# عوذ (ع-و-ذ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%88%D8%B0

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Uvvez, hayvanın yetişemeyeceği yerdeki otluk yerin ve hayvanların girip korundukları dikenliğin adıdır

- Harfler: ع - و - ذ
- Kur'an'da: 17 geçiş · 17 ayet · 7 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (7)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَعُوذُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%8F%D9%88%D8%B0%D9%8F.md) | أَفْعُلُ | Sığınırım | 6 | 6 | [2:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/ayet/2:67.md) |
| [فَاسْتَعِذْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%90%D8%B0%D9%92.md) | فَاسْتَفْعِلْ | Öyleyse sığınma iste; Sığınma iste | 4 | 4 | [7:200](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/ayet/7:200.md) |
| [عُذْتُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/siga/%D8%B9%D9%8F%D8%B0%D9%92%D8%AA%D9%8F.md) | فَعَلْتُ | Sığındım | 2 | 2 | [40:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/ayet/40:27.md) |
| [مَعَاذَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%A7%D8%B0%D9%8E.md) | مَفْعَلَ | Sığınmak | 2 | 2 | [12:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/ayet/12:23.md) |
| [أُعِيذُهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/siga/%D8%A3%D9%8F%D8%B9%D9%90%D9%8A%D8%B0%D9%8F%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | أُفْعِلُهَا | Onu sığındırırım | 1 | 1 | [3:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/ayet/3:36.md) |
| [وَأَعُوذُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%8F%D9%88%D8%B0%D9%8F.md) | وَأَفْعُلُ | Ve sığınırım | 1 | 1 | [23:98](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/ayet/23:98.md) |
| [يَعُوذُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%8F%D9%88%D8%B0%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعُلُونَ | Sığınırlar | 1 | 1 | [72:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/ayet/72:6.md) |

## Mücavir kökler — 58 mücavir (80 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 24 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
2. [رجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 21 · Alet olarak kullanılan taştır
3. [نزغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%BA.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · “Nez’ ”den dönüşmüştür
4. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 9 ortak ayet · G² 14 · Ribve, tümsek demektir
5. [غلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Ve kapattı
6. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 10 ortak ayet · G² 11 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
7. [همز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dürtmek için kullanılan sivri bizdir
8. [فلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Felak Kayalıklardan kopan büyük kaya parçasıdır
9. [هيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Getirin
10. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · İşiten
11. [بقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sığır
12. [ذبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zebih kesilmiş hayvan demektir
13. [رهق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%87%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bira gibi hafif sarımtırak içkidir
14. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
15. [ثوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Saye develerin ahırı demektir
16. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Musa
17. [بوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bab kapı demektir
18. [جهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Cehl fokurdayıp kaynayan kazan demektir
19. [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Koyar
20. [حضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hadre inşaat için kullanılan taş tuğla demektir
21. [أنث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Eğildiği zaman tekrar eski yerine gelen demir gibi şeylere…
22. [جدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Cedle havan tokmağı demektir
23. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Yaşlı adamdır
24. [مريم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Meryem
25. [هزأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · (he ze e) (Hezy) hezv kılıç yarası, hezeyan, hastanın…
26. [ذرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zerre toz demektir
27. [سلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Salata, doğranmış sebze demektir
28. [فلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
29. [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Okun ön yarısına denir
30. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Beyt ev demektir
31. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 8 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
32. [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
33. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zade : Azık demektir
34. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ad verilen
35. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
36. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir
37. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
38. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Rical ayak demektir
39. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İş ayakkabısı
40. [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
41. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Zalimler
42. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
43. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Su birikintisidir
44. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
45. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
46. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Sehl” ova demektir
47. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
48. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
49. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
50. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
51. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
52. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Bahçe demektir
53. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
54. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
55. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Murar acı bir ağacın adıdır
56. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
57. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
58. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عوذ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (ecvef-vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [لوذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%B0.md), [لجأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D8%A3.md), [عصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%85.md), [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) |
| Zıt Kök | تعرض |
| Çekirdek Özet 1 | Bir tehlikeden kaçarak emin bir yere, nesneye veya varlığa yapışıp sığınma, sımsıkı tutunma |
| Çekirdek Özet 2 | Şer, vesvese, baskı ve sapma karşısında mutlak koruyucu olan Allah'ın himayesine fiilen ve kalben iltica etme |
| Çekirdek Özet 3 | Tehlike kaynağı ile özne arasına aşılmaz bir dokunulmazlık kalkanı koyarak korunmayı kurumsallaştırma |
| Kritik Hata Riski | Sığınmayı yalnızca dille söylenen bir koruma tekerlemesi (istiâze lafzı) sanıp varoluşsal bir sığınma ve fiili korunma eyleminden soyutlamak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عو | Boşluk, kıvrılma, bir tarafa meyil gösterme, dönme ve yönelme; nitekim [عوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC.md) eğrilik ve sapmayı, [عود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AF.md) bir noktaya geri dönüp bağlanmayı, [عور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B1.md) açığı ve korunmasız boşluğu, [عوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%82.md) alıkoyup bir yana çekmeyi, [عون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%86.md) yardım için yönelip destek olmayı ifade eder | ذ | Yayılma ve yönelme hareketine keskin bir tutunma, ayrılmama, bir sınıra yapışma ve dokunulmaz bir sınıra sığınma boyutu katarak iltica anlamını netleştirmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Tehlikeyi fark etme, bilincin uyanması ve emin bir kaynağa dikkatle odaklanma |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Sığınılan nesneye veya makama kuvvetle bağlanma, ona kenetlenme ve ayrılmama |
| ذ | Kapı ve sınır ayrımı (ikiz harf د türetmesi) | Dışarıdaki tehlike ile içerideki emniyet arasına konulan koruyucu eşik, dokunulmazlık engeli |
| عوذ | Görme, bağlanma ve koruyucu eşiğe sığınma | Tehlikeyi görüp fark eden canlının, kendini koruyucu bir eşiğe bağlayarak emin bir alana sımsıkı yapışması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir canlının yırtıcıdan, sıcaktan veya tehlikeden kaçıp korunaklı bir kayaya, ağaç altına veya dikenliğe yapışması; yeni doğurmuş dişi devenin ya da ceylanın yavrusuna sımsıkı sarılıp onu koruması; kemiğe sımsıkı yapışmış et (عوّذ اللحم) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa, Muallaka'sında yeni doğum yapmış ve yavrularına sımsıkı yapışarak onları koruyan yaban sığırlarını / ceylanlarını tasvir eder: والعِينُ ساكِنَةٌ عَلى أَطْلائِها / عُوذاً تَأَجَّلُ بِالفَضاءِ بِهامُها |
| Erken Arapça kullanım | Erken bedevi Araplarında zor durumdaki bir kimsenin dokunulmaz bir kabile reisinin eteğine, çadır direğine veya harem sınırına tutunarak can güvenliği talep etmesi anlamında عُذْتُ بِكَ kullanımı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Dīvânu Lebîd.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde عوذ kökü, fiziksel olarak bir nesneye yapışma, bir engelin ardına gizlenme ve tehlikeden korunmak için sığınak arama semantik çekirdeğine dayanır. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede bu kök doğrudan fonetik denklik sergileyen *ʿ-w-z* biçimiyle (özellikle ע-ו-ז / *ʿûz*) bir tehlike anında güvenli bir yere çekilme, sığınak bulma ve kaçarak toplanma anlamlarında mevcuttur (örneğin Yeşaya [10:31](https://lisan.digital/tr/ayet/10:31.md) ve Yeremya [4:6](https://lisan.digital/tr/ayet/4:6.md) metinlerindeki sığınma hareketleri). Arapçada kök, yalnızca bir yere kaçmayı değil; sığınılan yere sımsıkı yapışmayı, araya bir dokunulmazlık perdesi koymayı ve yavrunun anneye yapışması örneğinde olduğu gibi sürekli bir korunma bağını temsil edecek biçimde özelleşmiştir. Süryanice ve Aramice katmanında da tehlike karşısında himaye arama ve güvenli alana sığınma çağrışımları korunmuştur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عوذ | Kemiğe yapışan et, yavrusuna yapışan anne ve ağacın korunaklı dibi gibi somut yapışma ve korunma hallerinden manevi ve ilahi sığınmaya (istiâze) intikal etmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ע-ו-ז (*ʿûz*) | Tehlike anında sığınacak güvenli bir yer bulma, toplanıp sığınağa çekilme anlamıyla morfolojik ve semantik olarak tam örtüşür | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ve doğrudan türetilmiş ortak biçim tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Gesenius' Hebrew Grammar.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عوذ | Anlamlı | Sığınmak, yapışmak | Tehlikeden kaçıp koruyucuya iltica etmek, himayesine girmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [عذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%88.md) | Anlamlı | Temiz ve tatlı olmak | Suyun ve toprağın pislikten uzak, temiz ve hoş olması (عَذِيّ) | Kalb veya zenginleşme; Kur'an'da geçmez |
| وعذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [وذع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B9.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| ذعو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [ذوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D8%B9.md) | Anlamlı | Korkutmak, ürkütmek, sürmek | Bir şeyi korkutarak yerinden oynatmak veya yaymak (ذيع ile yakın) | Zıt/hareket yönü ilişkisi; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عوذ | Merkez | Sığınma, iltica | Tehlikeden, şerden ve korkudan kaçarak koruyucuya sımsıkı yapışıp himaye istemek | Şerden kaçışta sığınılan varlığa yapışma ve korunma esastır |
| [لوذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%B0.md) | Komşu | İltica, sığınma | عوذ şerden ve korkudan kaçarak sığınmayı anlatırken [لوذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%B0.md) bir menfaati elde etmek, umutlanmak veya kuşatılmak için yanaşmayı ifade eder | عياذ korkulan şeye karşı, لياذ ise umulan ve arzulanan şeye yönelik sığınmadır |
| [لجأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D8%A3.md) | Komşu | Barınma, sığınak | Zorlayıcı bir durum karşısında çaresizce güvenli bir mekana veya tahkimata kaçmak | [لجأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D8%A3.md) mekan ve çaresizlik vurgusu taşırken عوذ şahsa ve kudrete yapışmayı öne çıkarır |
| [عصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%85.md) | Komşu | Tutunma, korunma | Düşmeyi, batmayı veya helak olmayı önleyecek bir ipe, dağa veya bağa asılmak | [عصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%85.md) engelleme ve düşmekten alıkoyma merkezlidir; عوذ ise himayeye iltica merkezlidir |
| [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) | Komşu | Dokunulmazlık | Yasaklanan, sınırları korunan ve müdahale edilemeyen korunaklı alan oluşturmak | Dokunulmaz kılınan sınırın kendisine işaret eder |
| تعرض | Zıt | Karşılaşma, açıkta durma | Tehlikenin, saldırının veya riskin önüne kalkan olmadan doğrudan çıkmak, maruz kalmak | Sığınmanın aksine koruyucu engeli terk edip saldırıya ve tehlikeye açık hale gelmektir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عوذ | الالتجاء والاعتصام | Şerden emin bir varlığa kaçarak himayesine yapışmak ve korunmak | Kesin |
| Latince | Confugere, refugium petere | Bir yere veya birine kaçarak sığınmak | Tehlikeden kaçış eylemini tam karşılar; ancak anne-yavru arasındaki şefkatli yapışma nüansını eksik bırakır | Güçlü |
| İngilizce | To seek refuge, take shelter | Sığınmak, korunma aramak | Kurumsal ve hukuki sığınmayı iyi verir; ontolojik ve manevi iltica derinliğini kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Zuflucht nehmen, sich bergen | Sığınmak, güvenceye girmek | Korunma arzusunu ve emniyet duygusunu karşılar; varlığa sımsıkı sarılma unsurunu tam yansıtmaz | Güçlü |
| Fransızca | Chercher refuge, recourir à | Sığınmak, başvurmak | Tehlike karşısında başkasına yönelme eylemini karşılar; bedensel ve nesnel yapışma boyutunu taşımaz | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَعُوذُ | Cehaletten, alaycılıktan ve haddi aşmaktan Allah'a sığınma | İmanî edep ve peygamberi vakar bağlamında iltica (Bakara [2:67](https://lisan.digital/tr/ayet/2:67.md)) |
| أَعُوذُ | İffeti ve canı tehdit eden durumlarda Rahman'a iltica | Melek veya insan suretindeki yabancı karşısında takvaya davetle sığınma (Meryem [19:18](https://lisan.digital/tr/ayet/19:18.md)) |
| أَعُوذُ / فَاسْتَعِذْ | Şeytanın kışkırtmalarından, vesveselerinden ve hazır bulunmasından sığınma | Kur'an okurken ve nefsi öfke/vesvese anlarında ilahi korumayı talep etme (A'râf [7:200](https://lisan.digital/tr/ayet/7:200.md), Nahl [16:98](https://lisan.digital/tr/ayet/16:98.md), Mü'minûn [23:97](https://lisan.digital/tr/ayet/23:97.md)-98, Fussilet [41:36](https://lisan.digital/tr/ayet/41:36.md)) |
| عُذْتُ | Zalimlerin, kibirlilerin ve hesap gününe inanmayanların şerrinden sığınma | Peygamberlerin ölüm tehdidi ve baskı karşısında fiili meydan okuyuşu (Mü'min [40:27](https://lisan.digital/tr/ayet/40:27.md), Duhân [44:20](https://lisan.digital/tr/ayet/44:20.md)) |
| مَعَاذَ اللَّهِ | Günahtan, ihanetten ve adaletsizlikten kaçınarak Allah'a sığınma | İffet imtihanında haramdan ve hükümde hak yemekten şiddetle kaçınma (Yûsuf [12:23](https://lisan.digital/tr/ayet/12:23.md), [12:79](https://lisan.digital/tr/ayet/12:79.md)) |
| أُعِيذُهَا | Soyu, çocuğu ve nesli şeytani tahribattan koruması için Allah'ın emanetine bırakma | Anne duası olarak gelecek nesli ilahi himayeye teslim etme (Âl-i İmrân [3:36](https://lisan.digital/tr/ayet/3:36.md)) |
| يَعُوذُونَ | Putperestçe ve sapkınca cinlere sığınma | İnsanların cahiliye adetleriyle görünmez varlıklardan himaye ve güç devşirmesi (Cin [72:6](https://lisan.digital/tr/ayet/72:6.md)) |
| قُلْ أَعُوذُ | Yaratılmışların tüm şerlerinden, karanlıktan, hasetten ve sinsi vesveselerden mutlak iltica | Kainatın ve insanların yegane Rabbine, Melikine ve İlahına sığınma (Felak [113:1](https://lisan.digital/tr/ayet/113:1.md), Nâs [114:1](https://lisan.digital/tr/ayet/114:1.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şer problemi, tevfîk ve hıfz | İnsanın şeytan ve nefis karşısındaki acziyeti ile Allah'ın mutlak koruyuculuğu; gayr-ı müstakil varlıklara (cinler vb.) istiâzenin şirke açılan kapısı (Cin [72:6](https://lisan.digital/tr/ayet/72:6.md)) | Tevhidin korunması; sığınılan tek merciin zat-ı ilahi olması zorunluluğu |
| Fıkıh | Kıraat öncesi istiâze hükmü | Namazda ve tilavette Kur'an okumaya başlarken istiâze çekmenin vacip mi mendup mu olduğu meselesi | İbadetin ve zihnin harici müdahalelerden arındırılması, amelin korunması |
| Tefsir | İstiâze formülünün tahlili | "Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm" ifadesindeki fiilin lisanî ve kalbî boyutu; şerrin zatî değil arızî oluşu | Kur'an vahyine muhatap olmadan önce idraki koruyucu bir zırha alma |
| Hadis | Korunma duaları ve rukye | Hz. Peygamber'in sabah-akşam ve yatarken okuduğu Muavvizeteyn uygulamaları, çocukları nazar ve şerden koruma sîgaları (ü'îzukümâ) | Sözlü beyanın fiili bir teslimiyet ve ilahi himayeye giriş olması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk bilinci | Mutlak iltica ve tevekkül | Kalbi ve aklı her türlü sinsi şerden, kurgudan ve şirk şaibesinden arındırmak | Varlık üzerindeki nihai emniyetin yalnızca Allah'a yapışmakla mümkün olduğunu tescil eder | Kesin |
| İlmi | Hakikat arayışı ve bilgi güvenliği | Epistemik arınma ve önyargılardan soyutlanma | Zihne dışarıdan zerk edilen yanılsamaları, kuruntuları ve manipülasyonları filtrelemek | Bilgi kaynağına yaklaşırken zihni kirletici tesirlerden koruma eşiği kurar | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki himaye ve dokunulmazlık | İltica hakkı, eman ve dokunulmazlık zırhı | Güçsüzü ve mazlumu zalimin ve tiranın tasallutundan koruyacak kurumsal sığınak oluşturmak | Hukukun üstünlüğü ilkesiyle bireyi keyfi iktidar baskısına karşı dokunulmaz kılar | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve servet güvenliği | Kriz ve haksız el koymaya karşı sigorta / koruma kalkanı | Pazardaki hile, tekel ve sömürü mekanizmalarına karşı hak sahibini teminat altına almak | Haksız kazanç ve tecavüze karşı iktisadi aktörün hakkını hukuki dokunulmazlığa bağlar | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Güvenlik duvarı (Firewall) ve Faraday kafesi | Dış ortamdan gelen yıkıcı dalgaların, virüslerin ve parazitlerin içeriye sızmasını engelleyen, sistemi sıfır potansiyele bağlayarak koruyan yalıtkan katman | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki dokunulmazlık ve diplomatik sığınma (Asylum) | Tehdit altındaki failin, saldırgan gücün erişemeyeceği egemen bir alanın ve yasanın koruyucu zırhına fiilen dahil olması | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca korku anlarında veya tilavet öncesinde ezbere söylenen bir sihirli sözcük, kuru bir büyüsel tekerleme gibi algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; peygamberlerin zalim iktidarlara karşı direnişindeki varoluşsal dayanağı, iffet ve adalet savunmasındaki ahlaki tavrı ve insanın varoluşsal tehlikelere karşı mutlak Hakka fiilen bağlanmasını içerir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın kötülük karşısında pasifleşmesi, dille sığınırken eylemde ve ahlakta korumasız kalması, sığınmayı fiili bir emniyet ve eylem inşası olmaktan çıkarıp boş bir ritüele indirgemesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an idrakinin ön şartı olan zihinsel ve kalbî arınmanın (istiâze) anahtarıdır; insanın ontolojik kırılganlığını fark edip nihai emniyeti nerede arayacağını belirleyen tevhidî bir başlangıçtır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Vahye muhatap olma emirlerinde (Nahl [16:98](https://lisan.digital/tr/ayet/16:98.md)), zulme ve kibre karşı peygamberî meydan okumalarda (Mü'min [40:27](https://lisan.digital/tr/ayet/40:27.md)), ahlaki iffet imtihanlarında (Yûsuf [12:23](https://lisan.digital/tr/ayet/12:23.md)) ve varoluşsal şerlerin tasfiyesini emreden surelerde (Felak ve Nâs) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın kendi kendine yettiği (istiğnâ) yanılgısını yıkar; koruyucu gücü cinler, tiranlar veya batıl güçlerde arayan şirk psikolojisini (Cin [72:6](https://lisan.digital/tr/ayet/72:6.md)) kökten tasfiye eder |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir tehlike, yırtıcı veya fırtına karşısında bir canlının emin bir ağaca, kayaya veya annesine sımsıkı yapışması, araya koruyucu bir sınır koymasıdır.
- Soyut anlam: İnsanın içsel vesvese, ahlaki zaaf veya dışsal baskı karşısında acziyetini kavrayıp zatî kudret sahibi olan Allah'ın koruyucu kalkanına iradi olarak bağlanmasıdır.
- Sistematik karşılık: Şer kaynağı ile korunan özne arasına, nüfuz edilemez bir meşruiyet ve dokunulmazlık perdesi yerleştiren dinamik iltica mekanizmasıdır.
- LaTeX modeli: $$S(x, y, z) = \{ x \in X \mid \exists z \in Z : d(x, z) < \epsilon \implies \phi(x, y) = 0 \}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $x$ tehlikeye maruz kalan özneyi, $y$ şer ve vesvese kaynağını, $z$ ise sığınılan mutlak koruyucuyu (melce) temsil eder. Özne $x$ ile sığınak $z$ arasındaki mesafe ($d(x, z)$) sıfıra yaklaşıp yapışma gerçekleştikçe, şer kaynağı $y$'nin özne $x$ üzerindeki nüfuz ve etki fonksiyonu $\phi(x, y)$ sıfırlanmakta ve tam koruma sağlanmaktadır.

## Geçtiği ayetler (17 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%88%D8%B0/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/ayet/2:67.md) — أَعُوذُ

وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ

Meal (IK): Hani, bir de Musa kavmine: Allah, herhalde bir sığır boğazlamanızı emrediyor, demişti. Onlar: Sen bizimle alay mı ediyorsun, demişlerdi. Musa da: Ben cahillerden olmaktan Allah’a sığınırım, demişti.

### [Ali İmran 3:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/ayet/3:36.md) — أُعِيذُهَا

فَلَمَّا وَضَعَتْهَا قَالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُهَا أُنْثَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثَى وَإِنِّي سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ

Meal (IK): Fakat onu doğurunca-Allah onu ve doğurduğunu daha iyi bilici iken-Rabbım ben onu kız olarak doğurdum. Erkek, kız gibi değildir. Gerçekten ben adını Meryem koydum. Ben onu da soyunu da kovulmuş şeytandan sana sığındırırım, demişti.

### [Araf 7:200](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/ayet/7:200.md) — فَاسْتَعِذْ

وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Şeytan seni dürtecek olursa; hemen Allah’a sığın. Çünkü O; gerçekten Semi’ dir, Alim’dir.

### [Hud 11:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/ayet/11:47.md) — أَعُوذُ

قَالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْأَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخَاسِرِينَ

Meal (IK): Rabbım; bilmediğim şeyi Senden istemekten Sana sığınırım. Beni bağışlamaz ve yarlıgamazsan; hüsrana uğrayanlardan olurum, dedi.

### [Yusuf 12:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/ayet/12:23.md) — مَعَاذَ

وَرَاوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِهَا عَنْ نَفْسِهِ وَغَلَّقَتِ الْأَبْوَابَ وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوَايَ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ

Meal (IK): Evinde bulunduğu kadın onu kendine ram etmek istedi. Kapıları sımsıkı kapadı. Ve: Sana söylüyorum gelsene, dedi. O da: Allah’a sığınırım, doğrusu o, benim efendimdir, bana iyi bakmıştır. Muhakkak ki zalimler asla felah bulmaz, dedi.

### [Yusuf 12:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/ayet/12:79.md) — مَعَاذَ

قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلَّا مَنْ وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِنْدَهُ إِنَّا إِذًا لَظَالِمُونَ

Meal (IK): Dedi ki: Eşyamızı yanında bulduğumuz kimseden başkasını yakalamaktan Allah’a sığınırız. Çünkü biz, o zaman zalimlerden oluruz.

### [Nahl 16:98](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/ayet/16:98.md) — فَاسْتَعِذْ

فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ

Meal (IK): Kur’an okuyacağın zaman; kovulmuş şeytandan Allah’a sığın.

### [Meryem 19:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/ayet/19:18.md) — أَعُوذُ

قَالَتْ إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا

Meal (IK): Rahman’a sığınırım senden, dedi. Eğer takva sahibi isen.

### [Müminun 23:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/ayet/23:97.md) — أَعُوذُ

وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ

Meal (IK): Ve de ki: Rabbım, şeytanların kışkırtmalarından Sana sığınırım.

### [Müminun 23:98](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/ayet/23:98.md) — وَأَعُوذُ

وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ

Meal (IK): Rabbım, onların huzurumda bulunmalarından Sana sığınırım.

### [Mü'min 40:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/ayet/40:27.md) — عُذْتُ

وَقَالَ مُوسَى إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ مِنْ كُلِّ مُتَكَبِّرٍ لَا يُؤْمِنُ بِيَوْمِ الْحِسَابِ

Meal (IK): Musa da demişti ki: Doğrusu ben, hesab gününe inanmayan her mütekebbirden ; benim de Rabbım, sizin de Rabbınız olana sığınırım.

### [Mü'min 40:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/ayet/40:56.md) — فَاسْتَعِذْ

إِنَّ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبَالِغِيهِ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ

Meal (IK): Kendilerine gelmiş kesin bir delil olmadan Allah’ın ayetleri üzerinde tartışanların göğüslerinde, şüphesiz ki ulaşamayacakları bir büyüklenme vardır. Öyleyse sen, Allah’a sığın. Muhakkak ki O’dur O, Semi, Basir.

### [Fussilet 41:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/ayet/41:36.md) — فَاسْتَعِذْ

وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ

Meal (IK): Şeytan, seni bir vesvese ile dürtecek olursa; Allah’a sığın. Doğrusu O; Semi, Alim olanın kendisidir.

### [Duhan 44:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/ayet/44:20.md) — عُذْتُ

وَإِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ

Meal (IK): Beni taşlamanızdan ötürü; benim de Rabbım, sizin de Rabbınız olana sığındım.

### [Cin 72:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/ayet/72:6.md) — يَعُوذُونَ

وَأَنَّهُ كَانَ رِجَالٌ مِنَ الْإِنْسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزَادُوهُمْ رَهَقًا

Meal (IK): Doğrusu insanlardan bazı kimseler; cinnlerden bir takım kimselere sığınırlardı da onların azgınlıklarını artırırlardı.

### [Felak 113:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/ayet/113:1.md) — أَعُوذُ

قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ

Meal (IK): De ki: Tanyerini ağartan Rabba sığınırım.

### [Nas 114:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/ayet/114:1.md) — أَعُوذُ

قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ

Meal (IK): De ki: İnsanların Rabbına sığınırım,

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Uvvez, hayvanın yetişemeyeceği yerdeki otluk yerin ve hayvanların girip korundukları dikenliğin adıdır. Sonra sığınağa istiare edilmiştir. Sığınmak manasında mastar olmuştur. Eğer belli bir olay esnasında sığınma söz konusu ise “sığınıyorum”, genel bir sığınma ise “sığınırım” şeklinde tercüme edilmelidir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والذّال وواي معهما
ع ذ ي، ع و ذ، ذ ي ع مستعملات
عذي:
العِذْيُ: موضع بالبادية. والعَذَاةُ: الأرضُ الطيّبةُ التربةِ الكريمةُ المنْبِتِ..قال:
بأرضٍ هجانِ التُّربِ وَسْمِيَّةِ الثَّرى		عَذاةٍ نَأَتْ عنها المُلوحَةُ والبَحْـرُ
والعِذْيُ: اسمٌ للموضِعِ الذي ينبت في الشّتاء والصّيف من غير سقيٍ. ويقال: العِذْيُ: الزّرع الذي لا يُسقَى إلاّ من المطر لبعده من المياه، الواحدة: عَذاة. ويقال: العِذْي واحد وجمعُهُ: أَعْذاء.
عوذ:

أعوذ بالله، أي: ألجأ إلى الله، عَوْذاً وعِياذا. ومعاذَ الله: معناه: أعوذُ بالله، ومنه: العَوْذَةُ، والتّعويذ. والمَعاذاة الّتي يُعَوَّذُ بها الإنسان من فَزَعٍ أو جُنون. وكلّ أنثى عائِذٌ إذا وضعت مدّة سبعةِ أيّامٍ، والجميع: عُوذ، من قَول لبيد: عُوذاً تَأَجَّلَ بالفَضاءِ بِهامُها
ذيع:
الذَّيْعُ: إشاعةُ الأمر. أذعته فذاع. ورجل مِذياع مِشياعٌ لا يستطيع كتمانَ شيءٍ وقوم مذاييع، وأذعت به، الباء دخيل،! معناه: أذعته.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الذّال** ve onlarla birlikte **واي** bâbı
**ع ذ ي**، **ع و ذ**، **ذ ي ع** kullanımdadırlar.

