالعَناجِيجِ جِيادَ الرِّكاب ههنا،واحدها عُنْجُوجٌ. ويقال لجياد الخيل: عَناجيجُ أَيضاً، ويقال: عُجْتُه فانْعاجَ لي: عَطَفْتُه فانْعَطَفَ لي.
وعاجَ بالمكان وعليه عَوْجاً وعَوَّجَ وتَعَوَّجَ: عَطَفَ. وعُجْتُ بالمكان أَعُوجُ أَي أَقمت به؛ وفي حديث اسمعيل، عليه السلام: هل أَنتم عائجُون؟ أَي مُقيمون؛ يقال عاجَ بالمكان وعَوَّجَ أَي أَقام. وقيل: عاجَ به أَي عَطَفَ عليه ومال وأَلَمَّ به ومرَّ عليه. وعُجْتُ غيري بالمكان أَعُوجُه يتعدَّى ولا يتعدَّى؛ ومنه حديث أَبي ذرٍّ: ثم عاجَ رأْسَه إِلى المرأَة فأَمَرها بطَعام أَي أَماله إِليها والتَفَتَ نحوها. وامرأَةٌ عَوْجاءُ إِذا كان لها وَلَدٌ تَعُوجُ إِليه لترضِعَه، ومنه قول الشاعر: إِذا المُرْغِثُ العَوْجاء باتَ يَعُزُّها،
على ثَدْيِها، ذو دُغَّتَيْنِ، لَهُوجُ
وانْعاجَ عليه أَي انعطَف. والعائجُ: الواقفُ؛ وقال:
عُجْنا على رَبْعِ سَلْمَى أَيَّ تَعْويجِ
(* قوله «أي تعويج» وقوله «وضع التعويج» الذي في الصحاح أَي تعريج وضع التعريج.)
وضَعَ التَّعْويج موضع العَوْج إِذا كان معناهما واحد. وعاجَ ناقَتَه وعَوَّجَها فانعاجَتْ وتَعَوَّجَتْ: عَطَفَها؛ أَنشد ابن الأَعرابي: عُوجُوا عليَّ، وعَوِّجوا صَحْبي،
عَوْجاً، ولا كَتَعَوُّجِ النَّحْبِ
عَوْجاً متعلق بعُوجُوا لا بِعَوِّجوا؛ يقول: عُوجُوا مشاركين لا مُتَفاذِّين مُتكارِهين، كما يتكارَهُ صاحب النَّحْبِ على قضائه. وما له على أَصحابه تَعْويجٌ ولا تَعْرِيجٌ أَي إِقامة. ويقال: عاجَ فلان فرسَه إِذا عَطَف رأْسه؛ ومنه قول لبيد:
فَعَاجُوا عليه من سَوَاهِم ضُمَّر
ويقال: ناقة عَوْجاءُ إِذا عَجِفَتْ فاعْوَجَّ ظهرها. وناقة عائجةٌ: لَيِّنَةُ الانعِطاف؛ وعاجٌ مِذْعانٌ لا نظير لها في سقوط الهاء كانت فَعْلاً أَو فاعِلاً ذهبت عينه؛ قال الأَزهري، ومنه قول الشاعر: تَقُدُّ بِيَ المَوْماةَ عاجٌ كأَنها
والعَوْجاءُ: الضامِرةُ من الإِبل؛ قال طَرفة:
بِعَوْجاءَ مِرْقالٍ تَرُوحُ وتَغْتَدي
وقول ذي الرمة:
عَهِدْنا بها، لو تُسْعِفُ العُوجُ بالهَوَى،
رِقاقَ الثَّنايا، واضِحاتِ المَعاصِم
قيل في تفسيره: العُوجُ الأَيام، ويمكن أَن يكون من هذا لأَنها تَعُوجُ وتعطِف. وما عُجْتُ من كلامه بشيء أَي ما بالَيْتُ ولا انتفعْتُ، وقد ذكر عُجْت في الياء.
والعاجُ: أَنياب الفِيَلَة، ولا يسمَّى غير النَّاب عاجاً. والعَوّاجُ: بائع العَاجِ؛ حكاه سيبويه. وفي الصحاح: والعاجُ عظمُ الفيل، الواحدة عاجَة،. ويقال لصاحب العاج: عَوَّاجٌ. وقال شمر: يقال للمَسَك عاجٌ؛ قال: وأَنشدني ابن الأَعرابي:
وفي العاجِ والحِنَّاء كفُّ بَنانِها،
كشَحْم القَنا، لم يُعْطِها الزّندَ قادِح
أَراد بشَحْمِ القَنا دَوَابَّ يقال لها الحُلَكُ، ويقال لها بناتُ النَّقا، يُشَبَّه بها بنانُ الجَواري للينِها ونَعْمتِها. قال الأَزهري: والدليل على صحة ما قال شَمِرٌ في العاج إِنه المَسَك ما جاء في حديث مرفوع: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال لثَوْبان: اشتَرِ لفاطمة سِوارَينِ من عاجٍ؛ لم يُرِدْ بالعاجِ ما يُخْرَطُ من أَنياب الفِيَلَة لأَن أَنيابها مَيْتَةٌ، وإِنما العاجُ الذَّبْلُ، وهو ظهر السُِّلَحْفاةِ البَحْرِيَّةِ. وفي الحديث: أَنه كان له مُشْطٌ من العاجِ؛ العاجُ: الذَّبْلُ؛ وقيل: شيء يُتَّخذ من ظهر السُّلَحْفاة البحرية؛ فأَما العاجُ الذي هو للفِيل فنَجِسٌ عند الشافعي وطاهر عند أَبي حنيفة؛ قال ابن شميل: المَسَك من الذَّبْلِ ومن العاجِ كهيئة السِّوار تجعله المرأَة في يديها فذلك المَسَك، قال: والذَّبْلُ القرن
(* قوله «القرن» هكذا في الأصل.)، فإِذا كان من
عاجٍ، فهو مَسَك وعاجٌ ووَقْفٌ، فإِذا كان من ذَبْلٍ، فهو مَسَكٌ لا غير؛ وقال الهذلي:
فجَاءتْ كخاصِي العَيرِ، لم تَحْلَ عاجَةً،
ولا جاجَةٌ منها تَلُوحُ على وَشْمِ
فالعاجَةُ: الذَّبْلَةُ. والجاجَةُ: خَرَزة لا تساوي فَلْساً. وعاجٍ عاجٍ: زَجْرٌ للناقة، ينوَّن على التنكير، ويكسر غير منون على التعريف؛ قال الأَزهري: يقال للناقة في الزجر: عاجِ، بلا تنوين، فإِن شئت جزمت، على توهُّم الوقوف. يقال: عَجْعَجْتُ بالناقة إِذا قلت لها عاجِ عاجِ؛ قال أَبو عبيد: ويقال للناقة عاجٍ وجاهٍ، بالتنوين؛ قال الشاعر:
كأَنِّي لم أَزْجُرْ، بعاجٍ، نَجِيبَةً،
ولم أَلْقَ، عن شَحْطٍ، خَليلاً مُصافِيا
قال الأَزهري: قال أَبو الهيثم فيما فرأْت بخطِّه: كل صوت تزجر به الإِبل فإِنه يخرج مجزوماً، إِلاّ أَن يقع في قافية فيحرَّك إِلى الخفض، تقول في زجر البعير: حَلْ حَوْبْ، وفي زجر السبع: هَجْ هَجْ، وجَهْ جَهْ، وجاهْ جاهْ؛ قال: فإِذا حَكَيْتَ ذلك قلت للبعير: حَوْبْ أَو حَوْبٍ، وقلت للناقة: حَلْ أَو حَلٍ؛ وأَنشد:
أَقُولُ للناقة قَوْلي للجَمَلْ،
أَقول: حَوْبٍ ثم أُثْنِيها بحَلْ
فخفض حَوْبْ ونَوَّنه عند الحاجة إِلى تنوينه؛ وقال آخر:
قلت لها: حَلٍ، فلم تَحَلْحَلِ
وقال آخر:
وجَمَلٍ قلت له: جاهٍ حاهْ،
يا وَيْلَهُ من جَمَلٍ، ما أَشقاهْ
وقال آخر:
سَفَرَتْ، فقلت لها: هَج، فتَبَرْقَعَتْ
وقال شمر: قال زيد بن كثوة، من أَمثالهم: الأَيام عُوجٌ رَوَاجِع، يقال ذلك عند الشَّماتةِ، يقولها المَشْمُوتُ به أَو تُقال عنه، وقد تُقال عند الوعيد والتهدُّد؛ قال الأَزهري: عُوجٌ ههنا جمع أَعْوَج ويكون جمعاً لِعَوْجاء، كما يقال أَصْوَر وصُور، ويجوز أَن يكون جمع عائج فكأَنه قال: عُوُج على فُعُل، فخفَّفه كما قال الأَخطل:
فَهُمْ بالبَذْلِ لا بُخْلٌ ولا جُودُ
أَراد لا بُخُل ولا جُوُدُ؛ وقول بعض السعْديِّين أَنشده يعقوب: يا دارَ سَلْمَى بَينَ ذاتِ العُوجِ
يجوز أَن يكون موضعاً، ويجوز أَن يكون عنى جمع حِقْفٍ أَعْوَج أَو رَمْلَة عَوْجاء.
وعُوجٌ: اسم رجل؛ قال الليث: عُوجُ بن عُوقٍ رجل ذُكِرَ من عِظَمِ خَلْقِه شَناعَةٌ، وذُكِرَ أَنه كان ولد في منزل آدم فعاش إِلى زمن موسى، عليه الصلاة والسلام، وأَنه هلك على عَِدَّانِ موسى، صلوات الله على نبينا وعليه، وذكر أَنَّ عُوجَ بنَ عُوق كان يكون مع فَراعنة مصر، ويقال: كان صاحب الصخرة أَراد أَن يُلحِقَها
(* هكذا في الأصل ولعلها يُلقيها.) على
عسكر موسى، عليه السلام، وهو الذي قتله موسى، صلوات الله على نبينا وعليه.والعَوْجاءُ: اسم امرأَة. والعَوْجاءُ: أَحدُ أَجْبُلِ طَيِّئٍ سُمِّي به لأَن هذه المرأَة صُلِبَتْ عليه، ولها حديث؛ قال عمرو بن جُوَيْنٍ الطائي، وبعضهم يرويه لامرئ القيس:
إِذا أَجَأٌ تَلَفَّعَتْ بشِعابِها
عَلَيَّ، وأَمْسَت بالعَماءِ مُكلَّلَهْ
وأَصْبَحَتِ العَوْجَاءُ يُهْتَزُّ جِيدُها،
كَجِيدِ عَرُوسٍ أَصْبَحَتْ مُتَبَذِّلَهْ
وقوله أَنشده ثعلب:
إِنْ تَأْتني، وقد مَلأْتُ أَعْوَجا،
أُرْسِلُ فيها بازلاً سَفَنَّجَا
قال: أَعْوَج هنا اسم حَوْض. والعَوْجاء: القَوْسُ. ورجل أَعْوَجُ بَيِّنُ العَوَجِ أَي سَيءُ الخُلُق. ابن الأَعرابي: فلان ما يَعُوجُ عن شيء أَي ما يرجع عنه.

##### Türkçe

**العَوَجُ**: dik duran bir şeydeki bükülme/çarpılma; sonra eğilir; **الرُّمْحِ** ve duvar gibi.
**والرُّمْح** ve dik duran her şey hakkında **العَوَجُ** denir, fetha ile; ve denir ki: “Senin ağacında şiddetli bir **عَوَجٌ** var.” **الأَزهري** dedi: Bu ve benzerlerinde ancak **العَوَج** caiz olur. **والعَوَج** (harekeli olarak): “Senin ‘**عَوِجَ** şey’ demenin” masdarıdır; kesra ile; o hâlde o **أَعْوَجُ**dur; isim ise **العِوَجُ**dur, **العين**’in kesrası ile.

**وعاجَ يَعُوجُ**: eğer büktü/eğdi ise.

Yerdeki **العِوَجُ**: düz olmamasıdır. Tenzîlde: “Orada **عِوَجاً** da **أَمْتاً** da görmezsin”; **ابن الأَثير** dedi: Hadiste **العِوَج**’in isim, fiil, masdar, fâil ve mef‘ûl olarak zikri tekrar etmiştir; o, **العين**’in fethasıyla, cisimler gibi görülen her şahsa mahsustur; kesra ile ise görüş ve söz gibi görülmeyen şeye; ve denildi ki: kesra ikisinde birlikte söylenir; birincisi daha çoktur; bundan hadistir: “Ta ki onunla **المِلَّة العَوْجاء**’ı doğrultsun”; yani, nebîmize ve ona salât ve selâm olsun, İbrahim’in milleti; Arapların onu doğruluğundan değiştirdiği. **والعِوَجُ** ( **العين**’in kesrası ile) dinde: “Onun dininde **عِوَجٌ** var” dersin; ve eğriltmenin çok olduğu şeylerde, yer ve geçim gibi; ve senin “**عُجْتُ** ona **أَعُوجُ** **عِياجاً** ve **عِوَجاً**” demen gibi; ve şu beyit okunmuştur:
قِفا نَسْأَلْ منازِلَ آلِ لَيْلى،
مَتَى عِوَجٌ إِليها وانْثِناءُ؟

Tenzîlde: “Hamd, kuluna kitabı indiren, ona **عِوَجاً** kılmayan, **قَيِّماً** (olan) Allah’adır”; **الفراء** dedi: manası “Hamd, kuluna kitabı **قَيِّماً** olarak indiren ve ona **عِوَجاً** kılmayan Allah’adır”; onda, öne alınması istenen bir te’hîr vardır. Yolun **عِوَجُ**’u ve **عَوَجُه**: onun sapmasıdır. Dinin ve huyun **عِوَجُ**’u: onun bozulması ve misal üzere meyletmesidir; bütün bunların fiili: **عَوِجَ** ( **عَوَجاً** ve **عِوَجاً**), **واعْوَجَّ** ve **انْعاجَ**; o, her görülen için **أَعْوَجُ**dur; dişisi **عَوْجاء**; topluluk **عُوجٌ**.

**الأَصمعي**: “Bu, **مُعْوَجٌّ** bir şeydir” denir; ve **اعْوَجَّ** **اعْوِجاجاً** ( **افْعَلَّ افْعِلالاً** üzere); ve **مُعَوَّجٌ** ( **مُفَعَّلٍ** üzere) denmez; ancak içine **العاجُ** yerleştirilen bir değnek yahut bir şey için.

**الأَزهري** dedi: ve başkası “**عَوَّجْتُ** şeyi **تَعْويجاً**; sonra **فَتَعَوَّجَ**”ı caiz görür; eğer onu büktüysen; o, “**قَوَّمْته**”nin zıddıdır; fakat eğer kendi zatından eğildiyse, “**اعْوَجَّ** **اعْوِجاجاً**” denir. “**عَصاً مُعْوَجَّة**” denir; **الميم**’in kesrası ile “**مِعْوَجَّة**” deme. Ve “**عُجْتُه**; sonra **فانعاجَ**” denir; yani onu büktüm de o büküldü; bundan **رؤبة**’nin sözü:
وانْعاجَ عُودِي كالشَّظيفِ الأَخْشَنِ

Ve “**عاجَ** şeyi **عَوْجاً** ve **عِياجاً**” ve “**عَوَّجَه**”: onu büktü. Ve “**نَخِيل عُوجٌ**” denir; eğer eğildiyse; **لبيد** bir erkek yaban eşeğini, dişilerini ve onları sürmesini vasfederken dedi:
إِذا اجْتَمَعَتْ وأَحْوَذَ جانِبَيْها،
وأَوْرَدَها على عُوجٍ طِوَالِ

Bazıları dedi: manası, onu su üzerinde bitmiş, yükünün çokluğundan eğilip bükülmüş hurmalıklara götürdü; nitekim hurmayı vasfederken dedi:
غُلْبٌ سواجدُ لم يدخُلْ بها الحَصْرُ

Ve denildi ki: “**وأَوردها على عُوجٍ طِوالِ**” sözünün manası, onu eğri ayakları üzerine götürdü; bu yüzden ata **عُوجٌ** denildi. Ve onun sözü, yüce Allah’ın: “O gün, çağırana uyarlar; ona **عِوَجَ** yoktur”; **الزجاج** dedi: mana, onların onun çağrısından sapmaları için **عِوَجَ** yoktur; ona uymamaya güç yetiremezler. Ve denildi ki: yani, haşir için çağıranın sesine uyarlar; ona **عِوَجَ** yoktur; der ki: çağrılanların çağırandan sapması için **عِوَجَ** yoktur; böylece ona “ona” demesi caiz oldu; çünkü gidiş, çağırana ve onun sesinedir; bu, senin “Beni, ondan senin için **عِوَجَ** olmayan bir çağrı ile çağırdın” demen gibidir; yani sana doğru eğilmem ve senden sapmam. Dedi: her dik olan ki onda **العَوَجُ** yaratılışça ise, o **عَوَجٌ**dur; ve **ابن الأَعرابي** **لبيد**’den bunun benzerinde okudu:
في نابِه عَوَجٌ يُخالِفُ شِدْقه

Ve hayvanın ayaklarına **عُوجٌ** denir; ve bu onda beğenilir. **ابن سيده** dedi: **والعُوجُ** ayaklardır; baskın bir sıfattır; ve “**خيلٌ عُوجٌ**”: yanlara çekilmiş/yanlı; o da ondandır.

**وأَعْوَجُ**: küçükken binilmiş, sonra ayakları eğrilmiş, yarışçı bir attır; **الأَعْوَجِيَّة** ona nispetlidir. **الأَزهري** dedi: **الخيل الأَعْوَجِيَّة** “**أَعْوَج**” denilen bir aygıra nispetlidir; denir ki: “Bu aygır, **أَعْوَج**’ın kızlarındandır.” **أُمِّ زَرْع** hadîsinde: “**رَكِبَ أَعْوَجِيًّا**” yani **أَعْوَج**’a nispetli bir ata bindi; o, soylu bir aygırdır; soylu atlar ona nispet edilir. Fakat onun sözü:
أَحْوَى، من العُوج، وَقاحُ الحافِرِ
Şüphesiz o, **أَعْوَج**’ın yavrusundan demek istedi ve **أَعْوَج**’ı sıfatların çoğulu gibi çoğul yaptı; çünkü aslı sıfattır. Ve **أَعْوَج** ayrıca: **أَيوب**’dan **عَدِيّ**’ye ait bir attır. **الجوهري** dedi: **أَعْوَج** Benî Hilâl’in bir atının adıdır; **الأَعْوَجِيَّات** ve **بناتُ أَعْوَج** ona nispet edilir. **أَبو عبيدة** dedi: **أَعْوَج** Kindelilerindi; sonra Benî Süleym onu bazı günlerinde aldı; böylece Benî Hilâl’e geçti; Araplarda ondan daha meşhur ve daha çok nesilli bir aygır yoktur. Ve **الأَصمعي** “Kitâbu’l-faras”ta dedi: **أَعْوَج** Benî Âkil el-Murâr’ındı; sonra Benî Hilâl b. Âmir’e geçti.

**والعَوْجُ**: devenin başını **الزِّمام** yahut **الخِطام** ile bükmektir; “**عُجْتُ** başını **أَعُوجُه** **عَوْجاً**” dersin. Dedi: kadın, başını yatak arkadaşına doğru **تَعُوجُ** eder. “**عاجَ** boynunu **عَوْجاً**”: onu büktü; **ذو الرمة** göç gününde başlarını ona doğru bükmüş cariyeleri vasfederken dedi:
حتى إِذا عُجْن من أَعْناقِهِنَّ لنا،
عَوْجَ الأَخِشَّةِ أَعناقَ العَناجِيجِ

Burada **العَناجِيجِ** ile bineklerin seçkinlerini kastetti; tekili **عُنْجُوجٌ**dur. Ve atların seçkinlerine de **عَناجيجُ** denir. Ve “**عُجْتُه**; sonra **انْعاجَ** bana”: onu büktüm de bana doğru büküldü, denir.

“**عاجَ** mekânda ve onun üzerinde **عَوْجاً**” ve “**عَوَّجَ**” ve “**تَعَوَّجَ**”: döndü/büküldü. “**عُجْتُ** mekânda **أَعُوجُ**” yani orada ikamet ettim. **اسمعيل** (ona selâm olsun) hadîsinde: “Siz **عائجُون** musunuz?” yani ikamet edenler misiniz; “**عاجَ** mekânda” ve “**عَوَّجَ**” yani ikamet etti, denir. Ve denildi ki: “**عاجَ** onunla” yani ona döndü, ona meyletti, ona uğradı ve onun üzerinden geçti. “**عُجْتُ** başkasını mekânda **أَعُوجُه**”: geçişli de olur geçişsiz de; bundan **أَبي ذرٍّ** hadîsi: “Sonra başını kadına doğru **عاجَ** etti; sonra ona yemek emretti” yani onu ona doğru eğdi ve ona doğru döndü. Ve “**امرأَةٌ عَوْجاءُ**” denir; eğer onun bir çocuğu varsa, onu emzirmek için ona doğru **تَعُوجُ** eder; bundan şairin sözü:
إِذا المُرْغِثُ العَوْجاء باتَ يَعُزُّها،
على ثَدْيِها، ذو دُغَّتَيْنِ، لَهُوجُ

Ve “**انْعاجَ** onun üzerine” yani döndü/büküldü. **والعائجُ**: duran/konaklayan; ve dedi:
عُجْنا على رَبْعِ سَلْمَى أَيَّ تَعْويجِ

(* “**أي تعويج**” sözü ve **الصحاح**’taki “**وضع التعويج**” sözü: yani **تعريج**; **التعريج**’i koydu.)
İkisi bir mana olduğunda **التَّعْويج**’i **العَوْج** yerine koydu. “**عاجَ** dişi devesini ve **عَوَّجَها**; sonra **فانعاجَتْ** ve **تَعَوَّجَتْ**”: onu büktü; **ابن الأَعرابي** okudu:
عُوجُوا عليَّ، وعَوِّجوا صَحْبي،
عَوْجاً، ولا كَتَعَوُّجِ النَّحْبِ

**عَوْجاً**, **عُوجُوا**’ya bağlıdır, **عَوِّجوا**’ya değil; der ki: ayrılıp uzaklaşanlar, isteksizler olarak değil; nitekim **النَّحْبِ** sahibi, onu yerine getirmeye isteksizlenir. Onun, arkadaşları üzerinde **تَعْويجٌ**’i de **تَعْرِيجٌ**’i de yoktur; yani ikamet yoktur. Ve “Falan, atını **عاجَ** etti” denir; eğer başını büktüyse; bundan **لبيد**’in sözü:
فَعَاجُوا عليه من سَوَاهِم ضُمَّر

Ve “**ناقة عَوْجاءُ**” denir; eğer zayıfladı da sırtı eğrildiyse. Ve “**ناقة عائجةٌ**”: bükülmesi yumuşak. Ve “**عاجٌ مِذْعانٌ**”: onda **الهاء**’nın düşmesinde benzeri yoktur; ister fiil olsun ister fâil; gözü (orta harfi) gitmiştir; **الأَزهري** dedi; ve bundan şairin sözü:
تَقُدُّ بِيَ المَوْماةَ عاجٌ كأَنها

Ve **العَوْجاءُ**: develerden zayıf/ince olan. **طَرفة** dedi:
بِعَوْجاءَ مِرْقالٍ تَرُوحُ وتَغْتَدي

Ve **ذو الرمة**’nin sözü:
عَهِدْنا بها، لو تُسْعِفُ العُوجُ بالهَوَى،
رِقاقَ الثَّنايا، واضِحاتِ المَعاصِم

Onun tefsirinde denildi ki: **العُوجُ** günlerdir; ve bundan olması mümkündür; çünkü o döner/bükülür ve eğilir. “Onun sözünden bir şeyle **ما عُجْتُ**” yani aldırmadım ve faydalanmadım; **عُجْت**’i **الياء**’da zikretmiştir.

