# عوج — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%88%D8%AC/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: عوج

باب العين والجيم
عجا ، عوج ، جعا ، جوع ، وجع : مستعملات .
عجا : قال الليث : يقال الأمّ تعجو ولدَها : تؤخّر رضاعه عن مواقيته ، ويورث ذلك ولدها وَهْناً وقال الأعشى :
مُشفِقاً قلبُها عليه فما تع
جوه إلا عُفَافَةٌ أو فُواق
قال : والمعاجاة : أَلاَّ يكون للأم لبن يُروِي صبيّها ، فتعاجيه بشيء تعلّله به ساعة . وكذلك إن ولي ذلك منه غير أمّه . والاسم منه العُجْوَة ، والفعل العَجْو . واسم ذلك الولد العَجِيُّ ، والأنثى عجِيَّة ، والجميع العُجايا .
قال : وأمَّا من مُنع اللبن فغُذي بالطعام يقال عُوجِيّ .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم قال : يقال للبن الذي يعاجي به الصبي اليتيم أي يُغْذي به عُجَاوة ، ويقال لذلك اليتيم الذي يغذي بغير لبن أمه : عَجِيٌّ .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : كنت يتيماً ولم أكن عجِيّاً . وأنشد الليث :
إذا شئتَ أبصرتَ من عَقْبهم
يتامى يُعاجَون كالأذؤب
وقال آخر في وصف أولاد الجراد :
إذا ارتحلتْ من منزل خلّفت به
عَجايا يُحاثِي بالتراب صغيرُها
أبو عبيد : العُجاية والعُجاوة لغتان ، وهما قدر مُضغة من لحم تكون موصولة بعَصَبة تنحدر من ركبة البعير إلى الفِرْسِن .
وقال أبو عمرو : العُجاية : عَصَبة في باطن يد الناقة ، وهي من الفَرَس مَضِيغة .
وقال ابن شميل : العُجاية من الفَرَس : العَصَبة المستطيلة في الوظيف ومنتهاها إلى الرسغين وفيها يكون الحَطْم ، قال : والرُسْغ : منتهى العُجاية .
وقال الليث : العُجاية : عَصَب مركّب فيه فُصوص عظام يكون عند رُسغ الدابّة ، قال : وإذا جاع أحدهم دَقَّها بين فهرين فأكلها وقال كعب :
شُمّ العُجَايات يتركن الحصى زِيَمَا
قال : وتجمع على العُجَى ، يصف حوافرها بالصلابة . والعَجْوة : تمر . يقال هو مما غرسه النبي ( صلى الله عليه وسلم ) بيده .
قلت : العَجْوة التي بالمدينة هي الصَيْحابية . وبها ضروب من العجوة ليس لها عُذُوبة الصيحانية ولا رِيّها ولا امتلاؤها .
أبو سعيد : عجا شَدْقَه إذا لواه .
وأخبرني المنذري عن أبي الحسن الشيخي عن الرياشي قال : قال أبو زيد : العَجِيّ : السَيء الغِذَاء .
وأنشدنا :
يسبق فيها الحَمَلَ العجِيّا
رَغْلا إذا ما آنس العِشّيا
قال الرياشي : وقال الأصمعي : قال لنا خلف الأحمر : سألت أعرابياً عن قولهم عجا شِدْقَهُ فقال : إذا فتحه وأماله .
وقال الطِرمّاح يصف صائداً له أولاد لا أمّهات لهم فهم يعاجَون تربية سيّئة :
إن يصب صيداً يكن جُلُّه
لعجايا قُوتُهم باللِّحام
وقال شميل : يقال : لقى فلان ما عَجَاه وما عَظَاه وما أورمه إذا لقي شدَّة وبلاءً .
عوج : الحرانيّ عن ابن السكيت : يقال : ما أعِيج من كلامه بشيء أي ما أعْبأ به . قال : وبنو أسَد يقولون : ما أَعُوج بكلامه أي ما ألتفِت إليه أخذوه من عُجت الناقة . ويقال ما عِجْتُ بَخَبرِ فلان ولا أعيج به ، أي لم أستشفِ به ولم أسْتَيْقِنُه ، وشربت شربة من ماء فما عِجْتُ به أي لم أنتفع به .
وأخبرني المنذري عن أبي العباس عن ابن الأعرابي أنه أنشده :
ولم أر شيئاً بعد ليلى ألَذُّه
ولا مشربا أَرْوَى به فأعيجُ
أي أنتفع به .
وقال ابن الأعرابي : يقال : ما يعيج بقلبي شيء من كلامك ، وقال في موضع آخر : عاج يَعُوج إذا عَطَف . وعاج يعيج إذا انتفع بالكلام وغيره . ويقال : ما عِجْتُ منه بشيء ، قال : والعَيْج : المنفعة .
عمرو عن أبيه قال : العِياج : الرجوع إلى ما كنتَ عليه . ويقال ما أَعُوج به عُووجاً . وقال : ما أعيج به عُيُوجاً أي ما أكترث له ولا أباليه .
وقال الليث العَوْج : عطف رأس البعير بالزمام أو الحِطام . تقول : عُجْت رأسه أعُوجه عَوْجاً : قال : والمرأة تعوج رأسها إلى ضجيعها .
وقال ذو الرمّة يصف جواريَ قد عُجْن إليه رؤوسهنّ يوم ظَعْنهن فقال :
حتى إذا عُجْن من أجيادهنّ لنا
عَوْج الأخِشَّة أعناق العناجيج
أراد بالعناجيج جِيَاد الرِكاب ههنا ، واحدها عُنْجوج ، ويقال لجياد الخيل عناجيج أيضاً .
ويقال عُجْته فانعاج أي عطفته فانعطف .