**عذي**:
**العِذْيُ**: bâdiyede bir yerdir. Ve **العَذَاةُ**: toprağı güzel, verimli, bitirici, kıymetli topraktır.. Dedi ki:
بأرضٍ هجانِ التُّربِ وَسْمِيَّةِ الثَّرى		عَذاةٍ نَأَتْ عنها المُلوحَةُ والبَحْـرُ

Ve **العِذْيُ**: sulama olmaksızın kışın ve yazın biten yerin adıdır. Ve denilir: **العِذْيُ**: sulardan uzaklığı sebebiyle ancak yağmurdan sulanan ekindir; bir tanesi: **عَذاة**. Ve denilir: **العِذْي** tektir ve onun çoğulu: **أَعْذاء**.

**عوذ**:

**أعوذ بالله**, yani: Allah’a sığınırım, **عَوْذاً** ve **عِياذا**. Ve **معاذَ الله**: manası: **أعوذُ بالله**’dır; ondan: **العَوْذَةُ** ve **التّعويذ**. Ve **المَعاذاة**: insanın bir korkudan yahut delilikten kendisiyle sığınıldığı şeydir. Ve her dişi, yedi gün müddetle doğurduğu vakit **عائِذٌ**dur; hepsi: **عُوذ**; Lebîd’in sözü(nden):
عُوذاً تَأَجَّلَ بالفَضاءِ بِهامُها

**ذيع**:
**الذَّيْعُ**: işin yayılmasıdır. Onu yaydım da yayıldı. Ve bir adam **مِذياع مِشياعٌ**dur: hiçbir şeyi gizleyemez; ve bir kavim **مذاييع**. Ve **أذعت به**; **الباء** dâhildir; manası: **أذعته**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

عُذْتُ بفلانٍ واسْتَعَذْتُ به، أي لجأت إليه. وهو عياذي، أي ملجئي. وأعَذْتُ غيري به وعَوَّذْتُهُ به بمعنًى. وقولهم مَعاذَ الله، أي أعوذُ بالله مَعاذاً، ويقال أيضاً: مَعاذَةَ الله، ومعاذَ وجهِ الله. ومعاذَةَ وجهِ الله. ويقال: عَوْذٌ بالله منك، أي أعوذُ بالله منك. قال الراجز:
قالتْ وفيها حَيْدَةٌ وذُعْرُ
عَوْذٌ برَبِّي منكمُ وحَجْرُ
والعوذَةُ والمَعاذَةُ والتَعْويذُ، كلُّه بمعنًى. ومُعَوَّذُ الفرس: موضع القلادة. ودائرة المُعَوَّذِ تستحبُّ. وقرأت المُعَوِّذَتَيْنِ بكسر الواو، وهما سورتان. والعوذُ: الحديثاتُ النِتاجِ من الظباء والإبل والخيل، واحدتها عائِذٌ، مثل حائلٍ وحولٍ. ويجمع أيضاً على عُوذان مثل راع ورعيان، وحائر وحورانٍ. تقول: عي عائِذٌ بيِّنة العُؤوذِ، وذلك إذا ولدتْ عشرة أيام أو خمسة عشر يوماً، ثم هي مُطْفِلٌ بعدُ. يقال: هي في عِياذِها، أي بِحدْثان نتاجها. والعُوَّذُ: النبت في أصل الشَوك أو في المكان الحَزْنِ، لا يكاد المال يناله. قال الشاعر كثير:
خَليلَيَّ خُلْصانَيَّ لم يُبقِ حُبِّها		من القلبِ إلا عُوَّذاً سَيَنالُها
ويقال أيضاً: أطيبُ اللحم عُوَّذُهُ، وهو ما عاذَ بالعظم ولزِمه. وما تركتُ فلاناً إلا عَوَذاً منه بالتحريك، وعَواذاً منه، أي كراهةً. وأفْلَتَ منه فلانٌ عَوَذاً، إذا خَوَّفُ ولم يضربه، أو ضربه وهو يريد قتله فلم يقتله.

##### Türkçe

**عُذْتُ** falancayla ve **اسْتَعَذْتُ** onunla; yani ona sığındım. Ve o benim **عياذي**’mdir; yani sığınağımdır. Ve onunla başkasını **أعَذْتُ** ve onu onunla **عَوَّذْتُهُ**; anlamca (aynıdır). Ve onların sözü **مَعاذَ الله**: yani Allah’a **مَعاذاً** sığınırım. Ve ayrıca denir: **مَعاذَةَ الله** ve **معاذَ وجهِ الله**. Ve **معاذَةَ وجهِ الله**. Ve denir: **عَوْذٌ بالله منك**; yani senden Allah’a sığınırım. Râciz dedi ki:
Dedi ki, onda bir çekinme ve korku varken:
**عَوْذٌ** Rabbime sizden ve (bir) engel!
Ve **العوذَةُ** ve **المَعاذَةُ** ve **التَعْويذُ**; hepsi bir anlamdadır. Ve atın **مُعَوَّذُ**’u: gerdanlık yeri. Ve **دائرة المُعَوَّذِ** müstehap görülür. Ve **المُعَوِّذَتَيْنِ**’i vav’ı kesreli olarak okudum; ikisi iki sûredir. Ve **العوذُ**: ceylanlardan, develerden ve atlardan yeni doğurmuş olanlar; onun bir tanesi **عائِذٌ**’dir; **حائلٍ** ve **حولٍ** gibi. Ve ayrıca **عُوذان** üzerine de cem‘ olunur; **راع** ve **رعيان** gibi, ve **حائر** ve **حورانٍ**. Dersin ki: **عي** (dişisi) **عائِذٌ**dür, **العُؤوذِ**’ü (sığınma hâli) apaçıktır; bu, on gün yahut on beş gün doğurduğu zaman (böyledir); sonra o artık **مُطْفِلٌ**’dir. Denir: o, **عِياذِها**’sındadır; yani doğumunun yeniliği içindedir. Ve **العُوَّذُ**: dikenin kökünde yahut engebeli yerde olan bitki; mal (hayvan sürüsü) ona neredeyse erişemez. Kesîr şair dedi ki:
Ey iki dostum, iki hâlis dostum! Onun sevgisi bırakmadı		kalpten, ancak ona erişecek bir **عُوَّذاً** (bıraktı)
Ve ayrıca denir: etin en hoşı onun **عُوَّذُهُ**’dur; o, kemiğe sığınan ve ona yapışan şeydir. Ve falancayı ancak ondan **عَوَذاً** (harekeli olarak) ve ondan **عَواذاً** (olarak) terk ettim; yani kerih görme (sebebiyle). Ve falanca ondan **عَوَذاً** olarak kurtuldu; eğer (onu) korkuttu da vurmadıysa; yahut onu, onu öldürmek isterken vurdu da onu öldürmediyse.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والذال
عوذ ، ذيع ، عذي ، ذعي ، وذع .
عوذ : يقال : عاذ فلان بربّه يعوذ عَوْذاً إذا لجأ إليه واعتصم به . قال الله جلّ وعزّ : ( فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْءَانَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ ) ( النّحل : 98 ) معناه : إذا أردت قراءة القرآن فقل : أعوذ بالله من الشيطان الرجيم ووسوسته . وعاذ وتعوَّذ واستعاذ بمعنى واحد . وقال الله جلّ وعزّ : ( قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ أَن نَّأْخُذَ إِلاَّ مَن وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِندَهُ ) ( يُوسُف : 79 ) أي نعوذ بالله مَعَاذاً أن نأخذ غير الجاني بجنايته ، نصبه على المصدر الذي أريد به الفعل . ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه تزوّج امرأة من العرب ، فلمَّا أُدخلت عليه
قالت : أعوذ بالله منك ، فقال لها لقد عُذْتِ بمَعَاذ فالحقي بأهلك . والمَعَاذ في هذا الحديث : الذي يعاذ به . والله جلّ وعزّ معاذُ من عاذ به ، وملجأ مَن لجأ إليه ، والملاَذ مِثْل المعاذ . وقال عوَّذت فلاناً بالله وأسمائه ، وبالمعوذتين من القرآن إذا قلت : أُعيذك بكلمات الله وأسمائه من كل شرّ وكل داء وحاسد وعين . ويُروى عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان يعوِّذ نفسه بالمعوِّذتين بعد ما طُبَّ ، وكان يعوّذ ابني ابنته البتولِ ت بهما . وأمّا التعاويذ التي تكتب وتعلَّق على الإنسان من العين فقد نُهي عن تعليقها . وهي تسمى المَعَاذات أيضاً ، يعوَّذ بها مَن عُلِّقت عليه من العين والفزع والجنون . وهي العُوَذ ، واحدتها عُوذة .
الحراني عن ابن السكيت : قال يقال عَوْذٌ بالله منك أي أعوذ بالله منك . وأنشد :
قالت وفيها حَيْدة وذُعْر
عَوْذٌ بربي منكم وحُجْرُ
قال : وتقول العرب للشيء ينكرونه ، والأمرِ يهابونه : حُجراً أي دَفْعاً له ، وهو استعاذة من الأمر . ويقال أُفلت فلان من فلان عَوَذاً إذا خوّفه ولم يضربه أو ضربه وهو يريد قتله فلم يقتله وقال الليث : يقال فلان عَوَذ لك أي ملجأ . ويقال : اللهمّ عائذاً بك من كل سوء أي أعوذ بك عائذاً والعَوَذ : ما دار به الشيء الذي تضربه الريح فهو يدور بالعَوَذ من حجر أو أَرومة . قال وتعاوذ القوم في الحرب إذا تواكلوا وعاذ بعضهم ببعض .
وقال أبو عبيدة : من دوائر الخيل المعوَّذ ، وهي التي تكون في موضع القلادة يستحبّونها . وفلان عَوَذ لبني فلان أي لَجأ لهم يعوذون به . وقال الله جلّ وعزّ : ( كَذِباً وَأَنَّهُ كَانَ رِجَالٌ مِّنَ الإِنسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِّنَ الْجِنِّ فَزَادوهُمْ ) ( الجنّ : 6 ) قيل إن أهل الجاهلية كانوا إذا نزلت رُفقة منهم في وادٍ قالت : نعوذ بعزيز هذا الوادي من مَرَدة الجن وسفهائهم أي نلوذ به ونستجير .
وقال أبو عبيد وغيره : الناقة إذا وضعت ولدها فهي عائذ أيّاماً ، ووقَّت بعضهم سبعة أيام . وجمعها عُوذ بمنزلة النُفَساء من النساء . وهي من الشاء رُبَّى وجمعها رِباب ، وهي من ذوات الحافر فرِيشٌ . وقيل سميت الناقة عائذاً لأن ولدها يعوذ بها ، فهي فاعل بمعنى مفعول . وقيل : إنما قيل لها : عائذ لأنها ذات عَوْذِ أي عاذ بها ولدها عَوْذاً . ومثله قول الله جلّ وعزّ : ( خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ ) ( الطّارق : 6 ) أي ذِي دَفق .
ذيع : الليث : الذَيْع : أن يشيع الأمر . يقال : أذعناه فذاع . ورجل مِذْياع : لا يستطيع كتمان خبر . وقوم مذاييع . وقال الله جلّ وعزّ : ( وَإِذَا جَآءَهُمْ أَمْرٌ مِّنَ الاَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُواْ بِهِ ) ( النِّساء : 83 ) وقال أبو إسحاق يعني بهذا جماعة من المنافقين ، وضعفةً من المسلمين . قال : ومعنى ( أذاعوا به ) أي أظهروه ونادَوا به في الناس وأنشد :
أذاع به في الناس حتى كأنه
بعلياءَ نارٌ أُوقدت بثَقُوب
وكان النبي ( صلى الله عليه وسلم ) إذا أُعلِم أنه ظاهر على قومٍ آمنٌ منهم ، أو أُعلم بتجمّع قوم يخاف
من جمع مثلهم أذاع المنافقون ذلك ليحذر من ينبغي أن يحذر من الكفار ، وليقوى قلبُ من ينبغي أن يقوى قلبه على ما أذاع . وكان ضَعَفة المسلمين يُشيعون ذلك معهم عن غير علم بالضرر في ذلك ، فقال الله جلّ وعزّ : لو ردّوا ذلك إلى أن يأخذوه من قِبَل الرسول ومن قبل أولي الأمر منهم لعلم الذين أذاعوا به من المسلمين ما ينبغي أن يذاع أو لا يذاع .
قال أبو زيد : أذعت الأمر ، وأذعت به : قال : ويقال أذاع الناسُ بما في الحوض إذاعة إذا شربوا ما فيه ، وأذاعت به الإبلُ إذاعة إذا شربته ، وتركت متاعي في مكان كذا وكذا فأذاع الناس به إذا ذهبوا به . وكلّ ما ذُهب به فقد أذيع به . وأذعت السرّ إذاعة إذا أفشيته وأظهرته .
عذي : قال الليث : العِذْيُ : موضع بالبادية . قال والعِذْيُ : اسم للموضع الذي يُنبت في الشتاء والصيف من غير نَبْع ماء .
قلت أما قوله : العِذْي موضع بالبادية فلا أعرفه ولم أسمعه لغيره . وأما قوله : في العذي : إنه اسم للموضع الذي ينبت في الشتاء والصيف من غير نبع ماء فإن كلام العرب على غيره . وليس العِذْي اسماً للموضع ، ولكن العِذْي من الزروع والنخيل : ما لا يُسقى إلاّ بماء السماء . وكذلك عِذْي الكلأ والنبات : ما بعد عن الريف وأنبته ماء السماء . والعَذَاة : الأرض الطيّبة التربة الكريمة المنبت البعيدة عن الأحاء والنزوز والريف ، السهلةُ المَرِيئةُ التي يكون كلؤها مريئاً ناجعاً . ولا تكون العذاة ذات وخامة ولا وباء . وقال ذو الرمة :
بأرض هجان الثرب وسميّة الندى
عذاةٍ نأت عنها المُثُوجَةُ والبحرُ
وقال ابن شميل : العَذِيَّة الأرض الطيّبة التي ليست بسبِخة . ويقال : رعينا أرضاً عَذَاة ، ورعينا عَذَوات الأرض . قال ويقال في تصريفه : عذِيَ يَعْذَى عَذًى فهو عذٍ وعَذِيٍ وعَذْى وعِذْى وجمع العِذْى أعذاء . والعِذْى ينبت من ماء السماء .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : عذا يعذو إذا طاب هواؤه .
وقال أبو زيد عَذُوَت الأرضُ ، وعذِيت أحسنَ العَذَاةِ وهي الطيّبة البعيدة من الماء .
وقال حذيفة لرجل : إن كنت لا بدّ نازلاً بالبصرة فانزل عَذَواتها ، ولا تنزل سُرّتها .
وقال شمر : العذاة : الأرض الطيّبة البعيدة من الأنهار والبحور والسباخ ، واستعذيت المكان واستقمأته . وقد قامأني أي وافقني .
ذعي : أنشد المازني :
كأنما أوسطها لمن رَقبْ
بمِذعَيين نُقْبة من الجربْ
قال : مِذْعيان : مكان . والباء في موضع مع . رَقَب : نظر ، والرقيب : الناظر . يقول : هذه الأرض قد أُخذ حطبها وأكل فتقوَّبت ، وما حولها عافٍ لم يؤكل ، فكأنها نُقْبة جرب في جلد صحيح ) .
وذع : قال ابن السكيت فيما قرأت له من
الألفاظ إن صحّ له : وذع الماءُ يذع وهمى يهمي إذا سال . قال : والواذع المَعِين . قال : وكل ماء جرى على صفاة فهو واذع .
قلت : وهذا حرف منكر وما رأيته إلاّ في هذا الكتاب . وينبغي أن يفتش عنه .

##### Türkçe

باب العين والذال
**عوذ** ، **ذيع** ، **عذي** ، **ذعي** ، **وذع** .

**عوذ** : denilir ki: falan kimse Rabbine **عاذ** eder, **عَوْذاً** **يعوذ** eder; ona sığındığı ve onunla korunup tutunduğu zaman. Allah yüce ve aziz dedi: ( فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْءَانَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ ) ( النّحل : 98 ) bunun manası: Kur’an okumayı istediğin zaman şöyle de: **أعوذ بالله من الشيطان الرجيم** ve onun vesvesesi(nden). Ve **عاذ** ve **تعوَّذ** ve **استعاذ** tek bir mana üzeredir. Ve Allah yüce ve aziz dedi: ( قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ أَن نَّأْخُذَ إِلاَّ مَن وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِندَهُ ) ( يُوسُف : 79 ) yani: Allah’a **مَعَاذاً** sığınırız ki, suçludan başkası(nı) onun suçu sebebiyle alalım; onu, fiilin kastedildiği masdar üzerine nasbetti. Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki Araplardan bir kadınla evlendi; ona girdirildiği zaman kadın dedi: **أعوذ بالله منك**; ona dedi ki: “Gerçekten **بِمَعَاذ** ile **عُذْتِ**; öyleyse ailene katıl.” Ve **المَعَاذ** bu hadiste: kendisiyle sığınılan şeydir. Ve Allah yüce ve aziz, kendisiyle sığınanın **معاذُ**’ıdır; ona iltica edenin sığınağıdır; ve **الملاَذ** **المعاذ** gibidir. Ve dedi: falanı Allah ile ve onun isimleriyle, ve Kur’an’dan iki **المعوذتين** ile **عوَّذت**; şu sözü söylediğin zaman: “Seni Allah’ın kelimeleri ve isimleriyle her şerden, her dertten, hasetten ve gözden korurum.” Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olunur ki, **طُبَّ** edildikten sonra kendisini iki **المعوِّذتين** ile **يعوِّذ** ederdi; ve kızının iki oğlunu, **البتولِ**’ün iki oğlunu, o ikisiyle **يعوّذ** ederdi. Gözden dolayı yazılıp insana asılan **التعاويذ**’e gelince: onları asmak yasaklanmıştır. Ve onlar **المَعَاذات** diye de adlandırılır; gözden, korkudan ve delilikten, üzerine asılan kimse onlarla **يعوَّذ** edilir. Ve onlar **العُوَذ**’dur; tekili **عُوذة**’dir.

الحراني عن ابن السكيت : dedi: denilir: **عَوْذٌ بالله منك** yani: **أعوذ بالله منك**. Ve inşad etti:
قالت وفيها حَيْدة وذُعْر
عَوْذٌ بربي منكم وحُجْرُ
dedi: Araplar, inkâr ettikleri şeye ve korktukları işe: **حُجراً** derler; yani ona karşı bir def’(etme); ve o, işten bir **استعاذة**’dir. Ve denilir: falan kimse falandan **عَوَذاً** kurtuldu; onu korkuttuğu ve ona vurmadığı zaman; yahut onu öldürmek isterken ona vurup da onu öldürmediği zaman. Ve Leys dedi: denilir: falan kimse senin için **عَوَذ**’dur; yani sığınak. Ve denilir: “Allah’ım, her kötülükten sana **عائذاً** (olarak)” yani sana **عائذاً** olarak sığınırım. Ve **العَوَذ**: rüzgârın vurduğu şeyin etrafında döndüğü şeydir; böylece o, taş yahut kök (gibi) bir şeyden **بالعَوَذ** ile döner. Dedi: Kavim savaşta **تعاوذ** etti; birbirlerine dayanıp işi birbirlerine bıraktıkları ve bazılarının bazısına sığındığı zaman.

Ve Ebû Ubeyde dedi: Atların dairelerinden **المعوَّذ** vardır; o, gerdanlık yerinde olan şeydir; onu beğenirler. Ve falan kimse falan oğulları için **عَوَذ**’dur; yani onlara sığındı; onlar onunla **يعوذون** ederler. Ve Allah yüce ve aziz dedi: ( كَذِباً وَأَنَّهُ كَانَ رِجَالٌ مِّنَ الإِنسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِّنَ الْجِنِّ فَزَادوهُمْ ) ( الجنّ : 6 ) denildi ki: Cahiliye ehli, onlardan bir yolcu topluluğu bir vadiye indiği zaman şöyle derdi: “Bu vadinin azizine, cinlerin azgınlarından ve sefihlerinden sığınırız”; yani ona sığınırız ve ondan himaye isteriz.

Ve Ebû Ubeyd ve başkaları dedi: Dişi deve, yavrusunu doğurduğu zaman birkaç gün **عائذ**’dir; bazısı yedi gün diye vakitlendirdi. Onun çoğulu, kadınlardan **النُفَساء** menzilesinde **عُوذ**’dur. Ve o, koyundan **رُبَّى**’dır; çoğulu **رِباب**’dır. Ve o, toynaklılardan **فرِيشٌ**’tir. Ve denildi: dişi deveye **عائذاً** denilmesi ancak şundandır: onun yavrusu ona **يعوذ** eder; böylece o, mef’ûl manasında fâildir. Ve denildi: ona ancak **عائذ** denildi; çünkü o, **ذات عَوْذِ**’dur; yani yavrusu ona **عَوْذاً** **عاذ** etti. Bunun benzeri Allah yüce ve aziz’in sözü: ( خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ ) ( الطّارق : 6 ) yani **ذِي دَفق**.

**ذيع** : Leys: **الذَيْع**: işin yayılmasıdır. Denilir: onu **أذعناه** ettik, böylece **ذاع** etti. Ve **مِذْياع** adam: bir haberi gizlemeye güç yetiremez. Ve **مذاييع** kavim. Ve Allah yüce ve aziz dedi: ( وَإِذَا جَآءَهُمْ أَمْرٌ مِّنَ الاَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُواْ بِهِ ) ( النِّساء : 83 ) Ve Ebû İshak dedi: bununla münafıklardan bir topluluğu ve Müslümanlardan zayıfları kastediyor. Dedi: ( **أذاعوا به** )’nin manası: onu açığa vurdular ve insanlar içinde onunla seslendiler. Ve inşad etti:
أذاع به في الناس حتى كأنه
بعلياءَ نارٌ أُوقدت بثَقُوب
Ve Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ), bir kavme galip geleceği kendisine bildirildiğinde, onlardan emin olunan (kimseler) bulunduğu halde; yahut kendisine, benzer bir topluluğun toplanmasından korkulan bir kavmin toplanması bildirildiğinde, münafıklar bunu **أذاع** ederlerdi; kâfirlerden sakınması gerekenin sakınması için ve kalbi kuvvetlenmesi gerekenin kalbinin, **أذاع** ettiği şeye karşı kuvvetlenmesi için. Ve Müslümanların zayıfları, bunda zarar bulunduğunu bilmeden, onlarla beraber bunu yayarlardı. Bunun üzerine Allah yüce ve aziz dedi: bunu, Resul tarafından ve onlardan emir sahipleri tarafından alıncaya kadar onlara geri döndürselerdi, Müslümanlardan onunla **أذاعوا** edenler, neyin yayılması gerektiğini yahut yayılmaması gerektiğini bilirdi.

Ebû Zeyd dedi: işi **أذعت** ettim, ve onunla **أذعت** ettim. Dedi: denilir: insanlar, havuzda olanla **إذاعة** ettiler; içindekini içtikleri zaman. Ve develer onunla **إذاعة** etti; onu içtikleri zaman. Ve eşyamı falan falan yerde bıraktım; insanlar onunla **أذاع** etti; onu götürdükleri zaman. Ve onunla gidilen her şey, onunla **أذيع** edilmiştir. Ve sırrı **إذاعة** ile **أذعت** ettim; onu ifşa ettiğim ve açığa çıkardığım zaman.

**عذي** : Leys dedi: **العِذْيُ**: bedeviyede bir yerdir. Dedi: ve **العِذْيُ**: kışın ve yazın, su kaynağı fışkırması olmaksızın bitiren yerin adıdır.

Dedim: onun “**العِذْي** bedeviyede bir yerdir” sözüne gelince: onu tanımıyorum ve onu ondan başkası için işitmedim. Onun “**العذي** hakkında: su kaynağı fışkırması olmaksızın kışın ve yazın bitiren yerin adıdır” sözüne gelince: Arapların sözü bunun dışındadır. Ve **العِذْي** yerin adı değildir; fakat **العِذْي** ekinlerden ve hurmalıklardan: yalnız gök suyu ile sulanan şeydir. Yine aynı şekilde otlağın ve bitkinin **عِذْي**’si: kırsaldan uzak olan ve onu gök suyunun bitirdiği şeydir. Ve **العَذَاة**: toprağı iyi, bitimi değerli, ahyâ’dan, nezûz’dan ve rîf’ten uzak; kolay, hazmı hoş; otlağı hazmı hoş ve faydalı olan arazidir. Ve **العذاة** ağır hava ve salgın sahibi olmaz. Ve Zû’r-Rumme dedi:
بأرض هجان الثرب وسميّة الندى
عذاةٍ نأت عنها المُثُوجَةُ والبحرُ
Ve İbn Şümeyl dedi: **العَذِيَّة**: tuzlu-çorak olmayan iyi arazidir. Ve denilir: **عَذَاة** bir arazi otlattık; ve arazinin **عَذَوات**’ını otlattık. Dedi: onun tasrifinde denilir: **عذِيَ يَعْذَى عَذًى**; böylece o **عذٍ** ve **عَذِيٍ** ve **عَذْى** ve **عِذْى**’dır; **العِذْى**’nin çoğulu **أعذاء**’dır. Ve **العِذْى** gök suyundan biter.

Ebû’l-Abbas, İbnü’l-A‘râbî’den: **عذا يعذو**; havası güzel olduğu zaman.

Ve Ebû Zeyd dedi: arazi **عَذُوَت** etti; ve **عذِيت** etti: **أحسنَ العَذَاةِ**; o, sudan uzak olan iyi olandır.

Ve Huzeyfe bir adama dedi: Eğer mutlaka Basra’ya ineceksen, onun **عَذَوات**’ına in; onun **سُرّتها**’sına inme.

Ve Şemmer dedi: **العذاة**: nehirlerden, denizlerden ve tuzlu-çoraklardan uzak iyi arazidir. Ve mekânı **استعذيت** ettim ve onu **استقمأته** ettim. Ve o beni **قامأني** etti; yani bana uygun düştü.

**ذعي** : Mâzinî inşad etti:
كأنما أوسطها لمن رَقبْ
بمِذعَيين نُقْبة من الجربْ
dedi: **مِذْعيان**: yer. Ve **الباء** “ile” yerindedir. **رَقَب**: baktı; ve **الرقيب**: bakan. Diyor ki: bu arazinin odunu alınmış ve yenmiş, böylece kubbeleşmiş; çevresi ise afîdir, yenmemiştir; böylece o, sağlam bir deride uyuzdan bir **نُقْبة** gibidir).