**والعاجُ**: filin azı dişleri; azıdan başkasına **عاجاً** denmez. **والعَوّاجُ**: **العَاجِ** satıcısı; **سيبويه** bunu nakletti. **الصحاح**’ta: **والعاجُ** filin kemiğidir; tekili **عاجَة**. Ve **العاج** sahibine **عَوَّاجٌ** denir. **شمر** dedi: **المَسَك**’e **عاجٌ** denir; dedi: **ابن الأَعرابي** bana okuttu:
وفي العاجِ والحِنَّاء كفُّ بَنانِها،
كشَحْم القَنا، لم يُعْطِها الزّندَ قادِح

**شَحْمِ القَنا** ile, **الحُلَكُ** denilen hayvanları kastetti; onlara **بناتُ النَّقا** da denir; cariyelerin parmakları, yumuşaklığı ve inceliği sebebiyle onlara benzetilir. **الأَزهري** dedi: **شَمِرٌ**’in **العاج** hakkında söylediğinin, onun **المَسَك** olduğuna delil, merfû bir hadiste gelen şeydir: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, **ثَوْبان**’a dedi ki: “Fâtıma için **عاجٍ**’dan iki bilezik satın al”; **العاج** ile filin azı dişlerinden tornalananı kastetmedi; çünkü onun azı dişleri leştir; ancak **العاجُ** **الذَّبْلُ**dür; o da deniz kaplumbağasının sırtıdır. Hadiste: “Onun **العاجِ**’dan bir tarağı vardı”; **العاجُ**: **الذَّبْلُ**dür; ve denildi ki: deniz kaplumbağasının sırtından yapılan bir şeydir. Filin olan **العاجُ**’a gelince: Şâfiî’ye göre necistir; Ebû Hanîfe’ye göre temizdir. **ابن شميل** dedi: **المَسَك** **الذَّبْلِ**’dendir ve **العاجِ**’dandır; bilezik gibi; kadın onu ellerine koyar; işte o **المَسَك**’tir. Dedi: **والذَّبْلُ** boynuzdur
(* “**القرن**” sözü: asılda böyle.)
; eğer **عاجٍ**’dan olursa, o **مَسَك** ve **عاجٌ** ve **وَقْفٌ**tur; eğer **ذَبْلٍ**’den olursa, o yalnızca **مَسَكٌ**tir. Ve **الهذلي** dedi:
فجَاءتْ كخاصِي العَيرِ، لم تَحْلَ عاجَةً،
ولا جاجَةٌ منها تَلُوحُ على وَشْمِ

Böylece **العاجَةُ**: **الذَّبْلَةُ**dir. **والجاجَةُ**: bir fels bile etmeyen bir boncuktur. “**عاجٍ عاجٍ**”: dişi deve için bir sürme sesidir; nekire üzere tenvinlenir; marife üzere tenvinsiz olarak kesralanır. **الأَزهري** dedi: sürmede deveye “**عاجِ**” denir, tenvinsiz; istersen cezmedersin; durmayı vehmetme üzere. “Diş deve ile **عَجْعَجْتُ**” denir; eğer ona “**عاجِ عاجِ**” dediysen. **أَبو عبيد** dedi: dişi deveye “**عاجٍ**” ve “**جاهٍ**” denir, tenvin ile; şair dedi:
كأَنِّي لم أَزْجُرْ، بعاجٍ، نَجِيبَةً،
ولم أَلْقَ، عن شَحْطٍ، خَليلاً مُصافِيا

**الأَزهري** dedi: **أَبو الهيثم**’in hattıyla gördüğümde dediği: develeri sürdüğün her ses, cezmedilmiş çıkar; ancak kafiye içinde vaki olursa, cerre doğru harekelenir; deve sürmede dersin: **حَلْ حَوْبْ**; yırtıcı sürmede: **هَجْ هَجْ** ve **وجَهْ جَهْ** ve **وجاهْ جاهْ**. Dedi: bunu hikâye ettiğinde deveye “**حَوْبْ** yahut **حَوْبٍ**” dersin; dişi deveye “**حَلْ** yahut **حَلٍ**” dersin; ve şu beyit okunmuştur:
أَقُولُ للناقة قَوْلي للجَمَلْ،
أَقول: حَوْبٍ ثم أُثْنِيها بحَلْ

İhtiyaç sebebiyle **حَوْبْ**’u cerre indirdi ve tenvinledi. Ve bir başkası dedi:
قلت لها: حَلٍ، فلم تَحَلْحَلِ

Ve bir başkası dedi:
وجَمَلٍ قلت له: جاهٍ حاهْ،
يا وَيْلَهُ من جَمَلٍ، ما أَشقاهْ

Ve bir başkası dedi:
سَفَرَتْ، فقلت لها: هَج، فتَبَرْقَعَتْ

**شمر** dedi: **زيد بن كثوة** dedi, onların mesellerindendir: “**الأَيام عُوجٌ رَوَاجِع**”; bu, sevinçli alay (şamata) sırasında söylenir; bunu, kendisiyle alay edilene söyler yahut onun hakkında söylenir; ve tehdit ve gözdağı sırasında da söylenebilir. **الأَزهري** dedi: buradaki **عُوجٌ**, **أَعْوَج**’in cem‘idir; ve **عَوْجاء**’ın cem‘i de olur; nitekim **أَصْوَر** ve **صُور** denir; ve **عائج**’in cem‘i olması da caizdir; sanki “**عُوُج**” dedi; **فُعُل** üzere; sonra onu hafifletti; nitekim **الأَخطل** dedi:
فَهُمْ بالبَذْلِ لا بُخْلٌ ولا جُودُ

“**بُخُل** yok ve **جُوُد** yok” demek istedi. Ve bazı **السعْديِّين**’in sözü, **يعقوب**’un okuttuğu:
يا دارَ سَلْمَى بَينَ ذاتِ العُوجِ

Bir yer adı olması caizdir; ve bir **حِقْفٍ أَعْوَج** yahut **رَمْلَة عَوْجاء** cem‘ini kastetmiş olması da caizdir.

**وعُوجٌ**: bir adam adıdır. **الليث** dedi: **عُوجُ بن عُوقٍ** yaratılışının büyüklüğünden çirkinlik olarak zikredilmiş bir adamdır; ve Âdem’in menzilinde doğduğu, sonra Mûsâ zamanına kadar yaşadığı (ona salât ve selâm olsun) zikredilmiştir; ve Mûsâ’nın (nebîmize ve ona Allah’ın salâtları olsun) **عَِدَّانِ**’ı üzerine helâk olduğu zikredilmiştir; ve **عُوجَ بنَ عُوق**’un Mısır firavunlarıyla birlikte olduğu zikredildi; ve denilir ki: kaya sahibiydi; onu Mûsâ’nın ordusuna (ona selâm olsun) ulaştırmak istedi
(* asılda böyle; belki “**يُلقيها**”dır.)
; ve onu öldüren Mûsâ’dır; nebîmize ve ona Allah’ın salâtları olsun. **والعَوْجاءُ**: bir kadın adıdır. **والعَوْجاءُ**: Tayyi’ dağlarından bir dağın adıdır; bu kadın onun üzerinde çarmıha gerildiği için onunla adlandırıldı; ve onun bir hadisi vardır. **عمرو بن جُوَيْنٍ الطائي** dedi; bazıları onu **امرئ القيس**’e rivayet eder:
إِذا أَجَأٌ تَلَفَّعَتْ بشِعابِها
عَلَيَّ، وأَمْسَت بالعَماءِ مُكلَّلَهْ
وأَصْبَحَتِ العَوْجَاءُ يُهْتَزُّ جِيدُها،
كَجِيدِ عَرُوسٍ أَصْبَحَتْ مُتَبَذِّلَهْ

Ve onun sözü, **ثعلب**’in okuttuğu:
إِنْ تَأْتني، وقد مَلأْتُ أَعْوَجا،
أُرْسِلُ فيها بازلاً سَفَنَّجَا

Dedi: buradaki **أَعْوَج** bir havuz adıdır. **والعَوْجاء**: yaydır. Ve “**رجل أَعْوَجُ بَيِّنُ العَوَجِ**” (denir): yani kötü huylu. **ابن الأَعرابي**: “Falan, bir şeyden **ما يَعُوجُ**” yani ondan geri dönmez.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع و ج * * عَوِجَ * من باب طرِب فهو * أعْوَجُ * والاسم * العِوَجُ * بكسر العين فما كان في حائط أو عود ونحوهما مما ينتصب فهو * عَوَجٌ * بفتح العين وما كان في أرض أو دين أو معاش فهو * عِوَجٌ * بكسر العين و * أعْوَجُ * اسم فرس نُسب إليه * الأعْوَجِيَّاتُ * وبنات * أعْوَجُ * وليس في العرب فحل أشهر ولا أكثر نسلا منه و * عَاجَ * بالمكان أقام به وبابه قال وعَاجَ غيره به يتعدى ويلزم و * اعْوَجَّ * الشيء * اعْوِجَاجاً * فهو * مُعْوَجّ * بوزن مُحمرّ وعصا * مُعْوَجَّةٌ * أيضا و * عَوَّجَهُ فَتَعَوَّجَ * و * العاجُ * عظم الفيل الواحدة * عَاجَةٌ * قال سيبويه يُقال لصاحب العاجُ * عَوَّاجٌ * بالتشديد

##### Türkçe

* ع و ج * **عَوِجَ** “طَرِب” bâbındandır; o hâlde o **أعْوَجُ**dur. İsim **العِوَجُ**dur; **العين**’in kesresiyle. Duvar yahut değnek ve benzerlerinde, dik duran şeylerden olan her ne ise o **عَوَجٌ**dur; **العين**’in fethasıyla. Yer yahut din yahut geçim hususunda olan her ne ise o **عِوَجٌ**dur; **العين**’in kesresiyle. Ve **أعْوَجُ** bir atın adıdır; ona nispetle **الأعْوَجِيَّاتُ** ve **أعْوَجُ**’un kızları (denilmiştir). Araplarda ondan daha meşhur yahut daha çok nesilli bir aygır yoktur. Ve **عَاجَ** mekânda: onda ikamet etti; bâbı (böyledir). Dedi ki: **عَاجَ** başkasını onunla; geçişli olur ve lâzım olur. Ve **اعْوَجَّ** şey, **اعْوِجَاجاً** (eğrildi); o hâlde o **مُعْوَجّ**dur; “مُحمرّ” vezninde. Ve **مُعْوَجَّةٌ** bir değnek de (böyledir). Ve **عَوَّجَهُ فَتَعَوَّجَ**. Ve **العاجُ** filin kemiğidir; bir tanesi **عَاجَةٌ**dur. Sîbeveyh dedi: **العاجُ** sahibine **عَوَّاجٌ** denir; şeddeli olarak.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

عوج كفرح  يعوج  والاسم  العوج  كعنب  على القياس، وقد صرح به أئمة الصرف.  أو يقال في  كل  منتصب  كان قائما فمال،  كالحائط والعصا  والرمح  : فيه عوج، محركة، ويقال شجرتك فيها عوج شديد. قال الأزهري: وهذا لا يجوز فيه وفي أمثاله إلا العوج وفي الصحاح: قال ابن السكيت: وكل ما ينتصل كالحائط والعود قيل: فيه عوج، بالفتح. ما كان  في نحو الأرض والدين  : فيه عوج  كعنب  . وعاج يعوج. إذا عطف. والعوج في الأرض: أن لا تستوي. وفي التنزيل  لا ترى فيها عوجا ولا أمتا  . قال ابن الأثير وقد تكرر ذكر العوج في الحديث اسما وفعلا ومصدرا وفاعلا ومفعولا وهو بفتح العين مختص بكل شخص مرئي كالأجسام، وبالكسر، بما ليس بمرئي كالرأي والقول. وقيل الكسر يقال فيهما معا، والأول أكثر. ومنه الحديث:  حتى يقيم به الملة العوجاء  ، يعني ملة إبراهيم على نبينا وعليه الصلاة والسلام، التي غيرتها العرب عن استقامتها. والعوج بالكسر: في الدين. تقول: في دينه عوج، وفيما كان التعويج يكثر، مثل الأرض والمعاش. وفي التنزيل  الحمد لله الذي أنزل على عبده الكتاب ولم يجعل له عوجا قيما  قال الفراء: معناه: الحمد لله الذي أنزل على عبده الكتاب قيما ولم يجعل له عوجا، وفيه تأخير أريد به التقديم. وعوج الطريق وعوجه: زيغه. وعوج الدين والخلق: فساده وميله، على المثل. والفعل من كل ذلك: عوج عوجا وعوجا. قال الأصمعي: يقال: هذا شيء معوج،  ولد اعوج اعوجاجا  ، على افعل افعلالا. ولا يقال: معوج، على مفعل، إلا لعود أو شيء ركب فيه العاج.  وعوجته  : عطفته  ،  فتعوج  ، انعطف. قال الأزهري: وغيره  يجيز  عوجت الشيء تعويجا فتعوج: إذا حنيته، وهو ضد قومته، فأما إذا انحنى من ذاته فيقال: اعوج اعوجاجا. يقال عصا معوجة، ولا تقل: معوجة، بكسر الميم؛ ومثله الصحاح.  والأعوج  لكل مرئي، والأنثى عوجاء، والجماعة عوج. ورجل أعوج بين العوج: وهو السيئ الخلق  . أعوج  بلا لام: فرس سابق ركب صغيرا فاعوجت قوائمه. والأعوجية منسوبة إليه. قال الأزهري والأعوجية منسوبة إلى فحل كان يقال له أعوج، يقال: هذا الحصان من بنات أعواج. وفي حديث أم زرع:  ركب أعوجيا  : أي فرسا منسوبا إلى أعوج، هو فحل كريم تنسب الخيل الكرام إليه. وأما قوله:
  أحوى من العوج وقاح الحافر

  فإنه أراد: من ولد أعوج، وكسر أعوج تكسير الصفات، لأن أصله الصفة. وفي الصحاح: أعوج: اسم فرس كان  لبني هلال  بن عامر  تنسب إليه الأعوجيات  ، وبنات أعوج وبنات عوج. قال أبو عبيدة:  كان  أعوج  لكندة، فأخذته  بنو  سليم  في بعض أيامهم،  ثم صار إلى بني هلال  ، وليس في العرب فحل أشهر ولا أكثر منه نسلا  أو صار إليهم  -أي إلى بني هلال-  من بني آكل المرار  . وهذا القول ذكره الأصمعي في كتاب الفرس قال المبرد: أعوج:  فرس لغني بن أعصر  ركب صغيرا قبل أن تشتد عظامه فاعوجت قوائمه، وقيل: ظهره. وفي وفيات الأعيان لابن خلكان: أنه سمي أعوج لأنهم حملوه في خرج، وهربوا به لنفاسته عندهم، فاعوج في ذلك الخرج. قال شيخنا: وهو الذي اعتمده كثير من أرباب التواريخ. وذكر الواحدي في شرح ديوان أبي الطيب المتنبي من عجائب سير أعوج وأخباره أمورا لا تسعها العقول. وفي كتاب الفرق لابن السيد: الخيل المعروفة عند العرب بنات الأعوج ولاحق وبنات العسجدي وذي العقال وداحس والغبراء والجرادة والحنفاء والنعامة والسماء وحامل والشقراء والزعفران والحرون ومكتوم والبطون والبطين وقرزل والصريح والزبد والوحيف وعلوى. قال شيخنا: وأم أعواج يقال لها سبل، وكانت لغني أيضا. ثم ظاهر المصنف كالجوهري، وأكثر اللغويين وأرباب التصانيف في الخيل أن أعوج إنما هو واحد. وقال جماعة: إنهما أعوجان، هذا الذي ذكرناه ابن سبل، هو أعوج الأصغر. وأما أعوج الأكبر فهو فرس آخر يقال له: العجوس وهو ولد الدينار، وولدت الدينار زاد الركب فرس سليمان ابن داوود عليهما الصلاة والسلام، بقيت من الخيل التي خرجت من البحر، وكان أعطاه قوما وفدوا عليه وقال لهم: تصيدوا عليه ما شئتم، وكانوا من جرهم، فكان لا يفوته شيء فسمي زاد الركب. انتهى.  والعوجاء: الضامرة من الإبل  ، قال طرفة:
  وإني لأمضي الهم عند احتضاره                      بعوجاء مرقال تروح وتغتـدي ويقال: ناقة عوجاء: إذا عجفت فاعوج ظهرها العوجاء: اسم امرأة و  هضبة تناوح جلبي طيئ  سميت به لأن هذه المرأة صلبت عليها، ولها حديث تقدم بعضه في أول الكتاب عند ذكر أجإ العوجاء:  فرس عامر بن جوين الطائي  ، صوابه: عمرو بن جوين، وكون أن العوجاء فرس له لم يذكروه، وغاية ما يقال: إن المصنف أخذه من قوله:
  إذا أجأ تلفعت بشـعـابـهـا                      علي وأمست بالعماء مكللـه
  وأصبحت العوجاء يهتز جيدها                      كجيد عروس أصبحت متبذله وبعضهم يرويه لامرئ القيس فالمراد بالعوجاء هنا أحد أجبل طيئ لا الفرس، فليحرر. العوجاء:  اسم لمواضع  منها قرية بمصر. العوجاء:  القوس  .  وعاج  الشيء  عوجا  وعياجا، وعوجه: عطفه. ويقال: عجته فانعاج أي عطفته فانعطف، ومنه قول رؤبة:
  وانعاج عودي كالشظيف الأخشن وعاج بالمكان، وعليه، عوجا وعوج وتعوج: عطف. وعاج بالمكان يعوج عوجا  ومعاجا  بالفتح:  أقام  به، وفي حديث إسماعيل عليه السلام:   هل  أنتم عائجون  ، أي مقيمون، يقال: عاج بالمكان، وعوج: أي أقام. وعاج غيره بالمكان يعوجه،  لازم، متعد  ، وفي بعض النسخ: لازم ويتعدى، ومنه حديث أبي ذر:  ثم عاج رأسه إلى المرأة، فأمرها بطعام  ، أي أماله إليها والتفت نحوها. عاج عليه  وقف  . والعائج: الواقف. وأنشد في الصحاح.

  عجنا على ربع سلمى أي تعريج

  وضع التعريج موضع العوج إذا كان معناهما واحدا. عاج عنه: إذا  رجع  . قال ابن الأعرابي: فلان ما يعوج عن شيء أي ما يرجع عنه. عاج:  عطف رأس البعير بالزمام  ، وكذا الفرس. ومنه قول لبيد:
  فعاجوا عليه من سواهم ضمر وعاج ناقته، وعوجها، فانعاجت وتعوجت: عطفها، أنشد ابن الأعرابي:
  عوجوا علي وعوجوا صحبي                      عوجا ولا كتعوج النـحـب عوجا متعلق بعوجوا لا بعوجوا، يقول: عوجوا مشاركين لا متفاردين متكارهين كما يتكاره صاحب النحب على قضائه. وفي اللسان: والعوج: عطف رأس البعير بالزمام أو الخطام. تقول: عجت رأسه أعوجه عوجا. قال والمرأة تعوج رأسها إلى ضجيعها. وعاج عنقه عوجا: عطفه. قال ذو الرمة يصف جواري قد عجن إليه رؤسهن يوم ظهنهن:
  حتى إذا عجن من أعناقهن لنا                      عوج الأخشة أعناق العناجيج أراد بالعناجيج هنا جياد الركاب، واحدها عنجوج. ويقال لجياد الخيل: عناجيج أيضا، وقد تقدم.  وعاج مبنية بالكسر  على التعريف  : زجر للناقة  وينون على التنكير. قال الأزهري: يقال للناقة في الزجر: عاج، بال تنوين فإن شئت جزمت على توهم الوقوف. يقال: عجعجت بالناقة: إذا قلت لها: عاج عاج. قال أبو عبيد: ويقال للناقة: عاج وجاه، بالتنوين. قال الشاعر:
  كأني لم أزجر بعـاج نـجـيبة                      ولم ألق عن شحط خليلا مصافيا قال الأزهري: قال أبو الهيثم فيما قرأت بخطه: كل صوت يزجر به الإبل فإنه يخرج مجزوما، إلا أن يقع في قافية فيحرك إلى الخفض، تقول في زجر البعير: حل حوب، وفي زجر السبع: هج هج، وجه جه، وجاه جاه، فإذا حكيت ذلك قلت للبعير: حوب أو حوب، وقلت للناقة: حل أو حل. وقال شمر: يقال للمسك: عاج. قال: وأنشدني ابن الأعرابي:
  وفي العاج والحناء كف بنانهاكشحم القنا لم يعطها الزند قادح قال الأزهري: والدليل على صحة ما قال شمر في العاج أنه المسك ما جاء في حديث مرفوع:  أن النبي صلى الله عليه وسلم قال لثوبان: اشتر لفاطمة سوارين من عاج  . لم يرد بالعاج ما يخرط من أنياب الفيلة لأن أنيابها ميتة، إنما  العاج: الذبل  ، وهو ظهر السلحفاة البحرية. وفي الحديث:  أنه كان به مشط من العاج  . العاج: الذبل وقيل: شيء يتخذ من ظهر السلحفاة البحرية. فأما العاج الذي هو للفيل فنجس عند الشافعي، وطاهر عند أبي حنيفة؛ كذا في اللسان. قلت: والحديث حجة لنا. وقال ابن قتيبة والخطابي: الذبل: هو عظم السلحفاة البرية والبحرية. وقيل: كل عظم عند العرب عاج. وقال ابن شميل: المسك من الذبل ومن العاج كهيئة السوار تجعله المرأة في يديها، فذلك المسك. قال والذبل: القرن، فإذا كان من عاج فهو مسك وعاج ووقف، وإذا كان من ذبل فهو مسك لا غير. وقال الهذلي.

  فجاءت كخاصي العير لم تحل عاجة                      ولا جاجة منها تلوح علـى وشـم فالعاجة: الذبلة. والجاجة: خرزة لا تساوي فلسا، وقد تقدم. العاج:  الناقة اللينة الأعطاف  هكذا في النسخ، وفي أخرى: اللينة الانعطاف. وفي اللسان: عاج: مذعان لا نظير لها في سقوط الهاء كانت فعلا، أو فاعلا ذهبت عينه. قال الأزهري: ومنه قول الشاعر:
  تقدي بي الموماة عاج كأنها

  العاج:  عظم الفيل  ولا يسمى غير الناب عاجا، كذا قاله ابن سيده والقزاز، وسبقهم الليث. وفي المصباح: العاج: أنياب الفيلة.  ومن خواصه أنه إن بخر به الزرع أو الشجر لم يقربه دود، وشاربته كل يوم درهمين بماء وعسل إن جومعت بعد سبعة أيام  من شربها مع المداومة عليها ذهب عقرها و  حبلت  ؛ نقله الأطباء.  وصاحبه  -من الصحاح-  وبائعه  ، حكاه سيبويه،  عواج  .  وذوعاج: واد  .  وعوجه  أي الإناء  تعويجا: ركبه  أي العاج  فيه  . ومنه إناء معوج، قال المعري:
  فعج يدك اليمنى لتشرب طاهرا                      فقد عيف للشرب الإناء المعوج قال شراحه: أي الإناء الذي فيه العاج، وهو عظم الفيل.  وعوج بن عوق، بضمهما لا عنق، كما يأتي للمصنف في عوق. قال الليث: هو  رجل  ذكر أنه كان  ولد في منزل  أبينا أبي البشر  آدم  عليه السلام  فعاش إلى زمن  السيد الكليم  موسى  عليه السلام، وأنه هلك على يديه  وذكر من عظم خلقه شناعة  . قال القزاز في جامع اللغة: عوج بن عوق: رجل من الفراعنة، كان يوصف من الطول بأمر شنيع. قال الخليل رحمه الله: ذكر أنه قام كان السحاب له مئزرا، وذكر أنه صاحب الصخرة التي أراد أن يطبقها على عسكر موسى عليه السلام.  والعويج  كأمير:  فرس عروة ابن الورد  المعروف بعروة الصعاليك.  والعوجان، محركة: نهر  .  وجبلا عوج، بالضم: جبلان باليمن  .  ودارة عويج، كزبير، م  . ومما يستدرك عليه من المادة: العوج: الانعطاف. وعجت إليه أعوج عياجا وعواجا، وأنشد:
  قفا نسأل منازل آل ليلى                      متى عوج إليها وانثناء? وانعاج: انعطف. ويقال: نخيل عوج: إذا مالت. قال لبيد يصف عيرا وأتنه وسوقه إياها:
  إذا اجتمعت وأحوذ جانبيها                      وأوردها على عوج طوال فقال بعضهم: أوردها على نخيل نابتة على الماء قد مالت فاعوجت لكثرة حملها. وقيل: معنى قوله: على عوج أي على قوائمها العوج، ولذلك قيل للخيل عوج. ويقال لقوائم الدابة: عوج. والتعويج فيها: التجنيب، ويستحب ذلك فيها. قال ابن سيده: العوج: القوائم، صفة غالبة. وخيل عوج: مجنبة، وهو منه. وأعوج: فرس عدي بن أيوب. وعاج به: مال وألم به ومر عليه. وامرأة عوجاء: إذا كان لها ولد تعوج إليه لترضعه. ومنه قول الشاعر:
  إذا المرغث العوجاء بات يعزها                      على ثديها ذو ودعتين لهـوج وماله على أصحابه تعويج ولا تعريج: أي إقامة. وناقة عائجة: لينة الانعطاف. والعوج: الأيام. وبه فسر قول ذي الرمة:
  عهدنا بها لو تسعف العوج بالهوى                      رقاق الثنايا واضحات المعاصـم وقال شمر: قال زيد بن كثوة: من أمثالهم:  الأيام عوج رواجع  ، يقال ذلك عند الشماتة، يقولها المشموت به، أو تقال عند، وقد تقال عند الوعيد والتهدد. وقال الأزهري: عوج هنا: جمع أعوج، ويكون جمعا لعوجاء، كما يقال: أصور وصور، ويجوز أن يكون جمع عائج فكأنه قال عوج على فعل فخففه. وداره العوج: موضع. وأعوج: اسم حوض. وبه فسر ما أنشده ثعلب:
  إن تأتني وقد ملأت أعوجا
  أرسل فيها بازلا سفنجـا

  والعويجاء: نوع من الذرة. وسفيان بن أبي العوجاء: مدني من التابعين. وإسماعيل ذو الأعوج: في عمود نسبه صلى الله عليه وسلم؛ ذكره السهيلي في الروض، والأعوج. فرسه، وأنه هو الذي ينسب إليه الخيل، وكان لغني بن أعصر، وهو جد داحس المذكور في حرب داحس والغبراء. وفي معارف ابن قتيبة: أبو العاج السلمي: كان عاملا على البصرة اسمه كثير بن عبد الله، قيل له: أبو العاج، لثناياه.