وقال غيره : يقال : عاج فلان فرسه إذا عطف رأسه ومنه قول لَبيد :
فعاجوا عليه من سواهِمَ ضُمَّرٍ
سلمة عن الفراء في قول الله جلّ وعزّ :
قال : والعِوَج بكسر العين في الدين ، وفيما كان التعويج فيه يكثر مثل الأرض ومثل قولك : عُجت إليه أَعُوج عِيَاجا وعوَجاً .
وأنشد :
قفا نسأل منازل آل ليلى
متى عِوَج إليها وانثناء
قال : وقوله جلّ وعزّ : ( يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِىَ لاَ عِوَجَ لَهُ ) ( طاه : 108 ) أي يتبعون صوت الداعي للحشر لا عوج له يقول : لا عِوَجَ للمدعوّين عن الداعي ، فجاز أن يقول ( له ) لأن المذهب إلى الداعي وصوته . وهو كما تقول دعوتني دعوة لا عِوَج لك عنها أي لا أعُوج لك ولا عنك . قال : وكل قائم يكون العوج فيه خلقة فهو عَوَجٌ .
وأنشد ابن الأعرابي في مثله :
في نابه عَوَجٌ يخالف شِدْقه
قال والحائط والرُّمْحُ وكل ما كان قائماً يقال فيه : العَوَج . ويقال : شجرتك فيها عَوَج شديد .
قلت : وهذا لا يجوز فيه وفي أمثاله إلاَّ العَوَجُ .
وقال الأصمعيّ : يقال هذا شيء معوجٌّ وقد اعوجّ اعوجاجاً على افعلّ افعلالاً . ولا تقول معوَّج على مفعَّل إلا لعُود أو شيء رُكِّب فيه : العاج .
قلت : وغيره يجيز عوّجت الشيء تعويجاً إذا حنيته ، وهو ضد قوّمته . فأمّا ما انحنى من ذاته فيقال : اعوجّ اعوجاجاً ، ويقال عُجْته فانعاج أي عطفته فانعطف ، ومنه قول رؤبة :
وانعاج عُودي كالشظيف الأخشن
ويقال عَوِجَ الشيء يَعْوَجُ عَوَجاً فهو أعوج لكلّ ما يُرَى ، والأنثى عوجاء ، والجماعة عُوج ، ويقال لقوائم الدابة : عَوج ، ويستجبّ ذلك فيها . يقال : نخيل عُوج إذا مالت .
وقال لبيد يصف عَيْر وأُتُنَهُ وسَوقه إيّاها :
إذا اجتمعت وأَحوذ جانبيها
وأوردها على عُوج طِوال
فقال بعضهم : معناه : أوردها على نخل نابتة على الماء قد مالت ، فاعوجَّت لكثرة حَمْلها ؛ كما قال في صفة النخل :
غُلبٌ سواجد لم يدخل بها الحصر
وقيل معنى قوله : أوردها على عُوج طوال أي على قوائمها العُوج ، ولذلك قيل للخيل : عُوج ، ويقال ناقة عوجاء إذا عَجِفت فاعوجَّ ظهرها ؛ وامرأة عوجاء إذا كان لها ولد تَعُوج إليه لترضعه ، ومنه قول الشاعر :
إذا المُرْغِث العوجاء بات يَعُزُّها
على ثديها ذو وَدْعتين لَهُوج
والخيل الأعوجيّة منسوبة إلى فحل كان يقال له : أعوج ، يقال : هذا الحِصَان من بنات أعوج .
وقال الليث : العاج : أنياب الفِيَلة ، قال ولا يسمى غير الناب عاجاً .
وقال شمر : يقال للمَسكِ : عاج . قال وأنشدني ابن الأعرابي :
وفي العاج والحِنّاء كفٌّ بنانُها
كشحم النَقَا لم يعطها الزند قادح
أراد بشحم النقا دوابَّ يقال لها : الحُلَك .
ويقال لها : بنات النقا يشبَّه بها بنان الجواري للينها ونَعْمتها .
قلت : والدليل على صحة ما قال شمر في العاج أنه المَسكُ ما جاء في حديث مرفوع أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال لثَوبان : ( اشتر
لفاطمة سواراً من عاج ) ، لم يُرد بالعاج ما يُخْرط من أنياب الفِيَلة ؛ لأن أنيابها مَيْتَةٌ ، وإنما العاج الذُّبْلُ وهو ظهر السُّلَحْفاة البحرية .
وقال ابن شميل المَسَك من الذَّبْل ومن العاج كهنئة السوار تجعله المرأة في يديها فذاك المَسَك . قال : والذَّبْلُ . القرون فإذا كان من عاج فهو مَسَك وعاج ووَقْفٌ ، فإذا كان مِن ذَبْلٍ فهو مَسَكٌ لا غير . وقال الهذلي :
فجاءت كخاصي العَيْرِ لم تَحْلَ عاجةً
ولا جاجة منها تلوح على وشم
فالعاجة : الذَّبلة ، والجاجة : خرزة لا تساوي فَلْساً .
وقال الليث : عُوجُ بن عُوق رجل ذُكِرَ من عِظَم خَلْقِه شناعةٌ ، وذُكر أنه ولد في منزل آدم فعاش إلى زمن موسى ، وأنه هلك على عِدَّان موسى ( صلى الله عليه وسلم ) قال الليث : ويقال ناقة عاج إذا كانت مِذعان السير ليّنة الانعطاف ، ومنه قوله :
تَقَدَّى بي الموماةَ عاجٌ كأنها
قال : ويقال للناقة في الزجر : عَاج بلا تنوين ، وإن شئت جزمت على توهّم الوقوف ، يقال : عجعجت بالناقة إذا قلت لها : عاج عاج . قال : وذُكر أن عوْج بن عُوق كان يكون مع فراعنة مصر ، ويقال : كان صاحب الصخرة التي أراد أن يُطْبقَها على عسكر موسى ج ، وهو الذي قتله موسى صلوات الله عليه .