**وذع** : İbnü’s-Sikkît, kendisi için okuduğum lafızlardan—eğer ona sahih ise—dedi: su **وذع** eder, **يذع** eder; ve aktığı zaman **وهمى يهمي**. Dedi: ve **الواذع**: **المَعِين**. Dedi: safâ üzerinde akan her su **واذع**’dır.

Dedim: Bu, inkâr edilen bir harftir; onu ancak bu kitapta gördüm. Ve onun araştırılması gerekir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والواو وما يثلثهما)
(عوي) العين والواو والياء أصلٌ صحيح يدلُّ على ليٍّ في الشيء وعطْفٍ له.
قال الخليل: عَوَيت الحبلَ عَيَّا، إذا لويتَه. وعَوَيت رأس النّاقة، إذا عُجْتَه([1]) فانعوى. والناقة تَعْوِي بُرَتَها في سَيرها، إذا لوَتْها بخَطْمها. قال رؤبة:
* تَعوِي البُرَى مُستوفِضاتٍ وَفْضا([2]) *
أي سريعات، يصف النُّوقَ في سَيرها. قال: وتقول للرّجُل إذا دعا النّاسَ إلى الفتنة: عوى قوماً، واستعوى. فأمَّا عُوَاء الكلب وغيرِه من السباع فقريبٌ من هذا، لأنّه يَلوِيه عن طريق النَّبْح. يقال عَوَتِ السِّباع تَعوِي عُواءً. وأمّا الكَلْبة المستحرِمة فإنَّها تسمَّى المعاوِيَة، وذلك من العُواء أيضاً، كأنَّها مُفاعلة منه. والعَوَّاء: نجمٌ في السماء، يؤنّث، يقال لها: "عوّاء البَرْد"، إذا طلعت جاءت بالبرد. وليس ببعيد أن تكون مشتقَّةً من العُواء أيضاً، لأنّها تأتي ببردٍ تعوي له الكلاب. ويقولون في أسجاعهم: "إذا طلعت العَوَّاء، جَثَمَ الشتاء، وطابَ الصِّلاء". وهي في هذا السَّجع ممدودة، وهي تمدُّ وتقصر. ويقولون على معنى الاستعارة لسافِلَة الإنسان: العَوَّاء([3]) . وأنشد الخليل:
قياماً يوارُون عَُوَّاتِهِمْ  *** بشتمي وعَُوَّاتُهم أظهرُ([4])
ويروى: "عوراتهم". وقال أيضاً، أنشده الخليل:
فهلاَّ شدَدتَ العَقد أو بِتَّ طاويا *** ولم تَفْرِج العَوّا كما تُفْرَج القُلْبُ([5])
جمع قَليب.
ومن باب العُواء([6]) قولهم للراعي: قد عَاعَى يُعاعِي عاعاةً([7]) . [قال]:
* ولم أستعِرْها من مُعَاعٍ وناعِق([8]) *
(عوج) العين والواو والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على مَيَلٍ في الشَّيء أو مَيْل، وفروعُه ترجع إليه.
قال الخليل: العَوْج: عطفُ رأسِ البعير([9]) بالزِّمام أو الخِطام. والمرأة تَعُوج رأسَها إلى ضجيعها. قال ذُو الرُّمَّة:
خليليّ عُوجَا بارَكَ الله فيكما *** على دارميٍّ من صُدور الرَّكائبِ([10])
وقال:
حتى إذا عُجْن من أجيادهنَّ لنا *** عَوْجَ الأَخشة أعناقَ العَناجيجِ([11])
يعني عطفَ الجواري أعناقَهنّ كما يَعطِف الخِشاش عُنقَ النّاقة. وكلُّ شيءٍ تعطفه تقول: عُجْتُه فانعاج. قال رؤبة:
* وانعاجَ عُودِي كالشَّظيفِ الأخْشَنِ([12]) *
قال الخليل: والعَوَج: اسمٌ لازم لما تراه العُيون في قَضيبٍ أو خشَب أو غيرِه وتقول: فيه عَوَجٌ بيِّنٌ. والعَوَج: مصدر عَوِج يَعْوَج عِوَجاً. ويقال اعوجَّ يعوجُّ اعوِجَاجا وعَوَجاً. فالعَوَج مفتوح في كلِّ ما كان منتصباً كالحائط والعُود، والعِوَج ما كان في بساط أو أمرٍ نحو دينٍ ومَعاش. يقال منه عودٌ أعوجُ بيِّن العَوَج. والنَّعت أعوج وعَوْجاء، والجمع عُوجٌ. والعُوج من الخيل: التي في أرجلها تحنيب. وأمّا الخيل الأعوجيَّة فإنّها تُنسب إلى فرسٍ سابقٍ كان في الجاهليّة، والنِّسبة إليه أعوجيّ. ويقال: هو من بنات أعوج. وقال طفيل:
بَنات الوجيهِ والغُراب ولاحقٍ  *** وأعوج تَنْمي نِسبةَ المتنسِّبِ([13])
ويمكن أن يكون سمِّي بذلك لتحْنيبٍ كان به. وأمّا قولُهم: ناقةٌ عاجٌ، وهي المِذعان في السِّير اللَّيِّنة الانعطاف، فمن الباب أيضاً. قال ذو الرُّمَّة:
تَقَدَّى بي الموماةَ عاجٌ كأنَّها  *** أمامَ المطايا نِقْنِقٌ حين تُذعَر([14])
وإذا عطفوها قالوا: عاجِ عاجِ.
(عود) العين والواو والدال أصلان صحيحان، يدلُّ أحدهما على تثنيةٍ في الأمر، والآخر جنسٌ من الخشب.
فالأوَّل: العَوْد، قال الخليل: هو تثنية الأمر عوداً بعد بَدْء. تقول: بدأ ثُمَّ عاد. والعَوْدة: المَرّة الواحدة. وقولهم عاد فلانٌ بمعروفِه، وذلك إذا أحسَنَ ثم زاد. ومن الباب العِيادة: أن تعود مريضاً. ولآل فلانٍ مَعَادةٌ، أي أمر يغشاهم([15]) النَّاسُ لـه. والمَعَاد: كل شيء إليه المصير. والآخرة مَعادٌ للناس. واللهُ تعالى المبدِئ المُعيد، وذلك أنه أبدأَ الخلْقَ ثم يُعيدهم. وتقول: رأيتُ فلاناً ما يبدئ وما يعيد، أي ما يتكلم ببادئةٍ ولا عائدة([16]) . قال عبيد:
أقفر من أهله عبيدُ  *** فاليومَ لا يُبدِي ولا يُعيدُ([17])
والعِيد: ما يعتاد من خَيالٍ أو هَمٍّ. ومنه المعاوَدَة، واعتياد الرَّجل، والتعوُّد. وقال عنترةُ يصف ظَلِيماً يعتاد بيضَهُ كلَّ ساعة:
صَعْلٍ يعود بذِي العَشَيرةِ بيضَهُ  *** كالعبد ذي الفَرْوِ الطّويلِ الأصلمِ([18])
ويقولون: أعادَ الصّلاةَ والحديثَ. والعَادة: الدُّرْبة. والتَّمادِي في شيء حتَّى يصير لـه سجيّةً. ويقال للمواظب على الشيء: المُعاوِد. وفي بعض الكلام: "الزموا تُقَى الله تعالى واستَعيدوها"، أي تعوَّدوها. ويقال في معنى تعوَّد: أعادَ. قال:
لا يستطيع جَرَّهُ الغَوامضُ	 *** الغَرب غَربٌ بقَرِيٌّ فارضُ
 	إلاّ المُعيداتُ به النواهضُ([19])
يعني النوقَ التي استعادت النَّهْض بالدَّلو. ويقال للشجاع: بَطَلٌ معاوِدٌ، أي لا يمنعُه ما رآه شدّة الحرب أن يعاودها. والقياس في كلِّ هذا صحيح. فأمّا الجمَل المسِنُّ فهو يسمَّى عَوْداً. وممكنٌ أن يكون من هذا، كأنَّه عاوَدَ الأسفار والرِّحَلَ مرّةً بعد مرة.وقد أومأ الخليلُ إلى معنىً آخر فقال: هو الذي [فيه] بقيَّة. فإن كان كذا فلأنَّ لأصحابه([20]) في إعماله عَودةً. والمعنيان كلاهما جيِّدان.
وجمع الجَمَل العَوْد عِوَدة. ويقال منه: عوَّد يُعوِّد تعويداً، إذا بلغ ذلك الوقت. وقال:
هل المجدُ إلاّ السُّودَدُ العَوْد والنَّدَى *** ورأْبُ الثَّأَى والصبرُ عند المَوَاطِنِ([21])
وهذا على معنى الاستعارة، كأنّه أراد السودد القديم. ويقولون أيضاً للطّريق القديم: عَوْد. قال:
عَودٌ على عَوْد لأقوامٍ أُوَلْ  *** يموتُ بالتَّرْك ويحيا بالعَمَلْ([22])
يعني بالعَود الجمل. على عَودٍ، أي طريق قديم. وكذلك الطريق يموت أو يَدرُس إذا تُرك، ويحيا إذا سُلِك. ومن الباب: العائدة، وهو المعروف والصِّلة. تقول: ما أكثَرَ عائدةَ فلانٍ علينا. وهذا الأمر أعْوَدُ من هذا، أي أرفَق.
ومن الباب العِيد: كلُّ يومِ مَجْمَع. واشتقاقُه قد ذكره الخليل من عاد يَعُود، كأنَّهم عادُوا إليه. ويمكن أن يقال لأنَّه يعود كلَّ عامٍ. وهذا عندنا أصحُّ. وقال غيره، وهو قريب من المعنيين: إنّه سمِّي عيداً لأنَّهم قد اعتادوه([23]) . والياء في العِيد أصلها الواو، ولكنها قلبت ياءً لكسرة العين. وقال العجاج:
يعتادُ أرباضاً لها آرِيُّ([24])  *** كما يَعودُ العِيدَ نصرانيُّ
ويجمعون العيدَ أعياداً، ويصغرونه على التغيير عُيَيْد. ويقولون فحلٌ معيدٌ: معتاد للضِّراب. والعِيديَّة: نجائبُ منسوبة، قالوا: نسبت إلى عادٍ. والله أعلم.
وأمّا الأصل الآخَر فالعُود وهو كلُّ خشبةٍ دَقّت. ويقال بل كلُّ خشبة عُود. والعُود: الذي يُتبَخّر به، معروف.
(عوذ) العين والواو والذال أصلٌ صحيح يدلُّ على معنىً واحد، وهو الالتجاء إلى الشَّيء، ثم يُحمَل عليه كلُّ شيء لصق بشيءٍ أو لازَمَه.
قال الخليل: تقول أعوذ بالله، جلَّ ثناؤُه، أي ألجأ إليه تبارك وتعالى، عَوْذاً أو عِياذاً. ذكر أيضاً أنّهم يقولون: فلانٌ عياذٌ لك، أي ملجأ. وقولهم: مَعاذَ الله، معناه أعوذ بالله. وكذا أستعيذ بالله. وقال *رسول الله صلى الله عليه وسلم للتي استعاذت منه: "لقد عُذْتِ بمَعَاذ". قال: والعُوذة والمَعَاذة: التي يُعوَّذ بها الإنسان من فَزَعٍ أو جُنون. ويقولون لكلِّ أنثى إذا وضعت: عائذ. وتكون كذا سبعةَ أيّام. والجمع عُوذ. قال لَبيد:
والعِينُ ساكنةٌ على أطلائِها *** عُوذٌ تأجّلُ بالفَضاء بِهامُها([25])
تأجَّلُ: تَصير آجالاً([26]) ، أي قُطُعاً. وإنّما سمِّيت لما ذكرناه من ملازمة ولِدها إيّاها، أو ملازمتها إيّاه.
(عور) العين والواو والراء أصلانِ: أحدهما يدلُّ على تداوُلِ الشّيء، والآخر يدلُّ على مرضٍ في إحدى عيني الإنسان وكلِّ ذي عينينِ. ومعناه الخلوُّ من النظر. ثم يُحمَل عليه ويشتقُّ منه.
فالأوّل قولهم: تعاوَرَ القومُ فلاناً واعتورُوه ضرباً، إذا تعاوَنُوا، فكلّما كَفَّ واحدٌ ضَربَ آخر. قال الخليل: والتّعاوُرُ عامٌّ في كلِّ شيء. ويقال تعاوَرَت الرِّياحُ رسماً حَتَّى عَفَته، أي تواظبت عليه. قال الأعشى:
دِمنةٌ قفرةٌ تعاوَرَها الصَّيـ  *** ـفُ بريحينِ من صبَاً وشَمالِ([27])
وحكى الأصمعيُّ أو غيره: تعوَّرنا العَوارِيَّ([28]) .
والأصل الآخر العَوَر في العين. قال الخليل: يقال انظُروا إلى عينه العَوراء. ولا يقال لإحدى العينين عَمْياء. لأنّ العَوَر لا يكون إلاّ في إحدى العينين. وتقول: عُرْت عينَه، وعَوّرت، وأعرت، كلّ ذلك يقال. ويقولون في معنى التشبيه وهي كلمةٌ عوراء. قال الخليل: الكلمة التي تهوي في غير عَقْلٍ ولا رَشَد. قال:
ولا تنطقِ العَوراءَ في القومِ سادراً  *** فإنّ لها فاعلم من القوم واعيا([29])
وقال بعضهم: العَوراء: الكلمة القبيحة التي يَمتعض منها الرَّجُل ويَغضب. وأنشد:
وعوراءَ قد قِيلت فلم ألتفِتْ لها  *** وما الكَلِمُ العَوْراء لي بقَبُولِ([30])
ومن الباب العَوَاء، وهو خرقٌ أو شَقٌّ يكون في الثَّوب.
ومن الباب العَوْرة، واشتقاقُها من الذي قدّمْنا ذكره، وأنّه ممّا حُمِل على الأصل، كأنَّ العورةَ شيءٌ ينبغي مراقبتُه لخلوّه. وعلى ذلك فُسِّرَ قوله تعالى: ﴿يَقُولُونَ إنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ ومَا هِيَ بِعَوْرَةٍ﴾  [الأحزاب 13]، قالوا: كأنَّها ليست بحَريزة([31]) . وجمع العَورةِ عَوْرات. قال الشَّاعر([32]) :
في جَميعٍ حافِظي عَوْراتهِمْ  *** لا يهُمُّمون بإدعاقِ الشَّلَلْ([33])
الإدعاق: الإسراع. والشَّلَل: الطَّرْد. ويقال في المكان يكون عورة: قد أَعْوَرَ يُعْوِر إعوارًا. قال الخليل: ولو قلت أعار يُعير إعارةً جاز في القياس، أي صار ذا عورةٍ. ويقال أعورَ البيتُ: صارت فيه عَورةٌ. قال الخليل: يقال: عَوِرَ يَعْوَرُ عَوَراً. فعورةٌ، في قولـه تعالى: ﴿إنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ﴾ [الأحزاب 13]، قال الخليل: نعتٌ يخرجُ على العِدَّة والتّذكير والتّأنيث، وعورةٌ مجزومة على حالٍ واحد في الجمع والواحد، والتأنيث والتذكير، كقولك رجلٌ صوم وامرأة صوم، ورجالٌ صَوم ونساءٌ صوم. فأمّا قولهم إنّ العَوَر تَرْكُ الحقّ، وإنشادُهم قول العجّاج:
قد جبَرَ الدِّينَ الإلهُ فجبَرْ  *** وعَوّرَ الرّحمنُ مَنْ ولّى العَوَرْ([34])
فالقياس غير مقتضٍ للَّفظ الذي ذُكر من ترك الحقّ، وإنما أراد العجّاج العَوَر الذي هو عَوَرُ العين، يضربُه مثلاً لمن عَمِيَ عن الحق فلم يهتدِ له.
وأما قولُ العرب: إنّ لفلان من المال عائرةَ عينٍ، يريدون الكثرة، فمعناه المعنى الذي ذكرناه، كأنَّ العينَ تَتحيَّر عند النظر إلى المال الكثير فكأنَّها عَوْرة. ويقولون عوَّرْتُ عينَ الركِيَّة، إذا كبَسْتَها حتى نَضَب الماء. والمكانُ المُعْوِر: الذي يُخاف فيه القَطْع.
(عوز) العين والواو والزاء كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على سوءِ حالٍ. من ذلك العَوَز: أن يُعوز الإنسانَ الشيءُ الذي هو محتاجٌ إليه، يرومُه ولا يتهيَّأ له.
يقال: عازَني([35]) . وأعْوَز الرّجُل: ساءت حالُه. ومن الباب المِعْوَز، والجمع مَعَاوِز، وهي الثِّياب الخُلْقَان والخِرَقُ التي تدلُّ على إعواز صاحِبها. قال الشّماخ:
إذا سقط الأنداء صِينَتْ وأُشْعِرَتْ  *** حَبِيراً ولم تُدْرَجْ عليها المَعَاوِزُ([36])
فأمّا العزّة([37]) …
(*عوس) العين والواو والسين كلمةٌ قد ذكرها أهلُ اللُّغة، وقياسُها قياسٌ صحيح بعيد. قالوا: العَوَاساء: الحامل من الخنافس، وأنشدوا:
* بِكراً عَوساءَ تَفَاسَى مُقْرِبا([38]) *
أي دنا أن تضع حَمْلها. ويقولون: العَوَسانُ والعَوْس: الطّوَفان باللّيل. ويقولون أيضاً: الأعوس: الصَّيْقَل. والأعوس: الوصَّاف للشيء. وكلُّ هذا مما لا يكاد القلبُ يسكُن إلى صحَّته.
(عوص) العين والواو والصاد أُصيلٌ يدلُّ على قِلّة الإمكان في الشيء. يقال اعتاصَ الشيءُ، إذا لم يُمكِنْ. والعَوَص مصدر الأعوص والعَويص. ومنه كلامٌ عويص، وكلمةٌ عَوصاء. وقال:
* أيُّها السَّائلُ عن عوصائها *
ويقال أعْوَص في المنطق وأعْوَص بالخَصْم([39]) ، إذا كلّمهُ بما لا يَفْطِن له. قال لبيد:
فلقد أَعْوِصُ بالخَصْم وقد *** أملا الجَفْنَة من شحم القُلَلْ([40])
ومن الباب: اعتاصت الناقة، إذا ضربها الفحل فلم تحمِل من [غير([41]) ] عِلّة.
(عوض) العين والواو والضاد كلمتان صحيحتان، إحداهما تدلُّ على بدل للشيء، والأخرى على زمان.
فالأولى: العِوَض، والفعل منه العَوْض، قال الخليل: عاضَ يَعُوضُ عَوْضاً وعِياضاً، والاسم العِوَض، والمستعمل التَّعويض([42]) ، تقول: عوّضتُه من هِبَته خيراً. واعتاضَنِي فلانٌ، إذا جاء طالباً للعِوَض والصِّلَة. واستعاضني، إذا سألك العِوَض. وقال رؤبة:
نعم الفتى ومَرْغَبُ المعتاضِ  *** والله يجزي القَرْض بالإقراضِ([43])
وتقول: اعتضت ممّا أعطيتُ فلاناً وعُضْت، أصبت عِوَضاً. وقال:
يا ليلَ أسْقاكِ البُرَيْقُ الوامِضُ  *** هل لكِ والعارضُ منك عائضُ
* في مائةٍ يُسْئرُ منها القابضُ([44]) *
ومعناه أنّه خَطَبها على مائةٍ من الإبل ثم قال لها: وأنا آخُذُك فأنا عائض، قد عُضْت، أي صار الفَضْلُ لي والعِوَضُ بأخْذِيكِ.
والكلمة الأخرى: قولهم عَوْضُ، واختُلِفَ فيها، فقال قوم هي كلمةُ قَسمٍ. وذُكر عن الخليل أنَّه قال: هو الدهر والزَّمان. يقول الرجلُ لصاحبه: عَوْضُ لا يكون ذلك، أي أبداً. ثم قال الخليل: لو كان عَوْضُ اسماً للزَّمان لَجَرَى بالتنوين([45]) ، ولكنه حرفٌ يراد بها القَسَم، كما أنَّ أجَلْ ونَعَمْ ونحوهما لمّا لم يتمكَّنُ حُمِلَ على غير الإعراب. وقال الأعشى:
رَضِيعَيْ لِبَانٍ ثديَ أمٍّ تقاسما  *** بأسحَمَ داجٍ عَوْضُ لا نتفرَّقُ([46])
والله أعلم بالصواب([47])
--------------ـــ
([1]) في الأصل: "عجبتها"، صوابه من المجمل.
([2]) ديوان رؤبة 80 واللسان (وفض، عوى) .
([3]) وردت في المجمل بالقصر، وقال: "لا أعلمها إلا مقصورة". وكذا جاءت في اللسان مقصورة، وفي القاموس بالقصر والمد.
([4]) هذا لا يصلح شاهداً لما قبله، وإنما هو شاهد للعوة بضم العين وفتحها.
([5]) أنشده محرفاً في اللسان (عوى).
([6]) في الأصل: "وهو من باب العواء".
([7]) ويقال أيضاً: "معاعاة".
([8]) صدره كما في اللسان (عوى) : * وإن ثيابي من ثياب محرق *
([9]) في الأصل: "عطف إلى رأس البعير"، صوابه في المجمل واللسان.
([10]) ديوان ذي الرمة 54.
([11]) ديوان ذي الرمة 72 واللسان (عوج). وصواب إنشاده: "تسقي". ومفعوله هذا الفعل قوله في البيت التالي:
صوادي الهام والأحشاء خافقة  *** تناول الهيم أرشاف الصهاريج
([12]) ديوان رؤبة 161 واللسان (عوج، شظف).
([13]) ديوان طفيل 22 واللسان (وجه) وخيل ابن الكلبي 9.
([14]) البيت ليس في ديوان ذي الرمة ولا ملحقاته. انظر قصيدته على هذا الروي في 222-239. وأنشد صدره في اللسان (عوج) محرفاً.
([15]) في الأصل: "يغشيهم". وفي اللسان: "أي مصيبة يغشاهم الناس في مناوح أو غيرها، يتكلم به النساء. يقال خرجت إلى المعادة والمعاد والماثم".
([16]) في الأصل: "ولا عادية"، صوابه في اللسان.
([17]) ديوان عبيد 3.
([18]) البيت من معلقته المشهورة.
([19]) الرجز في اللسان (عود، غمض) والمخصص (12: 75).
([20]) في الأصل: "إلى أصحابه".
([21]) البيت للطرماح في ديوانه 173 واللسان (عود).
([22]) الرجز ليشير بن النكث، كما في اللسان (عود).
([23]) في الأصل: "اعتادوهم".
([24]) صوابه إنشاده: "واعتاد" كما في ديوان العجاج 69 واللسان (عود).
([25]) من معلقته المشهورة.
([26]) الآجال: جميع إجل بالكسر، وهو القطيع. وفي الأصل"، أجلالاً"، تحريف.
([27]) ديوان الأعشى 3 واللسان (عور).
([28]) ويقال أيضاً: تعاورنا العواري تعاوراً. وقد اقتصر على هذه اللغة في المجمل.
([29]) في الأصل: "أوعيا".
([30]) البيت لكعب بن سعد الغنوي، من قصيدة لـه في الأصمعيات 60-61 ليبسك. وروايته هنا تطابق روايته هناك. وأنشده في اللسان (عور) بدون نسبة برواية: "وما الكلم العوران لي بقتول". وقال: "وصف الكلم بالعوران لأنه جمع وأخبر عنه بالقتول وهو واحد لأن الكلم يذكر ويؤنث، وكذلك كل جميع لا يفارق واحده إلا بالهاء لك فيه كل ذلك".
([31]) حريزة أي حصينة، وفي الأصل: "بجزيرة"، تحريف.
([32]) هو لبيد، كما سبق في حواشي (دعق)، والبيت ليس في ديوانه. وقد سبق إنشاد عجزه في (دعق، شلل).
([33]) لابن منظور كلام على البيت في (دعق).
([34]) مطلع أرجوزة له في ديوانه 15 يمدح بها عمر بن عبيد الله بن معمر.
([35]) في اللسان: "قال ابن سيده: يقال عازني الشيء وأعوزني: أعجزني على شدة حاجة".
([36]) ديوان الشماخ 50 واللسان (حبر) وشروح سقط الزند 419، 1554.
([37]) كذا في الأصل. ولعله يريد: "فأما العوز، وهو الحب من العنب فقد سبق قولنا إن أسماء النبات ليس مما يطرد فيه القياس".
([38]) الحيوان (3: 501) واللسان (عوس، فسى) والمخصص (2: 18) والمقصور والممدود لابن ولاد 78 والغريب المصنف 157، 244 مخطوطة دار الكتب.
([39]) في الأصل: "بالختم"، صوابه في اللسان.
([40]) ديوان لبيد 12 طبع سنة 1881 واللسان (عوص).
([41]) التكملة من اللسان. وفي المجمل: "فلم تحمل ولا علة بها".
([42]) أي الذي يكثر استعماله، هو عوضه لا عاضه. وهذه العبارة تصحح ما في اللسان (عوض) من قوله: "والمستقبل التعويض" وقد حار فيها مصححه.
([43]) ديوان رؤبة 82. وهو في اللسان بدون نسبة.
([44]) لأبي محمد الفقعسي، كما في اللسان (عوض). وانظر المخصص (12: 251).
([45]) في الأصل: "يجري بالتنوين"، صوابه من المجمل.
([46]) ديوان الأعشى: 150 واللسان (سحم، عوض)، وقد سبق إنشاده في (سحم)
([47]) أهمل المصنف بعد هذا بعض المواد من باب العين والواو، وهي كما في المجمل (عوف)، (عوق)، (عول)، (عوم)، (عون)، (عوه) .