##### Türkçe

**عوج** “**كفرح**”: “**يعوج**”; isim: **العوج** “**كعنب**”, kıyasa göre; sarf imamları bunu açıkça belirtmiştir. Yahut denir ki: her dik duran, ayakta iken eğilen şeyde—duvar, değnek ve mızrak gibi—onda **عوج** vardır; harekeli (yani “عَوَج”); ve “senin ağacında şiddetli **عوج** var” denir. Ezherî dedi: Bu, onda ve benzerlerinde ancak **العوج** ile caiz olur. Ve **الصحاح**’ta: İbnü’s-Sikkît dedi: Duvar ve ağaç gövdesi gibi dik duran her şeye “onda **عوج** vardır” denir; fetha ile. Yer ve din gibi şeylerde olana gelince: onda **عوج** “**كعنب**” vardır. Ve **عاج يعوج**: eğdiği zaman. Ve yerdeki **العوج**: düz olmamasıdır. Tenzîl’de: **لا ترى فيها عوجا ولا أمتا**. İbnü’l-Esîr dedi: Hadiste **العوج**’un isim, fiil, mastar, fâil ve mef‘ûl olarak zikri tekrar etmiştir; o, aynın fethasıyla görülen her şahsa—cisimler gibi—mahsustur; kesra ile ise görülmeyen şeye—rey ve söz gibi. Ve denildi ki: kesra ikisinde de söylenir; birincisi daha çoktur. Bundan hadistir: **حتى يقيم به الملة العوجاء**; yani, Nebîmize ve ona salât ve selâm olsun, İbrâhîm’in milleti; Arapların onu istikametinden değiştirdikleri. **العوج** kesra ile: dinde olur. “Onun dininde **عوج** var” dersin; ve eğriltmenin çok olduğu şeylerde, yer ve geçim gibi. Tenzîl’de: **الحمد لله الذي أنزل على عبده الكتاب ولم يجعل له عوجا قيما**. Ferrâ dedi: manası: “Kuluna kitabı dosdoğru olarak indiren ve ona **عوج** kılmayan Allah’a hamd olsun”; onda te’hîr vardır, onunla takdîm murad edilmiştir. Yolun **عوج**’u ve onun **عوجه**’si: sapmasıdır. Dinin ve huyun **عوج**’u: bozukluğu ve meyli; mesel üzere. Bütün bunlardan fiil: **عوج** “**عوجا**” ve “**عوجا**”. Asma‘î dedi: “Bu, **معوج** bir şeydir” denir; “çocuk **اعوج اعوجاجا**”; “**افعل افعلالا**” üzere. “**معوج**”, “**مفعل**” üzere, ancak bir değnek yahut içine **العاج** yerleştirilmiş bir şey için denir. **وعوجته**: onu eğdim; derken **فتعوج**: eğildi, büküldü. Ezherî dedi: başkası “**عوجت** şeyi **تعويجا**; derken **فتعوج**”u caiz görür: onu büktüğün zaman; bu, “**قومته**”nin zıddıdır. Ama kendi zatından eğilirse “**اعوج اعوجاجا**” denir. “**عصا معوجة**” denir; “**معوجة**” deme, mîmin kesrası ile; **الصحاح** da böyledir. **الأعوج**: görülen her şey için; dişisi **عوجاء**; cemaat: **عوج**. “**رجل أعوج بين العوج**”: huyu kötü olan. **أعوج** lamsız: küçükken binilmiş, sonra ayakları eğrilmiş, yarışçı bir at. **الأعوجية** ona nisbetlidir. Ezherî dedi: **الأعوجية** “**أعوج**” denilen bir aygıra nisbetlidir; “bu aygır, **بنات أعواج**’dandır” denir. Ümmü Zer‘ hadîsinde: **ركب أعوجيا**: yani **أعوج**’a nisbetli bir at; o, soylu bir aygırdır; soylu atlar ona nisbet edilir. Şu sözüne gelince:

  أحوى من العوج وقاح الحافر

  muradı: **أعوج**’un yavrusundan; ve **أعوج**’u kırdı, sıfatların teksîri olarak; çünkü aslı sıfattır. **الصحاح**’ta: **أعوج**: **بني هلال بن عامر**’in bir atının adıdır; **الأعوجيات** ona nisbet edilir; ve **بنات أعوج** ve **بنات عوج**. Ebû Ubeyde dedi: **أعوج** Kindelilerindi; onu bazı günlerinde **بنو سليم** aldı; sonra **بني هلال**’e geçti; Araplarda ondan daha meşhur yahut ondan daha çok nesilli bir aygır yoktur; yahut onlara—yani **بني هلال**’e—**بني آكل المرار**’dan geçti. Bu sözü Asma‘î “at kitabı”nda zikretti. Müberred dedi: **أعوج**: **غني بن أعصر**’ın bir atıydı; kemikleri sertleşmeden önce küçükken binildi de ayakları eğrildi; ve denildi ki: sırtı. İbn Hallikân’ın **وفيات الأعيان**’ında: ona **أعوج** adı verildi; çünkü onu bir heybe içinde taşıdılar ve yanlarında kıymetli olduğundan onunla kaçtılar; o heybe içinde eğrildi. Şeyhimiz dedi: tarih ehlinin çoğunun dayandığı budur. Vâhidî, Ebü’t-Tayyib el-Mütenebbî’nin divan şerhinde, **أعوج**’un seyrinin acayiplerinden ve haberlerinden akılların almayacağı şeyler zikretti. İbnü’s-Seyyid’in **كتاب الفرق**’ında: Araplar yanında bilinen atlar: **بنات الأعوج** ve **لاحق** ve **بنات العسجدي** ve **ذي العقال** ve **داحس** ve **الغبراء** ve **الجرادة** ve **الحنفاء** ve **النعامة** ve **السماء** ve **حامل** ve **الشقراء** ve **الزعفران** ve **الحرون** ve **مكتوم** ve **البطون** ve **البطين** ve **قرزل** ve **الصريح** ve **الزبد** ve **الوحيف** ve **علوى**. Şeyhimiz dedi: **أم أعواج**’a **سبل** denirdi; o da **غني**’nindi. Sonra musannifin zahiri—Cevherî gibi—ve lugatçıların ve atlar hakkında telif sahiplerinin çoğu: **أعوج** ancak birdir. Bir cemaat dedi: ikisi de iki **أعوج**’dur; bizim zikrettiğimiz, **ابن سبل** olan, **أعوج الأصغر**’dır. **أعوج الأكبر** ise başka bir attır; ona **العجوس** denir; o, **الدينار**’ın yavrusudur. **الدينار**’ı **زاد الركب** doğurdu; o, Süleyman b. Dâvûd’un—ikisine de salât olsun—atlarından, denizden çıkan atlardan kalmıştı; onu, kendisine gelen bir kavme vermişti; onlara: “Üzerine dilediğinizi avlayın” dedi; onlar **جرهم**’dandı; hiçbir şey ona kaçmazdı; bu yüzden **زاد الركب** diye adlandırıldı. Bitti.

**العوجاء**: develerden zayıf olan; Tarafe dedi:

  وإني لأمضي الهم عند احتضاره                      بعوجاء مرقال تروح وتغتـدي

Ve “**ناقة عوجاء**” denir: zayıflayıp da sırtı eğrildiği zaman. **العوجاء**: bir kadının adı ve **جلبي طيئ**’e komşu bir tepe; bu kadın onun üzerinde çarmıha gerildiği için onunla adlandırıldı; onun bir hadisi vardır; bir kısmı kitabın başında **أجإ** zikrinde geçti. **العوجاء**: **عامر بن جوين الطائي**’nin atı; doğrusu: **عمرو بن جوين**; ve **العوجاء**’ın onun atı oluşunu zikretmediler; denilebilecek en son şey: musannifin bunu şu sözünden almış olmasıdır:

  إذا أجأ تلفعت بشـعـابـهـا                      علي وأمست بالعماء مكللـه
  وأصبحت العوجاء يهتز جيدها                      كجيد عروس أصبحت متبذله

Bazıları bunu İmruü’l-Kays’a rivayet eder; o halde burada **العوجاء** ile murad, **طيئ**’in dağlarından biridir; at değil; öyleyse tashih edilsin. **العوجاء**: yer adıdır; ondan Mısır’da bir köy. **العوجاء**: **القوس**. **وعاج الشيء عوجا وعياجا** ve **عوجه**: onu eğdi. Ve “**عجته فانعاج**” denir: onu eğdim de eğildi; Rü’be’nin sözü bundandır:

  وانعاج عودي كالشظيف الأخشن

Ve “**عاج بالمكان**” ve “**عليه**”, “**عوجا**” ve “**عوج**” ve “**تعوج**”: eğdi. “**عاج بالمكان يعوج عوجا ومعاجا**” fetha ile: orada ikamet etti. İsmâ‘îl—ona selâm olsun—hadîsinde: **هل أنتم عائجون**: yani ikamet edenler misiniz? “**عاج بالمكان**” ve “**عوج**”: yani ikamet etti. “**عاج غيره بالمكان يعوجه**”: lâzım, müteaddî. Bazı nüshalarda: lâzım olur ve müteaddî olur. Ebû Zer hadîsinden: **ثم عاج رأسه إلى المرأة، فأمرها بطعام**: yani başını ona doğru eğdi ve ona yönelip döndü. “**عاج عليه**”: durdu. **العائج**: duran. **الصحاح**’ta şahit getirildi:

  عجنا على ربع سلمى أي تعريج

**التعريج**’i, manaları bir olduğu zaman **العوج** yerine koydu. “**عاج عنه**”: döndüğü zaman. İbnü’l-A‘râbî dedi: “Falan, bir şeyden **ما يعوج**”: yani ondan dönmez. **عاج**: devenin başını yularla eğdi; at da böyledir. Lebîd’in sözü bundandır:

  فعاجوا عليه من سواهم ضمر

Ve “**عاج ناقته**” ve “**عوجها**”, derken **فانعاجت** ve **تعوجت**: onu eğdi. İbnü’l-A‘râbî şahit getirdi:

  عوجوا علي وعوجوا صحبي                      عوجا ولا كتعوج النـحـب

“**عوجا**”, “**عوجوا**”ya bağlıdır, “**عوجوا**”ya değil; der ki: birlikte eğilin, ayrı ayrı, isteksizce değil; nitekim musibet sahibi, hükmünün yerine gelmesine isteksizce eğilir. **اللسان**’da: **العوج**: devenin başını yularla yahut burunlukla eğmektir. “**عجت رأسه أعوجه عوجا**” dersin. Ve kadın, başını yatak arkadaşına doğru eğer. “**عاج عنقه عوجا**”: onu eğdi. Zü’r-Rumme, o gün kendilerine doğru başlarını eğen cariyeleri vasfederek dedi:

  حتى إذا عجن من أعناقهن لنا                      عوج الأخشة أعناق العناجيج

Burada **العناجيج** ile muradı: bineklerin iyi atlarıdır; tekili **عنجوج**. İyi atlara **عناجيج** de denir; geçti. **عاج** kesra üzere bina edilmiştir, marifelik üzere: deveye sürme (azarlama) sözüdür; nekire üzere tenvinlenir. Ezherî dedi: deveye sürmede “**عاج**” denir; tenvinle; istersen vakıf vehmiyle cezmedersin. “**عجعجت بالناقة**” denir: ona “**عاج عاج**” dediğin zaman. Ebû Ubeyd dedi: deveye “**عاج وجاه**” denir; tenvinle. Şair dedi:

  كأني لم أزجر بعـاج نـجـيبة                      ولم ألق عن شحط خليلا مصافيا

Ezherî dedi: Ebû’l-Heysem’in hattıyla okuduğumda dedi ki: develeri sürmek için çıkarılan her ses cezmedilmiş çıkar; ancak kafiye içinde olursa harekelenip cerre gider. Deve sürmede: “**حل حل**”, “**حوب حوب**”; yırtıcı sürmede: “**هج هج**” ve “**جه جه**” ve “**جاه جاه**”. Bunu hikâye ettiğinde deveye “**حوب**” yahut “**حوب**” dersin; deveye “**حل**” yahut “**حل**” dersin. Şemmer dedi: misk için “**عاج**” denir. Dedi: İbnü’l-A‘râbî bana şunu okuttu:

  وفي العاج والحناء كف بنانهاكشحم القنا لم يعطها الزند قادح

Ezherî dedi: Şemmer’in “**العاج** misk” dediğinin sıhhatine delil, merfû‘ hadiste gelen şudur: **أن النبي صلى الله عليه وسلم قال لثوبان: اشتر لفاطمة سوارين من عاج**. **العاج** ile fil dişlerinden yontulanı murad etmedi; çünkü dişleri meyte (ölü)dür; ancak **العاج**: **الذبل**’dir; o, deniz kaplumbağasının sırtıdır. Hadiste: **أنه كان به مشط من العاج**. **العاج**: **الذبل**; ve denildi ki: deniz kaplumbağasının sırtından yapılan bir şey. Filin olan **العاج**’a gelince: Şâfiî’ye göre necistir; Ebû Hanîfe’ye göre tâhirdir; **اللسان**’da böyledir. Dedim: hadis bizim için hüccettir. İbn Kuteybe ve Hattâbî dedi: **الذبل**: kara ve deniz kaplumbağasının kemiğidir. Ve denildi ki: Araplar yanında her kemik **عاج**’dır. İbn Şümeyl dedi: **الذبل**’den ve **العاج**’dan bilezik şeklinde misk olur; kadın onu ellerine takar; işte o misktir. Dedi: **الذبل**: boynuzdur; eğer **عاج**’dan olursa o misk ve **عاج** ve **وقف** olur; eğer **ذبل**’den olursa o yalnız misk olur. Hüzeylî dedi:

  فجاءت كخاصي العير لم تحل عاجة                      ولا جاجة منها تلوح علـى وشـم

Burada **العاجة**: **الذبلة**’dir. **الجاجة**: bir pula değmeyen boncuktur; geçti. **العاج**: yumuşak yanlı dişi deve; nüshalarda böyle; diğerinde: yumuşak bükülüşlü. **اللسان**’da: **عاج**: “**مذعان**”dır; hâ’nın düşmesinde benzeri yoktur; fiil idi yahut fâil idi; gözü (orta harfi) gitmiştir. Ezherî dedi: şairin sözü bundandır:

  تقدي بي الموماة عاج كأنها

**العاج**: fil kemiğidir; dişten başkasına **عاج** denmez; bunu İbn Sîde ve Kazzâz söyledi; onlardan önce Leys. **المصباح**’ta: **العاج**: fillerın dişleridir. Onun özelliklerindendir: onunla ekin yahut ağaç tütsülenirse kurt ona yaklaşmaz; her gün iki dirhem ondan su ve bal ile içirirsen, yedi gün içtikten sonra onunla devam ederek cima edilirse kısırlığı gider ve hamile kalır; bunu tabipler nakletti. Onun sahibi—**الصحاح**’tan—ve satıcısı: **عواج**; Sîbeveyh bunu hikâye etti. **ذوعاج**: bir vadidir. Ve **عوجه** yani kabı **تعويجا**: içine **العاج** yerleştirdi. Bundan: **إناء معوج**. Maarrî dedi:

  فعج يدك اليمنى لتشرب طاهرا                      فقد عيف للشرب الإناء المعوج

Şârihleri dedi: yani içinde **العاج** bulunan kap; o, fil kemiğidir. **عوج بن عوق**: ikisi de damme ile; “**عنق**” değil; musannifin **عوق**’ta geleceği üzere. Leys dedi: o, bir erkektir; zikredildiğine göre, babamız beşerin babası **آدم**—ona selâm olsun—evinde doğmuş; **موسى**—ona selâm olsun—kelîm efendinin zamanına kadar yaşamış; onun eliyle helâk olmuş; yaratılışının büyüklüğünden çirkin bir şey zikredilmiştir. Kazzâz **جامع اللغة**’de dedi: **عوج بن عوق**: firavunlardan bir adamdır; boyunun uzunluğunda çirkin bir şeyle vasfedilirdi. Halîl—Allah ona rahmet etsin—dedi: zikredildiğine göre, bulut ona peştamal idi; ve zikredildiğine göre, Mûsâ’nın—ona selâm olsun—ordusunun üzerine kapatmak istediği kayanın sahibidir. **العويج** “**كأمير**”: **عروة ابن الورد**’un atı; **عروة الصعاليك** diye bilinir. **العوجان** (harekeli): bir nehirdir. **جبلا عوج** damme ile: Yemen’de iki dağ. **دارة عويج** “**كزبير**”: yer (م). Ve maddeden ona istidrâk edilenlerdendir: **العوج**: bükülme. “**عجت إليه أعوج عياجا وعواجا**” ve şahit getirildi:

  قفا نسأل منازل آل ليلى                      متى عوج إليها وانثناء?

Ve **انعاج**: büküldü. “**نخيل عوج**” denir: eğildiği zaman. Lebîd, bir yaban eşeğini, dişilerini ve onları sürüşünü vasfederek dedi:

  إذا اجتمعت وأحوذ جانبيها                      وأوردها على عوج طوال

Bazıları dedi: “Onu, su üzerinde bitmiş, yükünün çokluğundan eğilip eğrilen hurmalıklara götürdü.” Ve denildi ki: “**على عوج**” sözünün manası: “eğri ayakları üzerine”; bu yüzden atlara **عوج** denmiştir. Ve binek hayvanının ayaklarına **عوج** denir. Onlarda **التعويج**: yan yürütmedir; bu onlarda müstehaptır. İbn Sîde dedi: **العوج**: ayaklardır; galip bir sıfattır. **خيل عوج**: yan yürütülmüş; o ondandır. **أعوج**: **عدي بن أيوب**’un atı. “**عاج به**”: eğildi, ona uğradı ve üzerinden geçti. “**امرأة عوجاء**”: ona süt vermek için çocuğuna doğru eğilen kadın. Şairin sözü bundandır:

  إذا المرغث العوجاء بات يعزها                      على ثديها ذو ودعتين لهـوج

Onun, arkadaşları üzerinde **تعويج**i yoktur ve **تعريج**i yoktur: yani ikamet yoktur. **ناقة عائجة**: yumuşak bükülüşlü. **العوج**: günlerdir. Zü’r-Rumme’nin sözü bununla tefsir edilmiştir:

  عهدنا بها لو تسعف العوج بالهوى                      رقاق الثنايا واضحات المعاصـم

Şemmer dedi: Zeyd b. Kesve dedi: emsallerindendir: **الأيام عوج رواجع**; bu, şamata anında söylenir; bunu, kendisiyle şamata edilen söyler; yahut … denildiğinde de söylenir; ve tehdit ve gözdağı anında da söylenebilir. Ezherî dedi: buradaki **عوج**, **أعوج**’un cem‘idir; ve **عوجاء**’ın cem‘i de olur; nitekim “**أصور**” ve “**صور**” denir. Ve **عائج**’in cem‘i olması da caizdir; sanki “**عوج**”u “**فعل**” üzere dedi de hafifletti. **داره العوج**: bir yerdir. **أعوج**: bir havuz adıdır. Sa‘leb’in okuttuğu şu beyit bununla tefsir edilmiştir:

  إن تأتني وقد ملأت أعوجا
  أرسل فيها بازلا سفنجـا

**العويجاء**: darının bir türü. Ve **سفيان بن أبي العوجاء**: tâbiînden Medineli. Ve **إسماعيل ذو الأعوج**: (onun) صلى الله عليه وسلم nesep sütununda; onu Süheylî **الروض**’da zikretti, ve **الأعوج**. Atı; ve onun, atların kendisine nisbet edildiği kimse olduğu, ve **لغني بن أعصر**’a ait olduğu, ve onun, **حرب داحس والغبراء**’da zikredilen **داحس**’ın ceddi olduğu.

Ve İbn Kuteybe’nin **معارف**’inde: **أبو العاج السلمي**: Basra üzerine âmildi; adı **كثير بن عبد الله** idi; ona, ön dişleri sebebiyle **أبو العاج** denildi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَوِجَ
1 عَوِجَ ذ , (S, O, L, Msb, K,) aor. يَعْوَجُ, (TA,) inf. n. عَوَجٌ (S, O, L, Msb) and عِوَجٌ, (L,) or the latter is a simple subst.; (S, O, K;) and ↓ اِعْوَجَّ, [which is more common,] inf. n. اِعْوِجَاجٌ; (S, O, L, Msb, K;) and ↓ انعاج; and ↓ تعوّج; (L;) It was, or became, crooked, curved, bent, winding, wry, contorted, distorted, or uneven: (L:) or [عَوِجَ and] ↓ اعوجّ, it was, or became, so of itself; and [↓ انعاج and] ↓ تعوّج,it was, or became, so by the operation of an external agent; (L, Msb;) as is said by Az: (L:) ↓ انعاج is quasi-pass. of عُجْتُهُ; (L;) and ↓ تعوّج is quasi-pass. of عَوَّجْتُهُ: (Az, S, O, L, Msb, K:) and عَوَجٌ and عِوَجٌ are said to be used in relation to different things: (S, O, L, Msb, K, &c.:) [for instance,] one says, عَوِجَ العُودُ, inf. n. عَوَجٌ, The wood, or stick, was, or became, crooked, curved, bent, or distorted: and عَوِجَ الأَمْرُ, inf. n. عِوَجٌ, The affair was, or became, difficult, arduous, or troublesome. (MA.) [See عَوَجٌ below.] ― -b2- لَا عِوَجَ لَهُ, in the Kur xx. 107, means There shall be no evading it. (Jel.) ― -b3- عُجْتُ اـِلَيْهِ, aor. أَعُوجُ, inf. n. عِيَاجٌ and عِوَجٌ, I turned, or inclined, towards it; namely, a place of abode. (L.) And عَلَيْهِ ↓ انعاج He turned, or inclined, towards it, or him. (S, O.) And ↓ انعاجت and ↓ تعوّجت, said of a she-camel, She turned aside; or became turned aside; the former quasi-pass. of عَاجَهَا; and the latter, of عَوَّجَهَا. (TA.) ― -b4- عاج بِهِ He inclined, and came to him, or came to him and alighted at his abode as a guest: and he passed by him. (L.) And عُجْتُ بِالمَكَانِ, aor. أَعُوجُ, (S, O, K, *) inf. n. عَوْجٌ and مَعَاجٌ; (K;) and ↓ عوّجتُ; (TA;) I remained, stayed, dwelt, or abode, in the place. (S, O, K. *) And عاج عَلَيْهِ He stopped, or paused, at it. (S, * O, * K, * TA.) A poet says,
عُجْنَا عَلَى رَبْعِ سَلْمَى أَىَّ تَعْرِيجِ
[We stopped at the abode of Selmà, with what a staying!]: putting تعريج [in some copies of the S تعويج] in the place of عَوْج because their meaning is one. (S, O, TA.) ― -b5- فُلَانٌ مَا يَعُوجُ عَنْ شَىْءٍ Such a one does not revert from, or relinquish, anything. (IAar, S, O, K. *) ― -b6- Accord. to AA, [the inf. n.] عِيَاجٌ signifies The returning to that upon which one had been intent, or attent, or employed. (O and TA in art. عيج.) -A2- عُجْتُهُ: see 2. ― -b2- عُجْتُ البَعِيرَ, (S, A, * O, K, *) and عُجْتُ رَأْسَ البَعِيرِ, (L,) aor. أَعُوجُهُ, inf. n. عَوْجٌ (S, O, L) and مَعَاجٌ, (S, O,) I turned the camel's head by means of the nose-rein: (S, A, * O, L, K: *) and in like manner one says of a horse: and عاج نَاقَتَهُ, and ↓ عوّجها, He turned aside his she-camel. (TA.) And عاج رَأْسَهُ اـِلَى المَرْأَةِ (O and TA from a trad.) He inclined his head towards the woman, and looked towards her. (TA.) And المَرْأَةُ تَعُوجُ رَأْسَهَا اـِلَى ضَجِيعِهَا [The woman turns her head towards her bedfellow]. (TA.) And عاج عُنُقَهُ, inf. n. عَوْجٌ, He inclined, or bent, his neck. (TA.) And عُجْ لِسَانَكَ عَنِّى وَلَا تُكْثِرْ [Turn, or withhold, thy tongue from me, and do not multiply words]. (A.) And بِهِ الطَّرِيقُ ↓ عَوَّجَ [The road led him, or turned him, aside]. (K in explanation of حَوَّجَ.) ― -b3- مَا أَعُوجُ بِكَلَامِهِ I do not pay regard, or attention, to his speech, (ISk, S in art. عيج, A, * and O,) is a phrase of the Benoo-Asad, who take it from عُجْتُ النَّاقَةَ: (ISk, S, O:) others say مَا أَعِيجُ. (O.) And one says, مَا عُجْتُ بِحَدِيثِهِ [I did not pay regard to his discourse]. (A.) ― -b4- عُجْتُهُ بِالمَكَانِ I made him to remain, stay, dwell, or abide, in the place: the verb being trans. as well as intrans. (S, O.)