وقال أبو عبيد : يقال للناقة عاجٍ وجاهٍ بالتنوين .
وقال أبو الهيثم فيما قرأت بخطّه : وَكلّ صوت يُزجَر به الإبل فإنه يخرج مجزوماً ، إلا أن يقع في قافية فيحوّل إلى الخفض ، تقول في زجر البعير ؛ حَلْ حَوْب ، وفي زجر السبع : هَجْ هَجْ ، وجَهْ جَهْ ، وجاهْ جاهْ ، قال : فإذا حكيت ذلك قلت للبعير : حَوْبَ أو حَوْبِ ، وقلت للناقة : حَلْ حَلْ ، وقلت لها حَلٍ ، وأنشد :
أقول للناقة قولي للجمل
أقول حَوْبٍ ثم أثنيها بِحَل
فخفض حَوْب ونوّنه عند الحاجة إلى تنوينه .
وقال آخر :
قلت لها حَلٍ فلم تَحَلْحَلِ
وقال آخر :
وجمل قلت له حاهٍ جاهْ
يا ويله من جمل ما أشقاهْ
وقال آخر :
سفرت فقلت لها هج فتبرقعت
وقال شمر : قال زيد بن كُثْوة : من أمثالهم : الأيام عُوج رواجع ، يقال ذلك عند الشماتة ، يقولها المشموت به ، أو تقال عنه ، وقد يقال عند الوعيد والتهدُّد .
قلت : عُوج ههنا جمع أعوج ، ويكون جمع عَوْجاء ، كما يقال أصور وصُور ، ويجوز أن يكون جمع عائج ؛ فكأنه قال : عُوُج على فُعُل فخفّفه ، كما قال الأخطل :
فهنّ بالبذل لا بُخْلٌ ولا جُود
أراد لا بُخُلٌ ولا جُوُدٌ .
جوع : قال الليث : الجُوع : اسم للمخمصة ، والفعل جاع يجوع جَوْعاً وجَوْعة ، ويقال : رجل جائع وجَوْعان ، ورجل جائع نائع ، والمَجاعة : عامٌ فيه جوع ، ويقال أجعته وجوّعته فجاع يجوع جوعاً .
وقال الشاعر :
أجاع الله من أشبعتموه
وأشبع مَنْ بجوْركمُ أُجيعا
وقال الآخر :
كان الْجُنَيْد وهو فينا الزُّمَّلِقْ
مجوَّعَ البطن كِلاَبِيَّ الْخُلُقْ
وقال أبو زيد : تقول العرب جُعت إلى لقائك وعطِشت إلى لقائك .
وقال أبو سعيد : المستجيع الذي يأكل كل ساعة الشيء بعد الشيء ، وفلان جائع القِدْر إذا لم تكن قدره ملأى ، وامرأة جائعة الوِشاح إذا كانت ضامرة البطن ، ويجمع الجائع جياعاً ، ورجل جوعان وامرأة جَوْعى ، ويقال تَوَحَّشْ للدواء وتجَوَّعْ للدواء أي لا تستوفِ الطعام .
وجع : قال الليث : الوَجَع : اسم جامع لكل مرض مؤلم ، يقال : رجل وجِع وقوم وَجَاعى ، ونسوة وجاعى وقوم وَجِعون ، وقد وَجِعَ فلانٌ رَأْسَهُ أو بَطْنَه ، وفلان يَوْجَعُ رَأْسَه ، وفيه لغات ، يقال : يَوْجَع ، ويَيْجع ، وياجَع ، ومنهم من يكسر الياء فيقول يِيجَعُ ، وكذلك تقول : أنا أيْجَع وأنتِ تَيْجع .
قال : ولغة قبيحة ، منهم من يقول : وجِع يَجِع ، قال : وتقول : أنا أَوْجَع رأسي ، ويَوْجعني رأسي ، وأوجعت فلاناً ضرباً وَجِيعاً ، وتوجّعت لفلان ممَّا نزل به إذا رَثَيت له من مكروه نازل به .
وقال غيره : يقال ضرب وجيع أي موجِع ، كما يقال عذاب أليم بمعنى مؤلم ، وقيل : ضرب وجيع : ذو وَجَع ، وأليم : ذو ألم .
وقال الليث وغيره : الوجعاء : الدُبُر ممدودة ، وأنشد :
أنِفت للمرء إذ نيكت حليلته
وإذ يشدّ على وجعائها الثفَرُ
أغشى الحروب وسر بالي مضاعفة
تغشى البنان وسيفي صارم ذكر
وروى سلمة عن الفراء : يقال للرجل : وَجِعْتَ بَطْنَكَ مثل سَفِهْتَ رَأْيَكَ ورَشِدْتَ أمرك .
قال : وهذا من المعرفة التي هي كالنكرة : لأن قولك : ( بطنك ) مُفَسِّر ، وكذلك : غَبِنْتَ رأيك ، والأصل فيه : وجع رأسُك ، وألم بطنُك ، وَسَفه رأيُك ونفسُك ، فلما حُوّل الفعل خرج قولك : وجعت بطنك وما أشبهه مفسراً ، قال وجاء هذا نادراً في أحرف معدودة .
وقال غيره : إنما نصبوا وجعت بطنك بنزع الخافض منه ، كأنه قال : وَجعت من بطنك ، وَكذلك سفهت في رأيك ، وهذا قول البصريين ، لأن المفسِّرات لا تكون إلا نكرات .
وتجمع الوجعاء : الدبر وَجْعاوات .
جعا : أهمله الليث .
وَروى أبو العباس عن عمرو بن أبي عمرو
عن أبيه أنه قال : الْجَعْو : الطين ، قال وَيقال جعّ فلان فلاناً إذا رماه بالجَعْو وَهو الطين .
وقال الليث العَيْج : شبه الاكتراث ، وَأنشد :
وَما رأيت بها شيئاً أعِيج به
إلا الثمام وَإلا مَوقَدِ النار
ويقال : عاج به يعيج عيجوجة فهو عائج به .
وَروى أبو إسحاق عن هبيرة أنه قال : سمعت علياً يقول نهى رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) عن الجِعة .
وَفي الحديث ( الجِعَة شراب يصنع من الشعير وَالحنطة حتى يُسكر ) .
وَقال أبو عبيد : الجعة من الأشربة وَهو نبيذ الشعير .