ـ

##### Türkçe

(باب العين والواو وما يثلثهما)
(عوي) **العين** ve **الواو** ve **الياء** sahih bir asıldır; şeyde bir bükme ve ona bir eğme anlamına delâlet eder.
**الخليل** dedi: **عَوَيت الحبلَ عَيَّا**, onu büktüğün zaman. Ve **عَوَيت رأس النّاقة**; onu eğdiğin zaman([1]) da o **فانعوى**. Ve dişi deve, yürüyüşünde **بُرَتَها**’sını **تَعْوِي**, onu burnuyla büktüğü zaman. **رؤبة** dedi:
* تَعوِي البُرَى مُستوفِضاتٍ وَفْضا([2]) *
Yani hızlılar; yürüyüşünde dişi develeri vasfeder. Dedi: Ve insanları fitneye çağırdığı zaman erkeğe: **عوى قوماً** ve **استعوى** dersin. Köpeğin ve yırtıcı hayvanlardan başkasının **عُوَاء**’ına gelince, bu buna yakındır; çünkü onu havlama yolundan çevirip büker. Denir: **عَوَتِ السِّباع تَعوِي عُواءً**. Kızgın dişi köpeğe gelince, ona **المعاوِيَة** denir; bu da **العُواء**’dandır da, sanki ondan bir **مُفاعلة**’dir. Ve **العَوَّاء**: gökte bir yıldızdır; müennes kılınır; ona: “**عوّاء البَرْد**” denir; doğduğu zaman soğukla gelir. Ve uzak değildir ki o da **العُواء**’dan türemiş olsun; çünkü köpeklerin ona uluduğu bir soğuk getirir. Ve secilerinde derler: “**إذا طلعت العَوَّاء، جَثَمَ الشتاء، وطابَ الصِّلاء**”. Ve o bu secide uzatılmıştır; hem uzatılır hem kısaltılır. Ve insanın aşağı kısmı için istiare mânasında derler: **العَوَّاء**([3]) . **الخليل** şu beyti okudu:
قياماً يوارُون عَُوَّاتِهِمْ  *** بشتمي وعَُوَّاتُهم أظهرُ([4])
“**عوراتهم**” diye de rivayet edilir. Yine dedi; **الخليل**’in okuttuğu:
فهلاَّ شدَدتَ العَقد أو بِتَّ طاويا *** ولم تَفْرِج العَوّا كما تُفْرَج القُلْبُ([5])
**قَليب**’in çoğulu.
Ve **العُواء**([6]) babından, çobana onların sözü: **قد عَاعَى يُعاعِي عاعاةً**([7]) . [Dedi]:
* ولم أستعِرْها من مُعَاعٍ وناعِق([8]) *
(عوج) **العين** ve **الواو** ve **الجيم** sahih bir asıldır; şeyde bir eğrilik yahut eğilme anlamına delâlet eder; dalları ona döner.
**الخليل** dedi: **العَوْج**: devenin başını yularla yahut burunlukla eğmektir([9]). Ve kadın, başını yatak arkadaşına doğru **تَعُوج** eder. **ذُو الرُّمَّة** dedi:
خليليّ عُوجَا بارَكَ الله فيكما *** على دارميٍّ من صُدور الرَّكائبِ([10])
Ve dedi:
حتى إذا عُجْن من أجيادهنَّ لنا *** عَوْجَ الأَخشة أعناقَ العَناجيجِ([11])
Yani cariyelerin boyunlarını, **الخِشاش**’ın dişi devenin boynunu eğdiği gibi eğmeleri. Ve her şeyi eğdiğinde: **عُجْتُه فانعاج** dersin. **رؤبة** dedi:
* وانعاجَ عُودِي كالشَّظيفِ الأخْشَنِ([12]) *
**الخليل** dedi: Ve **العَوَج**: gözlerin bir çubukta yahut tahtada yahut başkasında gördüğü şeye lâzım bir addır; ve dersin: onda apaçık bir **عَوَج** vardır. Ve **العَوَج**: **عَوِج يَعْوَج عِوَجاً**’ın masdarıdır. Ve denir: **اعوجَّ يعوجُّ اعوِجَاجا وعَوَجاً**. Şu hâlde **العَوَج** fetha ile, duvar ve değnek gibi dik duran her şeyde; **العِوَج** ise yaygıda yahut din ve geçim gibi bir işte olandır. Ondan denir: apaçık **العَوَج**’ı olan eğri bir değnek: **عودٌ أعوجُ بيِّن العَوَج**. Sıfat: **أعوج** ve **عَوْجاء**; çoğulu **عُوج**. Atlardan **العُوج**: bacaklarında içe bükülme olanlardır. **الخيل الأعوجيَّة**’ye gelince, câhiliyede bulunan, yarışçı bir ata nisbet edilir; ona nisbet **أعوجيّ**’dir. Ve denir: o, **بنات أعوج**’dandır. **طفيل** dedi:
بَنات الوجيهِ والغُراب ولاحقٍ  *** وأعوج تَنْمي نِسبةَ المتنسِّبِ([13])
Ve onunla adlandırılmış olması mümkündür; onda bulunan bir içe bükülmeden dolayı. “**ناقةٌ عاجٌ**” sözlerine gelince; o, yürüyüşte yumuşakça boyun eğen, kıvrakça dönen, süratte uysal olandır; bu da babdandır. **ذو الرُّمَّة** dedi:
تَقَدَّى بي الموماةَ عاجٌ كأنَّها  *** أمامَ المطايا نِقْنِقٌ حين تُذعَر([14])
Ve onu eğdikleri zaman: **عاجِ عاجِ** derler.
(عود) **العين** ve **الواو** ve **الدال** iki sahih asıldır; birisi işte ikilemeye delâlet eder, diğeri odunun bir cinsine.
Birincisi: **العَوْد**. **الخليل** dedi: o, başlangıçtan sonra işi tekrar etmektir; bir daha **عوداً**. Dersin: başladı sonra döndü: **بدأ ثُمَّ عاد**. Ve **العَوْدة**: bir tek keredir. “Falan, iyiliğiyle döndü” sözleri: iyilik ettiği sonra artırdığı zaman. Babdandır **العِيادة**: hastayı ziyaret etmendir; ona dönersin. Ve falan ailesinin bir **مَعَادة**’sı vardır; yani insanlar onun için onlara uğrar([15]). Ve **المَعَاد**: kendisine dönüş olan her şeydir. Âhiret, insanlar için bir **مَعاد**’dır. Ve Allah Teâlâ **المبدِئ المُعيد**’dir; çünkü yaratmayı başlattı sonra onları iade eder. Ve dersin: falanı gördüm; ne başlatır ne iade eder: **ما يبدئ وما يعيد**; yani ne bir başlangıç sözüyle ne bir dönüş sözüyle konuşur([16]). **عبيد** dedi:
أقفر من أهله عبيدُ  *** فاليومَ لا يُبدِي ولا يُعيدُ([17])
Ve **العِيد**: hayalden yahut kederden alışılan şeydir. Ondandır **المعاوَدَة**, erkeğin **اعتياد**’ı ve **التعوُّد**. **عنترةُ** her saat yumurtasına dönen bir devekuşunu vasfederek dedi:
صَعْلٍ يعود بذِي العَشَيرةِ بيضَهُ  *** كالعبد ذي الفَرْوِ الطّويلِ الأصلمِ([18])
Ve derler: namazı ve hadisi tekrar etti: **أعادَ الصّلاةَ والحديثَ**. Ve **العَادة**: alışkanlıktır. Ve bir şeyde sürdürme; ta ki ona bir tabiat olsun. Ve bir şeye devam edene: **المُعاوِد** denir. Bazı sözde: “**الزموا تُقَى الله تعالى واستَعيدوها**”; yani ona alışın. Ve **تعوَّد** mânasında denir: **أعادَ**. [Dedi]:
لا يستطيع جَرَّهُ الغَوامضُ	 *** الغَرب غَربٌ بقَرِيٌّ فارضُ
 	إلاّ المُعيداتُ به النواهضُ([19])
Yani kovayla kalkmaya yeniden alışmış dişi develer. Ve yiğide denir: **بَطَلٌ معاوِدٌ**; yani savaşın şiddetini görmesi onu ona yeniden dönmekten alıkoymaz. Bu bütününde kıyas sahihdir. Yaşlı deveye gelince, ona **عَوْداً** denir. Ve bunun bundan olması mümkündür; sanki seferleri ve yolculukları defa defa tekrar etmiştir. Ve **الخليل** başka bir mânaya işaret etti de dedi: o, [onda] bir **بقيَّة** olan kimsedir. Eğer böyle ise, onun sahipleri için onu çalıştırmada bir **عَودة** olduğu içindir. İki mânanın ikisi de iyidir.
**الجَمَل العَوْد**’un çoğulu **عِوَدة**’dir. Ve ondan denir: **عوَّد يُعوِّد تعويداً**; o vakte ulaştığı zaman. Ve [dedi]:
هل المجدُ إلاّ السُّودَدُ العَوْد والنَّدَى *** ورأْبُ الثَّأَى والصبرُ عند المَوَاطِنِ([21])
Bu, istiare mânasınadır; sanki eski efendiliği kastetti. Ve ayrıca eski yola da **عَوْد** derler. [Dedi]:
عَودٌ على عَوْد لأقوامٍ أُوَلْ  *** يموتُ بالتَّرْك ويحيا بالعَمَلْ([22])
**العَود** ile deveyi kasteder. **على عَودٍ**: yani eski bir yol üzerinde. Aynı şekilde yol, terk edilirse ölür yahut silinir; yürünürse yaşar. Babdandır: **العائدة**; o, iyilik ve bağıştır. Dersin: falanın bize **عائدة**’si ne çoktur. Bu iş, bundan daha **أعْوَدُ**’dur; yani daha yumuşaktır.
Babdandır **العِيد**: her toplanma günü. Türeyişi, **الخليل**’in **عاد يَعُود**’dan zikrettiğidir; sanki ona dönmüşlerdir. Ve denebilir ki her yıl döndüğü içindir. Bu, bize göre daha sahihdir. Başkası dedi—iki mânaya da yakındır—: ona bayram denmesi, onu alışkanlık edinmiş olmalarındandır([23]). **العِيد**’deki **الياء**’ın aslı **الواو**’dur; fakat **العين**’in kesresi sebebiyle **ياء**’a çevrilmiştir. **العجاج** dedi:
يعتادُ أرباضاً لها آرِيُّ([24])  *** كما يَعودُ العِيدَ نصرانيُّ
Ve **العيد**’i **أعياداً** diye çoğul yaparlar; ve onu değiştirerek küçültürler: **عُيَيْد**. Ve derler: **فحلٌ معيدٌ**; yani çiftleşmeye alışkın. Ve **العِيديَّة**: nisbetli seçkin develerdir; dediler ki **عادٍ**’a nisbet edilmiştir. Allah daha iyi bilir.
Diğer asla gelince: **العُود**; o, incelmiş her tahta parçasıdır. Hatta denir: her tahta parçası **عُود**’dur. Ve **العُود**: onunla tütsülenilen şeydir; bilinen.
(عوذ) **العين** ve **الواو** ve **الذال** sahih bir asıldır; tek bir mânaya delâlet eder; o da bir şeye sığınmadır; sonra ona, bir şeye yapışan yahut ona bitişik kalan her şey taşınır.
**الخليل** dedi: dersin: **أعوذ بالله**—övgüsü yüce olsun—; yani ona sığınırım, mübarek ve yüce; **عَوْذاً** yahut **عِياذاً**. Yine zikretti ki onlar derler: falan, senin için bir **عياذٌ**’dır; yani sığınak. Ve “**مَعاذَ الله**” sözleri: mânası **أعوذ بالله**’dır. Aynı şekilde: **أستعيذ بالله**. Ve **رسول الله صلى الله عليه وسلم**, kendisinden sığınan kadına dedi: “**لقد عُذْتِ بمَعَاذ**”. Dedi: ve **العُوذة** ile **المَعَاذة**: insanın bir korkudan yahut delilikten korunması için kendisiyle **يُعوَّذ** olunan şeydir. Ve her dişiye, doğurduğu zaman: **عائذ** derler. Ve bu, yedi gün böyle olur. Çoğulu **عُوذ**’dur. **لَبيد** dedi:
والعِينُ ساكنةٌ على أطلائِها *** عُوذٌ تأجّلُ بالفَضاء بِهامُها([25])
**تأجَّلُ**: **تَصير آجالاً**([26]); yani parçalar. Ancak, zikrettiğimizden dolayı adlandırıldı: yavrusunun ona yapışıp ayrılmaması, yahut onun ona yapışıp ayrılmaması.
(عور) **العين** ve **الواو** ve **الراء** iki asıldır: birisi şeyin el değiştirmesine delâlet eder; diğeri insanın iki gözünden birinde ve iki gözü olan her şeyde bir hastalığa delâlet eder. Mânası, bakıştan boş kalmadır. Sonra ona taşınır ve ondan türetilir.
Birincisi onların sözü: **تعاوَرَ القومُ فلاناً واعتورُوه ضرباً**; yardımlaştıkları zaman; her ne zaman biri el çekse diğeri vurur. **الخليل** dedi: **التّعاوُرُ** her şeyde geneldir. Ve denir: **تعاوَرَت الرِّياحُ رسماً حَتَّى عَفَته**; yani ona devam etti de onu sildi. **الأعشى** dedi:
دِمنةٌ قفرةٌ تعاوَرَها الصَّيـ  *** ـفُ بريحينِ من صبَاً وشَمالِ([27])
**الأصمعيُّ** yahut başkası nakletti: **تعوَّرنا العَوارِيَّ**([28]) .
Diğer asıl, gözdeki **العَوَر**’dır. **الخليل** dedi: denir: **انظُروا إلى عينه العَوراء**. Ve iki gözden birine **عَمْياء** denmez. Çünkü **العَوَر** ancak iki gözden birinde olur. Ve dersin: **عُرْت عينَه** ve **عَوّرت** ve **أعرت**; bunların hepsi söylenir. Ve teşbih mânasında derler: bu, **كلمةٌ عوراء**’dır. **الخليل** dedi: akıl ve doğruluk olmaksızın düşen kelime. Dedi:
ولا تنطقِ العَوراءَ في القومِ سادراً  *** فإنّ لها فاعلم من القوم واعيا([29])
Bazıları dedi: **العَوراء**: erkeğin ondan tiksindiği ve öfkelendiği çirkin kelimedir. Ve şu beyti okudu:
وعوراءَ قد قِيلت فلم ألتفِتْ لها  *** وما الكَلِمُ العَوْراء لي بقَبُولِ([30])
Babdandır **العَوَاء**; o, elbisede bulunan bir delik yahut yırtıktır.
Babdandır **العَوْرة**; türeyişi, daha önce zikrettiğimizdendir ve onun asla taşınmış şeylerden olduğundandır; sanki avret, boşluğundan dolayı gözetilmesi gereken bir şeydir. Buna göre Allah Teâlâ’nın sözü tefsir edildi: ﴿يَقُولُونَ إنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ ومَا هِيَ بِعَوْرَةٍ﴾ [الأحزاب 13]; dediler: sanki o, **حَريزة**([31]) değildir. **العَورة**’nin çoğulu **عَوْرات**’tır. Şair([32]) dedi:
في جَميعٍ حافِظي عَوْراتهِمْ  *** لا يهُمُّمون بإدعاقِ الشَّلَلْ([33])
**الإدعاق**: hızlanmadır. **الشَّلَل**: kovmadır. Ve avret olan yer hakkında denir: **قد أَعْوَرَ يُعْوِر إعوارًا**. **الخليل** dedi: eğer **أعار يُعير إعارةً** desen, kıyasta câiz olur; yani avret sahibi oldu. Ve denir: **أعورَ البيتُ**; onda bir **عَورةٌ** oldu. **الخليل** dedi: denir: **عَوِرَ يَعْوَرُ عَوَراً**. Şu hâlde **عورةٌ**, Allah Teâlâ’nın sözünde: ﴿إنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ﴾ [الأحزاب 13]; **الخليل** dedi: sayıya, müzekkerliğe ve müennesliğe göre çıkan bir sıfattır; ve **عورةٌ** cem‘ ve tekil, müenneslik ve müzekkerlikte tek bir hâl üzere meczumdur; senin “**رجلٌ صوم** ve **امرأة صوم**; ve **رجالٌ صَوم** ve **نساءٌ صوم**” demen gibi. “**العَوَر** hakkı terk etmektir” sözlerine ve onların **العجّاج**’ın sözünü okutmaları:
قد جبَرَ الدِّينَ الإلهُ فجبَرْ  *** وعَوّرَ الرّحمنُ مَنْ ولّى العَوَرْ([34])
gelince; kıyas, hakkı terk etmekten zikredilen lafzı gerektirmez; ancak **العجّاج**, gözün **العَوَر**’ını kastetti; onu, haktan kör olup ona hidayet bulamayan kimseye misal yapar.
Arapların sözüne gelince: falanın maldan bir **عائرةَ عينٍ**’i vardır; çokluğu kastederler; mânası, zikrettiğimiz mânadır: sanki göz, çok mala bakarken şaşırır da sanki o bir **عَوْرة** olur. Ve derler: **عوَّرْتُ عينَ الركِيَّة**; onu bastırdığın zaman, ta ki su çekilsin. Ve **المكانُ المُعْوِر**: içinde kesilmekten korkulan yerdir.
(عوز) **العين** ve **الواو** ve **الزاء** tek bir kelimedir; kötü hâle delâlet eder. Ondan **العَوَز**: insanın muhtaç olduğu şeyin ona eksik gelmesidir; onu ister de ona imkân bulamaz.
Denir: **عازَني**([35]) . Ve **أعْوَز الرّجُل**: hâli kötüleşti. Babdandır **المِعْوَز**; çoğulu **مَعَاوِز**; bunlar, sahibinin yoksulluğuna delâlet eden eski elbiseler ve paçavralardır. **الشّماخ** dedi:
إذا سقط الأنداء صِينَتْ وأُشْعِرَتْ  *** حَبِيراً ولم تُدْرَجْ عليها المَعَاوِزُ([36])
**العزّة**([37])’ye gelince …
(*عوس) **العين** ve **الواو** ve **السين** bir kelimedir; dil ehli onu zikretmiştir; kıyası sahih bir kıyastır, uzak. Dediler: **العَوَاساء**: böceklerden hamile olan. Ve şu beyti okudular:
* بِكراً عَوساءَ تَفَاسَى مُقْرِبا([38]) *
Yani yükünü bırakmaya yaklaştı. Ve derler: **العَوَسانُ** ve **العَوْس**: geceleyin dolaşmadır. Ve ayrıca derler: **الأعوس**: cilâcı. Ve **الأعوس**: şeyi çok vasfeden. Bütün bunlar, kalbin sıhhatine neredeyse sükûn bulamadığı şeylerdendir.
(عوص) **العين** ve **الواو** ve **الصاد** bir asılcık olup şeyde imkânın azlığına delâlet eder. Denir: **اعتاصَ الشيءُ**; mümkün olmadığı zaman. Ve **العَوَص**: **الأعوص** ve **العَويص**’in masdarıdır. Ondandır: **كلامٌ عويص** ve **كلمةٌ عَوصاء**. Ve [dedi]:
* أيُّها السَّائلُ عن عوصائها *
Ve denir: **أعْوَص في المنطق** ve **أعْوَص بالخَصْم**([39]) ; ona, anlamadığı şeyle konuştuğu zaman. **لبيد** dedi:
فلقد أَعْوِصُ بالخَصْم وقد *** أملا الجَفْنَة من شحم القُلَلْ([40])
Babdandır: **اعتاصت الناقة**; aygır onu aştığı hâlde, [bir([41])] illet olmaksızın gebe kalmadığı zaman.
(عوض) **العين** ve **الواو** ve **الضاد** iki sahih kelimedir; birisi şeyin bedeline delâlet eder, diğeri zamana.
Birincisi: **العِوَض**; fiili ondan **العَوْض**. **الخليل** dedi: **عاضَ يَعُوضُ عَوْضاً وعِياضاً**; isim **العِوَض**; kullanılan ise **التَّعويض**([42])’dir. Dersin: **عوّضتُه من هِبَته خيراً**; ona bağışından daha hayırlısını bedel verdim. Ve **اعتاضَنِي فلانٌ**; bedel ve bağış talep ederek geldiği zaman. Ve **استعاضني**; senden bedeli istediği zaman. **رؤبة** dedi:
نعم الفتى ومَرْغَبُ المعتاضِ  *** والله يجزي القَرْض بالإقراضِ([43])
Ve dersin: falana verdiğimden **اعتضت** ve **عُضْت**; bir **عِوَض** elde ettim. Ve [dedi]:
يا ليلَ أسْقاكِ البُرَيْقُ الوامِضُ  *** هل لكِ والعارضُ منك عائضُ
* في مائةٍ يُسْئرُ منها القابضُ([44]) *
Mânası: onu yüz deve üzerine istedi; sonra ona dedi: ben seni alıyorum; şu hâlde ben **عائض**’ım; **قد عُضْت**; yani fazlalık benimdir ve bedel, seni almamladır.
Diğer kelime: onların sözü **عَوْضُ**. Onda ihtilâf edildi: bir kavim dedi ki o, yemin kelimesidir. **الخليل**’den nakledildi ki dedi: o, dehr ve zamandır. Adam, arkadaşına der: **عَوْضُ لا يكون ذلك**; yani asla. Sonra **الخليل** dedi: eğer **عَوْضُ** zamanın ismi olsaydı tenvinle cereyan ederdi([45]); fakat o, yemin kastedilen bir harftir; tıpkı **أجَلْ** ve **نَعَمْ** ve benzerleri, temekkün bulmadıkları zaman i‘rab dışına taşınmaları gibi. **الأعشى** dedi:
رَضِيعَيْ لِبَانٍ ثديَ أمٍّ تقاسما  *** بأسحَمَ داجٍ عَوْضُ لا نتفرَّقُ([46])
Allah daha iyi bilir([47])

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- العوذ: الالتجاء إلى الغير والتعلق به. يقال: عاذ فلان بفلان، ومنه قوله تعالى: ﴿أعوذ بالله أن أكون من الجاهلين﴾ [البقرة/67]، ﴿وإني عذت بربي وربكم أن ترجمون﴾ [الدخان/20]، ﴿قل أعوذ برب﴾ [الفلق/1]، ﴿إني أعوذ بالرحمن﴾ [مريم/18]. وأعذته بالله أعيذه. قال: ﴿إني أعيذها بك﴾ [آل عمران /36]، وقوله: ﴿معاذ الله﴾ [يوسف/79]، أي: نلتجئ إليه ونستنصر به أن نفعل ذلك، فإن ذلك سوء نتحاشى من تعاطيه. والعوذة: ما يعاذ به من الشيء، ومنه قيل: للتميمة والرقية: عوذة، وعوذه: إذا وقاه، وكل أنثى وضعت فهي عائذ إلى سبعة أيام.

##### Türkçe

- **العوذ**: başkasına sığınma ve ona tutunma. Denir ki: falan kimse falan kimseye sığındı; ve ondan (olarak) Yüce Allah’ın sözü: ﴿أعوذ بالله أن أكون من الجاهلين﴾ [البقرة/67], ﴿وإني عذت بربي وربكم أن ترجمون﴾ [الدخان/20], ﴿قل أعوذ برب﴾ [الفلق/1], ﴿إني أعوذ بالرحمن﴾ [مريم/18]. Ve onu Allah ile korumaya aldım; onu korumaya alırım. Dedi: ﴿إني أعيذها بك﴾ [آل عمران /36], ve O’nun sözü: ﴿معاذ الله﴾ [يوسف/79], yani: bunu yapmaktan O’na sığınırız ve O’nunla yardım isteriz; çünkü bu, ona girişmekten sakındığımız bir kötülüktür. Ve **العوذة**: şeyden kendisiyle sığınılan şey; ve ondan dolayı: muska ve rukye için **عوذة** denildi. Ve **عوذه**: onu koruduğu zaman. Ve her dişi (canlı) doğurduğunda, yedi güne kadar **عائذ**dir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع و ذ
أعيذك بالله أن تفعل كذا‏.‏
ويقال للمستعيذ بالله‏:‏ لقد عذت بمعاذ ومعاذ الله وعياذ الله والله مستعاذي ومستلاذي واللهم عائذاً بك من كل سوء وعوذٌ بالله منك‏.‏
قال‏:‏ عوذ بربي منكم وحجر وتعلق عوذةً ومعاذةً وهي التميمة‏.‏
وتعاوذ القوم‏:‏ تواكلوا أو عاذ بعضهم ببعض‏.‏
ومن المستعار‏:‏ أطيب اللحم عوّذه أي ما عاذ منه بالعظم‏.‏
وارعوا بهمكم عوّذ هذا الشجر ومعوّذه وهو ما عاذ به من الرّعي واستتر تحته‏.‏
قال كثيّر‏:‏ إذا خرجت من بيتها راق عينها معوّذها وأعجبتها العقائق يصف بدويةً وأنها معجبة بمكانها المحتفّ به النبات والماء وأراد بالعقائق‏:‏ الغدران‏.‏

##### Türkçe

ع و ذ
Seni Allah ile şundan men ederim: şöyle şöyle yapmandan.

Ve Allah’a sığınan kimseye denir ki: “Gerçekten **بمعاذ** ile sığındın; ve **معاذ الله** ve **عياذ الله**; ve Allah benim sığınılanım ve iltica edileni(m)dir; ve Allah’ım, her kötülükten Sana sığınan olarak; ve senden Allah’a sığınma.”

Dedi ki: “Rabbime sizden sığınırım”; ve **حجر**; ve **عوذةً** ve **معاذةً** olarak (bir şeye) tutundu; o da **التميمة**’dir.

Ve kavim **تعاوذ** etti: birbirlerine dayanıp güven(erek iş gör)düler; yahut bazısı bazısına sığındı.

Ve ödünç alınmış (kullanım)dan: etin en hoşı **عوّذه**’dir; yani ondan kemikle sığınılan (kısım)dır.

Ve himmetinizle (şunu) gözetin: bu ağacı **عوّذ** edin ve onun **معوّذه**’si; o, otlamadan onunla sığınılan ve onun altında gizlenilen şeydir.