عَوَّجْتُهُ
2 عَوَّجْتُهُ ذ , (T, S, O, Msb, K,) inf. n. تَعْوِيجٌ; (T, S, O, Msb;) I crooked it, curved it, bent it, contorted it, distorted it, or rendered it uneven; (T, S, * O, * Msb, K, * TA;) namely, a thing; (T, S, O, Msb, TA;) as also ↓ عُجْتُهُ, inf. n. عَوْجٌ and عِيَاجٌ. (TA.) ― -b2- See also 1, latter half, in two places. ― -b3- تَعْوِيجٌ [as an inf. n. of which the verb, if it have one in the following sense, is عُوِّجَ], in a horse, is syn. with تَجْنِيبٌ [app. as meaning A bending, or curving, and tension of the sinews, in the kind leg] which is a quality approved. (TA.) -A2- See also 1, near the middle. [Hence] one says, مَا لَهُ عَلَى أَصْحَابِهِ تَعْوِيجٌ, meaning [There is not for him any] remaining, or staying, [at the abode of his companions;] as also تَعْرِيجٌ. (TA.) -A3- عوّجهُ, inf. n. as above, also signifies He set it, or inlaid it, with عَاج [which means ivory, and tortoise-shell]; (O, K, TA;) namely, a thing, (O,) or a vessel. (TA.)

5 تَعَوَّجَ see 1, former half, in four places.

7 اـِنْعَوَجَ see 1, former half, in five places.

9 اـِعْوَجَّ see 1, first sentence, in two places.

عَاجٌ
عَاجٌ ذ , as an epithet applied to a she-camel, Pliable; syn. لَيِّنَةٌ الأَعْطَافِ, or لَيِّنَةُ الاِنْعِطَافِ, accord. to different copies of the K; and by the latter words is expl. (but not in the K) ↓ عَائِجَةٌ, as so applied: in the L, عَاجٌ is expl. as meaning tractable, submissive, or manageable; syn. مِذْعَانٌ: (TA:) or مِذْعَانُ السَّيْرِ لَيِّنَةُ الاِنْعِطَافِ (thus in the O:) and it is said to be without a parallel in respect of the dropping of the [fem. termination] ة, whether its original measure be فَعِلٌ or فَاعِلٌ [?]. (TA.) -A2- Also [Ivory;] elephant's bone; (S, O, K;) or [rather] only elephant's tusk; (Lth, Msb, TA;) thus say ISd and Kz: (TA:) n. un. with ة [signifying a piece of ivory]: (S, O:) of its properties are these: that if seed-produce or trees be fumigated with it, worms will not approach them; and the woman who drinks of it every day two drachms with water and honey, if compressed after seven days, conceives. (K.) ― -b2- And Tortoise-shell; syn. ذَبْلٌ [q. v.]; (O, K;) i. e. (O) the back [or shell] of the sea-tortoise [or turtle]: (O, Msb:) i. q. مَسَكٌ: (Sh, L:) or a thing that is made from the back of the sea-tortoise: (L:) and it is said that the Arabs called any [sort of] bone by this name: n. un. with ة. (TA.) The Prophet is related to have had a comb of عاج, i. e. ذَبْل: (L:) and he is said to have ordered to purchase for Fلtimeh a pair of bracelets of عاج, by which he meant not what is turned of elephants' tusks, for their tusks are مَيْتَة, [i. e. they are taken from an animal of which the flesh is unlawful food,] but ذبل: (O, * L, Msb: *) the عاج of the elephant is impure accord. to EshShلfi'ee, but pure accord. to Aboo-Haneefeh. (L.) ― -b3- Also Bracelets of عاج, as distinguished from ذَبْل, [i. e. of ivory: and probably of tortoise-shell also:] (ISh:) n. un. with ة. (TA in art. جوج.) -A3- عَاجِ, (S, O, L, K,) indecl., with kesr for its termination, (L, K,) as a determinate noun; and عَاجٍ, with tenween, as an indeterminate noun; (L;) A cry by which a she-camel is chidden: (S, O, L, K:) Az says, in chiding a she-camel, one says عَاجِ, without tenween; and if he please, عَاجْ, with jezm, as though a pause were imagined to be made after it: or, accord. to A'Obeyd, one says to her عَاجٍ, and جَاهٍ, with tenween: [but see art. جوه:] accord. to AHeyth, a word of this kind is originally mejzoom; but in the case of a rhyme, [and in any case of poetical necessity,] it may be makhfood. (TA.) [See also art. عج.]

عَوَجٌ
عَوَجٌ ذ and ↓ عِوَجٌ [are inf. ns. of عَوِجَ, q. v., or the latter is a simple subst.; and both, used as simple substs.,] signify Crookedness, curvity, a bending, a winding, wryness, contortion, distortion, or unevenness: (L:) or the former is peculiar to objects of the sight, as bodies; and the latter, to what are not seen, as opinion, and a saying, and religion: or, as some say, the latter is used in both of these cases; but the distinction is more common: (IAth, TA:) AZ makes the same distinction; but adds that some of the Arabs used the latter word in relation to a road: (Msb:) accord. to ISk, (S, O,) the former is in anything erect, (S, O, K,) or in anything that was erect and has inclined, (TA,) as a wall, (S, O, K, TA,) and a stick, (S, O, Msb,) or a staff, (K, TA,) and a spear; (TA;) and the latter, in land, or ground, and in religion, (S, O, Msb, K, TA,) and in means of subsistence: (S, O:) in land, or ground, the latter means unevenness; thus in the Kur xx. 106: in a road, deflection; as also عَوَجٌ: in religion, and in natural disposition, corruptness, or deviation from rectitude: (TA:) and عَوَجٌ, (S, O, TA, [thus accord. to both of my copies of the S,]) or عِوَجٌ, (accord. to a copy of the A, [which I incline to regard as the right, in consideration of its consistency with explanations here preceding, notwithstanding the apparent preponderance of authority in favour of عَوَجٌ,]) in a man, signifies evilness of natural disposition: (S, A, O: [and so, app., هَوَجٌ:]) or عَوَجٌ, with fet-h to the ع, as an inf. n., signifies the being evil in natural disposition. (KL.)

عِوَجٌ
عِوَجٌ ذ : see the next preceding paragraph.

العُوَيْجَآءُ
العُوَيْجَآءُ ذ [dim. of العَوْجَآءُ fem. of الأَعْوَجُ] A species of ذُرَة [or millet]. (TA.)

عَوَّاجٌ
عَوَّاجٌ ذ A possessor of عَاج [i. e. ivory, and app. tortoise-shell also]; (S, O, K;) accord. to Sb: (S, O:) and (O, K) accord. to another or others (O) a seller thereof. (O, K.)

عَائِجٌ
عَائِجٌ ذ : for its fem. (with ة) as an epithet applied to a she-camel, see عَاجٌ, first sentence. ― -b2- See also أَعْوَجُ, near the end. ― -b3- Also Stopping, or pausing. (S, O.)

أَعْوَجُ
أَعْوَجُ ذ Crooked, curved, bent, or bending, winding, wry, contorted, distorted, or uneven: (S, * O, * L, Msb:) and ↓ مُعْوَجٌّ, [or this and the former also,] crooked, curved, &c., of itself: fem. of the former عَوْجَآءُ: (L, Msb:) and pl. عُوجٌ. (L.) One says ↓ عَصًا مُعْوَجَّةٌ [A crooked, or crooking, staff or stick]; but not مِعْوَجَّةٌ, with kesr to the م: (S, O:) or, accord. to ISk, one says the former; but not ↓ مُعَوَّجَةٌ, with fet-h to the ع and teshdeed to the و; though analogy does not forbid this, as it is allowable to say عَوَّجَهَا: accord. to As, one should not say ↓ مُعَوَّجٌ, with teshdeed to the و, except in applying it to a stick, or in another sense expl. below: Az says that this word is allowable as signifying rendered crooked or curved &c. (Msb.) ― -b2- [Hence,] العَوْجَآءُ signifies The bow. (S, A, K.) ― -b3- And عَوْجَآءُ applied to a woman, Inclining, or bending, towards her child, to suckle it. (TA.) And, so applied, That has become crooked by reason of leanness and hunger. (Ham p. 744.) And, applied to a she-camel, Lean, lank, light of flesh, slender, or lank in the belly: (S, A, K:) or emaciated so that her back has become crooked, or curved. (TA.) ― -b4- [And أَعْوَجُ applied to a هِلَال (or new moon), Oblique: see أَدْفَقُ.] ― -b5- نَخِيلٌ عُوجٌ signifies Palm-trees inclining, or leaning, and therefore crooked, or curved: and accord. to some, the saying of Lebeed, describing a [wild] he-ass and his she-asses,
وَأَوْرَدَهَا عَلَى عُوجٍ طِوَالِ
[the latter hemistich of a verse cited in the first paragraph of art. حوذ] means, And he brought them to the watering-place at [tall] palm-trees growing over the water, inclining and curving by reason of the abundance of their fruit: but others say that the meaning of على عوج is, upon their crooked legs. (TA.) ― -b6- Hence, عُوجٌ signifies The legs of a horse or similar beast; (O, TA;) as ISd says, thus used as an epithet in which the quality of a subst. predominates [app. implying their having that bending, or curving, and tension of the sinews, termed تَجْنِيب, agreeably with what here follows]. (TA.) ― -b7- And hence also, (TA,) خَيْلٌ عُوجٌ meaning Horses that have, in their hind legs, the quality termed تَجْنِيب. (A, TA. *) ― -b8- أَعْوَجُ applied to a man means [Crooked in temper, or] evil in natural disposition. (S, A, O, K.) ― -b9- المِلَّةُ العَوْجَآءُ [The crooked, or perverted, or corrupted, religion] is a phrase occurring in a trad., applied to the religion of Abraham as changed by the Arabs from its state of rectitude. (TA.) And one says خُطَّةٌ عَوْجَآءُ, and رَأْىٌ أَعْوَجُ, meaning [An affair, and an opinion,] not of a right kind. (A.) ― -b10- الأَيَّامُ عُوجٌ رَوَاجِعُ [The days are apt to decline from the right course, apt to return,] is a prov., (Meyd, O, TA,) meaning fortune at one time declines from thee, and at another time returns to thee; (Meyd;) said by him at whose affliction one rejoices, or said on his part, and sometimes on an occasion of threatening: Az says that عُوجٌ, here, may be pl. of أَعْوَجُ, or of عَوْجَآءُ; or it may be pl. of ↓ عَائِجٌ, and originally عُوُجٌ. (O, TA.) [Hence,] العُوجُ is used as signifying The days [in allusion to their variableness with respect to good and evil]. (TA.) ― -b11- And أَعْوَجُ is a [proper] name of A watering-trough. (Th, TA.) ― -b12- See also the next paragraph, in four places.

أَعْوَجِىٌّ
أَعْوَجِىٌّ ذ the rel. n. of أَعْوَجُ: (Msb, TA:) and applied to A [single] horse of those termed الأَعْوَجِيَّاتُ, (TA,) an appellation of certain horse so called in relation to one named أَعْوَجُ, belonging to the Benoo-Hilلl, (S, O, K,) a stallion than which there was none more celebrated among the Arabs, nor any that had a more numerous progeny: (S, O:) they were also called الخَيْلُ الأَعْوَجِيَّةُ, (L,) and ↓ بَنَاتُ أَعْوَجَ, (S, O,) and بَنَاتُ ↓ عُوجٍ; and a poet says,
وَقَاحُ الحَافِرِ ↓ أَحْوَى مِنَ العُوجِ
[Brown, or a blackish bay, of the progeny of Aawaj, hard in the hoof]; meaning مِنْ وَلَدِ ↓ أَعْوَجَ; using that form of pl. because أَعْوَجُ is originally an epithet. (TA.)

مَعَاجٌ
مَعَاجٌ ذ A place to which one turns; or in which one remains, stays, dwells, or abides. (Har p. 325.) -A2- Also an inf. n. of عَاجَ signifying “ he remained ” &c.: (K:) and of the verb in the phrase عُجْتُ البَعِيرَ. (S, O.)

مُعْوَجٌّ
مُعْوَجٌّ ذ : see أَعْوَجُ, first and second sentences.

مُعَوَّجٌ
مُعَوَّجٌ ذ : see أَعْوَجُ, second sentence, in two places. -A2- Also A thing set, or inlaid, with عَاج [which means ivory, and tortoise-shell]: (As, Msb:) applied in this sense to a vessel. (TA.)

##### Türkçe

**عَوِجَ**
1 **عَوِجَ** ذ , (S, O, L, Msb, K,) muzâri‘i **يَعْوَجُ**, (TA,) mastarı **عَوَجٌ** (S, O, L, Msb) ve **عِوَجٌ**, (L,) yahut ikincisi yalın bir isimdir; (S, O, K;) ve ↓ **اِعْوَجَّ**, [ki bu daha yaygındır,] mastarı **اِعْوِجَاجٌ**; (S, O, L, Msb, K;) ve ↓ **انعاج**; ve ↓ **تعوّج**; (L;) Eğri, kavisli, bükük, dolambaçlı, yamuk, burulmuş, çarpılmış, bozulmuş yahut engebeli idi veya oldu: (L:) yahut [**عَوِجَ** ve] ↓ **اعوجّ**, kendiliğinden öyle idi veya oldu; ve [↓ **انعاج** ve] ↓ **تعوّج**, dış bir etkenin işlemesiyle öyle idi veya oldu; (L, Msb;) Az’ın dediği gibi: (L:) ↓ **انعاج** , **عُجْتُهُ**’nun yarı-edilgenidir; (L;) ve ↓ **تعوّج** , **عَوَّجْتُهُ**’nun yarı-edilgenidir: (Az, S, O, L, Msb, K:) ve **عَوَجٌ** ile **عِوَجٌ**’ün farklı şeylere nispetle kullanıldığı söylenir: (S, O, L, Msb, K, &c.:) [meselâ,] şöyle denir: **عَوِجَ العُودُ**, mastarı **عَوَجٌ**, Odun yahut çubuk eğri, kavisli, bükük yahut çarpılmış idi veya oldu: ve **عَوِجَ الأَمْرُ**, mastarı **عِوَجٌ**, İş zor, çetin yahut meşakkatli idi veya oldu. (MA.) [Aşağıda **عَوَجٌ**’e bak.] ― -b2- **لَا عِوَجَ لَهُ**, Kur’ân xx. 107’de, “Ondan kaçış olmayacaktır” demektir. (Jel.) ― -b3- **عُجْتُ اـِلَيْهِ**, muzâri‘i **أَعُوجُ**, mastarı **عِيَاجٌ** ve **عِوَجٌ**, Ona doğru döndüm yahut meylettim; yani bir ikametgâha. (L.) Ve **عَلَيْهِ** ↓ **انعاج** Ona yahut ona (kişiye) doğru döndü yahut meyletti. (S, O.) Ve ↓ **انعاجت** ve ↓ **تعوّجت**, dişi deve hakkında söylenir: Yan döndü; yahut yan dönmüş oldu; birincisi **عَاجَهَا**’nın yarı-edilgeni; ikincisi de **عَوَّجَهَا**’nın yarı-edilgenidir. (TA.) ― -b4- **عاج بِهِ** Ona meyletti ve ona geldi; yahut ona geldi ve misafir olarak onun ikametgâhına indi: ve onun yanından geçti. (L.) Ve **عُجْتُ بِالمَكَانِ**, muzâri‘i **أَعُوجُ**, (S, O, K, *) mastarı **عَوْجٌ** ve **مَعَاجٌ**; (K;) ve ↓ **عوّجتُ**; (TA;) Mekânda kaldım, durdum, ikamet ettim yahut barındım. (S, O, K. *) Ve **عاج عَلَيْهِ** Orada durdu yahut bekledi. (S, * O, * K, * TA.) Bir şair der ki,
عُجْنَا عَلَى رَبْعِ سَلْمَى أَىَّ تَعْرِيجِ
[Selmâ’nın yurduna uğradık, ne büyük bir konaklayış!]: **تعريج**’i [S’nin bazı nüshalarında **تعويج**] **عَوْج** yerine koyarak; çünkü mânaları birdir. (S, O, TA.) ― -b5- **فُلَانٌ مَا يَعُوجُ عَنْ شَىْءٍ** Böyle biri hiçbir şeyden geri dönmez yahut hiçbir şeyi bırakmaz. (IAar, S, O, K. *) ― -b6- AA’ya göre, [mastarı] **عِيَاجٌ**, kişinin üzerinde niyetli, dikkatli yahut meşgul olduğu şeye geri dönmesi demektir. (O ve TA, md. عيج.) -A2- **عُجْتُهُ**: 2’ye bak. ― -b2- **عُجْتُ البَعِيرَ**, (S, A, * O, K, *) ve **عُجْتُ رَأْسَ البَعِيرِ**, (L,) muzâri‘i **أَعُوجُهُ**, mastarı **عَوْجٌ** (S, O, L) ve **مَعَاجٌ**, (S, O,) Devenin başını burun yularıyla çevirdim: (S, A, * O, L, K: *) ve aynı şekilde at hakkında da söylenir: ve **عاج نَاقَتَهُ**, ve ↓ **عوّجها**, Dişi devesini yana çevirdi. (TA.) Ve **عاج رَأْسَهُ اـِلَى المَرْأَةِ** (O ve TA, bir rivayetten) Başını kadına doğru eğdi ve ona doğru baktı. (TA.) Ve **المَرْأَةُ تَعُوجُ رَأْسَهَا اـِلَى ضَجِيعِهَا** [Kadın başını yatak arkadaşına doğru çevirir]. (TA.) Ve **عاج عُنُقَهُ**, mastarı **عَوْجٌ**, Boynunu eğdi yahut büktü. (TA.) Ve **عُجْ لِسَانَكَ عَنِّى وَلَا تُكْثِرْ** [Dilini benden çevir yahut tut ve sözü çoğaltma]. (A.) Ve **بِهِ الطَّرِيقُ** ↓ **عَوَّجَ** [Yol onu saptırdı yahut yana çevirdi]. (K, **حَوَّجَ**’in açıklamasında.) ― -b3- **مَا أَعُوجُ بِكَلَامِهِ** “Onun sözüne itibar etmem yahut dikkat etmem” (ISk, S md. عيج, A, * ve O) Benû-Esed’in bir ifadesidir; bunu **عُجْتُ النَّاقَةَ**’dan alırlar: (ISk, S, O:) başkaları **مَا أَعِيجُ** der. (O.) Ve şöyle denir: **مَا عُجْتُ بِحَدِيثِهِ** [Onun konuşmasına itibar etmedim]. (A.) ― -b4- **عُجْتُهُ بِالمَكَانِ** Onu mekânda kalmaya, durmaya, ikamet etmeye yahut barınmaya sevk ettim: fiil hem geçişli hem geçişsizdir. (S, O.)

**عَوَّجْتُهُ**
2 **عَوَّجْتُهُ** ذ , (T, S, O, Msb, K,) mastarı **تَعْوِيجٌ**; (T, S, O, Msb;) Onu eğrileştirdim, kavis verdim, büktüm, burdum, çarpıttım, bozdum yahut engebeli kıldım; (T, S, * O, * Msb, K, * TA;) yani bir şeyi; (T, S, O, Msb, TA;) ve ayrıca ↓ **عُجْتُهُ**, mastarı **عَوْجٌ** ve **عِيَاجٌ**. (TA.) ― -b2- 1’in ikinci yarısına, iki yerde, bak. ― -b3- **تَعْوِيجٌ** [bu mânada fiili varsa, fiilinin **عُوِّجَ** olduğu bir mastar olarak], atta, **تَجْنِيبٌ** ile eşanlamlıdır; [görünüşe göre, arka bacakta sinirlerin bükülmesi yahut kavislenmesi ve gerilmesi mânasında] ve bu, beğenilen bir vasıftır. (TA.) -A2- 1’in ortalarına yakın yere de bak. [Bundan dolayı] şöyle denir: **مَا لَهُ عَلَى أَصْحَابِهِ تَعْوِيجٌ**, yani [onun için] arkadaşlarının yurdunda kalma yahut konaklama yoktur; **تَعْرِيجٌ** de böyledir. (TA.) -A3- **عوّجهُ**, yukarıdaki mastarla, ayrıca onu **عَاج** ile (ki bu fildişi ve kaplumbağa kabuğu demektir) kapladı yahut kakma yaptı mânasına gelir; (O, K, TA;) yani bir şeyi, (O,) yahut bir kabı. (TA.)

5 **تَعَوَّجَ**: 1’in ilk yarısına, dört yerde, bak.

7 **اـِنْعَوَجَ**: 1’in ilk yarısına, beş yerde, bak.

9 **اـِعْوَجَّ**: 1’in ilk cümlesine, iki yerde, bak.

**عَاجٌ**
**عَاجٌ** ذ , dişi deveye sıfat olarak: Esnek; eşanlamlısı **لَيِّنَةٌ الأَعْطَافِ**, yahut K’nin farklı nüshalarına göre **لَيِّنَةُ الاِنْعِطَافِ**; ve ikinci sözlerle (fakat K’de değil) bu şekilde uygulanan ↓ **عَائِجَةٌ** açıklanır: L’de **عَاجٌ**, uysal, boyun eğen yahut idare edilebilir mânasında açıklanır; eşanlamlısı **مِذْعَانٌ**: (TA:) yahut **مِذْعَانُ السَّيْرِ لَيِّنَةُ الاِنْعِطَافِ** (O’da böyledir:) ve [dişilik eki] **ة**’nin düşürülmesi bakımından, aslî vezni **فَعِلٌ** olsun yahut **فَاعِلٌ** olsun, benzeri olmayan olduğu söylenir. (TA.) -A2- Ayrıca [Fildişi;] fil kemiği; (S, O, K;) yahut [daha doğrusu] yalnız filin dişi; (Lth, Msb, TA;) ISd ve Kz böyle der: (TA:) tekili **ة** iledir [fildişinden bir parça demektir]: (S, O:) özelliklerindendir: tohum mahsulü yahut ağaçlar onunla tütsülenirse kurtlar onlara yaklaşmaz; ve bir kadın her gün ondan iki dirhem su ve bal ile içerse, yedi gün sonra sıkıştırılırsa hamile kalır. (K.) ― -b2- Ve Kaplumbağa kabuğu; eşanlamlısı **ذَبْلٌ** [bk.]; (O, K;) yani (O) deniz kaplumbağasının [sırtı yahut kabuğu]: (O, Msb:) **مَسَكٌ** ile aynı mânadadır: (Sh, L:) yahut deniz kaplumbağasının sırtından yapılan bir şeydir: (L:) ve Arapların her çeşit kemiğe bu adı verdikleri söylenir: tekili **ة** iledir. (TA.) Peygamber’in **عاج**’dan bir tarağı olduğu rivayet edilir; yani **ذَبْل**: (L:) ve Fâtıma için **عاج**’dan bir çift bilezik satın almayı emrettiği söylenir; bununla fil dişlerinden tornalananı kastetmedi; çünkü onların dişleri **مَيْتَة**’dir [yani eti yenmesi haram olan bir hayvandan alınmıştır]; fakat **ذبل**’i kastetti: (O, * L, Msb: *) filin **عاج**’ı Eş-Şâfi‘î’ye göre necistir; Ebû Hanîfe’ye göre ise temizdir. (L.) ― -b3- Ayrıca **عاج**’dan bilezikler; **ذَبْل**’den ayırt edilerek, [yani fildişinden; ve muhtemelen kaplumbağa kabuğundan da:] (ISh:) tekili **ة** iledir. (TA, md. جوج.) -A3- **عَاجِ**, (S, O, L, K,) gayr-i munsarif, sonu kesreli, (L, K,) belirli isim olarak; ve **عَاجٍ**, tenvinli, belirsiz isim olarak; (L;) dişi devenin azarlanmasıyla söylenen bir sesleniştir: (S, O, L, K:) Az der ki: dişi deve azarlanırken tenvinsiz **عَاجِ** denir; isterse **عَاجْ**, cezimle, sanki ardından durak tasavvur edilmiş gibi: yahut A‘Obeyd’e göre ona **عَاجٍ** ve **جَاهٍ** tenvinle denir: [fakat md. جوه’a bak:] AHeyth’e göre bu tür bir kelime aslında meczûmdur; fakat kafiye halinde [ve şiir zarureti olan her durumda] mahfûd olabilir. (TA.) [Ayrıca md. عج’a bak.]