### Türkçe

باب العين والجيم
**عجا** ، **عوج** ، **جعا** ، **جوع** ، **وجع** : kullanımdadır.

**عجا** : Leys dedi: “**الأمّ تعجو ولدَها**” denir: emzirmesini vakitlerinden geciktirir; bu da çocuğuna zayıflık miras bırakır. A‘şâ dedi ki:
Müşfik olarak kalbi onun üzerinedir; artık onu geciktirmez
ancak bir **عُفَافَةٌ** yahut bir **فُواق** (müddeti) kadar.

Dedi: **المعاجاة**: annenin, çocuğunu doyuracak sütü olmaması; onu, bir saat oyaladığı bir şeyle oyalamasıdır. Aynı şekilde, bunu annesi olmayan biri onun hakkında üstlenirse de böyledir. Bunun adı **العُجْوَة**’dir; fiil **العَجْو**’dur. O çocuğun adı **العَجِيُّ**; dişisi **عجِيَّة**; hepsi **العُجايا**’dır.

Dedi: Sütten men edilip yemekle beslenen kimseye **عُوجِيّ** denir.

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi; dedi: Yetim çocuğun kendisiyle oyalandığı, yani kendisiyle beslendiği süte **عُجَاوة** denir; annesinin sütü dışında bir şeyle beslenen o yetime de **عَجِيٌّ** denir.

Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki şöyle dedi: “Yetimdim ve **عجِيّاً** değildim.” Leys şu beyti okudu:
İstersen onların ardlarından görürsün,
yetimler; kurtlar gibi **يُعاجَون** (oyalanıp beslenirler).

Başka biri çekirge yavrularını vasfederken dedi ki:
Bir menzilden göçtüğünde, orada bırakır
**عَجايا**; küçüğü toprağı savurur.