Kesîr dedi ki: “Evinden çıktığında, gözünü gözeten onun **معوّذها**’sıdır; ve **العقائق** ona hoş geldi”; bir bedevî kadını vasfeder; ve onun, bitki ve su ile çevrelenmiş yerinden hoşlanan olduğunu; ve **العقائق** ile murad etti: **الغدران**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

عاذ به يَعُوذُ عَوْذاً وعِياذاً ومَعاذاً: لاذ فيه ولجأَ إِليه واعتصم. ومعاذَ اللهِ أَي عياذاً بالله. قال الله عز وجل: مَعَاذَ الله أَن نأْخذ إِلا مَن وجدَنا متاعنا عنده؛ أَي نعوذ بالله معذاً أَن نأْخذ غير الجاني بجنايته، نصبه على المصدر الذي أُريدَ به الفعل. وروي عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه تزوّج امرأَة من العرب فلما أُدْخِلَتْ عليه قالت: أَعوذ بالله منك، فقال: لقد عُذْتِ بمعاذ فالحقي بأَهلك. والمَعَاذ في هذا الحديث: الذي عَاذبه. والمَعَاذ: المصدر والمكان والزمان أَي قد لجأْت إِلى ملجإٍ ولُذْتِ بِمَلاذ. والله عز وجل معاذ من عاذ به وملجأُ من لجأَ إِليه. وقولهم: معاذ الله أَي أَعوذ بالله معاذاً، بجعله بدلاً من اللفظ بالفعل لأَنه مصدر وإِن كان غير مستعمل مثل سبحان. ويقال أَيضاً: مَعَاذَة الله ومَعَاذَ وجه الله ومَعَاذَة وجه الله، وهو مثل المَعْنَى والمَعْناة والمَأْتى والمَأْتاة. وأَعَذْتُ غيري به وعَوَّذْتُه به بمعنى.قال سيبويه: وقالوا: عائذاً بالله من شرها فوضعوا الاسم موضع المصدر؛ قال عبد الله السهمي:
أَلحقْ عذابَك بالقوم الذين طَغَوْا،
وعائذاً بك أَن يَغْلُوا فيُطْغُوني
قال الأَزهري: يقال: اللهم عائذاً بك من كل سوء أَي أَعوذ بك عائذاً. وفي الحديث: عائذ بالله من النار أَي عائذ ومتعوّذ كما يقال مستخجير بالله، فجعل الفاعل موضع المفعول، كقولهم سِرٌّ كاتِمٌ وماءٌ دافق؛ ومن رواه عائذاً، بالنصب، جعل الفاعل موضع المصدر وهو العِياذُ.
وطَيْرٌ عِياذٌ وعُوَّذ: عائذة بجبل وغيره مما يمنعها؛ قال بخدج يهجو أَبا نخيلة:
لاقى النُّخَيْلاتُ حِناذاً مِحْنَذا،
شَرًّا وشَلاًّ للأَعادِي مِشْقَذَا
(* قوله «شرّاً وشلاً إلخ» الذي تقدم: مني وشلاً، ولعله روي بهما). وقافِياتٍ عارِماتٍ شُمَّذَا
كالطَّيْر يَنْجُونَ عِياذاً عُوَّذا
كرر مبالغة فقال عِيذاً عُوَّذاً، وقد يكون عياذاً عنا مصدراً، وتعوّذ بالله واستعاذ فأَعاذه وعوّذه، وعَوْذٌ بالله منك أَي أَعوذ بالله منك؛ قال:
قالت، وفيها حَيْذَة وذُعْرُ:
عَوْذٌ بربي مِنكُمُ وحَجْرُ
قال: وتقول العرب للشيء ينكرونه والأَمر يهابونه: حُجْراً أَي دفعاً، وهو استعاذة من الأَمر. وما تركت فلاناً إلا عَوَذاً منه، بالتحريك، وعَوَاذاً منه أَي كراهة. ويقال: أُفْلِتَ فلانٌ مِن فُلانٍ عَوَذاً إِذا خوَّفه ولم يضربه أَو ضربه وهو يريد قتله فلم يقتله. وقال الليث: يقال فلان عَوَذٌ لك أَي ملجأٌ. وفي الحديث: إِنما قالها تَعَوُّذاً أَي إِنما أَقرَّ بالشهادة لاجئاً إِليها ومعتصماً بها ليدفع عنه القتل وليس بمخلص في إِسلامه. وفي حديث حذيفة: تُعْرَضُ الفتنُ على القلوب عَرْضَ الحصير عُوداً عُوداً، بالدال اليابسة، وقد تقدّم؛ قال ابن الأَثير: وروي بالذال المعجمة، كأَنه استعاذ من الفتن. وفي التنزيل: فإِذا قرأْت القرآن فاستعذ بالله من الشيطان الرجيم؛ معناه إِذا أَردت قراءة القرآن فقل: أَعوذ بالله من الشيطان الرجيم ووسوسته.
والعُوذةُ والمَعَاذَةُ والتَّعْوِيذُ: الرُّقية يُرْقى بها الإِنسان من فزع أَو جنون لأَنه يعاذ بها.
وقد عَوَّذَه؛ يقال: عَوَّذْت فلاناً بالله وأَسمائه وبالمُعَوِّذتين إِذا قلت أُعيذك بالله وأَسْمائه من كل ذي شر وكل داء وحاسد وحَيْنٍ. وروي عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه كان يعوِّذ نفسه بالمعوِّذتين بعدما طُبَّ. وكان يُعَوِّذُ ابني ابنته البَتُول، عليهم السلام، بهما. والمعوِّذتان، بكسر الواو: سورة الفلق وتاليتها لأَن مبدأَ كل واحدة منهما قل أَعوذ. وأَما التعاويذ التي تُكتب وتعلق على الإِنسان من العين فقد نهى عن تعليقها، وهي تسمى المَعًّاذات أَيضاً، يُعَوَّذ بها من علقت عليه من العين والفزع والجنون، وهي العُوذُ واحدتها عُوذَةٌ. والعُوَّذُ: ما عِيذ به من شجر أَو غيره. والعُوَّذُ من الكلإِ: ما لم يرتفع إِلى الأَغصان ومنعه الشجر من أَن يرعى، من ذلك، وقيل: هي أَشياء تكون في غلظ لا ينالها المالُ؛ قال الكميت:
خَلِيلايَ خُلْصَانيَّ، لم يُبْق حُبُّها
من القلبِ إِلاَّ عُوَّذاً سَيَنالها
والعُوَّذ والمُعوَّذُ من الشجر: ما نبت في أَصل هدفٍ أَو شجرة أَو حَجَرٍ يستره لأَنه كأَنه يُعَوّذُ بها؛ قال كثير بن عبد الرحمن الخزاعي يصف امرأَة:
إِذا خَرَجَتْ مَن بيتها، راقَ عَيْنَها
مُعَوَّذُهُ، وأَعْجَبَتْها العَقائِقُ
يعني هذه المرأة إِذا خَرَجَت من بيتها راقها مُعَوَّذُ النَّبت حوالي بيتها، وقيل: المعَوِّذ، بالكسر، كل نبت في أَصل شجرة أَو حجر أَو شيء يعُوذّ به.
وقال أَبو حنيفة: العَوَذُ السفير من الورق وإِنما قيل له عَوَذٌ لأَنه يعتصم بكل هذف ويلجأُ إِليه ويعوذ به. قال الأَزهري: والعَوَذُ ما دار به الشيء الذي يضربه الريح، فهو يدور بالعَوَذِ من حَجَر أَو أَرومة. وتَعَاوَذَ القومُ في الحرب إِذا تواكلوا وعاذ بعضهم ببعض. ومُعَوَّذُ الفرس: موضع القلادة، ودائرة المُعَوَّذِ تستحب. قال أَبو عبيد: من دوائر الخيل المُعَوَّذُ وهي التي تكون في موضع القلادة يستحبونها.وفلان عَوْذٌ لبَني فلان أَي ملجأٌ لهم يعوذون به. وقال الله عز وجل: وانه كان رجال من الإِنس يعوذون برجال من الجن؛ قيل: إن أَهل الجاهلية كانوا إِذا نزلت رفقة منهم في واد قالت: نعوذ بعزيز هذا الوادي من مَرَدَة الجن وسفهائهم أَي نلوذُ به وتستجير.
والعُوَّذُ من اللحم: ما عاذ بالعظم ولزمه. قال ثعلب: قلت لأَعرابي: ما طعم الخبز؟ قال: أُدْمُه. قال قلت: ما أَطيب اللحم؟ قال: عُوَّذُه، وناقة عائذ: عاذ بها ولدها، قال بمعنى مفعول؛ وقيل: هو على النسب. والعائذ: كل أُنثى إِذا وضعت مدة سبعة أيام لأَنّ ولدها يعوذ بها، والجمع عُوذٌ بمنزلة النفساء من النساء، وهي من الشاء رُبّى، وجمعها رِباب، وهي من ذوات الحافز فَرِيش. وقد عاذت عياذاً وأَعاذت، وهي مُعِيذٌ، وأَعوذت. والعائذ من الإِبل: الحديثة النتاج إِلى خمس عشرة أَو نحوها، من ذلك أَيضاً. وعاذت بولدها: أَقامت معه وحَدِبَتْ عليه ما دام صغيراً، كأَنه يريد عاذبها ولدها فقلب؛ واستعار الراعي أَحذ هذه الأَشياء للوحش فقال: لها بحَقِيلٍ فالنُّمَيرة منزلٌ،
ترى الوحشَ عُوذاتٍ به ومَتَالِيَا
كسَّر عائذاً على عوذ ثم جمعه بالأَلف والتاء؛ وقول مليح الهذلي: وعاجَ لها جاراتُها العِيسَ، فارْعَوَتْ
عليها اعوجاجَ المُعْوِذاتَ المَطَافِل
قال السكري: المعوذات التي معها أَولادها. قال الأَزهري: الناقة إِذا وضعت ولدها فهي عائذ أَياماً. ووقَّت بعضهم سبعة أَيام، وقيل: سميت الناقة عائذاً لأَنّ ولدها يعوذ بها، فهي فاعل بمعنى مفعول، وقال: إِنما قيل لها عائذ لأَنها ذات عَوْذٍ أَي عاذ بها ولدها عَوْذاً. ومثله قوله تعالى: خلق من ماء دافق أَي ذي دفق. والعُوذُ: الحديثات النتاج من الظباء والإِبل والخيل، واحدتها عائذ مثل حائل وحول. ويجمع أَيضاً على عُوذان مثل راع ورُعيان وحائر وحُوران. ويقال: هي عائذ ببَّنةُ العؤُوذ إِذا ولدت عشرة أَيام أَو خمسة عشر ثم هي مُطْفِلٌ بعدُ. يقال: هي في عياذها أَي بحِدْثان نتاجها. وفي حديث الحديبية: ومعهم العُوذُ المَطافيل؛ يريد النساء والصبيان. والعُوذُ في الأَصل: جمع عائذ من هذا الذي تقدم. وفي حديث عليّ، رضوان الله عليه: فأَقبلتم إِليّ إِقبالَ العُوذ المَطافل. وعَوَذ الناس: رُذالهم؛ عن ابن الأَعرابي. وبنو عَيِّذ الله: حيّ، وقيل: حيُّ من اليمن. قال الجوهري: عيِّذ الله، بكسر الياء مشددة، اسم قبيلة. يقال: هو من بني عيذ الله، ولا يقال عائذ الله. ويقال للجوديّ أَيضاً: عَيِّذ. وعائذة: أَبو حي من ضبة، وهو عائذة بن مالك بن ضبة؛ قال الشاعر: متى تسأَل الضَّبِّيَّ عن شرّ قومه،
يَقُلْ لك: إِن العائذيَّ لئيم
وبنو عَوْذَةَ: من الأَسْد. وبنو عَوْذَى، مقصور: بطن؛ قال الشاعر: ساقَ الرُّفَيْداتِ من عَوْذى ومن عَمَم،
والسَّبْيَ مِن رَهْط رِبْعِيٍّ وحَجَّار
وعائذ الله: حي من اليمن. وعُوَيْذَة: اسم امرأَة؛ عن ابن الأَعرابي، وأَنشد:
فإِني وهِجْراني عُوَيْذَةَ، بعدما
تَشَعَّبَ أَهواءُ الفؤادِ الشواعِبُ
وعاد: قرية معروفة، وقيل: ماء بنجران؛ قال ابن أَحمر:
عارضتُهم بسؤال: هل لكن خَبَرٌ؟
مَن حَجَّ من أَهل عاذٍ، إِنَّ لي أَرَبا؟
والعاذ: موضع. قال أَبو المورّق:
تركتُ العاذَ مَقْليّاً ذميماً
إِلى سَرَفٍ، وأَجْدَدْتُ الذهابا

##### Türkçe

**عاذ به** **يَعُوذُ** **عَوْذاً** ve **عِياذاً** ve **مَعاذاً**: onda sığındı ve ona iltica etti ve tutundu. Ve **معاذَ اللهِ** yani Allah ile **عياذاً** (Allah’a sığınma). Aziz ve celil Allah dedi: **مَعَاذَ الله أَن نأْخذ إِلا مَن وجدَنا متاعنا عنده**; yani, “Allah’a sığınırız, **معذاً** (sığınma olarak), suçludan başkası(nı) onun suçu sebebiyle almaktan”; onu, fiilin kastedildiği masdar üzerine nasbetti. Ve Peygamber’den, sallallahu aleyhi ve sellem, rivayet edildi ki: Araplardan bir kadınla evlendi; kendisine girdirildiğinde dedi ki: “Senden Allah’a sığınırım”; o da dedi ki: “Gerçekten bir **معاذ** ile sığındın; öyleyse ailene katıl.” Ve bu hadiste **المَعَاذ**: onunla sığınılan şeydir. Ve **المَعَاذ**: masdar ve mekân ve zaman; yani “bir sığınak(ka) iltica ettin ve bir melâza sığındın.” Ve aziz ve celil Allah, kendisiyle sığınanın **معاذ**’ıdır ve kendisine iltica edenin sığınağıdır. Ve onların sözü: **معاذ الله** yani “Allah’a sığınırım, **معاذاً**”; onu, masdar olduğu hâlde (tesbih gibi) kullanılmayan olsa bile, fiille lafzın yerine bedel kılmakla. Ve ayrıca denir: **مَعَاذَة الله** ve **مَعَاذَ وجه الله** ve **مَعَاذَة وجه الله**; ve o, **المَعْنَى** ve **المَعْناة** ve **المَأْتى** ve **المَأْتاة** gibidir. Ve **أَعَذْتُ** başkasını onunla ve **عَوَّذْتُه** onunla, anlamca.

Sîbeveyh dedi: Ve dediler: “**عائذاً بالله** من شرها”; böylece ismi masdarın yerine koydular; Abdullah es-Sehmî dedi:
أَلحقْ عذابَك بالقوم الذين طَغَوْا،
وعائذاً بك أَن يَغْلُوا فيُطْغُوني

Ezherî dedi: “Allah’ım, **عائذاً** بك من كل سوء” denir; yani “Sana sığınırım, **عائذاً**.” Ve hadiste: “**عائذ بالله** من النار”; yani **عائذ** ve **متعَوّذ**; “Allah ile sığınan” denildiği gibi; böylece fâili mef‘ûlün yerine kıldı; onların sözü gibi: “**سِرٌّ كاتِمٌ**” ve “**ماءٌ دافق**”. Ve onu **عائذاً** diye, nasb ile rivayet eden, fâili masdarın yerine kıldı; o da **العِياذُ**dur.

Ve **طَيْرٌ عِياذٌ** ve **عُوَّذ**: dağ ile ve onu engelleyen başka şeylerle sığınan (kuşlar); Bahdac, Ebû Nuhayla’yı hicvederek dedi:
لاقى النُّخَيْلاتُ حِناذاً مِحْنَذا،
شَرًّا وشَلاًّ للأَعادِي مِشْقَذَا
(* “شرّاً وشلاً إلخ” sözü, daha önce geçen: “مني وشلاً”dır; ve belki ikisiyle rivayet edilmiştir).
وقافِياتٍ عارِماتٍ شُمَّذَا
كالطَّيْر يَنْجُونَ عِياذاً عُوَّذا

Mübalağa için tekrar etti; böylece **عِيذاً عُوَّذاً** dedi. Ve **عياذاً** “bizden” masdar olabilir. Ve Allah ile **تعوّذ** etti ve **استعاذ** etti; böylece o, onu **أَعاذه** ve **عوّذه**. Ve “**عَوْذٌ بالله منك**” yani “Senden Allah’a sığınırım”; dedi ki:
قالت، وفيها حَيْذَة وذُعْرُ:
عَوْذٌ بربي مِنكُمُ وحَجْرُ

Dedi: Araplar, inkâr ettikleri şeye ve korktukları işe “**حُجْراً**” derler; yani “defetme”; ve o, işten sığınmadır. Ve “Falancayı ondan ancak **عَوَذاً** (hareke ile) bıraktım” ve “ondan **عَوَاذاً**” yani “kerih görme sebebiyle.” Ve denir: “Falanca, falancadan **عَوَذاً** kurtuldu” — onu korkuttu da vurmadı; yahut onu vurdu, onu öldürmek istiyordu da öldürmedi. Leys dedi: “Falanca senin için **عَوَذٌ**” denir; yani “sığınak.” Ve hadiste: “Bunu ancak **تَعَوُّذاً** söyledi”; yani “şehadeti, öldürülmeyi kendinden defetmek için ona sığınarak ve ona tutunarak ikrar etti; İslâmında ihlâslı değildir.” Ve Huzeyfe hadisi: “Fitneler kalplere, hasırın arzı gibi, **عُوداً عُوداً** arz olunur”; kuru **الدال** ile; ve daha önce geçti. İbnü’l-Esîr dedi: **الذال** mu‘ceme ile rivayet edildi; sanki fitnelerden sığınmış gibi. Ve tenzilde: **فإِذا قرأْت القرآن فاستعذ بالله من الشيطان الرجيم**; manası: Kur’ân okumayı istediğinde “Şeytan-ı racîmden ve onun vesvesesinden Allah’a sığınırım” de.

Ve **العُوذةُ** ve **المَعَاذَةُ** ve **التَّعْوِيذُ**: insanın korkudan yahut delilikten onunla rukye yapıldığı rukyedir; çünkü onunla sığınılır.

Ve onu **عَوَّذَه**; denir: “Falancayı Allah ile ve O’nun isimleriyle ve **بالمُعَوِّذتين** ile **عَوَّذْتُ**” — “Seni Allah ile ve O’nun isimleriyle her şer sahibinden, her hastalıktan, hasetten ve helâkten korurum” dediğinde. Peygamber’den, sallallahu aleyhi ve sellem, rivayet edildi ki: **بالمعوِّذتين** ile, kendisine sihir yapıldıktan sonra, kendisini korurdu. Ve kızı **البَتُول**’ün iki oğlunu, عليهم السلام, onlarla korurdu.

Ve **المعوِّذتان**, **الواو**’un kesriyle: **سورة الفلق** ve onu takip eden sûre; çünkü her birinin başlangıcı “**قل أَعوذ**”dur. Gözden dolayı insana yazılıp asılan **التعاويذ**e gelince: onları asmayı yasakladı; ve onlara ayrıca **المَعًّاذات** denir; asılana gözden, korkudan ve delilikten onunla sığınılır. Ve onlar **العُوذُ**dur; tekili **عُوذَةٌ**. Ve **العُوَّذُ**: ağaçtan yahut başkasından, onunla sığınılan şeydir. Ve otlardan **العُوَّذُ**: dallara yükselmeyen ve ağacın, ondan otlanmayı engellediği şeydir; bundan (da)dır. Ve denildi: kalınlık içinde olan, hayvanın erişemediği şeylerdir; Kümeyt dedi:
خَلِيلايَ خُلْصَانيَّ، لم يُبْق حُبُّها
من القلبِ إِلاَّ عُوَّذاً سَيَنالها

Ve ağaçtan **العُوَّذ** ve **المُعوَّذُ**: bir hedefin yahut bir ağacın yahut bir taşın dibinde biten, onu örten şeydir; çünkü sanki onunla korunuyor gibidir. Kesîr b. Abdurrahman el-Huzâî, bir kadını vasfederek dedi:
إِذا خَرَجَتْ مَن بيتها، راقَ عَيْنَها
مُعَوَّذُهُ، وأَعْجَبَتْها العَقائِقُ

Yani: Bu kadın evinden çıktığında, evinin çevresindeki bitkinin **مُعَوَّذُ**u onu hoşlandırırdı. Ve denildi: **المعَوِّذ** (kesre ile), bir ağacın yahut bir taşın yahut kendisiyle sığınılan bir şeyin dibindeki her bitkidir.

Ebû Hanîfe dedi: **العَوَذُ** yaprağın elçisidir (sürgünüdür); ona ancak **عَوَذٌ** denildi; çünkü her hedefe tutunur ve ona iltica eder ve onunla sığınır. Ezherî dedi: **العَوَذُ**, rüzgârın vurduğu şeyin etrafında döndüğü şeydir; böylece o, bir taş yahut bir kök kütüğü olan **العَوَذِ** ile döner.

Ve **تَعَاوَذَ** kavim savaşta, birbirlerine dayanıp (işi birbirine bırakıp) birbirlerinin bir kısmı bir kısmıyla sığındığında.

Ve **مُعَوَّذُ الفرس**: gerdanlık yeri; ve **دائرة المُعَوَّذِ** müstehabdır. Ebû Ubeyd dedi: Atların dairelerinden **المُعَوَّذُ** vardır; o, gerdanlık yerinde olan(daire)dir; onu severler. Ve “Falanca, falancaoğulları için **عَوْذٌ**dur” yani “onlar için sığınaktır; onunla sığınırlar.” Aziz ve celil Allah dedi: **وانه كان رجال من الإِنس يعوذون برجال من الجن**; denildi: Câhiliye ehli, onlardan bir topluluk bir vadiye indiğinde derdi ki: “Bu vadinin aziziyle, cinlerin azgınlarından ve sefihlerinden sığınırız”; yani onunla sığınırız ve ondan himaye isteriz.

Ve etten **العُوَّذُ**: kemiğe sığınan ve ona yapışan şeydir. Sa‘leb dedi: Bir bedevîye dedim: “Ekmeğin katığı nedir?” dedi: “Katığıdır.” Dedim: “Etin en lezzetlisi hangisidir?” dedi: “Onun **عُوَّذُ**u.” Ve **ناقة عائذ**: yavrusu onunla sığındı; “mef‘ûl manasında” dedi; ve denildi: nisbet üzerinedir. Ve **العائذ**: her dişi; yedi gün müddetle doğurduğunda; çünkü yavrusu onunla sığınır. Çoğulu **عُوذٌ**; kadınlardan lohusa menzilesindedir. Ve o, koyundan **رُبّى**dır; çoğulu **رِباب**; ve o, mahmuzlular(dan) **فَرِيش**tir. Ve gerçekten **عاذت** **عياذاً** ve **أَعاذت**; ve o **مُعِيذٌ**dür; ve **أَعوذت**.

Ve develerden **العائذ**: yeni doğurmuş olan, on beşe yahut ona yakın olana kadar; bundan da (dır). Ve “Yavrusu ile **عاذت**”: onunla kaldı ve o küçük kaldıkça ona şefkat gösterdi; sanki “yavrusu onunla sığındı” demek ister; sonra ters çevirdi. Ve Râ‘î, bu şeylerin en keskinini vahşî hayvan için ödünç aldı; dedi ki:
لها بحَقِيلٍ فالنُّمَيرة منزلٌ،
ترى الوحشَ عُوذاتٍ به ومَتَالِيَا

**عائذاً**yı **عُوذ** üzerine kırdı, sonra onu **الألف والتاء** ile cem‘ etti. Ve Muleyh el-Huzelî’nin sözü:
وعاجَ لها جاراتُها العِيسَ، فارْعَوَتْ
عليها اعوجاجَ المُعْوِذاتَ المَطَافِل

Sükkerî dedi: **المعوذات**: yanında yavruları olanlardır. Ezherî dedi: Deve, yavrusunu doğurduğunda birkaç gün **عائذ**dir. Bazıları yedi gün diye vakitlendirdi; ve denildi: Deveye **عائذاً** denildi; çünkü yavrusu onunla sığınır; böylece o, mef‘ûl manasında fâildir. Ve dedi: Ona ancak **عائذ** denildi; çünkü o, **ذات عَوْذٍ**dur; yani yavrusu onunla **عَوْذاً** sığındı. Bunun benzeri, yüce Allah’ın sözü: **خلق من ماء دافق**; yani “akıntı sahibi.” Ve **العُوذُ**: ceylanlardan, develerden ve atlardan yeni doğurmuş olanlar; tekili **عائذ**; **حائل** ve **حول** gibi. Ve ayrıca **عُوذان** üzerine cem‘ edilir; **راع** ve **رُعيان** ve **حائر** ve **حُوران** gibi. Ve denir: “O, **عائذ ببَّنةُ العؤُوذ**dur” — on gün yahut on beş doğurduğunda; sonra o, bundan sonra **مُطْفِلٌ**dür. Denir: “O, **عياذها** içindedir”; yani doğumunun yeniliğinde. Hudeybiye hadîsinde: “Onlarla birlikte **العُوذُ المَطافيل** vardı”; kadınları ve çocukları kasteder. Ve aslında **العُوذُ**: bu, daha önce geçen şeyden, **عائذ**in cem‘idir. Ali hadîsinde, رضوان الله عليه: “Bana, **العُوذ المَطافل**in gelişi gibi geldiniz.”

Ve **عَوَذ** insanlar: onların aşağı tabakası; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **بنو عَيِّذ الله**: bir kabile; ve denildi: Yemen’den bir kabile. Cevherî dedi: **عيِّذ الله**, şeddeli **الياء**’ın kesriyle, bir kabilenin adıdır. Denir: “O, **بني عيذ الله**dandır”; “**عائذ الله**” denmez. Ve **الجوديّ**e de “**عَيِّذ**” denir. Ve **عائذة**: Dabbe’den bir kabilenin babasıdır; o, Dabbe b. Mâlik b. Dabbe’nin oğlu **عائذة**’dir; şair dedi:
متى تسأَل الضَّبِّيَّ عن شرّ قومه،
يَقُلْ لك: إِن العائذيَّ لئيم

Ve **بنو عَوْذَةَ**: Esed’dendir. Ve **بنو عَوْذَى** (maksûr): bir kol; şair dedi:
ساقَ الرُّفَيْداتِ من عَوْذى ومن عَمَم،
والسَّبْيَ مِن رَهْط رِبْعِيٍّ وحَجَّار

Ve **عائذ الله**: Yemen’den bir kabile. Ve **عُوَيْذَة**: bir kadının adıdır; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve okudu:
فإِني وهِجْراني عُوَيْذَةَ، بعدما
تَشَعَّبَ أَهواءُ الفؤادِ الشواعِبُ

Ve **عاد**: bilinen bir köydür; ve denildi: Necran’da bir sudur; İbn Ahmer dedi:
عارضتُهم بسؤال: هل لكن خَبَرٌ؟
مَن حَجَّ من أَهل عاذٍ، إِنَّ لي أَرَبا؟

Ve **العاذ**: bir yerdir. Ebû’l-Muverrik dedi:
تركتُ العاذَ مَقْليّاً ذميماً
إِلى سَرَفٍ، وأَجْدَدْتُ الذهابا

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

العوذ، الالتجاء، كالعياذ بالكسر والمعاذ والمعاذة والتعوذ والاستعاذة عاذ به يعوذ: لاذ به ولجأ إليه واعتصم. وعذت بفلان واستعذت به، أي لجأت إليه. وفي الحديث  إنما قالها تعوذا  أي إنما أقر بالشهادة لاجئا إليها ومعتصما بها ليدفع عنه القتل، وليس بمخلص في إسلامه.

  العوذ بالضم: الحديثات النتاج من الظباء والإبل والخيل من كل أنثى، كالعوذان، وهما جمعا عائذ كحائل وحول، وراع ورعيان وحائر وحوران. وفي التهذيب: ناقة عائذ: عاذ بها ولدها، فاعل بمعنى مفعول، وقيل: هو على النسب. والعائذ: كل أنثى إذا وضعت مدة سبعة أيام، لأن ولدها يعوذ بها، والجمع عوذ، بمنزلة النفساء من النساء وهي من الشاء ربي وجمعها رباب، ومن ذوات الحوافر فريش. وقد عاذت عياذا وأعاذت وأعوذت، وهي معيذ ومعوذ، وعاذت بولدها: أقامت معه وحدبت عليه ما دام صغيرا، كأنه يريد، عاذ بها ولدها، فقلب. واستعار الراعي أحد هذه الأشياء للوحش فقال:
  لها بحقيل فالنمـيرة مـنـزل                      ترى الوحش عوذات بها ومتاليا كسر عائذا على عوذ، ثم جمعه بالألف والتاء، وقول الهذلي:
  وعاج لها جاراتها العيس فارعوتعليها اعوجاج المعوذات المطافل قال السكري: المعوذات: التي معها أولادها. قال الأزهري: الناقة إذا وضعت ولدها فهي عائذ أياما، ووقت بعضهم سبعة أيام. ويقال: هي عائذ بينة العؤوذ إذا ولدت عشرة أيام أو خمسة عشر، ثم هي مطفل بعد، يقال: هي في عياذها، أي بحدثان نتاجها، وفي حديث الحديبية  ومعهم العوذ المطافيل  يريد النساء والصبيان. وفي حديث علي رضي الله عنه  فأقبلتم إلى إقبال العوذ المطافيل  . العوذة، بالهاء: الرقية يرقى بها الإنسان من فزع أو جنون، لأنه يعاذ بها، وقد عوذه. قال شيخنا. وزعم بعض أرباب الاشتقاق أن أصلها هي الرقية بما فيه أعوذ، ثم عمت، ومال إليه السهيلي وجماعة. قلت. وهو كذلك، فقد قال مثل ذلك صاحب اللسان وصرح به غيره، يقال: عوذت فلانا بالله وبأسمائه وبالمعوذتين، إذا قلت أعيذك بالله وأسمائه من كل ذي شر وكل داء وحاسد وحين. وروى عن النبي صلى الله عليه وسلم  أنه كان يعوذ نفسه بالمعوذتين بعد ما طب.وكان يعوذ ابني ابنته البتول عليهم السلام بهما  كالمعاذة والتعويذ، والجمع العوذ والمعاذات والتعاويذ.
 والعوذ، بالتحريك: الملجأ، قاله الليث، يقال: فلان عوذ لك، أي ملجأ، وفي بعض النسخ: اللجأ كالمعاذ والعياذ. وفي الحديث  لقد عذت بمعاذ، الحقي بأهلك  . والمعاذ المصدر والزمان والمكان، أي قد لجأت إلى ملجإ ولذت بملاذ. والله عز وجل معاذ من عاذ به، وهو عياذي، أي ملجئي.
 العوذ، بالتحريك: الكراهة كالعواذ، كسحاب، يقال: ما تركت فلانا إلا عوذا منه، وعواذا منه، أي كراهة.
 العوذ: الساقط المتحات من الورق، قال أبو حنيفة: وإنما قيل له عوذ لأنه يعتصم بكل هدف ويلجأ إليه ويعوذ به. وقال الأزهري: والعوذ: ما دار به الشيء الذي يضربه الريح فهو يدور بالعوذ من حجر أو أرومة.
 عن ابن الأعرابي: العوذ رذال الناس وسفلتهم.
 يقال: أفلت فلان منه عوذا، إذا خوفه ولم يضربه، أو ضربه وهو يريد قتله فلم يقتله.