**عَوَجٌ**
**عَوَجٌ** ذ ve ↓ **عِوَجٌ** [**عَوِجَ**’in mastarlarıdır; yahut ikincisi yalın bir isimdir; ve ikisi de yalın isim olarak kullanıldıklarında] Eğrilik, kavis, bükülme, dolanma, yamukluk, burulma, çarpılma, bozulma yahut engebelilik demektir: (L:) yahut birincisi görme nesnelerine, bedenler gibi; ikincisi ise görülmeyenlere, kanaat, söz ve din gibi, mahsustur: yahut bazılarına göre ikincisi her iki durumda da kullanılır; fakat ayırım daha yaygındır: (IAth, TA:) AZ da aynı ayırımı yapar; fakat bazı Arapların ikincisini yol hakkında kullandığını ekler: (Msb:) ISk’ye göre, (S, O,) birincisi dik olan her şeyde, (S, O, K,) yahut dik olup da meyleden her şeyde, (TA,) duvar gibi, (S, O, K, TA,) ve çubukta, (S, O, Msb,) yahut asada, (K, TA,) ve mızrakta; (TA;) ikincisi ise arazide yahut yerde ve dinde, (S, O, Msb, K, TA,) ve geçim vasıtalarında: (S, O:) arazide yahut yerde ikincisi engebelilik demektir; Kur’ân xx. 106’da böyledir: yolda sapma; **عَوَجٌ** da böyledir: dinde ve tabiatta bozukluk yahut doğruluktan sapma: (TA:) ve **عَوَجٌ**, (S, O, TA, [S’nin iki nüshama göre böyle,]) yahut **عِوَجٌ**, (A’nın bir nüshasına göre, [ki önceki açıklamalarla tutarlılığı sebebiyle bunu doğru görmeye meylediyorum; **عَوَجٌ** lehine görünen otorite üstünlüğüne rağmen,]) insanda, tabiatın kötülüğü demektir: (S, A, O: [ve öyle görünür ki **هَوَجٌ** da:]) yahut **عَوَجٌ**, **ع**’da fetha ile, mastar olarak, tabiatta kötü olma demektir. (KL.)

**عِوَجٌ**
**عِوَجٌ** ذ : bir önceki paragrafı gör.

**العُوَيْجَآءُ**
**العُوَيْجَآءُ** ذ [**العَوْجَآءُ**’un küçültmesi; o da **الأَعْوَجُ**’un müennesi] **ذُرَة**’nin [yahut darının] bir türüdür. (TA.)

**عَوَّاجٌ**
**عَوَّاجٌ** ذ **عَاج**’a (yani fildişine ve görünüşe göre kaplumbağa kabuğuna da) sahip olan kimse; (S, O, K;) Sb’ye göre: (S, O:) ve (O, K) bir başkasına yahut başkalarına göre (O) onun satıcısıdır. (O, K.)

**عَائِجٌ**
**عَائِجٌ** ذ : dişi deveye sıfat olarak müennesi ( **ة** ile) için, **عَاجٌ**’ın ilk cümlesine bak. ― -b2- **أَعْوَجُ**’a da, sonlara yakın, bak. ― -b3- Ayrıca Durma yahut bekleme. (S, O.)

**أَعْوَجُ**
**أَعْوَجُ** ذ Eğri, kavisli, bükük yahut bükülen, dolambaçlı, yamuk, burulmuş, çarpılmış, bozulmuş yahut engebeli: (S, * O, * L, Msb:) ve ↓ **مُعْوَجٌّ**, [yahut bu ve birincisi de,] kendiliğinden eğri, kavisli, &c.: birincinin müennesi **عَوْجَآءُ**: (L, Msb:) ve çoğulu **عُوجٌ**. (L.) Şöyle denir: ↓ **عَصًا مُعْوَجَّةٌ** [eğri yahut eğrilen asa yahut çubuk]; fakat **مِعْوَجَّةٌ**, **م**’de kesre ile, denmez: (S, O:) yahut ISk’ye göre birincisi denir; fakat ↓ **مُعَوَّجَةٌ**, **ع**’da fetha ve **و**’da şedde ile, denmez; kıyas bunu yasaklamasa da; çünkü **عَوَّجَهَا** demek câizdir: As’a göre **مُعَوَّجٌ**, **و**’da şedde ile, ancak bir çubuğa uygulanırken yahut aşağıda açıklanan başka bir mânada söylenir: Az der ki bu kelime, eğri yahut kavisli &c. kılınmış mânasında câizdir. (Msb.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **العَوْجَآءُ** Yay demektir. (S, A, K.) ― -b3- Ve **عَوْجَآءُ** kadına uygulanınca: Çocuğunu emzirmek için ona doğru meyleden yahut eğilen. (TA.) Ve böyle uygulanınca: Zayıflık ve açlık sebebiyle eğrileşmiş olan. (Ham s. 744.) Ve dişi deveye uygulanınca: Zayıf, sıska, eti az, ince; yahut karında sıska: (S, A, K:) yahut sırtı eğri yahut kavisli olacak derecede zayıflamış. (TA.) ― -b4- [Ve **أَعْوَجُ** bir **هِلَال**’a (yeni aya) uygulanınca: Eğik: **أَدْفَقُ**’a bak.] ― -b5- **نَخِيلٌ عُوجٌ** Meyleden yahut eğilen, bu yüzden eğri yahut kavisli hurma ağaçları demektir: ve bazılarına göre Lebîd’in, bir [yabanî] erkek eşeği ve dişilerini tasvir ederek söylediği,
وَأَوْرَدَهَا عَلَى عُوجٍ طِوَالِ
[md. حوذ’un ilk paragrafında zikredilen bir beytin ikinci mısraı] şu demektir: Onları, suyun üzerinde yetişen, meyvesinin çokluğu sebebiyle meyledip kavislenen [uzun] hurma ağaçlarının bulunduğu sulama yerine getirdi: fakat başkaları **على عوج**’un mânasının, onların eğri bacakları üzerinde, olduğunu söyler. (TA.) ― -b6- Bundan dolayı, **عُوجٌ** atın yahut benzeri hayvanın bacakları demektir; (O, TA;) ISd’nin dediği gibi, isim niteliğinin baskın olduğu bir sıfat olarak böyle kullanılır [görünüşe göre, aşağıda gelenle uyumlu olarak, **تَجْنِيب** denilen bükülme yahut kavislenme ve sinir gerilimine işaret eder]. (TA.) ― -b7- Ve bundan dolayı da, (TA,) **خَيْلٌ عُوجٌ** yani arka bacaklarında **تَجْنِيب** denilen vasıf bulunan atlar. (A, TA. *) ― -b8- **أَعْوَجُ** erkeğe uygulanınca: [huyca eğri yahut] tabiatça kötü. (S, A, O, K.) ― -b9- **المِلَّةُ العَوْجَآءُ** [eğri yahut sapmış yahut bozulmuş din] bir rivayette geçen bir ifadedir; Arapların İbrâhim’in dinini doğruluk hâlinden değiştirerek getirdikleri şekle uygulanır. (TA.) Ve şöyle denir: **خُطَّةٌ عَوْجَآءُ**, ve **رَأْىٌ أَعْوَجُ**, yani [bir iş ve bir görüş] doğru türden olmayan. (A.) ― -b10- **الأَيَّامُ عُوجٌ رَوَاجِعُ** [Günler doğru yoldan sapmaya meyyaldir, dönmeye meyyaldir] bir darb-ı meseldir, (Meyd, O, TA,) mânası: talih bir vakit senden sapar, başka bir vakit sana döner; (Meyd;) musibetine sevinilen kimse hakkında söylenir; yahut onun tarafından söylenir; bazen de tehdit makamında: Az der ki burada **عُوجٌ**, **أَعْوَجُ**’un çoğulu olabilir, yahut **عَوْجَآءُ**’un; yahut ↓ **عَائِجٌ**’in çoğulu olabilir ve aslı **عُوُجٌ**’dur. (O, TA.) [Bundan dolayı,] **العُوجُ**, günler mânasında kullanılır [iyilik ve kötülük bakımından değişkenliklerine işaretle]. (TA.) ― -b11- Ve **أَعْوَجُ**, bir suluk yalakının [özel] adıdır. (Th, TA.) ― -b12- Sonraki paragrafa da, dört yerde, bak.

**أَعْوَجِىٌّ**
**أَعْوَجِىٌّ** ذ **أَعْوَجُ**’un nisbesidir: (Msb, TA:) ve **الأَعْوَجِيَّاتُ** denilenlerden bir [tek] ata uygulanır; (TA,) Benû-Hilâl’e mensup, **أَعْوَجُ** adlı birine nispetle böyle adlandırılan belirli atların bir lakabıdır; (S, O, K,) Araplar arasında ondan daha meşhur bir aygır yoktu, daha çok nesli olan da yoktu: (S, O:) ayrıca **الخَيْلُ الأَعْوَجِيَّةُ**, (L,) ve ↓ **بَنَاتُ أَعْوَجَ**, (S, O,) ve **بَنَاتُ** ↓ **عُوجٍ** diye de adlandırılırlardı; ve bir şair der ki,
وَقَاحُ الحَافِرِ ↓ أَحْوَى مِنَ العُوجِ
[**أَعْوَج** neslinden, toynağı sert, doru yahut siyaha çalan doru]; yani **مِنْ وَلَدِ** ↓ **أَعْوَجَ**; bu çoğul şeklini kullanmıştır; çünkü **أَعْوَجُ** aslında bir sıfattır. (TA.)

**مَعَاجٌ**
**مَعَاجٌ** ذ Dönülen yer; yahut içinde kalınan, durulan, ikamet edilen yahut barınılan yer. (Har s. 325.) -A2- Ayrıca “kaldı” &c. mânasındaki **عَاجَ**’ın mastarıdır: (K:) ve **عُجْتُ البَعِيرَ** ifadesindeki fiilin de mastarıdır. (S, O.)

**مُعْوَجٌّ**
**مُعْوَجٌّ** ذ : **أَعْوَجُ**’a, birinci ve ikinci cümlelere, bak.

**مُعَوَّجٌ**
**مُعَوَّجٌ** ذ : **أَعْوَجُ**’a, ikinci cümleye, iki yerde, bak. -A2- Ayrıca **عَاج** ile (fildişi ve kaplumbağa kabuğu ile) kaplanmış yahut kakma yapılmış şey demektir: (As, Msb:) bu mânada bir kaba uygulanır. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَاجَ
عَاجَ ( w )  U ( n. ac. عَوْج 1 ,  مَعَاج [ 17A ] ),
a.  Turned ( the head of ).

b.  [ 'An ], Turned from; renounced, gave up.

c.  [ Bi or 'Ala ], Stayed, stopped, alighted at; visited.

d.  [ acc. &  Bi ], Made to stay, stop, alight at.

عَوِجَ
عَوِجَ A ( n. ac. عَوَج 4 ),
a.  Was crooked, bent, twisted; was ill-natured, crossgrained, perverse.

عَوَّجَ
عَوَّجَ II ,
a.  Bent, curved, twisted.

b.  Inlaid with ivory.

تَعَوَّجَ
تَعَوَّجَ V ,
a.  Was bent &c.; grew crooked; became twisted.

اِنْعَوَجَ
اِنْعَوَجَ VII ,
a.  see V .

b.  [ 'Ala ], Inclined to.

اِعْوَجَّ
اِعْوَجَّ IX ,
a.  see V .

عَاج
عَاج [ 1A ],
a.  Ivory.

b.  Tortoiseshell.

c.  Pliable.

عَوَج
عَوَج [ 4 ],
a.  Crookedness, tortuosity, sinuosity, curvity.

عِوَج
عِوَج [ 7 ],
a.  Crookedness; perversity; underhand dealing, disloyalty, disingenousness.

أَعْوَج
أَعْوَج [ 14 ] , ( pl. عُوْج 3 ),
a.  Bent, curved, crooked, twisted; distorted; awry.

b.  False, disloyal, disingenuous.

مَعَاج
مَعَاج [ 17A ],
a.  Halting-place; place of resort.

عَوَّاج
عَوَّاج [ 28 ],
a.  Ivory-merchant.

مُعَوَّج
مُعَوَّج [ N. P.
a.  II],  see 14 .

اِعْوِجَاج
اِعْوِجَاج [ N. Ac.
a.  IX],  see 4 .

##### Türkçe

**عَاجَ**
**عَاجَ** ( w ) U ( n. ac. **عَوْج** 1 , **مَعَاج** [ 17A ] ),
a. (başını) çevirdi.

b. [ 'An ], -den döndü; vazgeçti, terk etti.

c. [ Bi veya 'Ala ], yanında kaldı, durdu; konakladı; ziyaret etti.

d. [ acc. & Bi ], (birini) yanında kalmaya, durmaya, konaklamaya sevk etti.

**عَوِجَ**
**عَوِجَ** A ( n. ac. **عَوَج** 4 ),
a. Eğriydi, büküktü, buruktu; huysuzdu, ters huyluydu, eğri tabiatlıydı.

**عَوَّجَ**
**عَوَّجَ** II ,
a. Büktü, eğdi, burdu.

b. Fildişiyle kakma yaptı.

**تَعَوَّجَ**
**تَعَوَّجَ** V ,
a. Büküldü vb.; eğrileşti; buruldu.

**اِنْعَوَجَ**
**اِنْعَوَجَ** VII ,
a. V’ye bak.

b. [ 'Ala ], -e meyletti.

**اِعْوَجَّ**
**اِعْوَجَّ** IX ,
a. V’ye bak.

**عَاج**
**عَاج** [ 1A ],
a. Fildişi.

b. Kaplumbağa kabuğu.

c. Esnek.

**عَوَج**
**عَوَج** [ 4 ],
a. Eğrilik, bükümlülük, kıvrımlılık, eğrilik.

**عِوَج**
**عِوَج** [ 7 ],
a. Eğrilik; eğri tabiatlılık; alttan iş çevirme, sadakatsizlik, samimiyetsizlik.

**أَعْوَج**
**أَعْوَج** [ 14 ] , ( pl. **عُوْج** 3 ),
a. Bükük, eğri, çarpık, burulmuş; bozulmuş; yamuk.

b. Yalancı, sadakatsiz, samimiyetsiz.