Ebû Ubeyd: **العُجاية** ve **العُجاوة** iki lehçedir; ikisi de, devenin dizinden **الفِرْسِن**’e inen bir sinire bağlı bulunan, etten bir lokma miktarıdır.

Ebû Amr dedi: **العُجاية**: dişi devenin elinin iç tarafında bir sinirdir; attan olanı **مَضِيغة**’dir.

İbn Şümeyl dedi: Attan olan **العُجاية**: **الوظيف**’te uzamış sinirdir; sonu iki **الرسغ**’e kadardır; **الحَطْم** onda olur. Dedi: **الرُسْغ**: **العُجاية**’nin sonudur.

Leys dedi: **العُجاية**: içinde kemik boğumları bulunan, binek hayvanının **رُسغ**’i yanında olan bileşik bir sinirdir. Dedi: Onlardan biri acıkınca onu iki **فهر** arasında ezer de yer. Ka‘b dedi ki:
**شُمّ العُجَايات** çakılı **زِيَمَا** bırakırlar.

Dedi: **العُجَى** üzerine cem‘ olunur; toynaklarını sertlikle vasfeder. **العَجْوة**: hurmadır. “Bu, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) eliyle diktiğindendir” denir.

Ben dedim: Medine’deki **العَجْوة** **الصَيْحابية**’dir. Orada, **الصيحانية**’nin tatlılığına, sululuğuna ve dolgunluğuna sahip olmayan **العجوة** çeşitleri vardır.

Ebû Saîd: **عجا شَدْقَه**: onu büktüğünde (denir).

Münzirî bana Ebû’l-Hasen eş-Şeyhî’den, o da er-Riyâşî’den haber verdi; dedi: Ebû Zeyd dedi: **العَجِيّ**: kötü beslenendir.

Bize şu okundu:
Orada **العجِيّا** kuzuyu geçer,
**رَغْلا**; akşamı sezdiğinde.

Riyâşî dedi: Asma‘î dedi: Halef el-Ahmer bize dedi ki: “Onların ‘**عجا شِدْقَهُ**’ sözünü bir bedevîye sordum.” Dedi: “Onu açıp yana eğdiğinde.”

Tırimmâh, anneleri olmayan yavruları bulunan bir avcıyı vasfeder; onlar kötü bir terbiye ile **يعاجَون**:
Eğer av vurursa, onun çoğu
**لعجايا** için olur; onların azığı etlerledir.

Şümeyl dedi: “Falan, **ما عَجَاه** ve **ما عَظَاه** ve **ما أورمه** ile karşılaştı” denir; şiddet ve belâ ile karşılaştığında.

**عوج** : Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: “**ما أعِيج من كلامه بشيء**” denir; yani onunla hiçbir şeye aldırmam. Dedi: Benû Esed “**ما أَعُوج بكلامه**” der; yani ona dönüp bakmam; bunu “**عُجت الناقة**”dan almışlardır. “**ما عِجْتُ بَخَبرِ فلان ولا أعيج به**” denir; yani onunla içimi ferahlatmadım ve onu kesinleştirmedim. “Sudan bir yudum içtim de **فما عِجْتُ به**” denir; yani onunla faydalanmadım.

Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: ona şu beyti okumuş:
Leylâ’dan sonra hiçbir şeyi daha lezzetli görmedim,
ve kendisiyle kanıp da **فأعيجُ** edeceğim bir içecek de (görmedim).
Yani onunla faydalanırım.

İbnü’l-A‘râbî dedi: “Sözünden kalbime hiçbir şey **ما يعيج**” denir. Başka bir yerde dedi: **عاج يَعُوج**: eğdiğinde. **عاج يعيج**: söz ve başkasıyla faydalandığında. “Ondan hiçbir şeyle **ما عِجْتُ**” denir. Dedi: **العَيْج**: faydadır.

Amr, babasından: **العِياج**: üzerinde bulunduğun şeye geri dönüştür. “Onunla **ما أَعُوج به عُووجاً**” denir. Dedi: “Onunla **ما أعيج به عُيُوجاً**” yani ona aldırmam ve onu umursamam.

Leys dedi: **العَوْج**: devenin başını yularla yahut **الحِطام** ile eğmektir. “Başını **عُجْت**; onu **أعُوجه عَوْجاً**” dersin. Dedi: Kadın da başını yatak arkadaşına doğru eğer.

Zü’r-Rumme, göç günlerinde başlarını ona doğru **عُجْن** etmiş cariyeleri vasfederek dedi ki:
Ta ki, **أجياد**’larından bize doğru **عُجْن** ettiklerinde,
**عَوْج الأخِشَّة**; **العناجيج**’in boyunları.

Burada **العناجيج** ile bineklerin iyi atlarını kastetti; tekili **عُنْجوج**’dur. İyi cins atlara da **عناجيج** denir.

“Onu **عُجْته** de **فانعاج**” denir; yani onu eğdim de eğildi.

Başkası dedi: “Falan, atının başını eğdiğinde **عاج فلان فرسه**” denir; bundan Lebîd’in sözü:
Onun üzerine, zayıf (at) sürülerinden başkalarıyla birlikte eğildiler.