  من المجاز: أرعوا بهمكم عوذ هذا الشجر، عوذ كسكر: ما عاذ به من المرعى وامتد تحته. كذا في الأساس. وقال غيره: هو ما عيذ به من شجر وغيره، وقيل هو النبت في أصول الشوك أو الهدف أو حجر يستره، كأنه يعوذ بها، أو العوذ من الكلإ: ما لم يرتفع إلى الأغصان ومنعه الشجر من أن يرعى من ذلك، وقيل: هو أن يكون بالمكان الحزن لا تناله المال، قال الكميت:
  خليلي خلصاني لم يبق حبهامن القلب إلا عوذا سينالها كالمعوذ، وتكسر الواو قال كثير ابن عبد الرحمن الخزاعي يصف امرأة:
  إذا خرجت من بيتها راق عينها                      معوذه وأعجبتها الـعـقـائق يعني أن هذه امرأة إذا خرجت من بيتها رقها معوذ انبت حوالي بيتها. من المجاز: أطيب اللحم عوذه. قال الزمخشري: العوذ: ما عاذ بالعظم من اللحم، زاد الجوهري: ولزمه، ومثله قول الراغب، وقال أبو تمام:
  وما خير خلق لم تشبـه شـراسة                      وما طيب لحم لا يكون على عظم وقال ثعلب: قلت لأعرابي: ما طعم الخبر، قال أدمه. قال: قلت: ما أطيب اللحم؛ قال: عوذه.
 العوذ: طير لاذت بجبل أو غيره مما يمنعها، كالعياذ بالكسر، قال بخدج:
  كالطير ينجون عياذا عوذا كرر مبالغة، وقد يكون عياذا هنا مصدرا.
 قولهم: معاذ الله، أي أعوذ بالله معاذا، تجعله بدلا من اللفظ بالفعل، لأنه مصدر، وإن كان غير مستعمل، مثل سبحان. وقال الله عز وجل  معاذ الله أن نأخذ إلا من وجدنا متاعنا عنده  أي نعوذ بالله معاذا أن نأخذ غير الجاني بجنايته، وكذا معاذة وجه الله، ومعاذ وجه الله ومعاذة وجه الله وهو مثل المعنى والمعناة والمأتي والمأتاة، وقال شيخنا: وقد عدو معاذ الله من ألفاظ القسم، وقد بسطه الشيخ ابن مالك في مصنفاته.
 وبنو عائذة، وبنو عوذة، وبنو عوذى، بضمها كذا ضبطه عندنا في النسخ، والإطلاق يقتضي الفتح، وهو الصواب، وبطون، أما عائذة فبطنان، الأول عائذة قريش وهم بنو خزيمة بن لؤي، قال ابن الجواني النسابة: وأما خزيمة بن لؤي فإليه ينسب القوم الذين يزعمون أنه عائذة قريش وشيخ الشرف يدفعهم عن النسب. وعائذة هي ابنة الخمس بن قحافة من خثعم، وبها يعرفون، وهم بنو الحارث بن مالك بن عبيد بن خزيمة بن لؤي بن غالب، وعائذة هي أم الحارث هذا، ويقال الحارث بن مالك بن عوف بن حرب بن خزيمة، وهم بمالك خمس أفخاذ من عوف: بنو جذيمة وبنو عامر وبنو سلامة وبنو معاوية، أولاد عوف. وعائذة مع بني محلم بن ذهل ابن شيبان، باديتهم مع باديتهم، وحاضرتهم مع حاضرتهم يد واحدة. والثاني عائذة بن مالك بن بكر بن سعد بن ضبة بن أد بن طابخة بن الياس ابن مضر، وهم فخذ، قال الشاعر:
  متى تسأل الضبي عن شر قومه                      يقل لك إن الـعـائذي لـئيم ومنهم حمرة بن عمرو الضيي، عن أنس، وعنه شعبة وعون، وأما بنو عوذة فمن الأسد وبنو عوذى مقصور: بطن آخر، قال الشاعر:
  ساق الرقيدات من عوذي ومن عمموالسبي من رهط ربعي وحجار

  وعائذ الله: حي من اليمن، هكذا بالألف، عن ابن الكلبي، أو الصواب عيذ الله، كسيد، يقال: هو من بني عيذ الله، ولا يقال عائذ الله، كذا في الصحاح، وذكر أبو حاتم السجستاني في كتاب لحن العامة أنه عيذ الله، بتشديد الياء، قال: لكن إن نسبت إليه خففت فسكنت الياء، لئلا تجتمع ثلاث ياءات، انتهى، وقال السهيلي في الروض: لسعد العشيرة ابن لصلبه اسمه عيذ الله، وهي قبيلة من قبائل جنب بن مذحج. قلت: والذي قاله ابن الجواني النسابة في المقدمة ما نصه: والعقب من سعد العشيرة بن مذحج من زيد الله وعائذ الله وعيذ الله. ثم ساق إلى آخره، فعرف منه أن له أخا اسمه عائذ الله. وقوله من قبائل جنب بن مذحج محل نظر، وإنما هم بنو عيذ الله بن سعد بن مذحج، كما عرفه أولا. وذكر الدارقطني من ولده مالك بن شرف بن أسد بن عبد مناة بن عيذ الله، ومن قبله جاءت ولادة مذحج لرسول الله صلى الله عليه وسلم. وعويذة اسم امرأة، عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  فإني وهجراني عويذة بعدمـا                      تشعب أعواء الفؤاد الشواعب والعاذ: ع بسرف، قال أبو المورق:
  تركت العاذ مقليا ذمـيمـا                      إلى سرف واجددت الذهابا العاذة، بهاء: ع ببلاد هذيل أو كنانة، أو هو بالغين والدال، وقد تقدم في محله، وكذلك الاستشهاد بقول ساعدة بن جؤية الهذلي. وتعاوذوا في الحرب، إذا تواكلوا وعاذ بعضهم ببعض.
 والمعوذ، كمعظم: موضع القلادة من الفرس، ودائرة المعوذ تستحب، قال أبو عبيد: من دوائر الخيل المعوذ وهي التي تكون في موضع القلادة يستحبونها.
 المعوذ: ناقة لا تبرح في مكان واحد كأنه لضعفها أو كبر سنها والدال لغة. المعوذ: مرعى الإبل حول البيوت، ولا يخفى أنه تقدم في كلامه بعينه، وقدمنا الشاهد عليه من قول كثير الخزاعي، فذكره ثانيا تكرار.
 والمعوذتان: سورتان سورة الفلق وتاليتها، بكسر الواو، صرح به السيوطي في الإتقان، وجزم به، وصرح الشمس التتائي في شرح الرسالة أن الفتح خطأ، وإن ذهب إليه ابن علان في شرح الأذكار، وأن الكسر هو الصواب. لأن مبدأ كل واحدة منهما قل أعوذ، ويقال: عوذت فلانا بالله وأسمائه، وبالمعوذتين، إذا قلت أعيذك بالله وأسمائه من كل ذي شر، إلى آخره، قال شيخنا: وربما قيل المعوذات بالجمع، بإضافة الإخلاص لهما على جهة التغليب، لأنها مما يتحصن بها، لاشتمالها على صفة الله تعالى. وعوذ بالله منك، أي أعوذ بالله منك، قال:
  قالت وفيها حيدة وذعر                      عوذ بربي منكم وحجر قال الأزهري: وتقول العرب للشي ينكرونه والأمر يهابونه: حجرا، أي دفعا، وهو استعاذة من الأمر.

  وسموا عائذا وعائذة ومعاذا ومعاذة وعوذا وعياذا ومعوذا، والمسمى بمعاذ أحد وعشرون صحابيا، والمسمى بعائذ عشرة من الصحابة،وعائذ الله بن سعيد بن جندب له وفادة، ويقال، عابد الله، وعياذ بن عبد عمرو الأزدي له صحبة، وأهبان ابن عياذ مكلم الذئب، وعياذ بن عدوان جد عامر بن الظرب، وآخرون، ومعوذ بن عفراء، له صحبة وأبو إدريس الخولاني من كبار التابعين ولي قضاء دمشق ليزيد، واسمه عائذ الله بن عبد الله، ولد عام حنين، وكان من عباد أهل الشام وقرائهم، يروي عن شداد بن أوس وابن مسعود والمغيرة بن شعبة، مات سنة ثمانين. وعائذ بن نصيب الأسدي وعائذ أبو معاذ، وعائذ بن حبيب الكعبي، وعائذ الجعفي، وعائذ، الله المجاشعي، تابعيون. ومعاذة: ماءة لبني الأقيشر مرة. وسكة معاذ بنيسابور تنسب إلى معاذ بن مسلم،و النسبة إليها معاذي. وعيذون جد الإمام اللغوي أبي علي إسماعيل بن علي القالي صاحب الآمالي والزوائد، نسبة إلى قاليقلا من مدن أرمينية، قال أبو بكر الزبيدي، سألت أبا علي القالي عن نسبة فقال أنا إسماعيل بن القاسم ابن عيذون. والعوائذ من الكواكب الشآمية أربعة كواكب بتريع مختلف، في وسطها كوكب يسمى الربع ونص التكملة: في وسطها كواكب تسمى الربع.
 ومما يستدرك عليه: عوذ بن غالب بن قطيعة بن عبس وعوذ بن سود بن الحجر بن عمران بن عمرو بن مزيقياء، قبيلتان، من الأولى سعد بن سهم بن عوذ، وحبيب بن قرفة العوذي، ومن الثانية أبو عبد الله همام بن يحيى بن دينار الأزدي العذوي، مولاهم.
 وعيذون جد أبي الحسن علي بن عبد الجبار بن سلامة الهذلي اللغوي، ولد بتونس سنة 428 وتوفي سنة 519. والعيذيون في الصحابة والرواة كثيرون، نسبوا إلى عيذ الله المتقدم ذكره، وفي النسبة يخفف، وقال السمعاني، وفي بني ضبة عيذ الله، بتشديد الياء، ولم يذكر من نسب إليها، وذكره الماليني وتبعه الرشاطي فقال: مسلم بن إبراهيم العيذي بتشديد الياء، كاتب المصاحف، وقال سيبويه: وقالوا: عائذأ بالله من شرها، فوضعوا الأسم موضع المصدر، قال عبد الله السهمي:
  ألحق عذابك بالقوم الذين طغواوعائذا بك أن يغلوا فيطغوني وقال الأزهري: يقال: اللهم عائذا بك من كل سوء، أي أعوذ بك عائذا، وفي الحديث  عائذ بالله من النار  أي أنا عائذ ومتعوذ كما يقال مستجير فجعل الفاعل موضع المفعول، كقولهم: سر كاتم، وماء دافق. وفي حديث حذيفة  تعرض الفتن على القلوب عرض الحصير عوذا عوذا  قال ابن الأثير، هكذا روى بالدال والذال، كأنه استعاذ من الفتن، وقد تقدم، في التنزيل،  فإذا قرأت القرآن فاستعذ بالله من الشيطان الرجيم  معناه إذا أردت قراءة القرآن فقل أعوذ بالله من الشيطان الرجيم ووسوسته. وفي اللسان: ويقال للجودي: عيذ، بالتشديد. وعاذ: قرية معروفة،وقيل ماء بنجران، قال ابن أحمر:
  عارضتهم بسؤال هل لكم خبرمن حج من أهل عاذ إن لي أربا وقيل بالدال المهملة، وقيل بالغين المعجمة.
 ووادي الغائذ قبل السقيا بميل، والسقيا: منزل بين الحرمين الشريفين. ومعاذة: زوجة الأعشي، ومعاذة: مولاة عبد الله بن أبي، ومعاذة الغفارية، صحابيات.

##### Türkçe

**العوذ**: sığınma; **العياذ** (kesre ile) ve **المعاذ** ve **المعاذة** ve **التعوذ** ve **الاستعاذة** gibi. **عاذ به يعوذ**: ona sığındı, ona iltica etti ve ona tutundu. **وعذت بفلان واستعذت به**: yani ona iltica ettim. Hadiste: “**إنما قالها تعوذا**” yani ancak öldürülmeyi kendisinden defetmek için ona sığınarak ve ona tutunarak şehadeti ikrar etti; İslâmında ihlâslı değildir.

**العوذ** (damme ile): ceylanlardan, develerden ve atlardan her bir dişiden yeni doğmuş yavrular; **كالعوذان**; ve o ikisi **عائذ**’in iki cem‘idir; **كحائل وحول** ve **راع ورعيان** ve **حائر وحوران** gibi. **التهذيب**’de: **ناقة عائذ**: yavrusu ona sığındı; mef‘ûl mânasında fâ‘ildir; ve denildi ki: nisbet üzerinedir. **العائذ**: her dişi, doğurduğu vakit yedi gün müddetince; çünkü yavrusu ona sığınır; cem‘i **عوذ**; kadınlardan **النفساء** menzilesinde; ve koyundan **ربي**’dir, cem‘i **رباب**; ve toynaklılardan **فريش**. Ve **قد عاذت عياذا وأعاذت وأعوذت**; ve o **معيذ** ve **معوذ**’dur. Ve **عاذت بولدها**: onunla beraber kaldı ve küçük olduğu müddetçe ona şefkat gösterdi; sanki şunu ister: “**عاذ بها ولدها**”, sonra çevirdi. Çoban bunlardan birini vahşî hayvan için mecaz yaptı da dedi ki:
  لها بحقيل فالنمـيرة مـنـزل
                     ترى الوحش عوذات بها ومتاليا
**عائذا**’yı **عوذ** üzerine kırdı, sonra onu elif ve tâ ile cem‘ etti. Ve Hüzeylî’nin sözü:
  وعاج لها جاراتها العيس فارعوتعليها اعوجاج المعوذات المطافل
Sekkârî dedi ki: **المعوذات**: yanında yavruları bulunan. Ezherî dedi ki: deve, yavrusunu doğurduğu vakit birkaç gün **عائذ**’dir; bazısı yedi gün diye vakit tayin etti. Ve denilir: o, on gün yahut on beş gün doğurmuşsa **عائذ بينة العؤوذ**’dur; sonra o, bundan sonra **مطفل**’dir. Denilir: **هي في عياذها**: yani doğumunun yeniliği içinde. Hudeybiye hadîsinde: “**ومعهم العوذ المطافيل**” kadınları ve çocukları kasteder. Ali رضى الله عنه hadîsinde: “**فأقبلتم إلى إقبال العوذ المطافيل**”. **العوذة** (ه ile): insanın korkudan yahut delilikten kendisiyle rukye yapıldığı rukye; çünkü onunla sığınılır; ve onu rukye yaptı. Şeyhimiz dedi. Ve اشتقاق ehlinin bazısı, aslının içinde **أعوذ** bulunan rukye olduğunu, sonra genelleştiğini zannetti; Süheylî ve bir cemaat ona meyletti. Dedim: o böyledir; **اللسان** sahibi de bunun benzerini söyledi ve başkası onu açıkça belirtti. Denilir: **عوذت فلانا بالله وبأسمائه وبالمعوذتين**: “Seni Allah ile ve isimleri ile ve **المعوذتين** ile her şer sahibinden ve her hastalıktan ve hased edenden ve (kötü) vakitten Allah’a sığındırırım” dediğin vakit. Nebî صلى الله عليه وسلم’den rivayet olundu: büyülendikten sonra kendisini **بالمعوذتين** ile rukye ederdi. Ve kızının iki oğlunu عليهم السلام ikisiyle rukye ederdi. **كالمعاذة والتعويذ** gibi. Cem‘i: **العوذ** ve **المعاذات** ve **التعاويذ**.

**العوذ** (hareke ile): sığınılacak yer; Leys söyledi. Denilir: **فلان عوذ لك**: yani sığınaktır. Bazı nüshalarda: **اللجأ**; **كالمعاذ والعياذ** gibi. Hadiste: “**لقد عذت بمعاذ، الحقي بأهلك**”. **المعاذ** masdar ve zaman ve mekândır; yani bir sığınılacak yere iltica ettin ve bir sığınığa sığındın. Allah عز وجل, kendisine sığınanın **معاذ**’ıdır; ve O benim **عياذي**’mdir: yani sığınağım.

**العوذ** (hareke ile): kerih görme; **كالعواذ** (bulut gibi) gibi. Denilir: **ما تركت فلانا إلا عوذا منه، وعواذا منه**: yani ondan kerih görme sebebiyle.

**العوذ**: yapraktan düşen, dökülen. Ebû Hanîfe dedi ki: ona ancak **عوذ** denildi; çünkü her hedefe tutunur ve ona iltica eder ve onunla sığınır. Ezherî dedi ki: **العوذ**: rüzgârın vurduğu şeyin etrafında döndüğü şeydir; o, taş yahut kök gibi bir **عوذ** ile döner.

İbnü’l-A‘râbî’den: **العوذ** insanların rezilleri ve aşağılarıdır.

Denilir: **أفلت فلان منه عوذا**: onu korkuttu da vurmadı; yahut onu öldürmek isterken vurdu da öldürmedi.

Mecazdan: **أرعوا بهمكم عوذ هذا الشجر**. **عوذ** (سكر gibi): otlaktan kendisiyle sığınılan ve altında uzayıp giden şey. **الأساس**’ta böyledir. Başkası dedi ki: o, ağaç ve başkasıyla kendisiyle sığınılan şeydir. Ve denildi ki: o, dikenin köklerinde yahut hedefte yahut onu örten bir taşta olan bitkidir; sanki onunla sığınır. Yahut otlaktan **العوذ**: dallara yükselmeyen ve ağacın, ondan otlamayı engellediği şeydir. Ve denildi ki: mekânda sert yer olur da davar ona erişmez. Kümeyt dedi ki:
  خليلي خلصاني لم يبق حبهامن القلب إلا عوذا سينالها
**كالمعوذ** gibi; vâv kesrelenir. Kesîr b. Abdurrahmân el-Huzâ‘î bir kadını vasfederek dedi ki:
  إذا خرجت من بيتها راق عينها
                     معوذه وأعجبتها الـعـقـائق
yani bu, evinden çıktığı vakit, evinin çevresinde bitmiş **معوذه** onu inceltir. Mecazdan: etin en hoşı **عوذه**’dir. Zemahşerî dedi ki: **العوذ**: kemikle sığınan et; Cevherî artırdı: ve ona yapışan. Râgıb’ın sözü de böyledir. Ebû Temmâm dedi ki:
  وما خير خلق لم تشبـه شـراسة
                     وما طيب لحم لا يكون على عظم
Sa‘leb dedi ki: bir bedevîye dedim: ekmeğin tadı nedir? dedi: katığıdır. Dedim: etin en hoşı nedir? dedi: **عوذه**.

**العوذ**: dağa yahut onu engelleyen başka bir şeye sığınmış kuş; **كالعياذ** (kesre ile) gibi. Bahdac dedi ki:
  كالطير ينجون عياذا عوذا
mübalağa için tekrar etti; ve burada **عياذا** masdar olabilir.

Onların sözü: **معاذ الله**: yani “Allah’a sığınırım” **معاذا**; onu fiil lafzından bedel yaparsın; çünkü o masdardır; her ne kadar kullanılmayan olsa da; **سبحان** gibi. Allah عز وجل dedi ki: “**معاذ الله أن نأخذ إلا من وجدنا متاعنا عنده**” yani, suçluyu suçuyla (cezalandırmak) dışında başkasını almaktan Allah’a sığınırız. Ve böylece: **معاذة وجه الله** ve **معاذ وجه الله** ve **معاذة وجه الله**; ve o, **المعنى** ve **المعناة** ve **المأتي** ve **المأتاة** gibidir. Şeyhimiz dedi ki: **معاذ الله**’ı yemin lafızlarından saydılar; Şeyh İbn Mâlik onu tasniflerinde genişçe açmıştır.

Ve **بنو عائذة** ve **بنو عوذة** ve **بنو عوذى**; (damme ile) bizdeki nüshalarda böyle ضبط edildi; mutlak bırakma fethi gerektirir; ve o doğrudur. Ve bunlar batınlardır. **عائذة** ise iki batındır: birincisi **عائذة قريش**; onlar **بنو خزيمة بن لؤي**’dir. Neseb âlimi İbnü’l-Cevânî dedi ki: **خزيمة بن لؤي**’ye gelince, kendilerinin **عائذة قريش** olduğunu iddia eden kavim ona nisbet edilir; ve Şeref şeyhi onları nesebden reddeder. Ve **عائذة**: Hatha‘am’dan **الخمس بن قحافة**’nin kızıdır; onunla tanınırlar; ve onlar **بنو الحارث بن مالك بن عبيد بن خزيمة بن لؤي بن غالب**’dir. Ve **عائذة** bu **الحارث**’ın annesidir. Ve denilir: **الحارث بن مالك بن عوف بن حرب بن خزيمة**. Ve onlar, Mâlik’te, Avf’tan beş koldur: **بنو جذيمة** ve **بنو عامر** ve **بنو سلامة** ve **بنو معاوية**; Avf’ın evlatları. Ve **عائذة** **بني محلم بن ذهل ابن شيبان** ile beraberdir; onların bedevîsi onların bedevîsiyle, yerleşiği onların yerleşiğiyle tek eldir. İkincisi: **عائذة بن مالك بن بكر بن سعد بن ضبة بن أد بن طابخة بن الياس ابن مضر**; ve onlar bir fıhzdır. Şair dedi ki:
  متى تسأل الضبي عن شر قومه
                     يقل لك إن الـعـائذي لـئيم
Onlardan: Enes’ten, ondan Şu‘be ve Avn rivayet ettiği **حمرة بن عمرو الضيي**. **بنو عوذة** ise Esed’dendir. **بنو عوذى** (maksûr): başka bir batındır. Şair dedi ki:
  ساق الرقيدات من عوذي ومن عمموالسبي من رهط ربعي وحجار

Ve **عائذ الله**: Yemen’den bir hay; İbnü’l-Kelbî’den, elif ile böyledir. Yahut doğrusu **عيذ الله**’dır; **كسيد** gibi. Denilir: o, **بني عيذ الله**’dandır; **عائذ الله** denilmez; **الصحاح**’ta böyledir. Ebû Hâtim es-Sicistânî, **لحن العامة** kitabında zikretti ki o **عيذ الله**’dır; yâ şeddeli. Dedi ki: fakat ona nisbet ettiğin vakit yâ’yı hafifletirsin de sâkin kılarsın; üç yâ toplanmasın diye. Bitti. Süheylî **الروض**’da dedi ki: Sa‘dü’l-‘Aşîre’nin sulbünden bir oğlunun adı **عيذ الله**’dır; ve o, Cünb b. Mezḥic kabilelerinden bir kabiledir. Dedim: neseb âlimi İbnü’l-Cevânî’nin mukaddimede söylediği, lafzı şudur: “Sa‘dü’l-‘Aşîre b. Mezḥic’in nesli **زيد الله** ve **عائذ الله** ve **عيذ الله**’dandır.” Sonra sonuna kadar sevk etti. Bundan, onun **عائذ الله** adlı bir kardeşi olduğu bilindi. Ve “Cünb b. Mezḥic kabilelerinden” sözü, nazar mahallidir; ancak onlar, evvelce tanıttığı gibi, **بنو عيذ الله بن سعد بن مذحج**’dir. Dârakutnî, onun evladından **مالك بن شرف بن أسد بن عبد مناة بن عيذ الله**’ı zikretti; ve onun kabilesinden Mezḥic’in Resûlullah صلى الله عليه وسلم’e doğumu geldi. **عويذة** bir kadının adıdır; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyti okudu:
  فإني وهجراني عويذة بعدمـا
                     تشعب أعواء الفؤاد الشواعب
**العاذ**: **ع** (yer adı) **بسرف**’de. Ebû’l-Mûrık dedi ki:
  تركت العاذ مقليا ذمـيمـا
                     إلى سرف واجددت الذهابا
**العاذة** (ه ile): Hüzeyl yahut Kinâne beldelerinde bir **ع**; yahut o, **الغين** ve **الدال** iledir; mahallinde geçti; ve Sa‘ide b. Cüeyye el-Hüzeylî’nin sözüyle istişhâd da böyledir. Ve **تعاوذوا في الحرب**: birbirlerine dayanıp gevşedikleri vakit; ve bazısı bazısına sığındı.

**المعوذ** (معظم gibi): atın gerdanlık yeri. Ve **دائرة المعوذ** müstehabdır. Ebû Ubeyd dedi ki: atların dairelerinden **المعوذ** vardır; o, gerdanlık yerinde olan dairedir; onu severler.

**المعوذ**: bir yerde tek bir mekânda ayrılmayan deve; sanki zayıflığından yahut yaşlılığından. Ve **الدال** bir lehçedir. **المعوذ**: evlerin çevresinde develerin otlağı. Gizli değildir ki bu, onun sözünde aynen geçmişti; ve Kesîr el-Huzâ‘î’nin sözünden onun şahidini öne almıştık; onu ikinci defa zikretti, tekrar olarak.

**المعوذتان**: iki sûre; **سورة الفلق** ve onun ardından gelen; vâv kesre ile. Süyûtî **الإتقان**’da onu açıkça belirtti ve kesinledi. Şems et-Tetâî **شرح الرسالة**’de fethin hata olduğunu açıkça belirtti; her ne kadar İbn Allân **شرح الأذكار**’da ona gitmişse de; ve kesrenin doğru olduğunu (belirtti). Çünkü her birinin başlangıcı **قل أعوذ**’dur. Ve denilir: **عوذت فلانا بالله وأسمائه، وبالمعوذتين**: “Seni Allah ile ve isimleri ile ve her şer sahibinden…” dediğin vakit, sonuna kadar. Şeyhimiz dedi ki: bazen cem‘ ile **المعوذات** denilir; **الإخلاص**’ı ikisine galebe yoluyla onlara izafe ederek; çünkü o, kendisiyle korunulan şeylerdendir; Allah تعالى’nın sıfatını ihtiva etmesi sebebiyle. Ve **عوذ بالله منك**: yani senden Allah’a sığınırım. Dedi ki:
  قالت وفيها حيدة وذعر
                     عوذ بربي منكم وحجر
Ezherî dedi ki: Araplar, inkâr ettikleri şeye ve korktukları işe: **حجرا** derler; yani def‘ olarak; ve o, işten istiâzedir.