**مَعَاج**
**مَعَاج** [ 17A ],
a. Konak yeri; uğrak yeri.

**عَوَّاج**
**عَوَّاج** [ 28 ],
a. Fildişi tüccarı.

**مُعَوَّج**
**مُعَوَّج** [ N. P. a. II], V’ye bak 14 .

**اِعْوِجَاج**
**اِعْوِجَاج** [ N. Ac. a. IX], V’ye bak 4 .

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عوج
عَوِجَ - يَعْوَجُ (عاجَ - يَعُوجُ) - عِوَج - عِوَجَاً - ذو عِوَج
عَوِجَ - يَعْوَجُ (عاجَ - يَعُوجُ) + الكائن: ينعطف ويميل وينحني في سيره أو في شكله عن الاتجاه المستقيم المباشر
عِوَج: على وزن " فـِعـَل"  اسم فعل مبالغة للهيئة من " عَوِجَ - يَعْوَجُ ": ضد " مستقيم ": الانحناء والانعطاف في السير أو في الشكل والهيئة: صفة للمسار الذي لا يصل إلى الغاية وفق أقصر المسافات
عِوَجاً: حال من " عِوَج ": بشكل أعوج
ذو عِوَج: أعوج: يلازمه " العِوَج ": يتصف بأنه موارب وغير مباشر وغير مستقيم
﴿قرآنا عربيا غير ذي عوج﴾قرآن غير ذي عوج: مباشر: يأتي لمراده دون مواربة أو ارتياب
﴿ويصدون عن سبيل الله ويبغونها عوجا﴾: يبغونها عِوَجاً: في الكلام عن سبيل الله: الله يريدها مستقيمة، وهم يريدونها " عوجاً ": ليست مباشرة: فيها انزياحات وانحناءات: وهي كناية عن تغيير المسار نحو الهدف من أصله المستقيم المباشر، إلى انعطافات وانحناءات بحيث تتأخر أو تضيع عن الهدف: أي كما يقال في العرف الشائع : تضييع الحق بالمواربة واللف والدوران
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الحركة والتقدم بانحناء واعوجاج وتلوي"، وهي:
حَاتَ - يَحُوْتُ، ثَعَبَ - يَثْعَبُ، رَاغَ - يَرُوْغُ، حَقَفَ - يَحْقِفُ، نَانَ - يَنُونُ، عَوِجَ - يَعْوَجُ (عاجَ - يَعُوجُ)
لم يجعل له عوجا
ولم يجعل له عوجا	﴿الحمد لله الذي أنزل على عبده الكتاب ولم يجعل له عوجا(1)﴾ الكهف ﴿قرآنا عربيا غير ذي عوج لعلهم يتقون(28)﴾ الزمر
سبيل الله ببغونها عوجا
﴿قل ياأهل الكتاب لم تصدون عن سبيل الله من آمن تبغونها عوجا وأنتم شهداء وما الله بغافل عما تعملون(99)﴾ آل عمران ﴿ولا تقعدوا بكل صراط توعدون وتصدون عن سبيل الله من آمن به وتبغونها عوجا واذكروا إذ كنتم قليلا فكثركم وانظروا كيف كان عاقبة المفسدين(86)﴾ الأعراف ﴿الذين يستحبون الحياة الدنيا على الآخرة ويصدون عن سبيل الله ويبغونها عوجاأولئك في ضلال بعيد(3)﴾ إبراهيم
	﴿الذين يصدون عن سبيل الله ويبغونها عوجا وهم بالآخرة كافرون(45)﴾ الأعراف ﴿الذين يصدون عن سبيل الله ويبغونها عوجا وهم بالآخرة هم كافرون(19)﴾ هود
سبيل الحشر يوم القيامة لا عوج لها
﴿لا ترى فيها عوجا ولا أمتا (107)﴾ طه ﴿يومئذ يتبعون الداعي لا عوج له وخشعت الأصوات للرحمان فلا تسمع إلا همسا(108)﴾ طه
مختار الصحاح
● [عوج] ع و ج: عَوِجَ من باب طرِب فهو أعْوَجُ والاسم العِوَجُ بكسر العين فما كان في حائط أو عود ونحوهما مما ينتصب فهو عَوَجٌ بفتح العين وما كان في أرض أو دين أو معاش فهو عِوَجٌ بكسر العين و أعْوَجُ اسم فرس نُسب إليه الأعْوَجِيَّاتُ وبنات أعْوَجُ وليس في العرب فحل أشهر ولا أكثر نسلا منه و عَاجَ بالمكان أقام به وبابه قال وعَاجَ غيره به يتعدى ويلزم و اعْوَجَّ الشيء اعْوِجَاجاً فهو مُعْوَجّ بوزن مُحمرّ وعصا مُعْوَجَّةٌ أيضا و عَوَّجَهُ فَتَعَوَّجَ و العاجُ عظم الفيل الواحدة عَاجَةٌ قال سيبويه يُقال لصاحب العاجُ عَوَّاجٌ بالتشديد
الراغب
عوج
- العوج: العطف عن حال الانتصاب، يقال: عجت البعير بزمامه، وفلان ما يعوج عن شيء يهم به، أي: ما يرجع، والعوج، والعوج يقال فيما يدرك بالبصر سهلا كالخشب المنتصب ونحوه. والعوج يقال فيما يدرك بالفكر والبصيرة كما يكون في أرض بسيط يعرف تفاوته بالبصيرة والدين والمعاش، قال تعالى: }قرآنا عربيا غير ذي عوج﴿[الزمر/28]،﴾ولم يجعل له عوجا﴿[الكهف/1]،﴾والذين يصدون عن سبيل الله ويبغونها عوجا{ [الأعراف/45]. والأعوج يكنى به عن سيء الخلق، والأعوجية (أعوج اسم فرس كان لهلال بن عامر، وقيل: هو فرس غني بن أعصر، وقيل: هما فرسان: أعوج الأكبر، وأعوج الأصغر. قال الغندجاني: وليس لهم فحل أشهر في العرب ولا أكثر نسلا، ولا الشعراء والفرسان أكثر ذكرا له وافتخارا به من أعوج. انظر: أسماء خيل العرب ص 36؛ وأنساب الخيل ص 16؛ والعقد الفريد 1/109) : منسوبة إلى أعوج، وهو فحل معروف.
ملخص اللسان:
1.     عوج: العَوَجُ: الانعطاف فيما كان قائماً فمالَ كالرُّمْحِ والحائط،
2.     وعاجَ يَعُوجُ إِذا عَطف.
3.      والعِوَجُ في الأَرض: أَن لا تستوي.
4.     وعِوَجُ الطريق
5.     وعَوَجُه: زَيْغُه.
6.     وعِوَجُ الدِّين والخُلُق: فساده ومَيْلُه على  المَثل،
7.      عَوَّجْتُ الشيءَ تَعْويجاً فَتَعَوَّجَ  إِذا حَنَيْتَه وهو ضدُّ قَوَّمْته، فأَما إِذا انْحَنى من ذاته، فيقال:  اعْوَجَّ اعْوِجاجاً.
8.     والعاجُ: أَنياب الفِيَلَة،
9.      والعَوْجاء: القَوْسُ.
لسان العرب
● -   عوج: العَوَجُ: الانعطاف فيما كان قائماً فمالَ كالرُّمْحِ والحائط؛  والرُّمْح وكلُّ ما كان قائماً يقال فيه العَوَجُ، بالفتح، ويقال: شجرتك  فيها عَوَجٌ شديد. قال الأَزهري: وهذا لا يجوز فيه وفي أَمثاله إِلاّ  العَوَج. والعَوَج، بالتحريك: مصدر قولك عَوِجَ الشيء، بالكسر، فهو أَعْوَجُ،  والاسم العِوَجُ، بكسر العين.  وعاجَ يَعُوجُ إِذا عَطف.  والعِوَجُ في الأَرض: أَن لا تستوي. وفي التنزيل: لا ترى فيها عِوَجاً  ولا أَمْتاً؛ قال ابن الأَثير: قد تكرر ذكر العِوَج في الحديث اسماً  وفعلاً ومصدراً وفاعلاً ومفعولاً، وهو، بفتح العين، مختص بكل شخص مَرْئيٍّ  كالأَجسام، وبالكسر، بما ليس بمَرْئيٍّ كالرأْي والقوْل، وقيل: الكسر يقال  فيهما معاً، والأَول أَكثر؛ ومنه الحديث: حتى تُقِيم به المِلَّة  العَوْجاء؛ يعني مِلَّة ابراهيم، على نبينا وعليه الصلاة والسلام، التي  غيَّرَتْها العرَب عن استقامتها. والعِوَجُ، بكسر العين، في الدِّين، تقول: في  دينه عِوَجٌ؛ وفيما كان التَّعْويجُ يكثُرُ مِثْل الأَرض والمَعاش، ومثل  قولك: عُجْتُ إِليه أَعُوجُ عِياجاً وعِوَجاً؛ وأَنشد:  قِفا نَسْأَلْ منازِلَ آلِ لَيْلى،  مَتَى عِوَجٌ إِليها وانْثِناءُ؟  وفي التنزيل: الحمد لله الذي أَنزل على عبده الكتاب لم يجعل له عِوَجاً  قَيِّماً؛ قال الفراء: معناه الحمد لله الذي أَنزل على عبده الكتاب  قَيِّماً ولم يجعل له عِوَجاً، وفيه تأْخير أُريد به التقديم. وعِوَجُ الطريق  وعَوَجُه: زَيْغُه. وعِوَجُ الدِّين والخُلُق: فساده ومَيْلُه على  المَثل، والفِعْلُ من كل ذلك عَوِجَ عَوَجاً وعِوَجاً واعْوَجَّ وانْعاجَ، وهو  أَعْوَجُ، لكل مَرْئيٍّ، والأُنثى عَوْجاء، والجماعة عُوجٌ.  الأَصمعي: يقال هذا شيءٌ مُعْوَجٌّ، وقد اعْوَجَّ اعْوِجاجاً، على  افْعَلَّ افْعِلالاً، ولا يقال: مُعَوَّجٌ على مُفَعَّلٍ إِلاَّ لعُود أَو  شيءٍ يُركَّب فيه العاجُ.  قال الأَزهري: وغيره يُجِيزُ عَوَّجْتُ الشيءَ تَعْويجاً فَتَعَوَّجَ  إِذا حَنَيْتَه وهو ضدُّ قَوَّمْته، فأَما إِذا انْحَنى من ذاته، فيقال:  اعْوَجَّ اعْوِجاجاً. يقال: عَصاً مُعْوَجَّة ولا تقل مِعْوَجَّة، بكسر  الميم، ويقال: عُجْتُه فانعاجَ أَي عَطَفْتُه فانعطف، ومنه قول رؤبة:  وانْعاجَ عُودِي كالشَّظيفِ الأَخْشَنِ  وعاجَ الشيءَ عَوْجاً وعِياجاً، وعَوَّجَه: عَطَفَه. ويقال: نَخِيل  عُوجٌ إِذا مالَتْ؛ قال لبيد يصف عَيْراً وأُتُنَه وسَوْقه إِياها:  إِذا اجْتَمَعَتْ وأَحْوَذَ جانِبَيْها،  وأَوْرَدَها على عُوجٍ طِوَالِ  فقال بعضهم: معناه أَوْرَدَها على نَخِيل نابتة على الماء قد مالتْ  فاعْوَجَّتْ لكثرة حَمْلِها؛ كما قال في صفة النخل:  غُلْبٌ سواجدُ لم يدخُلْ بها الحَصْرُ  وقيل: معنى قوله وأَوردها على عُوجٍ طِوالِ أَي على قوائمها العُوجِ،  ولذلك قيل للخيل عُوجٌ؛ وقوله تعالى: يومئذ يَتَّبِعُون الدَّاعِيَ لا  عِوَجَ له؛ قال الزجاج: المعنى لا عِوَجَ لهم عن دعائه، لا يقدِرون أَن لا  يَتَّبِعُوه؛ وقيل: أَي يَتَّبِعُونَ صَوْتَ الدَّاعِي للحشْر لا عِوَجَ  له، يقول: لا عِوَجَ للمَدْعُوِّينَ عن الدَّاعِي، فجاز أَن يقول له لأَن  المذهب إِلى الداعي وصَوْتِه، وهو كما تقول: دعوتني دعوةً لا عِوَجَ لك  منها أَي لا أَعُوجُ لك ولا عنك؛ قال: وكل قائم يكون العَوَجُ فيه خلْقة،  فهو عَوَجٌ؛ وأَنشد ابن الأَعرابي للبيد في مثله:  في نابِه عَوَجٌ يُخالِفُ شِدْقه  ويقال لقوائم الدابة: عُوجٌ، ويُستحَبُّ ذلك فيها؛ قال ابن سيده:  والعُوجُ القَوَائم، صفة غالبة، وخيلٌ عُوجٌ: مُجَنَّبَةٌ، وهو منه.  وأَعْوَجُ: فرسٌ سابق رُكِبَ صغيراً فاعْوَجَّتْ قوائمه،  والأَعْوَجِيَّة منسوبة إِليه. قال الأَزهري: والخيل الأَعْوَجِيَّة منسوبة إِلى فَحْل  كان يقال له أَعْوَج، يقال: هذا الحِصان من بنات أَعْوَجَ؛ وفي حديث  أُمِّ زَرْع: رَكِبَ أَعْوَجِيًّا أَي فرساً منسوباً إِلى أَعْوَج، وهو فحل  كريم تنسَب الخيل الكرام إِليه؛ وأَما قوله:  أَحْوَى، من العُوج، وَقاحُ الحافِرِ  فإِنه أَراد من وَلَدِ أَعْوَج وكَسَّرَ أَعْوَجَ تكسير الصِّفات لأَنَّ  أَصله الصفة. وأَعْوَج أَيضاً: فرس عَدِيّ من أَيوب؛ قال الجوهري:  أَعْوَج اسم فرس كان لبني هلال تنسب إِليه الأَعْوَجِيَّات وبناتُ أَعْوَج؛  قال أَبو عبيدة: كان أَعْوَج لِكِنْدَة، فأَخذتْه بَنُو سُلَيْم في بعض  أَيامهم فصار إِلى بني هلال، وليس في العرب فحلٌ أَشهرُ ولا أَكثرُ نَسْلاً  منه؛ وقال الأَصمعي في كتاب الفَرس: أَعْوَج كان لبني آكِلِ المُرار ثم  صار لبني هلال بن عامر.  والعَوْجُ: عَطْف رأْس البعير بالزِّمام أَو الخِطام؛ تقول: عُجْتُ  رأَسَه أَعُوجُه عَوْجاً. قال: والمرأَة تَعُوجُ رأْسها إِلى ضَجيعها. وعاج  عُنُقَه عَوْجاً: عَطَفَه؛ قال ذو الرمة يصف جواريَ قد عُجْنَ إِليه  رؤوسهنَّ يوم ظَعْنِهنَّ:  حتى إِذا عُجْن من أَعْناقِهِنَّ لنا،  عَوْجَ الأَخِشَّةِ أَعناقَ العَناجِيجِ  أَراد بالعَناجِيجِ جِيادَ الرِّكاب ههنا،واحدها عُنْجُوجٌ. ويقال لجياد  الخيل: عَناجيجُ أَيضاً، ويقال: عُجْتُه فانْعاجَ لي: عَطَفْتُه  فانْعَطَفَ لي.  وعاجَ بالمكان وعليه عَوْجاً وعَوَّجَ وتَعَوَّجَ: عَطَفَ. وعُجْتُ  بالمكان أَعُوجُ أَي أَقمت به؛ وفي حديث اسمعيل، عليه السلام: هل أَنتم  عائجُون؟ أَي مُقيمون؛ يقال عاجَ بالمكان وعَوَّجَ أَي أَقام. وقيل: عاجَ به  أَي عَطَفَ عليه ومال وأَلَمَّ به ومرَّ عليه. وعُجْتُ غيري بالمكان  أَعُوجُه يتعدَّى ولا يتعدَّى؛ ومنه حديث أَبي ذرٍّ: ثم عاجَ رأْسَه إِلى  المرأَة فأَمَرها بطَعام أَي أَماله إِليها والتَفَتَ نحوها. وامرأَةٌ  عَوْجاءُ إِذا كان لها وَلَدٌ تَعُوجُ إِليه لترضِعَه، ومنه قول الشاعر:  إِذا المُرْغِثُ العَوْجاء باتَ يَعُزُّها،  على ثَدْيِها، ذو دُغَّتَيْنِ، لَهُوجُ  وانْعاجَ عليه أَي انعطَف. والعائجُ: الواقفُ؛ وقال:  عُجْنا على رَبْعِ سَلْمَى أَيَّ تَعْويجِ  (* قوله «أي تعويج» وقوله «وضع التعويج» الذي في الصحاح أَي تعريج وضع  التعريج.)  وضَعَ التَّعْويج موضع العَوْج إِذا كان معناهما واحد. وعاجَ ناقَتَه  وعَوَّجَها فانعاجَتْ وتَعَوَّجَتْ: عَطَفَها؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  عُوجُوا عليَّ، وعَوِّجوا صَحْبي،  عَوْجاً، ولا كَتَعَوُّجِ النَّحْبِ  عَوْجاً متعلق بعُوجُوا لا بِعَوِّجوا؛ يقول: عُوجُوا مشاركين لا  مُتَفاذِّين مُتكارِهين، كما يتكارَهُ صاحب النَّحْبِ على قضائه. وما له على  أَصحابه تَعْويجٌ ولا تَعْرِيجٌ أَي إِقامة. ويقال: عاجَ فلان فرسَه إِذا  عَطَف رأْسه؛ ومنه قول لبيد:  فَعَاجُوا عليه من سَوَاهِم ضُمَّر  ويقال: ناقة عَوْجاءُ إِذا عَجِفَتْ فاعْوَجَّ ظهرها. وناقة عائجةٌ:  لَيِّنَةُ الانعِطاف؛ وعاجٌ مِذْعانٌ لا نظير لها في سقوط الهاء كانت  فَعْلاً أَو فاعِلاً ذهبت عينه؛ قال الأَزهري، ومنه قول الشاعر:  تَقُدُّ بِيَ المَوْماةَ عاجٌ كأَنها  والعَوْجاءُ: الضامِرةُ من الإِبل؛ قال طَرفة:  بِعَوْجاءَ مِرْقالٍ تَرُوحُ وتَغْتَدي  وقول ذي الرمة:  عَهِدْنا بها، لو تُسْعِفُ العُوجُ بالهَوَى،  رِقاقَ الثَّنايا، واضِحاتِ المَعاصِم  قيل في تفسيره: العُوجُ الأَيام، ويمكن أَن يكون من هذا لأَنها تَعُوجُ  وتعطِف. وما عُجْتُ من كلامه بشيء أَي ما بالَيْتُ ولا انتفعْتُ، وقد ذكر  عُجْت في الياء.  والعاجُ: أَنياب الفِيَلَة، ولا يسمَّى غير النَّاب عاجاً. والعَوّاجُ:  بائع العَاجِ؛ حكاه سيبويه. وفي الصحاح: والعاجُ عظمُ الفيل، الواحدة  عاجَة،. ويقال لصاحب العاج: عَوَّاجٌ. وقال شمر: يقال للمَسَك عاجٌ؛ قال:  وأَنشدني ابن الأَعرابي:  وفي العاجِ والحِنَّاء كفُّ بَنانِها،  كشَحْم القَنا، لم يُعْطِها الزّندَ قادِح  أَراد بشَحْمِ القَنا دَوَابَّ يقال لها الحُلَكُ، ويقال لها بناتُ  النَّقا، يُشَبَّه بها بنانُ الجَواري للينِها ونَعْمتِها. قال الأَزهري:  والدليل على صحة ما قال شَمِرٌ في العاج إِنه المَسَك ما جاء في حديث مرفوع:  أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال لثَوْبان: اشتَرِ لفاطمة سِوارَينِ  من عاجٍ؛ لم يُرِدْ بالعاجِ ما يُخْرَطُ من أَنياب الفِيَلَة لأَن  أَنيابها مَيْتَةٌ، وإِنما العاجُ الذَّبْلُ، وهو ظهر السُِّلَحْفاةِ  البَحْرِيَّةِ. وفي الحديث: أَنه كان له مُشْطٌ من العاجِ؛ العاجُ: الذَّبْلُ؛  وقيل: شيء يُتَّخذ من ظهر السُّلَحْفاة البحرية؛ فأَما العاجُ الذي هو  للفِيل فنَجِسٌ عند الشافعي وطاهر عند أَبي حنيفة؛ قال ابن شميل: المَسَك من  الذَّبْلِ ومن العاجِ كهيئة السِّوار تجعله المرأَة في يديها فذلك  المَسَك، قال: والذَّبْلُ القرن  (* قوله «القرن» هكذا في الأصل.)، فإِذا كان من  عاجٍ، فهو مَسَك وعاجٌ ووَقْفٌ، فإِذا كان من ذَبْلٍ، فهو مَسَكٌ لا غير؛  وقال الهذلي:  فجَاءتْ كخاصِي العَيرِ، لم تَحْلَ عاجَةً،  ولا جاجَةٌ منها تَلُوحُ على وَشْمِ  فالعاجَةُ: الذَّبْلَةُ. والجاجَةُ: خَرَزة لا تساوي فَلْساً. وعاجٍ  عاجٍ: زَجْرٌ للناقة، ينوَّن على التنكير، ويكسر غير منون على التعريف؛ قال  الأَزهري: يقال للناقة في الزجر: عاجِ، بلا تنوين، فإِن شئت جزمت، على  توهُّم الوقوف. يقال: عَجْعَجْتُ بالناقة إِذا قلت لها عاجِ عاجِ؛ قال أَبو  عبيد: ويقال للناقة عاجٍ وجاهٍ، بالتنوين؛ قال الشاعر:  كأَنِّي لم أَزْجُرْ، بعاجٍ، نَجِيبَةً،  ولم أَلْقَ، عن شَحْطٍ، خَليلاً مُصافِيا  قال الأَزهري: قال أَبو الهيثم فيما فرأْت بخطِّه: كل صوت تزجر به  الإِبل فإِنه يخرج مجزوماً، إِلاّ أَن يقع في قافية فيحرَّك إِلى الخفض، تقول  في زجر البعير: حَلْ حَوْبْ، وفي زجر السبع: هَجْ هَجْ، وجَهْ جَهْ،  وجاهْ جاهْ؛ قال: فإِذا حَكَيْتَ ذلك قلت للبعير: حَوْبْ أَو حَوْبٍ، وقلت  للناقة: حَلْ أَو حَلٍ؛ وأَنشد:  أَقُولُ للناقة قَوْلي للجَمَلْ،  أَقول: حَوْبٍ ثم أُثْنِيها بحَلْ  فخفض حَوْبْ ونَوَّنه عند الحاجة إِلى تنوينه؛ وقال آخر:  قلت لها: حَلٍ، فلم تَحَلْحَلِ  وقال آخر:  وجَمَلٍ قلت له: جاهٍ حاهْ،  يا وَيْلَهُ من جَمَلٍ، ما أَشقاهْ  وقال آخر:  سَفَرَتْ، فقلت لها: هَج، فتَبَرْقَعَتْ  وقال شمر: قال زيد بن كثوة، من أَمثالهم: الأَيام عُوجٌ رَوَاجِع، يقال  ذلك عند الشَّماتةِ، يقولها المَشْمُوتُ به أَو تُقال عنه، وقد تُقال عند  الوعيد والتهدُّد؛ قال الأَزهري: عُوجٌ ههنا جمع أَعْوَج ويكون جمعاً  لِعَوْجاء، كما يقال أَصْوَر وصُور، ويجوز أَن يكون جمع عائج فكأَنه قال:  عُوُج على فُعُل، فخفَّفه كما قال الأَخطل:  فَهُمْ بالبَذْلِ لا بُخْلٌ ولا جُودُ  أَراد لا بُخُل ولا جُوُدُ؛ وقول بعض السعْديِّين أَنشده يعقوب:  يا دارَ سَلْمَى بَينَ ذاتِ العُوجِ  يجوز أَن يكون موضعاً، ويجوز أَن يكون عنى جمع حِقْفٍ أَعْوَج أَو  رَمْلَة عَوْجاء.  وعُوجٌ: اسم رجل؛ قال الليث: عُوجُ بن عُوقٍ رجل ذُكِرَ من عِظَمِ  خَلْقِه شَناعَةٌ، وذُكِرَ أَنه كان ولد في منزل آدم فعاش إِلى زمن موسى، عليه  الصلاة والسلام، وأَنه هلك على عَِدَّانِ موسى، صلوات الله على نبينا  وعليه، وذكر أَنَّ عُوجَ بنَ عُوق كان يكون مع فَراعنة مصر، ويقال: كان  صاحب الصخرة أَراد أَن يُلحِقَها  (* هكذا في الأصل ولعلها يُلقيها.) على  عسكر موسى، عليه السلام، وهو الذي قتله موسى، صلوات الله على نبينا  وعليه.والعَوْجاءُ: اسم امرأَة. والعَوْجاءُ: أَحدُ أَجْبُلِ طَيِّئٍ سُمِّي  به لأَن هذه المرأَة صُلِبَتْ عليه، ولها حديث؛ قال عمرو بن جُوَيْنٍ  الطائي، وبعضهم يرويه لامرئ القيس:  إِذا أَجَأٌ تَلَفَّعَتْ بشِعابِها  عَلَيَّ، وأَمْسَت بالعَماءِ مُكلَّلَهْ  وأَصْبَحَتِ العَوْجَاءُ يُهْتَزُّ جِيدُها،  كَجِيدِ عَرُوسٍ أَصْبَحَتْ مُتَبَذِّلَهْ  وقوله أَنشده ثعلب:  إِنْ تَأْتني، وقد مَلأْتُ أَعْوَجا،  أُرْسِلُ فيها بازلاً سَفَنَّجَا  قال: أَعْوَج هنا اسم حَوْض. والعَوْجاء: القَوْسُ. ورجل أَعْوَجُ  بَيِّنُ العَوَجِ أَي سَيءُ الخُلُق. ابن الأَعرابي: فلان ما يَعُوجُ عن شيء  أَي ما يرجع عنه.
مقاييس اللغة:
(عوج) العين والواو والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على مَيَلٍ في الشَّيء أو مَيْل، وفروعُه ترجع إليه.
قال الخليل: العَوْج: عطفُ رأسِ البعير([9]) بالزِّمام أو الخِطام. والمرأة تَعُوج رأسَها إلى ضجيعها. قال ذُو الرُّمَّة:
خليليّ عُوجَا بارَكَ الله فيكما *** على دارميٍّ من صُدور الرَّكائبِ([10])
وقال:
حتى إذا عُجْن من أجيادهنَّ لنا *** عَوْجَ الأَخشة أعناقَ العَناجيجِ([11])
يعني عطفَ الجواري أعناقَهنّ كما يَعطِف الخِشاش عُنقَ النّاقة. وكلُّ شيءٍ تعطفه تقول: عُجْتُه فانعاج. قال رؤبة:
* وانعاجَ عُودِي كالشَّظيفِ الأخْشَنِ([12]) *
قال الخليل: والعَوَج: اسمٌ لازم لما تراه العُيون في قَضيبٍ أو خشَب أو غيرِه وتقول: فيه عَوَجٌ بيِّنٌ. والعَوَج: مصدر عَوِج يَعْوَج عِوَجاً. ويقال اعوجَّ يعوجُّ اعوِجَاجا وعَوَجاً. فالعَوَج مفتوح في كلِّ ما كان منتصباً كالحائط والعُود، والعِوَج ما كان في بساط أو أمرٍ نحو دينٍ ومَعاش. يقال منه عودٌ أعوجُ بيِّن العَوَج. والنَّعت أعوج وعَوْجاء، والجمع عُوجٌ. والعُوج من الخيل: التي في أرجلها تحنيب. وأمّا الخيل الأعوجيَّة فإنّها تُنسب إلى فرسٍ سابقٍ كان في الجاهليّة، والنِّسبة إليه أعوجيّ. ويقال: هو من بنات أعوج. وقال طفيل:
بَنات الوجيهِ والغُراب ولاحقٍ  *** وأعوج تَنْمي نِسبةَ المتنسِّبِ([13])
ويمكن أن يكون سمِّي بذلك لتحْنيبٍ كان به. وأمّا قولُهم: ناقةٌ عاجٌ، وهي المِذعان في السِّير اللَّيِّنة الانعطاف، فمن الباب أيضاً. قال ذو الرُّمَّة:
تَقَدَّى بي الموماةَ عاجٌ كأنَّها  *** أمامَ المطايا نِقْنِقٌ حين تُذعَر([14])
وإذا عطفوها قالوا: عاجِ عاجِ
القاموس المحيط:
عَوِجَ، كفَرِحَ، والاسمُ كعِنَبٍ، أو يُقالُ في منْتَصِبٍ كالحائِطِ والعَصا فيه عَوَجٌ، محرَّكةً، وفي نحوِ الأرضِ والدِّين، كعِنَبٍ. وقد اعْوَجَّ اعْوِجاجاً، وعَوَّجْتُه فَتَعَوَّجَ. والْأَعْوَجُ السَّيِّئ الخُلُقِ، وبلا لامٍ فرَسٌ لبَنِي هلالٍ، تُنْسَبُ إليه الْأَعْوَجِيَّاتُ، كان لِكِنْدَةَ، فأَخَذَتْهُ سُلَيْمٌ، ثم صار إلى بني هلالٍ، أو صارَ إليهم من بني آكِلِ المُرارِ، وفَرَسٌ لِغَنِيِّ بنِ أَعْصُرَ. والعَوْجاءُ الضَّامِرَةُ من الْإِبِلِ، وهَضْبَةٌ تُناوِحُ جَبَلَيْ طَيِّئ، وفَرَسُ عامِرِ بنِ جُوَيْنٍ الطائِيّ، واسمٌ لِمواضِعَ، والقَوْسُ. وعاجَ عَوْجاً ومَعاجاً أقامَ، لازِمٌ مُتَعَدٍّ، ووقَفَ، ورجَعَ، وعَطَفَ رَأْسَ البَعيرِ بالزِّمامِ. وعاجِ، مَبْنِيَّةً بالكسر زَجْرٌ للناقةِ. والعاجُ الذَّبْلُ، والناقةُ اللَّيِّنَةُ الْأَعْطافِ، وعَظْمُ الفيلِ، ومن خَواصِّه أنّه إن بُخِّرَ به الزَّرْعُ أو الشجرُ لم يَقْرَبْهُ دودٌ، وشارِبَتُهُ كُلَّ يومٍ دِرْهَمَين بماءٍ وعَسَلٍ إن جُومِعَتْ بعدَ سَبْعةِ أيَّام حَبِلَتْ، وصاحِبُهُ، وبائِعُهُ عَوَّاجٌ. وذُو عاجٍ وادٍ. وعَوَّجَهُ تَعْويجاً رَكَّبَهُ فيه. وعُوجُ بنُ عُوقٍ، بضمِّهما رجُلٌ وُلِدَ في مَنْزِلِ آدَمَ، فعاشَ إلى زَمَنِ موسى، وذُكِرَ من عِظَمِ خَلْقِهِ شَنَاعَةٌ. والعَويجُ فَرَسُ عُرْوَةَ بنِ الوَرْدِ. والعَوَجانُ، محرَّكةً نهْرٌ. وجَبَلا عُوجٍ، بالضم جَبَلانِ باليَمَنِ. ودَارَةُ عُوَيْجٍ، كزُبَيْرٍ م.
تاج العروس:
عوج
" عَوِجَ كفَرِحَ " يَعْوَجُ " والاسم " العِوَجُ " كعِنَبٍ " على القيَاس وقد صَرَّح به أَئمّةُ الصّرف . " أَو يُقَال في " كلّ " مُنْتَصِبٍ " كان قائماً فمالَ " كالحَائط والعَصَا " والرُّمْحِ " : فيه عَوَجٌ مُحَرَّكَةً ويقال شَجَرَتُك فيها عَوَجٌ شَديدٌ . قال الأَزهَريّ : وهذا لا يجوز فيه وفي أَمثاله إِلاّ العَوَج وفي الصّحاح : قال ابن السِّكِّيت : وكلّ ما يَنْتصِل كالحائط والعُود قيل : فيه عَوَجٌ بالفتح . ما كان " في نَحْو الأَرضِ والدِّين " : فيه عِوَجٌ " كعِنَبٍ " . وعاجَ يَعوجُ . إِذا عَطَفَ . والعِوَجُ في الأَرض : أَن لا تَستويَ . وفي التنزيل " لا تَرَى فيها عِوَجاً وَلاَ أَمْتاً " . قال ابن الأَثير وقد تكرّر ذكرُ العوَج في الحديث اسماً وفعْلاً ومصدراً وفاعلاً ومفعولاً وهو بفتح العين مختصٌّ بكلِّ شخصٍ مَرْئِيٍّ كالأَجسام وبالكسر بما ليس بمَرْئِيٍّ كالرَّأْي والقَوْل . وقيل الكسر يقال فيهما معاً والأَوّل أَكثرُ . ومنه الحديث : " حَتّى يقيم به المِلَّةَ العَوْجَاءَ " يعني مِلَّةَ إِبراهيمَ على نَبِّينا وعليه الصَّلاةُ والسلام الّتي غيرتْهَا العربُ عن استقامتها . والعِوَجُ بالكسر : في الدِّين . تقول : في دينه عوَجٌ وفيما كان التَّعْويجُ يكثُر مثلُ الأَرض والمَعَاش . وفي التنزيل " الحَمْدُ لله الّذي أَنْزَلَ عَلَى عَبْده الْكتَابَ وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً قَيِّماً " قال الفرّاءُ : معناه : الحمدُ لله الذي أَنزل على عبده الكتاب قَيِّماً ولم يَجْعَلْ له عِوَجاً وفيه تأَخيرٌ أُريدَ به التّقْديمُ . وعِوَجُ الطَّريقِ وعَوَجُه : زَيْغُه . وعِوَجُ الدِّينِ والخُلُقِ : فَسادُه وَمَيْلُه على المَثَل . والفِعْلُ من كُلّ ذلك : عَوِجَ عَوَجاً وعِوَجاً . قال الأَصمعيّ : يقال : هذا شيءٌ مُعْوَجٌّ " ولد اعْوَجَّ اعْوجَاجاً " على افْعَلَّ افْعِلالاً . ولا يقال : مُعَوَّجٌ على مُفَعَّلٍ إِلاّ لعُودٍ أَو شَيْءٍ رُكِّب فيه العاجُ . " وعَوَّجْتُه " : عَطَفْتُه " " فتَعَوَّجَ " انْعَطَفَ . قال الأَزهريّ : وغيره " يُجيز " عوَّجْت الشّيءَ تَعْويجاً فتَعَوَّجَ : إِذا حَنَيْته وهو ضِدّ قَوَّمْته فأَمّا إِذا انْحنَى من ذاته فيقال : اعْوَجّ اعْوجَاجاً . يقال عَصاً مُعْوَجّةً ولاَ تقلْ : مِعْوَجَّة بكسر الميم ؛ ومثله الصّحاح . " والأَعْوَجُ " لكلّ مَرْئِيّ والأُنثى عَوْجاءُ والجماعَة عُوجٌ . ورجل أَعْوَجُ بَيِّنُ العَوَجِ : وهو السَّيِّئُ الخُلُقِ " . أَعْوَجُ " بلا لامٍ : فَرَسٌ سابقٌ رُكِبَ صغيراً فاعْوجَّتْ قَوائمُه . والأَعْوَجِيَّة منسوبةٌ إِليه . قال الأَزْهَريّ والأَعْوَجِيّة منسوبةٌ إِلى فَحْل كان يقال له أَعْوجُ يقال : هذا الحِصَانُ من بَنَاتِ أَعْوَاجَ . وفي حديث أُمِّ زَرْعٍ : " رَكِبَ أَعْوَجٍيّاً " : أَي فرساً منسوباً إِلى أَعْوَجَ هو فَحْلٌ كريمٌ تُنْسَب الخَيْلُ الكرَامُ إِليه . وأَما قوله :
" أَحْوَى من العُوجِ وَقَاحُ الحافرِ
فإِنه أَرادَ : من وَلَدِ أَعْوَجَ وكَسَّرَ أَعْوَجَ تكسيرَ الصِّفات لأَن أَصلَه الصِّفَةُ . وفي الصّحاح : أَعْوَجُ : اسمُ فرسٍ كان " لبني هِلاَل " بن عامرٍ " تُنْسَب إِليه الأَعْوَجِيّات " وبَنات أَعْوَجَ وبنات عُوجٍ . قال أَبو عُبيدَة : " كان " أَعْوَجُ " لكِنْدَةَ فأَخَذَتْهُ " بنو " سُلَيمٍ " في بعضِ أَيّامهم " ثم صار إِلى بني هِلالٍ " وليس في العرب فَحْلٌ أَشْهَر ولا أَكثر منه نَسْلاً " أَو صار إِليهم " - أَي إِلى بني هلال - " من بني آكِلِ المُرَارِ " . وهذا القولُ ذكرَه الأَصمعيّ في كتاب الفَرَس قال المُبَرِّدُ : أَعوَجُ : " فَرسٌ لغَنيّ بن أَعْصُرَ " رُكِبَ صَغيراً قَبْلَ أَن تَشْتَدّ عِظَامُه فاعوَجَّت قوائمُه وقيل : ظَهْرُه . وفي وَفَيات الأَعْيَان لابن خِلِّكان : أَنه سُمِّيَ أَعْوَجَ لأَنهم حَملوه في خُرْجٍ وهَربوا به لنَفاسَته عندهم فاعْوَجّ في ذلك الخُرْج . قال شيخُنا : وهو الذي اعتمده كثيرٌ من أَرْباب التَّواريخ . وذَكَرَ الواحديّ في شرح ديوان أَبي الطّيّب المتنَبّي من عجائب سِيَرِ أَعْوَجَ وأَخِبَارِه أُموراً لا تَسَعُهَا العُقُولُ . وفي كتاب الفَرْق لابن السِّيدِ : الخَيْلُ المعروفةُ عند العرب بناتُ الأَعْوَجِ ولاحقٍ وبناتُ العَسْجَديّ وذي العُقّال وداحس والغَبْراءِ والجَرَادَة والحَنْفاءِ والنَّعامة والسَّماءِ وحامِل والشَّقراءِ والزَّعْفران والحَرُون ومَكْتوم والبطون والبُطَين وقُرْزُل والصَّريح والزَّبِد والوَحَيْف وعَلْوَى . قال شيخُنا : وأُمُّ أَعْوَاجَ يقالَ لها سَبَلُ وكانت لغَنيّ أَيضاً . ثم ظاهرُ المصنّفِ كالجوهريّ وأَكثرُ اللغويين وأَرباب التصانيف في الخَيْل أَنّ أَعوجَ إِنّما هو واحدٌ . وقال جماعة : إِنهما أَعوجانِ هذا الذي ذكرناه ابنُ سَبَلَ هو أَعْوَجُ الأَصغَرُ . وأَمّا أَعْوَجُ الأَكبرُ فهو فَرَسٌ آخَرُ يقال له : العجوس وهو وَلَدُ الدِينارِ وولدَت الدينار زاد الرَّكْب فرس سُليمان ابن داوودَ عليهما الصّلاة والسّلام بقيت من الخَيْل التي خرجَت من البحر وكان أَعطاه قوماً وَفَدُوا عليه وقال لهم : تَصَيَّدُوا عليه ما شِئتم وكانوا من جُرْهُم فكان لا يَفوته شيءٌ فسُمِّيَ زاد الرَّكْب . انتهى . " والعَوْجاءُ : الضَّامِرةُ من الإِبل " قال طَرَفةُ :
وإِنّي لأُمْضِي الهَمَّ عند احْتِضَارِهِ ... بعَوْجَاءَ مِرْقالٍ تَرُوحُ وتَغْتَدِي ويقال : ناقَةٌ عَوْجَاءُ : إِذا عَجِفَت فاعْوَجّ ظَهْرُها العَوْجَاءُ : اسمُ امرأَةٍ و " هَضْبةٌ تُناوِحُ جَلَبَيْ طَيِّئٍ " سُمِّيَتْ به لأَنّ هذه المرأَةَ صُلِبتْ عليها ولها حديثٌ تقدّم بعضُه في أَوّل الكتاب عند ذكر أَجإٍ العوجاءُ : " فرسُ عامرِ بنِ جُوَيْنٍ الطّائِيّ " صوابه : عَمرو بن جُوَين وكَوْنُ أَنّ العَوجاءَ فرسٌ له لم يَذْكروه وغايةُ ما يقال : إِن المصنّف أَخَذه من قوله :
إِذَا أَجَأٌ تَلَفَّعتْ بشِعَابِهَا ... عليَّ وأَمْسَتْ بالعَمَاءِ مُكَلَّلَهْ
وأَصْبَحَتِ العَوْجَاءُ يَهتَزُّ جِيدُهَا ... كجِيدِ عَرُوسٍ أَصْبَحتْ مُتَبَذِّلَهْ وبعضُهُم يَرويه لامرئ القَيْسِ فالمراد بالعَوْجَاءِ هنا أَحدُ أَجْبُلِ طيّئ لا الفرس فليُحرَّرْ . العَوْجاءُ : " اسمٌ لمواضِعَ " منها قَرْيَةٌ بمصرَ . العَوْجَاءُ : " القَوْسُ " . " وعَاجَ " الشيءَ " عَوْجاً " وعِيَاجاً وعَوَّجَه : عَطَفَه . ويقال : عُجْتُه فانْعَاجَ أَي عَطَفْته فانْعَطَفَ ومنه قول رُؤْبة :
" وانْعَاج عُودِي كالشَّظِيفِ الأَخْشَنِ وعاجَ بالمكان وعليه عَوْجاً وعَوَّجَ وتَعَوَّجَ : عَطَفَ . وعاجَ بالمكان يَعُوجُ عَوْجاً " ومَعَاجاً " بالفتح : " أَقَام " به وفي حديث إِسماعيل عليه السلام : " " هل " أَنتم عائِجون " أَي مُقَيمون يقال : عاجَ بالمكان وعَوَّجَ : أَي أَقامَ . وعاجَ غيرَه بالمكان يَعُوجُه " لازم مُتَعَدّ " وفي بعض النُّسَخ : لازمٌ ويَتَعَدَّى ومنه حديث أَبي ذَرّ : " ثم عَاجَ رأْسَه إِلى المَرْأَة فأَمَرَها بطعامٍ " أَي أَمالَه إِليها والتَفَت نحوَهَا . عاج عَلَيْه " وَقَفَ " . والعائج : الواقِف . وأَنشد في الصّحاح
" عُجْنَا على رَبْعِ سَلْمَى أَيَّ تَعْرِيجِ
وَضَعَ التَّعْرِيجَ موضِعَ العَوْجِ إِذا كان معناهما واحداً . عاجَ عنه : إِذا " رَجَعَ " . قال ابن الأَعرَابيّ : فلانٌ ما يَعُوجُ عن شيْءٍ أَي ما يرْجِع عنه . عاجَ : " عَطْفَ رَأْسَ البَعِيرِ بالزِّمامِ " وكذا الفَرَسَ . ومنه قول لبيد :
" فعاجُوا عليه مِنْ سَوَاهِمَ ضُمَّرِ وعَاجَ ناقَتَه وعَوَّجَهَا فانْعَاجتْ وتَعَوَّجَتْ : عَطَفها أَنشد ابن الأَعرابيّ :
عُوجُوا عليَّ وعَوِّجوا صَحْبِي ... عَوْجاً ولا كَتَعوُّجِ النَّحْبِ عَوْجاً متعلّق بعُوجُوا لا بعَوِّجُوا يقول : عُوجُوا مُشَارِكينَ لا مُتفارِدين متكارِهِين كما يَتكارَهُ صاحبُ النَّحْبِ على قَضَائِه . وفي اللسان : والعَوْجُ : عَطْفُ رأْسِ البَعِيرِ بالزِّمَامِ أَو الخِطَامِ . تقول : عُجْتُ رأْسَه أَعُوجُه عَوْجاً . قال والمرأَةُ تَعُوجُ رأْسَها إِلى ضَجِيعها . وعاج عُنُقَه عَوْجاً : عَطَفَه . قال ذو الرُّمّة يصف جَوارِيَ قد عُجْنَ إِليه رُؤُسَهنّ يومَ ظَهْنِهنّ :
حتَّى إِذا عُجْنَ من أَعناقهنّ لَنَا ... عَوْجَ الأَخِشَّةِ أَعناقَ العَنَاجِيجِ أَراد بالعَنَاجِيج هنا جِيَادَ الرِّكَابِ واحِدُهَا عُنْجُوجٌ . ويقال لجِيَادِ الخيلِ : عَنَاجِيجُ أَيضاً وقد تقدّم . " وعاجِ مبنيّةً بالكسر " على التّعْرِيفِ " : زَجْرٌ للنّاقَة " وينوّن على التنكير . قال الأَزهريّ : يقال للناقَة في الزَّجْر : عاجِ بال تنوينٍ فإِنْ شِئتَ جزمْت على تَوَهُّمِ الوُقوفِ . يقال : عَجْعَجْتُ بالناقَة : إِذا قلت لها : عاجِ عاجِ . قال أَبو عُبَيْدٍ : ويقال للنّاقَة : عاجٍ وجَاه بالتنوين . قال الشاعر :
كأنِّيَ لم أَزْجُرْ بِعَاجٍ نَجِيبةً ... ولم أَلْقَ عن شَحْطٍ خَليلاً مُصافِيَا قال الأَزهريّ : قال أَبو الهيثم فيما قرأْتُ بخطّه : كلُّ صَوْتٍ يُزْجَر به الإِبلُ فإِنه يَخْرُجُ مجزوماً إِلاّ أَن يَقعَ في قافيةٍ فيُحَرَّك إِلى الخفض تقول في زَجرِ البعير : حَلْ حَوْبْ وفي زجْر السَّبْعِ : هَجْ هَجْ وجَهْ جَهْ وجاهْ جاهْ فإِذا حَكَيْتَ ذلك قلتَ للبعير : حَوْبْ أَو حَوْب وقلت للناقة : حَلْ أَو حَلٍ . وقال شَمِرٌ : يقال للمَسَكِ : عاجٌ . قال : وأَنشدني ابنُ الأَعرابيّ :
" وفي العاجِ والحِنّاءِ كَفُّ بَنَانِهَاكَشَحْمِ القَنَا لمْ يُعْطِهَا الزَّنْدَ قَادِحُ قال الأَزهريّ : والدّليل على صِحَّة ما قال شَمِرٌ في العاج أَنه المَسَكُ ما جاءَ في حديثٍ مرفوعٍ : " أَن النبيّ صلّى الله عليه وسلّم قال لثَوْبانَ : اشْتَرِ لفاطِمَةَ سِوَارَيْنِ من عاجٍ " . لم يُرِد بالعَاجِ ما يُخْرَط من أَنْيَابِ الفِيَلَةِ لأَنّ أَنيابَها مَيتَة إِنما " العاجُ : الذَّبْلُ " وهو ظَهْرُ السُّلَحْفاة البَحْرِيّة . وفي الحديث : " أَنه كان به مُشْطٌ من العاجِ " . العاجُ : الذَّبْلُ وقيل : شيْءٌ يُتَّخَذ من ظَهْرِ السُّلَحْفَاةِ البَحْريّة . فأَمّا العاجُ الذي هو للفِيل فنَجِس عند الشّافِعِيّ وطاهِرٌ عند أَبي حنيفة ؛ كذا في اللسان . قلت : والحَدِيث حُجَّةٌ لنا . وقال ابنُ قتيبةَ والخَطّابيّ : الذَّبْل : هو عَظْمُ السُّلَحْفَاةِ البَرِّيّة والبَحْريّة . وقيل : كلُّ عَظْمٍ عند العَرَبِ عاجٌ . وقال ابنُ شُمَيلٍ : المَسَكُ من الذَّبْلِ ومن العَاجِ كهيئةِ السِّوَارِ تَجْعَلُه المرأَةُ في يَدَيْهَا فذلك المَسَكُ . قال والذَّبْلُ : القَرْنُ فإِذا كان من عاجٍ فهو مسَكٌ وعاجٌ ووقْفٌ وإِذا كان من ذَبِلٍ فهو مَسَكٌ لا غيرُ . وقال الهُذَليّ
فجَاءَتْ كَخَاصِي العَيْرِ لم تَحْلَ عاجَةً ... ولا جَاجَةً منها تَلُوحُ عَلَى وَشْمِ فالعَاجَة : الذَّبْلَةُ . والجَاجَة : خَرَزَةٌ لا تُسَاوي فَلْساً وقد تقدّم . العَاجُ : " النّاقَةُ اللَّيِّنَةُ الأَعْطَافِ " هكذا في النُّسخ وفي أُخرَى : اللَّيِّنةُ الانْعِطَافِ . وفي اللسان : عاجٌ : مِذْعَانٌ لا نَظِيرَ لها في سُقُوطِ الهَاءِ كانت فَعْلاً أَو فَاعِلاً ذهبَتْ عينُه . قال الأَزْهَرِيّ : ومنه قولُ الشاعر :
" تَقَدَّي بِيَ المَوْماةُ عاجٌ كأَنَّهَا
العَاجُ : " عَظْمُ الفِيلِ " ولا يُسَمَّى غيرُ النّابِ عاجاً كذا قاله ابن سيده والقَزّاز وسَبَقَهُم اللّيْث . وفي المصْباح : العَاجُ : أَنْيَابُ الفِيَلَة . " ومن خَواصِّه أَنه إِنْ بُخِّرَ به الزّرعُ أَو الشّجرُ لم يَقْرَبْه دُودٌ وشارِبَتُه كلَّ يومٍ دِرْهَمَيْن بماءٍ وعَسَلٍ إِن جُومعَت بعدَ سبعةِ أَيّامٍ " من شُرْبهَا مع المُدَاوَمَة عليها ذَهَب عُقْرُهَا و " حَبِلَتْ " ؛ نقَله الأَطِبّاءُ . " وصاحِبُه " - من الصّحاح - " وبائعُه " حكاه سيبويه " عَوّاجٌ " . " وذوعَاجٍ : وادٍ " . " وَعَوَّجَه " أَي الإِناءَ " تَعْويجاً : رَكَّبَه " أَي العَاجَ " فيه " . ومنه إِناءٌ مُعَوَّجٌ قال المَعَرِّيُّ :
فعُجْ يَدَكَ اليُمْنَى لتَشْرَبَ طاهراً ... فقد عِيفَ للشّرب الإِناءُ المُعَوَّجُ قال شُرّاحه : أَي الإِناءُ الّذي فيه العَاجُ وهو عَظْمُ الفِيل . " وعُوجُ بنُ عُوقٍ بضمّهما لا عُنُق كما يأْتي للمصنّف في عوق . قال اللّيث : هو " رَجُلٌ " ذُكِرَ أَنه كان " وُلِدَ في مَنزلِ " أَبينا أَبي البَشَر " آدَمَ " عليه السّلامُ " فَعَاشَ إِلى زَمَنِ " السيِّدِ الكَليمِ " موسَى " عليه السّلامُ وأَنه هَلَكَ على يَدَيْه " وذُكِرَ من عِظَمِ خَلْقِه شَنَاعةٌ " . قال القَزّازُ في جامِعِ اللُّغَة : عُوجُ بنُ عُوقٍ : رَجُلٌ من الفَرَاعِنةِ كان يُوصَف من الطُّولِ بأَمْرٍ شَنِيعٍ . قال الخَلِيل رحمه الله : ذُكِرَ أَنه قام كان السّحَابُ له مِئزراً وذُكِر أَنه صاحِبُ الصَّخْرَةِ التي أَراد أَن يُطبِقها على عَسْكَرِ موسى عليه السلام . " والعَوِيج " كأَمِيرٍ : " فَرَسُ عُرْوَةَ ابنِ الوَرْدِ " المعروف بعُرْوَةِ الصَّعالِيكِ . " والعَوَجَانُ محرّكَةً : نَهْرٌ " . " وجَبَلاَ عُوجٍ بالضّمّ : جَبَلانِ باليَمَن " . " ودَارَةُ عُوَيْجٍ كزُبَيرٍ م " . ومما يستدرك عليه من المادة : العَوْجُ : الانْعِطَافُ . وعُجْتُ إِليه أَعُوجُ عِيَاجاً وعِوَاجاً وأَنشد :
قِفَا نَسْأَلْ مَنَازِلَ آلِ لَيْلَى ... مَتَى عِوَجٌ إِلَيْهَا وانْثِنَاءُ ؟ وانْعَاجَ : انْعطَفَ . ويقال : نَخِيلٌ عُوجٌ : إِذا مَالَتْ . قال لَبيدٌ يَصِف عَيْراً وأُتُنَه وسَوْقَه إِيّاهَا :
إِذَا اجْتَمَعَتْ وأَحْوَذَ جانِبَيْهَا ... وأَوْرَدَهَا على عُوجٍ طِوَالِ فقال بعضهم : أَوْرَدَهَا على نَخِيل نابِتَةٍ على الماءِ قد مالتْ فاعوَجَّت لكثرةِ حَمْلِهَا . وقيل : معنى قولِه : على عُوجٍ أَي على قَوَائِمها العُوجِ ولذلك قيلَ للخَيْلِ عُوجٌ . ويقال لقَوائِمِ الدّابَة : عُوجٌ . والتّعْوِيج فيها : التَّجْنِيبُ ويُسْتَحَبّ ذلك فِيها . قال ابنُ سيدَه : العُوجُ : القَوائمُ صِفةٌ غالبةٌ . وخَيلٌ عُوجٌ : مُجَنَّبة وهو منه . وأَعْوَجُ : فَرَسُ عَدِيِّ بنِ أَيُّوبَ . وعاجَ به : مالَ وأَلَمَّ به ومَرَّ عليه . وامرأَةٌ عَوْجَاءُ : إِذا كان لها وَلَدٌ تَعُوجُ إِليه لتُرْضِعَه . ومنه قول الشاعر :
إِذَا المُرْغِثُ العَوْجَاءُ بات يَعُزُّها ... على ثَدْيِهَا ذُو وَدْعَتَيْنِ لَهُوجُ ومالَه على أَصحابِه تَعْوِيجٌ ولا تَعْرِيجٌ : أَي إِقامةٌ . وناقةٌ عائِجَةٌ : لَيِّنَةُ الانْعِطَافِ . والعُوجُ : الأَيّامُ . وبه فُسِّرَ قولُ ذي الرُّمّة :
عَهِدْنَا بها لو تُسْعِفُ العُوجُ بالهَوَى ... رِقَاقَ الثَّنَايَا واضِحاتِ المَعَاصِمِ وقال شَمِرٌ : قال زَيْدُ بنُ كُثْوَةَ : من أَمثالهم : " الأَيّامُ عُوجٌ رَوَاجِعُ " يقال ذلك عند الشَّماتَة يقولُها المَشْموتُ به أَو تُقَال عند وقد تُقَال عندَ الوَعِيدِ والتهدُّدِ . وقال الأَزهريّ : عُوجٌ هنا : جمعُ أَعْوَجَ ويكون جَمْعاً لعَوْجاءَ كما يقال : أَصْوَرُ وصُورٌ ويجوز أَن يكون جمعَ عائِجٍ فكأَنّه قال عُوُجٌ على فُعُلٍ فخَفَّفه . ودَارَهُ العُوجِ : مَوْضِع . وأَعْوَجُ : اسم حَوْضٍ . وبه فُسِّر ما أَنشده ثعلب :
" إِنْ تأْتِني وقد ملأَتُ أَعْوَجَا
" أُرْسِلُ فيها بازِلاً سَفَنَّجَا
والعُوَيجاءُ : نَوْعٌ من الذُّرَة . وسُفْيَانُ بنُ أَبي العَوْجَاءِ : مَدَنيٌّ من التابعين . وإِسماعيلُ ذو الأَعْوَجِ : في عَمُودِ نَسبِه صلّى الله عليه وسلّم ؛ ذكرَه السُّهَيْلِيُّ في الرَّوْض والأَعْوَجُ . فرَسُه وأَنه هو الذِّي يُنسب إِليه الخَيْلُ وكان لغَنِيّ بن أَعْصُرَ وهو جَدُّ داحِسٍ المذكورِ في حَرْبِ داحسٍ والغَبْراءِ . وفي مَعَارِف ابن قُتَيْبةَ : أَبو العَاجِ السُّلَميّ : كان عاملاً على البَصْرة اسمُه كثيرُ بنُ عبدِ الله قيل له : أَبو العَاجِ لثَنايَاه