Seleme, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında Ferrâ’dan:
Dedi: **العِوَج** (ayn’ın kesresiyle) dinde olur; eğriliğin çokça bulunduğu şeylerde de olur; yer gibi ve senin “Ona doğru eğildim; **أَعُوج عِيَاجا وعوَجاً**” sözün gibi.

Şu beyti okudu:
Durun, Âl-i Leylâ’nın menzillerini soralım;
ne vakit ona **عِوَج** ve dönüp bükülme (olur)?

Dedi: Allah Teâlâ’nın sözü: **( يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِىَ لاَ عِوَجَ لَهُ )** (Tâhâ: 108) yani haşir için çağıranın sesine uyarlar; onda eğrilik yoktur. Der ki: çağrılanların, çağırandan sapması için **لا عِوَجَ** yoktur; bu yüzden, yöneliş çağırana ve onun sesine olduğundan **( له )** demesi caiz oldu. Bu, senin “Beni, ondan sana sapma olmayan bir çağrıyla çağırdın” demen gibidir; yani sana doğru eğilmem ve senden sapmam. Dedi: Eğrilik onda yaratılış olan her dik şey **عَوَجٌ**’dur.

İbnü’l-A‘râbî bunun benzerinde şu beyti okudu:
Onun azı dişinde **عَوَجٌ** vardır; yanağını karşılar.

Dedi: Duvar, mızrak ve dik olan her şeyde **العَوَج** denir. “Ağacında şiddetli **عَوَج** var” denir.

Ben dedim: Bu ve benzerlerinde ancak **العَوَجُ** caizdir.

Asma‘î dedi: “Bu, **معوجٌّ** bir şeydir” denir; “**اعوجّ اعوجاجاً**” (kalıbı) **افعلّ افعلالاً** üzerinedir. **معوَّج** (kalıbı) **مفعَّل** üzere denmez; ancak bir **عُود** yahut içine **العاج** yerleştirilmiş bir şey için (denir).

Ben dedim: Başkası, bir şeyi büktüğünde “**عوّجت الشيء تعويجاً**”ı caiz görür; bu, “onu doğrulttum”un zıddıdır. Kendi kendine eğilen şeye gelince: “**اعوجّ اعوجاجاً**” denir. “**عُجْته فانعاج**” denir; yani onu eğdim de eğildi. Bundan Rü’be’nin sözü:
Benim değneğim, kaba **الشظيف** gibi eğildi.

“**عَوِجَ الشيء يَعْوَجُ عَوَجاً فهو أعوج**” denir; görülen her şey için. Dişisi **عوجاء**; topluluğu **عُوج**. Binek hayvanının ayaklarına **عَوج** denir; bu onda çirkin sayılır. “Eğildiğinde **نخيل عُوج**” denir.

Lebîd, bir yaban eşeğini, dişilerini ve onları sürüşünü vasfederek dedi ki:
Toplandıklarında ve iki yanını kuşattığında,
onu uzun **عُوج** üzerine suya götürür.

Bazıları dedi: Manası: su üzerinde bitmiş, yükünün çokluğundan eğilip bükülmüş hurmalara götürür; nitekim hurmayı vasfederken dedi ki:
**غُلبٌ سواجد**; içine hasır girmemiş.

Ve denildi ki: “**على عُوج طوال**” sözünün manası: eğri ayakları üzerine; bu yüzden atlara **عُوج** denmiştir. “Sırtı eğilip büküldüğünde **ناقة عوجاء**” denir; “çocuğuna doğru eğilip onu emzirdiğinde **امرأة عوجاء**” denir. Bundan şairin sözü:
**المُرْغِث العوجاء** geceleyin onu aziz tutarsa,
iki **وَدْعة** sahibi, çok emen (çocuk) onun memesinin üzerindedir.

**الخيل الأعوجيّة**: **أعوج** denilen bir aygıra nispetlidir. “Bu aygır, **بنات أعوج**’dendir” denir.

Leys dedi: **العاج**: fillerin dişleridir; dişten başkasına **عاجاً** denmez.

Şemmer dedi: **المَسك**’e **عاج** denir. İbnü’l-A‘râbî bana şu beyti okudu:
**العاج** ve kınada, parmakları bir el;
**النَقَا** yağı gibi; çakmak taşı ona kıvılcım vermemiş.

**شحم النقا** ile, kendilerine **الحُلَك** denilen hayvanları kastetti.

Onlara **بنات النقا** da denir; cariyelerin parmakları, yumuşaklıkları ve incelikleri sebebiyle onlara benzetilir.

Ben dedim: Şemmer’in **العاج**’ın **المَسك** olduğu sözünün doğruluğuna delil, merfû bir hadiste gelen şudur: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) Sevbân’a dedi ki: “Fâtıma için **عاج**’dan bir bilezik satın al.” **العاج** ile, fillerin dişlerinden tornalananı kastetmedi; çünkü onların dişleri leştir. Ancak **العاج** **الذُّبْلُ**dür; o da deniz kaplumbağasının sırtıdır.