Ve **عائذا** ve **عائذة** ve **معاذا** ve **معاذة** ve **عوذا** ve **عياذا** ve **معوذا** diye adlandırdılar; **معاذ** adıyla adlandırılan yirmi bir sahabîdir; **عائذ** adıyla adlandırılan sahabeden on kişidir. Ve **عائذ الله بن سعيد بن جندب**’in bir heyet gelişi vardır; ve denilir ki: **عابد الله**. Ve **عياذ بن عبد عمرو الأزدي**’nin sahâbeliği vardır. Ve **أهبان ابن عياذ** “kurtla konuşan”dır. Ve **عياذ بن عدوان** **عامر بن الظرب**’ın dedesidir; ve başkaları. Ve **معوذ بن عفراء**; onun sahâbeliği vardır. Ve **أبو إدريس الخولاني** tâbiînin büyüklerindendir; Yezîd için Dımaşk kadılığını üstlendi; adı **عائذ الله بن عبد الله**’dır; Huneyn yılında doğdu; Şam ehlinin âbidlerinden ve kurrâsından idi; **شداد بن أوس**’tan ve **ابن مسعود**’dan ve **المغيرة بن شعبة**’den rivayet eder; seksen yılında öldü. Ve **عائذ بن نصيب الأسدي** ve **عائذ أبو معاذ** ve **عائذ بن حبيب الكعبي** ve **عائذ الجعفي** ve **عائذ، الله المجاشعي**; tâbiîlerdir. Ve **معاذة**: **بني الأقيشر** için bir su (yeri)dir; **مرة**. Ve Nîsâbûr’da **سكة معاذ** **معاذ بن مسلم**’e nisbet edilir; ona nisbet ise **معاذي**’dir. Ve **عيذون**; **الآمالي** ve **الزوائد** sahibi, lugavî imam **أبي علي إسماعيل بن علي القالي**’nin dedesidir; **قاليقلا**’ya nisbetle; o, Ermeniye şehirlerindendir. **أبو بكر الزبيدي** dedi: **أبا علي القالي**’ye nisbeti sordum; dedi ki: “Ben **إسماعيل بن القاسم ابن عيذون**’um.” Ve **العوائذ** Şâmî yıldızlardan (kâinat cisimlerinden) dört yıldızdır; farklı bir tertip iledir; ortalarında **الربع** denilen bir yıldız vardır. Ve **نص التكملة**: “Ortalarında **الربع** denilen yıldızlar vardır.”

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **عوذ بن غالب بن قطيعة بن عبس** ve **عوذ بن سود بن الحجر بن عمران بن عمرو بن مزيقياء**; iki kabiledir. Birinciden **سعد بن سهم بن عوذ** ve **حبيب بن قرفة العوذي**; ikinciden **أبو عبد الله همام بن يحيى بن دينار الأزدي العذوي**; onların mevlâsı.

Ve **عيذون**; lugavî **أبي الحسن علي بن عبد الجبار بن سلامة الهذلي**’nin dedesidir; Tunus’ta 428 yılında doğdu ve 519 yılında vefat etti. Ve **العيذيون** sahâbede ve râvilerde çokturlar; daha önce zikri geçen **عيذ الله**’a nisbet edildiler; nisbet (lafzında) hafifletilir. Ve **السمعاني** dedi: **بني ضبة** içinde **عيذ الله** vardır; **الياء**’ın şeddelenmesiyle; ona nisbet edilen kimseyi zikretmedi. Onu **الماليني** zikretti ve onu **الرشاطي** izledi; dedi ki: **مسلم بن إبراهيم العيذي** **الياء**’ın şeddelenmesiyle; mushafların kâtibi. Ve **سيبويه** dedi: “Ve dediler: **عائذأ بالله من شرها**; ismi masdarın yerine koydular.” **عبد الله السهمي** dedi:

ألحق عذابك بالقوم الذين طغواوعائذا بك أن يغلوا فيطغوني

Ve **الأزهري** dedi: Denilir ki: **اللهم عائذا بك من كل سوء**; yani: “**عائذا** olarak sana sığınırım, **أعوذ بك**.” Ve hadiste: **عائذ بالله من النار**; yani: “Ben **عائذ** ve **متعوذ**’um”; nitekim **مستجير** denilir; böylece fâili mef‘ûlün yerine kıldı; onların “**سر كاتم**” ve “**ماء دافق**” demeleri gibi. Ve **حذيفة** hadîsinde: **تعرض الفتن على القلوب عرض الحصير عوذا عوذا**. **ابن الأثير** dedi: Böylece **الدال** ve **الذال** ile rivayet olundu; sanki fitnelerden istiâze etti; ve daha önce geçti. Tenzîlde: **فإذا قرأت القرآن فاستعذ بالله من الشيطان الرجيم**; mânâsı: Kur’ân okumayı istediğin zaman “**أعوذ بالله من الشيطان الرجيم** ve onun vesvesesi” de. Ve **اللسان**’da: Ve **الجودي**’ye **عيذ** denilir; şedde ile. Ve **عاذ**: bilinen bir köydür; ve denildi ki: Necran’da bir su (yeri)dir. **ابن أحمر** dedi:

عارضتهم بسؤال هل لكم خبرمن حج من أهل عاذ إن لي أربا

Ve denildi ki **الدال**’ın muhmeliyle; ve denildi ki **الغين**’in mu‘cemesiyle.

Ve **وادي الغائذ**; **السقيا**’dan önce bir mil mesafededir; ve **السقيا**: iki şerif harem arasında bir menzildir. Ve **معاذة**: **الأعشي**’nin eşidir. Ve **معاذة**: **عبد الله بن أبي**’nin mevlâsıdır. Ve **معاذة الغفارية**; sahâbî kadınlardır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَاذَ بِهِ
1 عَاذَ بِهِ ذ , aor. يَعُوذُ, (S, A, O, L, Msb,) inf. n. عَوْذٌ (O, L, K) and عِيَاذٌ and مَعَاذٌ (O, L, Msb, K) and مَعَاذَةٌ; (O, K;) and بِهِ ↓ تعوّذ; (O, L, Msb, K; *) and بِهِ ↓ استعاذ; (S, A, O, L, Msb, K; *) He sought protection, or preservation, by him; sought, or took, refuge in him; had recourse to him for protection, preservation, or refuge; sought his protection, or preservation; confided or trusted or put his trust in him, or relied upon him, for protection, or preservation; (S, A, O, L, Msb, K;) namely, God, (S, A, O, L, Msb,) or a man; (S, O;) [and in like manner used in relation to a place; مِنْ كَذَا and عَنْهُ from such a thing; or followed by مِنْ أَنْ, or only أَنْ, and a mansoob aorist.] ↓ اـِنَّمَا قَالَهَا تَعَوُّذًا, occurring in a trad., means He only said it (referring to the profession of the faith) to seek protection, or preservation, thereby from slaughter; not being sincere in his profession of El-Islلm. (L.) And one says, مَعَاذَ اللّٰهِ, (S, A, O, L, K,) and مَعَاذَةَ اللّٰهِ, (S, O, L, K,) and مَعَاذَ وَجْهِ اللّٰهِ, and مَعَاذَةَ وَجْهِ اللّٰهِ, (S, O, L,) and عِيَاذَ اللّٰهِ, (A,) meaning أَعُوذُ بِاللّٰهِ مَعَاذًا [I seek protection, or preservation, by God; &c.; which is equivalent to the saying may God protect me, or preserve me]: (S, A, O, L, K:) مَعَاذًا [as also مَعَاذَةً] being here used instead of the verb because it is an inf. n., though [accord. to some] not employed as such [in other cases], like as is the case in the phrase سُبْحَانَ اللّٰهِ. (S, O, L.) [One says also, مَعَاذَ اللّٰهِ أَنْ أَفْعَلَ كَذَا, for مِنْ أَنْ أَفْعَلَ كَذَا, I seek preservation by God, &c., from my doing such a thing; as though meaning may God preserve me from doing such a thing: see an ex. in the Kur xii. 79: and] some reckon مَعَاذَ اللّٰهِ among the forms of oaths. (MF.) [In like manner also,] عَوْذٌ بِاللّٰهِ مِنْكَ means أَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنْكَ [I seek protection, or preservation, by God, &c., from thee]. (S, O, L, K. *) [See also the phrase عَائِذًا بِاللّٰهِ, voce عَائِذٌ.] ― -b2- عَاذَتْ بِوَلَدِهَا (assumed tropical:) She (a camel) stayed with her young one, and attended to it affectionately, as long as it remained little, is as though it were an inverted phrase, meaning عَاذَ بِهَا وَلَدُهَا [her young sought protection by her: or it may be from what next follows]. (TA.) ― -b3- عاذ بِالعَظْمِ (tropical:) It (flesh-meat) clave to the bone: (S, O, L, K: *) a tropical phrase. (A.) ― -b4- And عَاذَتْ, [aor. تَعُوذُ,] (L, K,) inf. n. عِيَاذٌ (S, O, L, K) and عُؤُوذٌ; (S, L; [in the O عُؤُوذَة;]) and ↓ أَعَاذَتْ, and ↓ أَعْوَذَتْ; (L, K;) (assumed tropical:) She (a gazelle, S, O, L, K, and a camel, and a mare, S, O, L, and any female, L, K) was in the state of such as is termed عَائِذ [q. v.]; or that of having recently brought forth. (S, O, L, K.) One says, هِىَ فِىعِيَاذِهَا She is in the early stage of the period after having brought forth. (S, O, L.)

عَوَّذْتُ غَيْرِى بِفُلَانٍ
2 عَوَّذْتُ غَيْرِى بِفُلَانٍ ذ , and بِهِ ↓ أَعَذْتُهُ, I made another to seek protection, or preservation, by such a one; to seek, or take, refuge in him; to have recourse to him for protection, preservation, or refuge; to seek his protection, or preservation; to confide, or trust, or put his trust, in him, or to rely upon him, for protection, or preservation; (S, O, * L;) [مِنْ كَذَا and عَنْهُ from such a thing: and in like manner, عَوَّذْتُهُ بِاللّٰهِ, and بِهِ ↓ أَعَذْتُهُ, I made him to seek protection, or preservation, by God; &c.] -A2- And عَوَّذْتُهُ بِكَذَا I prayed for his protection, or preservation, by such a thing [i. e. by invoking God, or uttering some charm; مِنْ كَذَا from such a thing; and أَنْ يَفْعَلَ كَذَا from his doing such a thing; as also بِهِ ↓ أَعَذْتُهُ, of which see an ex. in art. يبس, conj. 2]. (Har p. 49.) ― -b2- And عَوَّذَهُ [and ↓ أَعَاذَهُ] He charmed him [against such a thing (مِنْ كَذَا)]; or fortified him by a charm, or an amulet. (L.) And عَوَّذْتُهُ بِاللّٰهِ and بِهِ ↓ أَعَذْتُهُ I charmed him (i. e. a child) [by invoking God]. (Msb. [Both mentioned in the present art. thereof, and the former said in art. رقى of the same to be syn. with رَقَيْتُهُ.]) And عَوَّذْتُ فُلَانًا بِاللّٰهِ, and بِأَسْمَائِهِ, and بِالمُعَوِّذَتَيْنِ, I said to such a one, I charm thee (↓ أُعِيذُكَ) by [invoking] God, and by his names, and by the مُعَوِّذَتَانِ [q. v.], against every evil person or thing, and every disease, and an envier, and destruction, or trial. (L.) It is said of the Prophet, كَانَ يُعَوِّذُ نَفْسَهُ بِالمُعَوِّذَتَيْنِ [He used to charm himself against evil by reciting the معوّذتان]. (L.) And عَوَّذَتَاهُ, said of the مُعَوِّذَتَانِ, means They preserved him from any evil. (Msb.) ― -b3- عوّذهُ and ↓ اعاذهُ said of God mean He granted him protection, preservation, or refuge; protected, or preserved, him. (L.)

4 أَعْوَذَ see 2, in seven places: -A2- and see also 1, last sentence but one, in two places.

5 تَعَوَّذَ see 1, in two places.

تعاوذوا
6 تعاوذوا ذ They sought protection, preservation, or refuge, one of another; or confided in, or relied upon, one another's protection, or preservation; (A, O, L, K; *) فِى الحَرْبِ in war. (O, L.)

10 اـِسْتَعْوَذَ see 1, first sentence. فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ in the Kur xvi. 100 means Then say thou أَعُوذُ بِاللّٰهِ [I seek protection, or preservation, by God; &c.]. (L.)

عَوَذٌ
عَوَذٌ ذ : see مَعَاذٌ, in two places. ― -b2- Also A tree, or some other thing, beneath which, or in which, one takes refuge, or shelter. (L.) ― -b3- A thing, such as a stone, or trunk of a tree, surrounded by things blown against it and around it by the wind. (T, L.) ― -b4- Fallen leaves; (AHn, L, K:) so called because they shelter themselves against any rising thing, such as a building or a sand-hill or a mountain. (AHn, L.) ― -b5- Vile, or ignoble, persons; or the worse or viler, or the worst or vilest, of mankind. (IAar, L, K.) -A2- أَفْلَتَ فُلَانٌ مِنْهُ عَوَذًا [Such a one escaped from him without being beaten; or without being killed, though beaten;] is said when one has frightened the other; but not beaten him; (S, O, L, K; *) or beaten him, desiring to kill him, but not killed him. (S, O, L.) ― -b2- And مَا تَرَكْتُهُ اـِلَّا عَوَذًا مِنْهُ means I left him not save from dislike, or hatred, of him; as also منه ↓ عَوَاذًا. (S, O, L.)

عُوذَةٌ
عُوذَةٌ ذ (S, A, O, L, K) and ↓ تَعْوِيذٌ (S, O, L, K) and ↓ مَعَاذَةٌ (S, A, L, K) are syn., (S, A, O, L, K,) signifying A kind of amulet, phylactery, or charm, bearing an inscription, which is hung upon a man [or woman or child or horse &c.], to charm the wearer against the evil eye and against fright and diabolical possession, and which is forbidden to be hung upon the person, (L,) unless inscribed with something from the Kur-لn or with the names of God, for in this case there is no harm in it: (S and Mgh voce تَمِيمَةٌ:) accord. to some of the etymologists, originally signifying an amulet, a phylactery, or a charm, upon which is [an inscription commencing with the word] أَعُوذُ; and afterwards applied in a general manner [as meaning any amulet]; (MF;) i. q. رُقْيَةٌ, (K,) or تَمِيمَةٌ: (A:) or those who imagine that the ↓ مَعَاذَة is the same as the تميمة are in error; for the latter is a bead: (Mgh in art. تم:) [in some instances] the ↓ تَعْوِيذ is a thing made of silver, of a round shape like the moon, but partly hollowed out in the form of the horse-shoe, tied by a string to the neck of a child, as a preservative, and in some instances engraved with an inscription: (Har p. 49:) the pl. of عُوذَةٌ is عُوَذٌ; that of ↓ تَعْوِيذٌ is تَعَاوِيذُ; and that of ↓ مَعَاذَةٌ is مَعَاذَاتٌ. (L.)

عَوَاذٌ
عَوَاذٌ ذ : see عَوَذٌ, last sentence.

عِيَاذٌ
عِيَاذٌ ذ [originally an inf. n. of 1]: see عُوَّذٌ, in two places: -A2- and see also مَعَاذٌ, in two places.

عُوَّذٌ
عُوَّذٌ ذ Birds taking refuge in a mountain or in some other place; as also ↓ عِيَاذٌ: [each app. a pl. of عَائِذٌ; like as نُوَّمٌ and نِيَامٌ are pls. of نَائِمٌ:] (L, K:) Bakhdaj says,
عُوَّذَا ↓ كَالطَّيْرِ يَنْجُونَ عِيَاذًا
[Like birds saving themselves, taking refuge in a mountain or in some other place]; repeating the epithet for the sake of emphasis: or عياذا may be here an inf. n. (L.) ― -b2- And (tropical:) Herbage growing at the feet of thorn-trees, or in a rugged place, (S, O, K,) which the cattle can hardly reach, (S, O,) or which they cannot reach; (S, * O, * K;) as also ↓ مُعَوَّذٌ and ↓ مُعَوِّذٌ: (K:) or herbage that has not risen so high as the branches [around it], and which the trees prevent the beasts from depasturing: or such as is in rugged ground and cannot be reached by the cattle: or trees growing at the foot of some rising thing, such as a building or a sand-hill or a mountain, or a tree, or a rock, that protects them; as also ↓ مُعَوَّذٌ: or ↓ مُعَوِّذٌ, with kesr, signifies any herbage, or plant, at the foot of a tree or stone or other thing whereby it shelters, or protects, itself: (L:) and ↓ مُعَوَّذٌ, (O, K,) with fet-h to the و (O,) herbage upon which camels pasture around tents or houses: (O, K:) or عُوَّذُ شَجَرٍ and ↓ مُعَوَّذُهُ signify herbage that shelters, or protects, itself by trees, and spreads beneath them. (A.) [See also دُخَّلٌ.] ― -b3- عُوَّذُ اللَّحْمِ (tropical:) The parts of flesh-meat that cleave to the bone: (S, A, O, L, K: *) such are the sweetest of flesh-meat. (S, A, O, L.)

عَائِذٌ
عَائِذٌ ذ [part. n. of 1]. عَائِذٌ بِاللّٰهِ occurs in a trad. as meaning أَنَا عَائِذٌ [i. e. I am seeking protection, or preservation, by God; &c.]. (L.) And one says, اَللّٰهُمَّ عَائِذًا بِكَ مِنْ كُلِّ سُوْءٍ, meaning, accord. to Az, أَعُوذُ بِكَ عَائِذًا [lit. O God, I seek protection, or preservation, by Thee, &c., seeking, &c., from every evil]: but accord. to Sb, in the phrase عَائِذًا بِاللّٰهِ مِنْ شَرِّهَا, the word عائذا is put in the place of the inf. n. [as an absolute complement of أَعُوذُ understood; so that the meaning is, I seek protection, or preservation, by God, with earnest seeking &c., from her, or its, evil, or mischief]. (L.) ― -b2- Also A female gazelle, (S, O, L, K,) and a she-camel, and a mare, (S, O, L,) and any female, (L, K,) that has recently brought forth; (S, O, L, K;) as also ↓ مُعْوِذٌ (O, K) and ↓ مُعِيذٌ: (L, K:) or any female that has brought forth within seven days: because her young one has recourse to her for protection; so that it is of the measure فَاعِلٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ; or, as some say, it is a possessive epithet, meaning ذَاتُ عَوْذٍ: or, accord. to Az, a she-camel that has brought forth some days before; accord. to some, seven days: (L:) or a female gazelle, and a she-camel, and a mare, that has brought forth within ten days, or fifteen days, (S, O, L,) or thereabout; (L;) after which she is called مُطْفِلٌ: (S, O, L:) pl. عُوذٌ and عُوذَانٌ, (S, O, L, K,) like as حُولٌ is pl. of حَائِلٌ, and رُعْيَانٌ of رَاعٍ; (S, O, L;) [and عَوَائِذُ;] and from عُوذٌ is formed the pl. عُوذَاتٌ. (L.) [It is said that the phrase] وَمَعَهُمُ العُوذُ المَطَافِيلُ, occurring in a trad., means (assumed tropical:) And with them the women and children. (L. [See another rendering voce مُطْفِلٌ.]) ― -b3- العَوَائِذُ is the name of (assumed tropical:) Four stars, (O, K,) of the northern stars, (O,) forming an irregular quadrilateral figure, in the midst of which is a star [for كَوَاكِبُ, in the O and K, I read كَوْكَبٌ,] called الرُّبَعُ; (O, K;) the four stars in the head of التِّنِّين, [or Draco, which, app., like some other constellations, the Arabs figured somewhat differently from our astronomers,] in the midst of which is a very small star called by the Arabs الرُّبَعُ: they are between الذِّئْبَانِ [q. v. voce ذِئْبٌ] and النَّسْرُ الوَاقِعُ. (Kzw.)

تَعْوِيذٌ
تَعْوِيذٌ ذ [originally inf. n. of 2]: see عُوذَةٌ, in three places.

مَعَاذٌ
مَعَاذٌ ذ A refuge; (A, O, L, K;) as also ↓ عِيَاذٌ (S, O, L, K) and ↓ عَوَذٌ (O, K, in both of which it is said to be بِالتَّحْرِيك, but written in the L عَوْذ,) [and ↓ مُسْتَعَاذٌ]; meaning a place to which one has recourse for protection or preservation: and it also means a time at which one does so: and is also an inf. n. (L.) [Hence,] one says, هُوّ مَعَاذِى, (O,) and ↓ عِيَاذِى, (S, O,) and ↓ عَوَذِى, (O,) He is my refuge: (S, O:) and ↓ اَللّٰهُ مُسْتَعَاذِى [God is my refuge]. (A.)

مُعْوِذٌ
مُعْوِذٌ ذ and مُعِيذٌ: see عَائِذٌ. The pl. مُعْوِذَاتٌ is expl. by Skr as meaning She-camels having their young ones with them. (L.)

مَعَاذَةٌ
مَعَاذَةٌ ذ an inf. n. of 1. (O, K.) ― -b2- And i. q. عُوذَةٌ. (S, A, L, K.) See the latter, in three places.

مُعَوَّذٌ
مُعَوَّذٌ ذ The place of the collar (S, O, L, K) of a horse. (S, O, L.) [App. so called because it is a place where charms, or amulets, are often suspended.] And المُعَوَّذُ, (A'Obeyd, L,) or دَائِرَةُ المُعَوَّذِ, (S, O, L,) The feather, or curling portion of the coat of a horse, that is in the place of the collar: (A'Obeyd, L:) it is a دائرة approved. (A'Obeyd, S, O, L.) ― -b2- Also, (accord. to the K,) or ↓ مُعَوِّذٌ, (accord. to the O,) A she-camel that does not cease to remain in one place. (O, K.) [SM says that the word thus expl. in the K is a mistranscription for معوّد; by which he means مُعَوِّد, part. n. of عَوَّدَ said of a camel; but this I doubt; for مُعَوِّدٌ has not the meaning here assigned to معوّذ.] ― -b3- See also عُوَّذٌ, in four places.

مُعَوِّذٌ
مُعَوِّذٌ ذ : see عُوَّذٌ, in two places: ― -b2- and see also مُعَوِّذٌ. ― -b3- المُعَوِّذَتَانِ, with kesr to the و, (S, O, L, K,) erroneously said to be with fet-h, (TA,) an appellation of Two chapters of the Kur-لn; (S, K;) the last two chapters; i. e. the Soorat el-Falak and that which follows it: (O, L, Msb:) so called because each of them begins with the words قُلْ أَعُوذُ; (L;) or because they preserved their publisher from every evil. (Msb.) And المُعَوِّذَاتُ is sometimes used to denote The two chapters above mentioned together with that which next precedes them. (MF.)

مُسْتَعَاذٌ
مُسْتَعَاذٌ ذ : see مَعَاذٌ, in two places.

##### Türkçe

**عَاذَ بِهِ**
1 **عَاذَ بِهِ** ذ , muzâri‘i **يَعُوذُ**, (S, A, O, L, Msb,) mastar ismi **عَوْذٌ** (O, L, K) ve **عِيَاذٌ** ve **مَعَاذٌ** (O, L, Msb, K) ve **مَعَاذَةٌ**; (O, K;) ve **بِهِ** ↓ **تعوّذ**; (O, L, Msb, K; *) ve **بِهِ** ↓ **استعاذ**; (S, A, O, L, Msb, K; *) O, onunla korunma yahut muhafaza istedi; onda sığındı; korunma, muhafaza yahut sığınak için ona başvurdu; onun korunmasını yahut muhafazasını istedi; korunma yahut muhafaza için ona güvendi yahut ona itimat etti yahut ona tevekkül etti yahut ona dayandı; (S, A, O, L, Msb, K;) yani Allah, (S, A, O, L, Msb,) yahut bir adam; (S, O;) [ve aynı şekilde bir yer hakkında da kullanılır; **مِنْ كَذَا** ve **عَنْهُ** “şu şeyden”; yahut **مِنْ أَنْ** ile, yahut yalnız **أَنْ** ile ve mansûb bir muzâri‘ ile gelir.] ↓ **اـِنَّمَا قَالَهَا تَعَوُّذًا**, bir rivayette vârid olup, “O bunu (şehâdeti kastederek) ancak bununla boğazlanmadan korunma yahut muhafaza istemek için söyledi; İslâmını samimiyetle söylemiyordu” demektir. (L.) Ve denir: **مَعَاذَ اللّٰهِ**, (S, A, O, L, K,) ve **مَعَاذَةَ اللّٰهِ**, (S, O, L, K,) ve **مَعَاذَ وَجْهِ اللّٰهِ**, ve **مَعَاذَةَ وَجْهِ اللّٰهِ**, (S, O, L,) ve **عِيَاذَ اللّٰهِ**, (A,) mânâsı **أَعُوذُ بِاللّٰهِ مَعَاذًا** [“Allah ile korunma yahut muhafaza isterim; vb.; ki ‘Allah beni korusun yahut muhafaza etsin’ sözüne denktir”]: (S, A, O, L, K:) burada **مَعَاذًا** [ve ayrıca **مَعَاذَةً**] fiil yerine kullanılmıştır; çünkü o bir mastar ismidir; her ne kadar [bazılarına göre] [başka yerlerde] böyle kullanılmıyorsa da; tıpkı **سُبْحَانَ اللّٰهِ** terkibinde olduğu gibi. (S, O, L.) [Yine denir: **مَعَاذَ اللّٰهِ أَنْ أَفْعَلَ كَذَا**, **مِنْ أَنْ أَفْعَلَ كَذَا** yerine; “Allah ile muhafaza isterim, vb., böyle bir şeyi yapmamdan”; sanki “Allah beni böyle bir şeyi yapmaktan muhafaza etsin” mânâsında: Kur’ân xii. 79’da bir örneğe bak: ve] bazıları **مَعَاذَ اللّٰهِ**’yi yemin şekilleri arasında sayar. (MF.) [Aynı şekilde de,] **عَوْذٌ بِاللّٰهِ مِنْكَ** demek **أَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنْكَ** [“Allah ile korunma yahut muhafaza isterim, vb., senden”] demektir. (S, O, L, K. *) [Ayrıca **عَائِذًا بِاللّٰهِ** terkibine bak, **عَائِذٌ** maddesinde.] ― -b2- **عَاذَتْ بِوَلَدِهَا** (farzedilen mecaz:) O (dişi deve) yavrusuyla kaldı ve o küçük kaldığı müddetçe ona şefkatle baktı; sanki ters çevrilmiş bir ibaredir; mânâsı **عَاذَ بِهَا وَلَدُهَا** [“yavrusu onunla korunma istedi”]; yahut bir sonraki şeyden olabilir. (TA.) ― -b3- **عاذ بِالعَظْمِ** (mecaz:) O (et) kemiğe yapıştı: (S, O, L, K: *) mecaz bir ibaredir. (A.) ― -b4- Ve **عَاذَتْ**, [muzâri‘i **تَعُوذُ**,] (L, K,) mastar ismi **عِيَاذٌ** (S, O, L, K) ve **عُؤُوذٌ**; (S, L; [O’da **عُؤُوذَة**;]) ve ↓ **أَعَاذَتْ**, ve ↓ **أَعْوَذَتْ**; (L, K;) (farzedilen mecaz:) O (ceylan dişisi, S, O, L, K, ve dişi deve, ve kısrak, S, O, L, ve her dişi, L, K) **عَائِذ** diye adlandırılan hâlde idi [bk.]; yahut yeni doğurmuş olma hâlinde idi. (S, O, L, K.) Denir: **هِىَ فِىعِيَاذِهَا** “O, doğurduktan sonraki devrenin ilk safhasındadır.” (S, O, L.)