##### Türkçe

**عوج**
**عَوِجَ - يَعْوَجُ** (**عاجَ - يَعُوجُ**) - **عِوَج** - **عِوَجَاً** - **ذو عِوَج**
**عَوِجَ - يَعْوَجُ** (**عاجَ - يَعُوجُ**) + varlık: yürüyüşünde yahut şeklinde, dosdoğru doğrudan yönelişten dönerek, meylederek ve eğilerek sapar
**عِوَج**: “**فـِعـَل**” vezninde; **عَوِجَ - يَعْوَجُ**’dan heyet için mübalağa fiil ismi: “**مستقيم**”in zıddı: yürüyüşte yahut şekil ve heyette eğrilik ve dönüklük: en kısa mesafelere göre gayeye ulaşmayan güzergâhın sıfatı
**عِوَجَاً**: **عِوَج**’dan hâl: eğri bir biçimde
**ذو عِوَج**: **أعوج**: **العِوَج**’i ملازم olur: dolaylı, doğrudan olmayan ve düzgün olmayan olmakla nitelenir

﴿**قرآنا عربيا غير ذي عوج**﴾ **غير ذي عوج** olan Kur’an: doğrudan: muradına dolambaç olmaksızın yahut kuşku olmaksızın gelir

﴿**ويصدون عن سبيل الله ويبغونها عوجا**﴾: onu **عِوَجَاً** isterler: Allah’ın yolu hakkında sözde: Allah onu düzgün ister, onlar ise onu **عوجاً** isterler: doğrudan değildir: onda kaymalar ve eğilmeler vardır: ve bu, hedefe doğru güzergâhı aslî dosdoğru doğrudanlığından, dönmelere ve eğilmelere çevirmeye kinayedir; öyle ki hedefe gecikir yahut hedeften kaybolur: yani yaygın örfte denildiği gibi: hakkı dolambaçla ve lafı dolandırıp dolaştırmayla zayi etmek

Ve lafız, “eğrilik ve bükülmeyle hareket ve ilerleme” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**حَاتَ - يَحُوْتُ**، **ثَعَبَ - يَثْعَبُ**، **رَاغَ - يَرُوْغُ**، **حَقَفَ - يَحْقِفُ**، **نَانَ - يَنُونُ**، **عَوِجَ - يَعْوَجُ** (**عاجَ - يَعُوجُ**)

**لم يجعل له عوجا**
Ve ona **عوجا** kılmadı	﴿Kuluna kitabı indiren ve ona **عوجا** kılmayan Allah’a hamd olsun(1)﴾ Kehf ﴿**قرآنا عربيا غير ذي عوج** umulur ki sakınırlar(28)﴾ Zümer