İbn Şümeyl dedi: **المَسَك** **الذَّبْل**’dendir ve **العاج**’dandır; bilezik heyeti gibi; kadın onu ellerine takar; işte o **المَسَك**’tir. Dedi: **والذَّبْلُ**: boynuzlardır. Eğer **عاج**’dan olursa o **مَسَك** ve **عاج** ve **وَقْفٌ** olur; eğer **ذَبْل**’den olursa o **مَسَكٌ** olur, başka değil. Hüzeylî dedi ki:
Dişi yaban eşeğinin hadımı gibi geldi; bir **عاجةً** tatlandırmadı,
ve ondan bir **جاجة** da görünmez; dövme üzerinde parıldar.

**العاجة**: **الذَّبلة**’dir; **الجاجة**: bir **فَلْس** bile etmeyen boncuktur.

Leys dedi: **عُوجُ بن عُوق**: yaratılışının büyüklüğünden çirkinlik olarak zikredilmiş bir adamdır; Âdem’in menzilinde doğduğu, Mûsâ zamanına kadar yaşadığı ve Mûsâ’nın **عِدَّان**’ı üzerine helâk olduğu zikredilmiştir. Leys dedi: Yürüyüşe çabuk uyan, dönüşü yumuşak deveye **ناقة عاج** denir; bundan onun sözü:
Beni çölün ortasında, sanki o…; **عاجٌ** (bir deve) götürdü.

Dedi: Deveyi sürmede “**عَاج**” tenvinsiz söylenir; istersen, duraklama vehmiyle cezmedersin. “Deveyle **عجعجت**” denir: ona “**عاج عاج**” dediğinde. Dedi: **عوْج بن عُوق**’un Mısır firavunlarıyla birlikte olduğu zikredildi; Mûsâ’nın ordusunun üzerine kapatmak istediği kayanın sahibi olduğu söylenir; onu Mûsâ (Allah’ın salâtları onun üzerine olsun) öldüren odur.

Ebû Ubeyd: Deveye tenvinle **عاجٍ** ve **جاهٍ** denir.

Ebû’l-Heysem, kendi hattıyla okuduğum şeyde dedi: Develerin sürülmesinde kullanılan her ses, cezmedilmiş olarak çıkar; ancak kafiyede vâki olursa cerre çevrilir. Deve sürmede: **حَلْ حَوْب** dersin; yırtıcı sürmede: **هَجْ هَجْ** ve **جَهْ جَهْ** ve **جاهْ جاهْ**. Dedi: Bunu hikâye ettiğinde deveye “**حَوْبَ**” yahut “**حَوْبِ**” dersin; dişi deveye “**حَلْ حَلْ**” dersin; ona “**حَلٍ**” de dersin. Şu beyti okudu:
Dişi deveye derim: deveye söyle,
“**حَوْبٍ**” derim, sonra onu **بِحَل** ile ikilerim.

Tenvine ihtiyaç duyduğunda **حَوْب**’u cerretti ve tenvinledi.

Başka biri dedi ki:
Ona “**حَلٍ**” dedim; fakat **تَحَلْحَلِ** etmedi.

Başka biri dedi ki:
Bir deve; ona “**حاهٍ جاهْ**” dedim,
yazık ona; ne bedbaht deve!

Başka biri dedi ki:
Sefer ettim; ona “**هج**” dedim; o da örtündü.

Şemmer dedi: Zeyd b. Küثve dedi: Atasözlerindendir: **الأيام عُوج رواجع**; bu, alay etme sırasında söylenir; alay edilen kimse söyler yahut onun hakkında söylenir; tehdit ve gözdağı sırasında da söylenebilir.

Ben dedim: Buradaki **عُوج**, **أعوج**’un cem‘idir; **عَوْجاء**’ın cem‘i de olur; nitekim **أصور** ve **صُور** denir. **عائج**’in cem‘i olması da caizdir; sanki “**عُوُج**”u **فُعُل** üzere dedi de hafifletti; Ahtal’ın dediği gibi:
Onlar bağışta; ne cimrilik ne cömertlik.
“Ne **بُخُلٌ** ne **جُوُدٌ**”u kastetti.

**جوع** : Leys dedi: **الجُوع**: açlık (muhmase) için bir addır. Fiil: **جاع يجوع جَوْعاً وجَوْعة**. “**رجل جائع** ve **جَوْعان**” denir; “**رجل جائع نائع**” denir. **المَجاعة**: içinde açlık olan yıldır. “Onu aç bıraktım” için **أجعته** ve **جوّعته** denir; o da **فجاع يجوع جوعاً**.

Şair dedi ki:
Allah, doyurduğunuzu aç bıraksın,
ve zulmünüzle aç bırakılanı doyursun.

Diğeri dedi ki:
**الْجُنَيْد** bizdeyken **الزُّمَّلِقْ** idi,
karnı aç bırakılmış; huyu **كِلاَبِيّ**.