Allah’ın yolunu, onu **عوجا** isteyerek
﴿De ki: Ey kitap ehli, iman eden kimseyi Allah’ın yolundan niçin çeviriyorsunuz; onu **عوجا** istiyorsunuz; hâlbuki siz şahitlersiniz; Allah yaptıklarınızdan gafil değildir(99)﴾ Âl-i İmrân ﴿Her yol başında oturmayın; tehdit ediyorsunuz ve ona iman edeni Allah’ın yolundan çeviriyorsunuz; onu **عوجا** istiyorsunuz; ve hatırlayın: siz az idiniz de O sizi çoğalttı; ve bozguncuların akıbeti nasıl oldu bakın(86)﴾ A‘râf ﴿Dünya hayatını âhirete tercih edenler, Allah’ın yolundan çevirenler ve onu **عوجا** isteyenler; işte onlar uzak bir sapıklık içindedirler(3)﴾ İbrâhîm
	﴿Allah’ın yolundan çevirenler ve onu **عوجا** isteyenler; hâlbuki onlar âhirete kâfirdirler(45)﴾ A‘râf ﴿Allah’ın yolundan çevirenler ve onu **عوجa** isteyenler; ve onlar âhirete, onlar kâfirlerdir(19)﴾ Hûd

Kıyamet günü haşir yolu, onda **عوج** yoktur
﴿Orada **عوجا** da **أمتا** da görmezsin (107)﴾ Tâhâ ﴿O gün, davetçiye uyarlar; onun için **عوج** yoktur; sesler Rahmân’a karşı kısılır; artık fısıltıdan başka işitmezsin(108)﴾ Tâhâ

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**عوج**] ع و ج: **عَوِجَ** “**طرِب**” bâbındandır; o hâlde o **أعْوَجُ**dur; isim **العِوَجُ**dur, **العين**’in kesriyle. Duvar yahut değnek ve benzerlerinde, dik duran şeylerden olan her ne ise o **عَوَجٌ**dur, **العين**’in fethiyle. Yer yahut din yahut geçim olan her ne ise o **عِوَجٌ**dur, **العين**’in kesriyle. Ve **أعْوَجُ**, kendisine nisbet edilen bir atın adıdır; **الأعْوَجِيَّاتُ** ve **بنات أعْوَجُ** ona nisbet edilmiştir; Araplarda ondan daha meşhur yahut daha çok nesilli bir aygır yoktur. Ve **عَاجَ** bir yerde: onda ikamet etti; bâbı **قال**’dır. Ve **عَاجَ** başkasını onunla: geçişli olur ve lâzım olur. Ve **اعْوَجَّ** şey **اعْوِجَاجاً**; o hâlde o **مُعْوَجّ**dur, **مُحمرّ** vezninde; ve **عصا مُعْوَجَّةٌ** da. Ve **عَوَّجَهُ** de; böylece **فَتَعَوَّجَ**. Ve **العاجُ**: filin kemiğidir; bir tanesi **عَاجَةٌ**dır. Sîbeveyh dedi: **العاجُ** sahibine şeddeli olarak **عَوَّاجٌ** denir

er-Râgıb
**عوج**
- **العوج**: dik durma hâlinden dönmedir; denir: **عجت البعير بزمامه**; ve falan kimse, kastettiği bir şeyden **ما يعوج**: yani dönmez. Ve **العوج** ve **العوج** (şöyle) denir: gözle kolayca idrak edilende; dik duran ağaç ve benzeri gibi. Ve **العوج** denir: fikir ve basîretle idrak edilende; basîretle farklılığı bilinen düz bir arazide olduğu gibi; ve din ve geçimde. Yüce Allah dedi: ﴿**قرآنا عربيا غير ذي عوج**﴾ [Zümer/28], ﴿**ولم يجعل له عوجا**﴾ [Kehf/1], ﴿**والذين يصدون عن سبيل الله ويبغونها عوجا**﴾ [A‘râf/45]. Ve **الأعوج** ile kötü huy kinaye edilir. Ve **الأعوجية** ( **أعوج**: Hilâl b. Âmir’in bir atının adıdır; denildi: o, Ganî b. A‘sur’un atıdır; denildi: ikisi iki attır: **أعوج** الأكبر ve **أعوج** الأصغر. el-Gundecânî dedi: Araplarda onlardan daha meşhur yahut daha çok nesilli bir aygır yoktur; ve şairler ve süvariler, **أعوج**’u anmada ve onunla övünmede daha çok değildir. Bak: **أسماء خيل العرب** s. 36; **أنساب الخيل** s. 16; **العقد الفريد** 1/109): **أعوج**’a nisbetlidir; ve o, bilinen bir aygırdır

Lisân’ın özeti:
1.     **عوج**: **العَوَجُ**: dik olan şeyde dönme; sonra meyletti; mızrak ve duvar gibi,
2.     ve **عاجَ يَعُوجُ**: döndüğü zaman.
3.      ve **العِوَجُ** yerde: düz olmamasıdır.
4.     ve yolun **عِوَجُ**’i
5.     ve onun **عَوَجُ**’i: onun sapmasıdır.
6.     ve dinin ve huyun **عِوَجُ**’i: onun bozulması ve misal üzere meyletmesidir,
7.      **عَوَّجْتُ** şeyi **تَعْويجاً**; böylece **فَتَعَوَّجَ**: onu eğdiğim zaman; o, **قَوَّمْته**’nin zıddıdır. Ama kendi zatından eğilirse, denir: **اعْوَجَّ اعْوِجاجاً**.
8.     ve **العاجُ**: filin dişleridir,
9.      ve **العَوْجاء**: yaydır.

Lisânü’l-‘Arab
● -   **عوج**: **العَوَجُ**: dik olan şeyde dönmedir; sonra meyletti; mızrak ve duvar gibi; ve mızrak ve dik olan her şeyde **العَوَجُ** denir, fetihle; ve denir: ağacında şiddetli **عَوَجٌ** vardır. el-Ezherî dedi: Bu, onda ve benzerlerinde ancak **العَوَج** ile caiz olur. Ve **العَوَج** (harekeli): senin “şey **عَوِجَ**” demenin masdarıdır; kesirle; o hâlde o **أَعْوَجُ**dur; ve isim **العِوَجُ**dur, **العين**’in kesriyle. Ve **عاجَ يَعُوجُ**: döndüğü zaman. Ve yerde **العِوَجُ**: düz olmamasıdır. Ve tenzilde: “Orada **عِوَجاً** da **أَمْتاً** da görmezsin”; İbnü’l-Esîr dedi: Hadiste **العِوَج**’in isim, fiil, masdar, fâil ve mef‘ûl olarak zikri tekrar etmiştir; ve o, **العين**’in fethiyle, cisimler gibi görülen her şahsa mahsustur; kesirle ise görüş ve söz gibi görülmeyene. Denildi: kesir ikisinde de söylenir; birincisi daha çoktur. Ve ondan hadistir: “**حتى تُقِيم به المِلَّة العَوْجاء**”; yani İbrahim’in milleti—nebîmize ve ona salât ve selâm olsun—ki Araplar onu istikametinden değiştirmiştir. Ve **العِوَجُ**, **العين**’in kesriyle, dinde: “Onun dininde **عِوَجٌ** vardır” dersin. Ve **التَّعْويج**’in çok olduğu şeylerde; yer ve geçim gibi; ve senin “**عُجْتُ إِليه أَعُوجُ عِياجاً وعِوَجاً**” demen gibi. Ve şu beyit okundu:
قِفا نَسْأَلْ منازِلَ آلِ لَيْلى،
مَتَى عِوَجٌ إِليها وانْثِناءُ؟
Ve tenzilde: “Kuluna kitabı indiren ve ona **عِوَجاً** kılmayan Allah’a hamd olsun; **قَيِّماً**”; el-Ferrâ dedi: manası: “Kuluna kitabı **قَيِّماً** olarak indiren ve ona **عِوَجاً** kılmayan Allah’a hamd olsun”; onda, takdim istenen bir tehir vardır. Ve yolun **عِوَجُ**’i ve onun **عَوَجُ**’i: onun sapmasıdır. Ve dinin ve huyun **عِوَجُ**’i: onun bozulması ve misal üzere meyletmesidir. Ve bütün bunların fiili: **عَوِجَ**; **عَوَجاً** ve **عِوَجاً**; ve **اعْوَجَّ**; ve **انْعاجَ**; ve o, **أَعْوَجُ**dur—görülen her şey için; dişisi **عَوْجاء**; cemaat **عُوج**. el-Asma‘î: “Bu, **مُعْوَجّ** bir şeydir” denir; ve “**اعْوَجَّ اعْوِجاجاً**” olmuştur; **افْعَلَّ افْعِلالاً** üzere. Ve **مُعَوَّج** denmez, **مُفَعَّل** üzere; ancak bir değnek yahut içine **العاج** takılan bir şey için. el-Ezherî dedi: ve başkası, “**عَوَّجْتُ** şeyi **تَعْويجاً**; böylece **فَتَعَوَّجَ**: onu eğdiğim zaman; o, **قَوَّمْته**’nin zıddıdır”ı caiz görür; ama kendi zatından eğilirse, denir: **اعْوَجَّ اعْوِجاجاً**. Denir: **عَصاً مُعْوَجَّة**; ve **مِعْوَجَّة** deme, **الميم**’in kesriyle. Ve denir: **عُجْتُه فانعاجَ**: yani onu döndürdüm de döndü; ve ondan Ru’be’nin sözü:
وانْعاجَ عُودِي كالشَّظيفِ الأَخْشَنِ
Ve **عاجَ** şeyi **عَوْجاً** ve **عِياجاً**; ve **عَوَّجَه**: onu döndürdü. Ve denir: **نَخِيل عُوج**: meylettiği zaman; Lebîd, bir yaban eşeğini, dişilerini ve onları sürmesini vasfederken dedi:
إِذا اجْتَمَعَتْ وأَحْوَذَ جانِبَيْها،
وأَوْرَدَها على عُوجٍ طِوَالِ
Bazıları dedi: manası, su üzerinde bitmiş, yükünün çokluğundan meyledip eğrilmiş hurmalara götürdü; nitekim hurmayı vasfederken dedi:
غُلْبٌ سواجدُ لم يدخُلْ بها الحَصْرُ
Ve denildi: “**على عُوجٍ طِوالِ**” sözünün manası: eğri ayakları üzerine; bu yüzden atlara **عُوج** denildi. Ve Yüce Allah’ın sözü: “O gün, davetçiye uyarlar; onun için **عِوَج** yoktur”; ez-Zeccâc dedi: mana, onların onun davetinden **عِوَج**’leri yoktur; ona uymamaya güç yetiremezler. Ve denildi: yani haşir için davetçinin sesine uyarlar; onun için **عِوَج** yoktur; der ki: davet olunanların davetçiden **عِوَج**’i yoktur; böylece ona “onun için” demesi caiz oldu; çünkü gidiş, davetçiye ve onun sesinedir. Ve bu, senin “Beni, ondan sana **عِوَج** olmayan bir davetle çağırdın” demen gibidir: yani sana eğrilmem ve senden eğrilmem. Dedi: her dik olan şeyde **العَوَج** yaratılış ise o **عَوَج**dur. Ve İbnü’l-A‘râbî, Lebîd’e benzerinde şu beyiti okudu:
في نابِه عَوَجٌ يُخالِفُ شِدْقه
Ve hayvanın ayaklarına **عُوج** denir; ve bu onda beğenilir. İbn Sîde dedi: **العُوج** ayaklardır; galip bir sıfattır. Ve **خيلٌ عُوج**: yanlara meyilli; ve o, ondandır. Ve **أَعْوَجُ**: küçükken binilmiş bir yarış atıdır; ayakları eğrilmiştir; ve **الأَعْوَجِيَّة** ona nisbetlidir. el-Ezherî dedi: **الخيل الأَعْوَجِيَّة** bir aygıra nisbetlidir; ona **أَعْوَج** denirdi; denir: bu aygır **بنات أَعْوَجَ**’dandır. Ve Ümmü Zer‘ hadîsinde: “**رَكِبَ أَعْوَجِيًّا**”: yani **أَعْوَج**’a nisbetli bir ata bindi; o, kerim bir aygırdır; kerim atlar ona nisbet edilir. Ve şu sözünde:
أَحْوَى، من العُوج، وَقاحُ الحافِرِ
o, **أَعْوَج**’un evladından demek istedi; ve **أَعْوَج**’u sıfatların kırılmasıyla kırdı; çünkü aslı sıfattır. Ve **أَعْوَج** ayrıca: Eyyûb’dan Adî’ye ait bir attır. el-Cevherî dedi: **أَعْوَج** Benî Hilâl’in bir atının adıdır; **الأَعْوَجِيَّات** ve **بناتُ أَعْوَج** ona nisbet edilir. Ebû Ubeyde dedi: **أَعْوَج** Kindeliydi; sonra Benî Süleym onu bazı günlerinde aldı; böylece Benî Hilâl’e geçti; Araplarda ondan daha meşhur yahut daha çok nesilli bir aygır yoktur. el-Asma‘î, **كتاب الفَرس**’te dedi: **أَعْوَج** Benî Âkilü’l-Murâr’ındı; sonra Hilâl b. Âmir oğullarına geçti. Ve **العَوْج**: devenin başını **الزِّمام** yahut **الخِطام** ile döndürmektir; dersin: **عُجْتُ رأَسَه أَعُوجُه عَوْجاً**. Dedi: kadın, başını yatak arkadaşına doğru **تَعُوج** eder. Ve **عاجَ عُنُقَه عَوْجاً**: onu döndürdü; Zü’r-Rumme, göç günlerinde başlarını ona doğru döndüren cariyeleri vasfederken dedi:
حتى إِذا عُجْن من أَعْناقِهِنَّ لنا،
عَوْجَ الأَخِشَّةِ أَعناقَ العَناجِيجِ
**العَناجِيج** ile burada bineklerin seçkinlerini kastetti; tekili **عُنْجُوج**dur. Ve seçkin atlara da **عَناجيج** denir. Ve denir: **عُجْتُه فانْعاجَ لي**: onu döndürdüm de bana döndü. Ve **عاجَ بالمكان** ve onun üzerinde **عَوْجاً**; ve **عَوَّجَ**; ve **تَعَوَّجَ**: döndü. Ve **عُجْتُ بالمكان أَعُوجُ**: yani onda ikamet ettim. Ve İsmail—ona selâm olsun—hadîsinde: “**هل أَنتم عائجُون؟**”: yani ikamet edenler misiniz? denir: **عاجَ بالمكان** ve **عَوَّجَ**: yani ikamet etti. Ve denildi: **عاجَ به**: yani ona döndü ve meyletti ve ona uğradı ve onun üzerinden geçti. Ve **عُجْتُ غيري بالمكان أَعُوجُه**: geçişli olur ve geçişsiz olur. Ve ondan Ebû Zer hadîsi: “Sonra başını kadına doğru **عاجَ** etti; ona yemek emretti”: yani onu ona doğru meylettirdi ve ona doğru döndü. Ve **امرأَةٌ عَوْجاءُ**: ona emzirmek için çocuğuna doğru **تَعُوج** ettiği zaman. Ve ondan şairin sözü:
إِذا المُرْغِثُ العَوْجاء باتَ يَعُزُّها،
على ثَدْيِها، ذو دُغَّتَيْنِ، لَهُوجُ
Ve **انْعاجَ عليه**: yani ona döndü. Ve **العائجُ**: duran kimsedir. Ve dedi:
عُجْنا على رَبْعِ سَلْمَى أَيَّ تَعْويجِ
(**التعويج** lafzını, manaları bir olduğu zaman **العَوْج** yerine koydu.)
Ve İbnü’l-A‘râbî okudu:
عُوجُوا عليَّ، وعَوِّجوا صَحْبي،
عَوْجاً، ولا كَتَعَوُّجِ النَّحْبِ
**عَوْجاً**, **عُوجُوا**’ya bağlıdır, **عَوِّجوا**’ya değil. Der ki: ortaklaşa dönün; ayrılıp tek başına değil; kerih görerek değil; nitekim **النَّحْب** sahibi, onu yerine getirmeyi kerih görür. Ve “Onun, arkadaşları üzerinde **تَعْويجٌ**i yoktur ve **تَعْرِيجٌ**i yoktur”: yani ikamet yoktur. Ve denir: falan, atının başını döndürdüğü zaman **عاجَ فلان فرسَه**. Ve ondan Lebîd’in sözü:
فَعَاجُوا عليه من سَوَاهِم ضُمَّر
Ve denir: **ناقة عَوْجاءُ**: zayıfladığı için sırtı eğrildiği zaman. Ve **ناقة عائجةٌ**: dönmeye yumuşak. Ve **عاجٌ مِذْعانٌ**: onda **الهاء**’nın düşmesinde benzeri yoktur; ister fiil ister fâil olsun; gözü gitmiştir. el-Ezherî dedi: ve ondan şairin sözü:
تَقُدُّ بِيَ المَوْماةَ عاجٌ كأَنها
Ve **العَوْجاءُ**: develerden zayıf olan. Tarafe dedi:
بِعَوْجاءَ مِرْقالٍ تَرُوحُ وتَغْتَدي
Ve Zü’r-Rumme’nin sözü:
عَهِدْنا بها، لو تُسْعِفُ العُوجُ بالهَوَى،
رِقاقَ الثَّنايا، واضِحاتِ المَعاصِم
Onun tefsirinde denildi: **العُوج** günlerdir; ve bu babdan olması mümkündür; çünkü o döner ve kıvrılır. Ve “Onun sözünden bir şeyle **ما عُجْتُ**”: yani aldırmadım ve faydalanmadım; ve **عُجْت** “yâ”da zikredilmiştir. Ve **العاجُ**: filin dişleridir; ve dişten başkasına **عاجاً** denmez. Ve **العَوّاجُ**: **العَاج** satıcısıdır; Sîbeveyh rivayet etti. Ve **الصحاح**’ta: **العاجُ** filin kemiğidir; bir tanesi **عاجَة**. Ve **العاج** sahibine: **عَوَّاجٌ** denir. Şemr dedi: **المَسَك**e **عاجٌ** denir. Dedi: ve İbnü’l-A‘râbî bana şu beyiti okuttu:
وفي العاجِ والحِنَّاء كفُّ بَنانِها،
كشَحْم القَنا، لم يُعْطِها الزّندَ قادِح
**شَحْم القَنا** ile, **الحُلَك** denilen canlıları kastetti; onlara **بناتُ النَّقا** da denir; cariyelerin parmakları, yumuşaklığı ve inceliği sebebiyle onlara benzetilir. el-Ezherî dedi: Şemr’in **العاج** hakkında söylediğinin—onun **المَسَك** olduğunun—sıhhatine delil, merfû bir hadiste gelen şeydir: Peygamber—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—Sevbân’a dedi: “Fâtıma için **عاجٍ**dan iki bilezik satın al.” **العاج** ile, fil dişlerinden tornalananı kastetmedi; çünkü onun dişleri ölüdür; ancak **العاج** **الذَّبْل**dir; ve o, deniz kaplumbağasının sırtıdır. Ve hadiste: onun **العاج**dan bir tarağı vardı; **العاج**: **الذَّبْل**dir. Ve denildi: deniz kaplumbağasının sırtından yapılan bir şeydir. Ama filin **العاج**ı, Şâfiî’ye göre necistir; Ebû Hanîfe’ye göre temizdir. İbn Şümeyl dedi: **المَسَك**, **الذَّبْل**den ve **العاج**dan, bilezik heyetinde olur; kadın onu ellerine koyar; işte o **المَسَك**tir. Dedi: ve **الذَّبْل** boynuzdur; eğer **عاجٍ**dan olursa, o **مَسَك** ve **عاج** ve **وَقْف**tur; eğer **ذَبْلٍ**den olursa, o yalnız **مَسَك**tir. Ve Hüzellî dedi:
فجَاءتْ كخاصِي العَيرِ، لم تَحْلَ عاجَةً،
ولا جاجَةٌ منها تَلُوحُ على وَشْمِ
Böylece **العاجَةُ**: **الذَّبْلَة**dir. Ve **الجاجَةُ**: bir kuruşa değmeyen bir boncuktur. Ve **عاجٍ عاجٍ**: deveye sürme sesidir; nekire üzere tenvinlenir; marife üzere tenvinsiz olarak kesrelenir. el-Ezherî dedi: deveye sürmede “**عاجِ**” denir; tenvinsiz; istersen, durma vehmi üzere cezmedersin. Denir: deveyle **عَجْعَجْتُ**: ona “**عاجِ عاجِ**” dediğin zaman. Ebû Ubeyd dedi: deveye “**عاجٍ**” ve “**جاهٍ**” denir, tenvinle. Şair dedi:
كأَنِّي لم أَزْجُرْ، بعاجٍ، نَجِيبَةً،
ولم أَلْقَ، عن شَحْطٍ، خَليلاً مُصافِيا
el-Ezherî dedi: Ebû’l-Heysem’in hattıyla okuduğumda dedi ki: Develeri sürmekle çıkarılan her ses, cezmedilmiş çıkar; ancak kafiyede vaki olursa, cerre doğru harekelenir. Deveyi sürmede dersin: **حَلْ حَوْبْ**; yırtıcıyı sürmede: **هَجْ هَجْ** ve **جَهْ جَهْ** ve **جاهْ جاهْ**. Bunu hikâye ettiğin zaman, deveye “**حَوْبْ** yahut **حَوْبٍ**” dersin; ve deveye “**حَلْ** yahut **حَلٍ**” dersin. Ve şu beyit okundu:
أَقُولُ للناقة قَوْلي للجَمَلْ،
أَقول: حَوْبٍ ثم أُثْنِيها بحَلْ
Böylece **حَوْبْ**’u cerre indirdi ve tenvin ihtiyacında onu tenvinledi. Ve bir başkası dedi:
قلت لها: حَلٍ، فلم تَحَلْحَلِ
Ve bir başkası dedi:
وجَمَلٍ قلت له: جاهٍ حاهْ،
يا وَيْلَهُ من جَمَلٍ، ما أَشقاهْ
Ve bir başkası dedi:
سَفَرَتْ، فقلت لها: هَج، فتَبَرْقَعَتْ
Ve Şemr dedi: Zeyd b. Kesve, onların mesellerindendir, dedi: “**الأَيام عُوجٌ رَوَاجِع**”; bu, şamata sırasında söylenir; bunu, kendisiyle şamata edilen söyler yahut onun hakkında söylenir; ve tehdit ve gözdağı sırasında da söylenebilir. el-Ezherî dedi: Burada **عُوجٌ**, **أَعْوَج**’un cem‘idir; ve **عَوْجاء**’ın cem‘i de olur; nitekim **أَصْوَر** ve **صُور** denir. Ve caizdir ki **عائج**’in cem‘i olsun; sanki “**عُوُج**” dedi, **فُعُل** üzere; sonra onu hafifletti; nitekim el-Ahtal dedi:
فَهُمْ بالبَذْلِ لا بُخْلٌ ولا جُودُ
“**بُخُل**” ve “**جُوُد**”u kastetti. Ve bazı Sa‘dîlerden, Yakub’un okuduğu:
يا دارَ سَلْمَى بَينَ ذاتِ العُوجِ
Bu, bir yer adı olabilir; ve **حِقْفٍ أَعْوَج**’in yahut **رَمْلَة عَوْجاء**’ın cem‘ini kastetmiş olabilir. Ve **عُوجٌ**: bir adamın adıdır. el-Leys dedi: **عُوجُ بن عُوقٍ**, yaratılışının büyüklüğünden çirkinlik zikredilen bir adamdır; ve onun, Âdem’in menzilinde doğduğu, Mûsâ zamanına kadar yaşadığı—ona salât ve selâm olsun—ve Mûsâ’nın elleriyle helâk olduğu zikredilmiştir—Allah’ın salâtları nebîmize ve ona olsun. Ve **عُوجَ بنَ عُوق**’un Mısır firavunlarıyla beraber olduğu zikredildi; ve denilir: o, kayayı Mûsâ’nın ordusunun üzerine ulaştırmak isteyen kaya sahibidir; ve onu öldüren Mûsâ’dır—Allah’ın salâtları nebîmize ve ona olsun. Ve **العَوْجاءُ**: bir kadının adıdır. Ve **العَوْجاءُ**: Tayy’ın iki dağına komşu dağlarından biridir; bu kadın onun üzerinde çarmıha gerildiği için onunla adlandırılmıştır; ve onun bir hadisi vardır. Amr b. Cüveyn et-Tâî dedi; bazıları onu İmruü’l-Kays’a rivayet eder:
إِذا أَجَأٌ تَلَفَّعَتْ بشِعابِها
عَلَيَّ، وأَمْسَت بالعَماءِ مُكلَّلَهْ
وأَصْبَحَتِ العَوْجَاءُ يُهْتَزُّ جِيدُها،
كَجِيدِ عَرُوسٍ أَصْبَحَتْ مُتَبَذِّلَهْ
Ve Sa‘leb’in okuduğu şu söz:
إِنْ تَأْتني، وقد مَلأْتُ أَعْوَجا،
أُرْسِلُ فيها بازلاً سَفَنَّجَا
Dedi: Burada **أَعْوَج** bir havuzun adıdır. Ve **العَوْجاء**: yaydır. Ve adam **أَعْوَجُ**; **بَيِّنُ العَوَجِ**: yani kötü huylu. İbnü’l-A‘râbî: falan, bir şeyden **ما يَعُوجُ**: yani ondan dönmez.