Ebû Zeyd dedi: Araplar “Sana kavuşmaya **جُعت**” ve “Sana kavuşmaya susadım” derler.

Ebû Saîd: **المستجيع**: her saat, şeyden sonra şeyi yiyendir. “Falan **جائع القِدْر**” (tencere aç)tır: tenceresi dolu değilse. “Kadın **جائعة الوِشاح**”tır: karnı ince ise. **الجائع**’ın cem‘i **جياعاً**’dır. “**رجل جوعان** ve **امرأة جَوْعى**” denir. “İlaç için ürkek ol ve ilaç için aç kal: **تَوَحَّشْ للدواء وتجَوَّعْ للدواء**” denir; yani yemeği tamamlamayasın.

**وجع** : Leys dedi: **الوَجَع**: acı veren her hastalık için toplayıcı addır. “**رجل وجِع** ve kavim **وَجَاعى**” denir; “kadınlar **وجاعى** ve kavim **وَجِعون**” denir. “Falan, başını yahut karnını **وَجِعَ**” (ağrıdı). “Falan, başını **يَوْجَعُ**” (ağrır). Bunun lehçeleri vardır: **يَوْجَع** ve **يَيْجع** ve **ياجَع** denir. Onlardan kimi yâ’yı kesreler de **يِيجَعُ** der. Aynı şekilde: “Ben **أيْجَع** (ağrırım) ve sen (kadın) **تَيْجع**” dersin.

Dedi: Çirkin bir lehçe: onlardan kimi “**وجِع يَجِع**” der. Dedi: “Başımı **أَوْجَع**” dersin; “başım beni **يَوْجعني**” (ağrıtıyor) dersin. “Falanı acı verici bir vuruşla vurdum” için **أوجعت فلاناً ضرباً وَجِيعاً** denir. “Başına gelen şeyden dolayı ona sızlandım” için **توجّعت لفلان ممَّا نزل به** denir; ona, başına inen hoş olmayan şeyden ötürü acıdığında.

Başkası dedi: “**ضرب وجيع**” denir; yani **موجِع**; nitekim “**عذاب أليم**” denir; yani acı verici. Ve denildi ki: “**ضرب وجيع**”: **ذو وَجَع**; “**أليم**”: **ذو ألم**.

Leys ve başkası dedi: **الوجعاء**: uzatılmış olarak **الدُبُر**’dür. Şu beyit okundu:
Kişi için, eşi cinsel ilişkiye uğratıldığında kıskandım,
ve **الثفَرُ** onun **وجعائها** üzerine bağlandığında.
Savaşlara dalarım; içim kat kat sevinçli,
parmakları kaplar; kılıcım keskin, erkek.

Seleme, Ferrâ’dan rivayet etti: Erkeğe “Karnını **وَجِعْتَ**” denir; “Görüşünü **سَفِهْتَ**” ve “işini **رَشِدْتَ**” gibi.

Dedi: Bu, nekre gibi olan marifettendir; çünkü senin “(**بطنك**)” sözün açıklayıcıdır. Aynı şekilde: “Görüşünü **غَبِنْتَ**.” Aslı: “Başın ağrıdı” (**وجع رأسُك**) ve “karnın acıdı” (**ألم بطنُك**) ve “görüşün ve nefsin sefih oldu” (**وَسَفه رأيُك ونفسُك**). Fiil dönüştürülünce, “Karnını **وجعت**” ve benzerleri açıklayıcı olarak çıktı. Dedi: Bu, sayılı harflerde nadir olarak geldi.

Başkası dedi: “**وجعت بطنك**”ı, ondan harf-i cerri çekip çıkararak nasb ettiler; sanki “karnından ağrıdın” (**وَجعت من بطنك**) dedi. Aynı şekilde “görüşünde sefih oldun” (**سفهت في رأيك**). Bu, Basralıların sözüdür; çünkü açıklayıcılar ancak nekreler olur.

**الوجعاء**’ın cem‘i: **الدبر وَجْعاوات**.

**جعا** : Leys onu ihmal etti.

Ebû’l-Abbâs, Amr b. Ebî Amr’dan, o da babasından rivayet etti: dedi ki: **الْجَعْو**: çamurdur. “Falan, falanı **جعّ** etti” denir: onu **الجَعْو** ile, yani çamurla attığında.

Leys dedi: **العَيْج**: aldırışın benzeri. Şu beyti okudu:
Onda, kendisiyle **أعِيج** edeceğim bir şey görmedim,
ancak **الثمام** ve ancak ateşin ocağı.

“Onunla **عاج به يعيج عيجوجة فهو عائج به**” denir.

Ebû İshâk, Hubeyre’den rivayet etti: dedi ki: Ali’yi işittim; dedi: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) **الجِعة**’den nehyetti.

Hadiste: “**الجِعَة** arpadan ve buğdaydan yapılır; sarhoş edinceye kadar.”

Ebû Ubeyd dedi: **الجعة** içeceklerdendir; o, arpa nebîzidir.