**عَوَّذْتُ غَيْرِى بِفُلَانٍ**
2 **عَوَّذْتُ غَيْرِى بِفُلَانٍ** ذ , ve **بِهِ** ↓ **أَعَذْتُهُ**, Ben başkasını falan kimse ile korunma yahut muhafaza istemeye; onda sığınmaya; korunma, muhafaza yahut sığınak için ona başvurmaya; onun korunmasını yahut muhafazasını istemeye; korunma yahut muhafaza için ona güvenmeye yahut ona itimat etmeye yahut ona tevekkül etmeye yahut ona dayanmaya sevk ettim; (S, O, * L;) [**مِنْ كَذَا** ve **عَنْهُ** “şu şeyden”: ve aynı şekilde, **عَوَّذْتُهُ بِاللّٰهِ**, ve **بِهِ** ↓ **أَعَذْتُهُ**, “Onu Allah ile korunma yahut muhafaza istemeye sevk ettim; vb.”] -A2- Ve **عَوَّذْتُهُ بِكَذَا** “Onun korunması yahut muhafazası için şu şey ile dua ettim” [yani Allah’ı çağırarak yahut bir rukye söyleyerek; **مِنْ كَذَا** “şu şeyden”; ve **أَنْ يَفْعَلَ كَذَا** “böyle bir şeyi yapmasından”; ve ayrıca **بِهِ** ↓ **أَعَذْتُهُ**, bunun bir örneği için ybs maddesine, 2. bâba bak]. (Har s. 49.) ― -b2- Ve **عَوَّذَهُ** [ve ↓ **أَعَاذَهُ**] O, onu rukyeledi [şu şeye karşı (**مِنْ كَذَا**)]; yahut onu bir rukye yahut muska ile tahkim etti. (L.) Ve **عَوَّذْتُهُ بِاللّٰهِ** ve **بِهِ** ↓ **أَعَذْتُهُ** “Onu (yani bir çocuğu) [Allah’ı çağırarak] rukyeledim.” (Msb. [İkisi de bu maddede zikredilmiştir; birincisinin de aynı eserde رقى maddesinde **رَقَيْتُهُ** ile eş anlamlı olduğu söylenmiştir.]) Ve **عَوَّذْتُ فُلَانًا بِاللّٰهِ**, ve **بِأَسْمَائِهِ**, ve **بِالمُعَوِّذَتَيْنِ**, “Falan kimseye dedim ki: Seni (↓ **أُعِيذُكَ**) [Allah’ı çağırarak] Allah ile, ve O’nun isimleri ile, ve **المُعَوِّذَتَانِ** ile [bk.], her kötü kişiye yahut şeye, ve her hastalığa, ve hasetçiye, ve helâke yahut belâya karşı rukyeliyorum.” (L.) Peygamber hakkında şöyle denmiştir: **كَانَ يُعَوِّذُ نَفْسَهُ بِالمُعَوِّذَتَيْنِ** [O, **المعوّذتان**’ı okuyarak kendisini şerre karşı rukyelerdi]. (L.) Ve **عَوَّذَتَاهُ**, **المُعَوِّذَتَانِ** hakkında söylenir; mânâsı: “İkisi onu her türlü kötülükten muhafaza etti.” (Msb.) ― -b3- **عوّذهُ** ve ↓ **اعاذهُ** Allah hakkında söylenince: O, ona korunma, muhafaza yahut sığınak verdi; onu korudu yahut muhafaza etti. (L.)

4 **أَعْوَذَ**: 2’ye bak, yedi yerde: -A2- ve ayrıca 1’e bak, sondan bir önceki cümle, iki yerde.

5 **تَعَوَّذَ**: 1’e bak, iki yerde.

**تعاوذوا**
6 **تعاوذوا** ذ Birbirlerinden korunma, muhafaza yahut sığınak istediler; yahut birbirlerinin korunmasına yahut muhafazasına güvendiler yahut dayandılar; (A, O, L, K; *) **فِى الحَرْبِ** savaşta. (O, L.)

10 **اـِسْتَعْوَذَ**: 1’e bak, ilk cümle. Kur’ân xvi. 100’de **فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ** demek, “Sen **أَعُوذُ بِاللّٰهِ** [‘Allah ile korunma yahut muhafaza isterim; vb.’] de” mânâsınadır. (L.)

**عَوَذٌ**
**عَوَذٌ** ذ : **مَعَاذٌ**’a bak, iki yerde. ― -b2- Ayrıca, altında yahut içinde sığınılan yahut barınılan bir ağaç, yahut başka bir şey. (L.) ― -b3- Rüzgârın ona ve çevresine savurduğu şeylerle kuşatılmış bir şey; taş yahut ağaç gövdesi gibi. (T, L.) ― -b4- Dökülmüş yapraklar; (AHn, L, K:) böyle adlandırılmıştır; çünkü yükselen herhangi bir şeye, bina yahut kum tepeciği yahut dağ gibi bir şeye karşı kendilerini siper ederler. (AHn, L.) ― -b5- Alçak yahut soysuz kimseler; yahut insanların daha kötüleri yahut daha alçakları, yahut en kötüleri yahut en alçakları. (IAar, L, K.) -A2- **أَفْلَتَ فُلَانٌ مِنْهُ عَوَذًا** [“Falan kimse ondan dayak yemeden; yahut dayak yediği hâlde öldürülmeden; kurtuldu”] denir; biri ötekini korkuttuğu zaman; fakat onu dövmediği zaman; (S, O, L, K; *) yahut onu dövdüğü, onu öldürmek istediği hâlde öldürmediği zaman. (S, O, L.) ― -b2- Ve **مَا تَرَكْتُهُ اـِلَّا عَوَذًا مِنْهُ** demek: “Onu, ondan hoşlanmama yahut ona buğzetme dışında bırakmadım”; ve ayrıca **منه** ↓ **عَوَاذًا**. (S, O, L.)

**عُوذَةٌ**
**عُوذَةٌ** ذ (S, A, O, L, K) ve ↓ **تَعْوِيذٌ** (S, O, L, K) ve ↓ **مَعَاذَةٌ** (S, A, L, K) eş anlamlıdır, (S, A, O, L, K,) “üzerinde yazı bulunan, nazara ve korkuya ve şeytan çarpmasına karşı takınanı rukyelemek için bir erkeğe [yahut kadına yahut çocuğa yahut ata vb.] asılan bir çeşit muska, hamâil yahut rukye” mânâsındadır; ve kişinin üzerine asılması yasaklanmıştır, (L,) ancak Kur’ân’dan bir şeyle yahut Allah’ın isimleriyle yazılmışsa; bu durumda onda bir beis yoktur: (S ve Mgh, **تَمِيمَةٌ** maddesinde:) bazı اشتقاقçılara göre aslında, üzerinde [**أَعُوذُ** kelimesiyle başlayan bir yazı] bulunan bir muska, hamâil yahut rukye mânâsındaydı; sonra genel olarak [her muska için] kullanıldı; (MF;) **رُقْيَةٌ** ile aynı mânâdadır, (K,) yahut **تَمِيمَةٌ**: (A:) yahut ↓ **مَعَاذَة**’nin **تميمة** ile aynı olduğunu sananlar hatadadır; çünkü ikincisi bir boncuktur: (Mgh, تم maddesinde:) [bazı durumlarda] ↓ **تَعْوِيذ** gümüşten yapılmış, ay gibi yuvarlak, fakat kısmen nal biçiminde oyulmuş, bir ip ile çocuğun boynuna bağlanan, koruyucu olarak [takılan], ve bazı durumlarda üzerinde yazı kazınmış bir şeydir: (Har s. 49:) **عُوذَةٌ**’nin çoğulu **عُوَذٌ**’dur; ↓ **تَعْوِيذٌ**’ün çoğulu **تَعَاوِيذُ**’dir; ve ↓ **مَعَاذَةٌ**’nin çoğulu **مَعَاذَاتٌ**’tır. (L.)

**عَوَاذٌ**
**عَوَاذٌ** ذ : **عَوَذٌ**’a bak, son cümle.

**عِيَاذٌ**
**عِيَاذٌ** ذ [aslında 1’in mastar ismidir]: **عُوَّذٌ**’a bak, iki yerde: -A2- ve ayrıca **مَعَاذٌ**’a bak, iki yerde.

**عُوَّذٌ**
**عُوَّذٌ** ذ Dağda yahut başka bir yerde sığınan kuşlar; ve ayrıca ↓ **عِيَاذٌ**: [her biri görünüşe göre **عَائِذٌ**’in çoğuludur; tıpkı **نُوَّمٌ** ve **نِيَامٌ**’ın **نَائِمٌ**’in çoğulları olması gibi:] (L, K:) Bakhdaj der ki,
**عُوَّذَا** ↓ **كَالطَّيْرِ يَنْجُونَ عِيَاذًا**
[“Dağda yahut başka bir yerde sığınarak kendilerini kurtaran kuşlar gibi”]; sıfatı, te’kîd için tekrar etmiştir: yahut burada **عياذا** bir mastar ismi olabilir. (L.) ― -b2- Ve (mecaz:) dikenli ağaçların diplerinde yahut sarp bir yerde biten ot; (S, O, K,) sığırın güçlükle ulaştığı, (S, O,) yahut ulaşamadığı; (S, * O, * K;) ve ayrıca ↓ **مُعَوَّذٌ** ve ↓ **مُعَوِّذٌ**: (K:) yahut, dalların [çevresindeki] kadar yükselmemiş ve ağaçların hayvanların otlamasına engel olduğu ot: yahut sarp arazide olup sığırın ulaşamadığı ot: yahut bina yahut kum tepeciği yahut dağ yahut ağaç yahut kaya gibi yükselen bir şeyin dibinde biten, onu koruyan şeyin bulunduğu ağaçlar; ve ayrıca ↓ **مُعَوَّذٌ**: yahut ↓ **مُعَوِّذٌ**, **و**’ya kesre ile, bir ağacın yahut taşın yahut başka bir şeyin dibinde, onunla siperlenen yahut korunan her ot yahut bitki demektir: (L:) ve ↓ **مُعَوَّذٌ**, (O, K,) **و**’ya fetha ile, (O,) çadırların yahut evlerin çevresinde develerin otladığı ot: (O, K:) yahut **عُوَّذُ شَجَرٍ** ve ↓ **مُعَوَّذُهُ** “ağaçlarla siperlenen yahut korunan ve onların altında yayılan ot” demektir. (A.) [Ayrıca **دُخَّلٌ**’e bak.] ― -b3- **عُوَّذُ اللَّحْمِ** (mecaz:) kemiğe yapışan et parçaları: (S, A, O, L, K: *) bunlar etin en tatlısıdır. (S, A, O, L.)

**عَائِذٌ**
**عَائِذٌ** ذ [1’in ism-i fâili]. Bir rivayette **عَائِذٌ بِاللّٰهِ** geçer; mânâsı **أَنَا عَائِذٌ** [yani “Ben Allah ile korunma yahut muhafaza istiyorum; vb.”] demektir. (L.) Ve denir: **اَللّٰهُمَّ عَائِذًا بِكَ مِنْ كُلِّ سُوْءٍ**, mânâsı, Ez’e göre, **أَعُوذُ بِكَ عَائِذًا** [lafzen: “Ey Allah, Seninle korunma yahut muhafaza isterim, vb., her kötülükten, arayarak vb.”]: fakat Sb’ye göre, **عَائِذًا بِاللّٰهِ مِنْ شَرِّهَا** terkibinde **عائذا** kelimesi mastar isminin yerine konmuştur [anlaşılan **أَعُوذُ**’un mutlak mef‘ûlü olarak; böylece mânâ: “Onun yahut onun şerrinden yahut zararından Allah ile, şiddetli bir sığınma ile vb., korunma yahut muhafaza isterim”]. (L.) ― -b2- Ayrıca, yeni doğurmuş dişi ceylan, (S, O, L, K,) ve dişi deve, ve kısrak, (S, O, L,) ve her dişi, (L, K,) demektir; (S, O, L, K;) ve ayrıca ↓ **مُعْوِذٌ** (O, K) ve ↓ **مُعِيذٌ**: (L, K:) yahut yedi gün içinde doğurmuş her dişi: çünkü yavrusu korunma için ona başvurur; böylece o, فَاعِلٌ vezninde olup مَفْعُولٌ vezni mânâsındadır; yahut bazılarına göre, izâfet sıfatıdır; mânâsı **ذَاتُ عَوْذٍ**’dur: yahut Ez’e göre, birkaç gün önce doğurmuş dişi deve; bazılarına göre yedi gün: (L:) yahut on gün içinde yahut on beş gün içinde, (S, O, L,) yahut buna yakın bir zamanda doğurmuş dişi ceylan, dişi deve ve kısrak; (L;) bundan sonra ona **مُطْفِلٌ** denir: (S, O, L:) çoğulu **عُوذٌ** ve **عُوذَانٌ**’dır, (S, O, L, K,) tıpkı **حُولٌ**’un **حَائِلٌ**’in çoğulu olması ve **رُعْيَانٌ**’ın **رَاعٍ**’ın çoğulu olması gibi; (S, O, L;) [ve **عَوَائِذُ**;] ve **عُوذٌ**’dan **عُوذَاتٌ** çoğulu yapılır. (L.) [Şu ibarenin] **وَمَعَهُمُ العُوذُ المَطَافِيلُ**, bir rivayette vârid olup, (farzedilen mecaz:) “Ve yanlarında kadınlar ve çocuklar vardı” demektir. (L. [Başka bir yorum için **مُطْفِلٌ** maddesine bak.]) ― -b3- **العَوَائِذُ**, (farzedilen mecaz:) dört yıldızın adıdır; (O, K,) kuzey yıldızlarından, (O,) düzensiz bir dörtgen şekil oluştururlar; ortasında **الرُّبَعُ** denilen bir yıldız vardır; (O, K;) **التِّنِّين**’in başındaki dört yıldızdır; [yahut Draco; ki görünüşe göre Araplar, bazı başka takımyıldızlar gibi, onu bizim astronomlarımızdan biraz farklı tasavvur etmişlerdir]; ortasında Arapların **الرُّبَعُ** dediği çok küçük bir yıldız vardır: **الذِّئْبَانِ** [bk. **ذِئْبٌ** maddesinde] ile **النَّسْرُ الوَاقِعُ** arasındadırlar. (Kzw.)

**تَعْوِيذٌ**
**تَعْوِيذٌ** ذ [aslında 2’nin mastar ismidir]: **عُوذَةٌ**’ye bak, üç yerde.

**مَعَاذٌ**
**مَعَاذٌ** ذ Bir sığınak; (A, O, L, K;) ve ayrıca ↓ **عِيَاذٌ** (S, O, L, K) ve ↓ **عَوَذٌ** (O, K, ikisinde de **بِالتَّحْرِيك** olduğu söylenir; fakat L’de **عَوْذ** yazılmıştır,) [ve ↓ **مُسْتَعَاذٌ**]; mânâsı, korunma yahut muhafaza için başvurulan yer: ve ayrıca, bunun yapıldığı zaman mânâsına da gelir: ve ayrıca bir mastar ismidir. (L.) [Bundan dolayı,] denir: **هُوّ مَعَاذِى**, (O,) ve ↓ **عِيَاذِى**, (S, O,) ve ↓ **عَوَذِى**, (O,) “O benim sığınağımdır”: (S, O:) ve ↓ **اَللّٰهُ مُسْتَعَاذِى** [“Allah benim sığınağımdır”]. (A.)

**مُعْوِذٌ**
**مُعْوِذٌ** ذ ve **مُعِيذٌ**: **عَائِذٌ**’e bak. **مُعْوِذَاتٌ** çoğulu, Skr tarafından “yavruları yanlarında olan dişi develer” diye açıklanır. (L.)

**مَعَاذَةٌ**
**مَعَاذَةٌ** ذ 1’in mastar ismidir. (O, K.) ― -b2- Ve **عُوذَةٌ** ile aynı mânâdadır. (S, A, L, K.) Sonuncuya bak, üç yerde.

**مُعَوَّذٌ**
**مُعَوَّذٌ** ذ Atın boyunluk yeri. (S, O, L, K) (S, O, L.) [Görünüşe göre, rukyelerin yahut muskaların sıkça asıldığı bir yer olduğu için böyle adlandırılmıştır.] Ve **المُعَوَّذُ**, (A'Obeyd, L,) yahut **دَائِرَةُ المُعَوَّذِ**, (S, O, L,) atın boyunluk yerinde bulunan tüy yahut kıvrımlı tüy kısmı: (A'Obeyd, L:) o, makbul bir **دائرة**’dir. (A'Obeyd, S, O, L.) ― -b2- Ayrıca, (K’ye göre,) yahut ↓ **مُعَوِّذٌ**, (O’ya göre,) bir yerde kalmaktan geri durmayan dişi deve. (O, K.) ― -b3- Ayrıca **عُوَّذٌ**’e bak, dört yerde.

**مُعَوِّذٌ**
**مُعَوِّذٌ** ذ : **عُوَّذٌ**’e bak, iki yerde: ― -b2- ve ayrıca **مُعَوِّذٌ**’e bak. ― -b3- **المُعَوِّذَتَانِ**, **و**’ya kesre ile, (S, O, L, K,) yanlış olarak fetha ile olduğu söylenmiştir, (TA,) Kur’ân’ın iki sûresinin lakabıdır; (S, K;) son iki sûre; yani **Soorat el-Falak** ve onu takip eden: (O, L, Msb:) böyle adlandırılmıştır; çünkü her biri **قُلْ أَعُوذُ** sözleriyle başlar: (L;) yahut çünkü ikisi, onları yayımlayanı her kötülükten muhafaza etmiştir. (Msb.) Ve **المُعَوِّذَاتُ** bazen, yukarıda zikredilen iki sûre ile birlikte onlardan önce geleni de ifade etmek için kullanılır. (MF.)

**مُسْتَعَاذٌ**
**مُسْتَعَاذٌ** ذ : **مَعَاذٌ**’a bak, iki yerde.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَاذَ
عَاذَ ( w )  U ( n. ac. عَوْذ 1 ,  مَعَاذ [ 17A ] ,  مَعَاذَة [ 17tA ] ,  عَيَاذ [ 23I ] )
a.  [ Bi &  Min ], Fled to, took refuge with.... from; sought the protection of, appealed to.... against.

b.  [ Bi ], Clave, adhered to.

عَوَّذَ
عَوَّذَ II
a.  [ acc. &  Bi ], Made, induced, constrained to take refuge with; commended to the protection of.

b.  [ acc. &  Bi ], Protected, furnished with ( amulets &  c. ).

أَعْوَذَ
أَعْوَذَ IV , (
a.  ا or و ), Commended to the protection of God.

تَعَوَّذَ
تَعَوَّذَ V ,
a.  see I (a) .

تَعَاْوَذَ
تَعَاْوَذَ VI ,
a.  Sought help of each other.

اِسْتَعْوَذَ
اِسْتَعْوَذَ X ,
a.  see I (a) .

عَوِذ
عَوِذ [ 1 ],
a.  see 4 .

عُوْذَه
عُوْذَه [ 3t ] , ( pl. عُوَذ 9 ),
a.  Amulet, talisman, charm.

عَوَذ
عَوَذ [ 4 ],
a.  Refuge, shelter, protection.

مَعَاذ
مَعَاذ [ 17A ] ,  مَعَاذَة [ 17tA ] ,
a.  see 4 .

عَائِذ
عَائِذ [ 21 ] , ( pl. عُوَّذ [ 11 ] ),
a.  Seeking refuge.

b.  ( pl. عُوْذ 3 ,  عُوْذَاْن 35 ), Recently confined ( female ).

عَائِذَة
عَائِذَة [ 21t ] , ( pl. reg. &  عَوَاْوِذُ 41 ),
a.  fem. of عَاْوِذ 21 .

عِيَاذ
عِيَاذ [ 23I ],
a.  see 4 .

تَعْوِيْذ
تَعْوِيْذ ( pl. تَعَاْوِيْذ 64 ),
a.  see 3t .

العَوَائِذ
العَوَائِذ
a.  Four stars in the shape of a square ( in Draco ).

نَعُوْذ بِاللّٰه
نَعُوْذ بِاللّٰه
a.  May God help us!

مَعَاذ اللّٰه
مَعَاذ اللّٰه
a.  God forbid!

##### Türkçe

**عَاذَ**
**عَاذَ** ( w )  U ( n. ac. **عَوْذ** 1 ,  **مَعَاذ** [ 17A ] ,  **مَعَاذَة** [ 17tA ] ,  **عَيَاذ** [ 23I ] )
a.  [ Bi &  Min ], …den …e kaçtı, …e sığındı; …den …e karşı korunma istedi, …e başvurdu.

b.  [ Bi ], Yapıştı, bağlandı.

**عَوَّذَ**
**عَوَّذَ** II
a.  [ acc. &  Bi ], …i …e sığınmaya yaptı, sevk etti, zorladı; …i …in himayesine havale etti.

b.  [ acc. &  Bi ], Korudu, (muska vb. ile) donattı.

**أَعْوَذَ**
**أَعْوَذَ** IV , (
a.  ا or و ), Allah’ın himayesine havale etti.

**تَعَوَّذَ**
**تَعَوَّذَ** V ,
a.  I (a)’ya bak.

**تَعَاْوَذَ**
**تَعَاْوَذَ** VI ,
a.  Birbirinin yardımını istedi.

**اِسْتَعْوَذَ**
**اِسْتَعْوَذَ** X ,
a.  I (a)’ya bak.

**عَوِذ**
**عَوِذ** [ 1 ],
a.  4’e bak.

**عُوْذَه**
**عُوْذَه** [ 3t ] , ( pl. **عُوَذ** 9 ),
a.  Muska, tılsım, büyü.

**عَوَذ**
**عَوَذ** [ 4 ],
a.  Sığınak, barınak, koruma.

**مَعَاذ**
**مَعَاذ** [ 17A ] ,  **مَعَاذَة** [ 17tA ] ,
a.  4’e bak.

**عَائِذ**
**عَائِذ** [ 21 ] , ( pl. **عُوَّذ** [ 11 ] ),
a.  Sığınma isteyen.

b.  ( pl. **عُوْذ** 3 ,  **عُوْذَاْن** 35 ), Yeni doğum yapmış (dişi).

**عَائِذَة**
**عَائِذَة** [ 21t ] , ( pl. reg. &  **عَوَاْوِذُ** 41 ),
a.  **عَاْوِذ** 21’in müennesi.

**عِيَاذ**
**عِيَاذ** [ 23I ],
a.  4’e bak.

**تَعْوِيْذ**
**تَعْوِيْذ** ( pl. **تَعَاْوِيْذ** 64 ),
a.  3t’ye bak.

**العَوَائِذ**
**العَوَائِذ**
a.  Kare şeklinde dört yıldız (Ejderha’da).

**نَعُوْذ بِاللّٰه**
**نَعُوْذ بِاللّٰه**
a.  Allah bize yardım etsin!

**مَعَاذ اللّٰه**
**مَعَاذ اللّٰه**
a.  Allah korusun!

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عوذ
عَاذَ- يَعُوْذُ - مَعَاذ - مَعَاذ الله - أَعَاذَ- يُعِيْذُ - اسْتَعَاذَ - يَسْتَعِيْذُ
عَاذ َ- يَعُوْذُ + كائن + بكائن: يتوجه بطلب اللجوء والاعتصام والنصرة  إلى آخر
مَعَاذ: على وزن " فـَعال" اسم فعل مبالغة من " عَاذَ- يَعُوْذُ ": وهو كذلك اسم مكان: المكان الذي ترتجى وتظن فيه الحماية والنصرة
مَعَاذَ الله: أي أعوذ بالله معاذاَ: أن الله هو " المعاذ " بمعنى الذي نتوجه إليه بطلب اللجوء  والحماية، و الجهة التي ينبغي أن نتوجه لطلب اللجوء فيها هي جهة الله
أَعَاذ َ- يُعِيْذُ + كائن + كائناً + بكائن أو شيء: على وزن " أفعل " من " عَاذَ- يَعُوْذُ ": جعله  " يَعُوْذُ " بكائن أو شيء: جعله يتوجه بطلب اللجوء والاعتصام والنصرة إلى كائن مراد
اسْتَعَاذَ - يَسْتَعِيْذُ + كائن + بكائن: على وزن " استفعل " من " عَاذَ- يَعُوْذُ ": يتمنى ويطلب ويسعى أن " يَعُوْذُ ": يسعى أن يتوجه  لطلب اللجوء والاعتصام والنصرة بالكائن
واللفظ ينتمي إلى  من مجموعة ألفاظ " اللجوء والاحتماء والتمترس بمأمن"، وهي:
أَلِهَ - يَأْلَهُ (أَلَهَ - يَأْلَهُ)، صَمَدَ- يَصْمِدُ، رَكَنَ - يَرْكَنُ، صَاصَ - يَصَاصُ، عَاذ َ- يَعُوْذُ، أَبَقَ - يَأبِقُ (أَبَقَ - يَأْبُقُ)
عاذ - يعوذ - أعوذ
 	﴿وأنه كان رجال من الإنس يعوذون برجال من الجن فزادوهم رهقا(6)﴾ الجن
عاذ بالله من همزات الشياطين
من همزات الشيطان من أن يحضروني	﴿وقل رب أعوذ بك من همزات الشياطين (97)﴾ المؤمنون ﴿وأعوذ بك رب أن يحضروني (98)﴾ المؤمنون
عاذ بالله من الخطأ والزلل في القول أو العمل
 	﴿وإذ قال موسى لقومه إن الله يأمركم أن تذبحوا بقرة قالوا أتتخذنا هزوا قال أعوذ بالله أن أكون من الجاهلين (67)﴾ البقرة ﴿قال رب إني أعوذ بك أن أسألك ما ليس لي به علم وإلا تغفر لي وترحمني أكن من الخاسرين (47)﴾ هود
عاذ بالله من أذى الناس وشرهم
أذى المتسلطين إفراط المتكبرين	﴿وإني عذت بربي وربكم أن ترجموني (20)﴾ الدخان ﴿وقال موسى إني عذت بربي وربكم من كل متكبر لا يؤمن بيوم الحساب (27)﴾ غافر
أذى الناس على طهارة المرأة	﴿قالت إني أعوذ بالرحمان منك إن كنت تقيا (18)﴾ مريم
شر مخلوقات الله كلها : ما يهيج في الغسق ومن السحرة والحساد والوسواس والجن والناس	﴿قل أعوذ برب الفلق (1) من شر ما خلق(2)ومن شر غاسق إذا وقب(3)ومن شر النفاثات في العقد(4)ومن شر حاسد إذا حسد(5)﴾ الفلق ﴿قل أعوذ برب الناس (1) ملك الناس(2)إله الناس(3)من شر الوسواس الخناس(4)الذي يوسوس في صدور الناس(5)من الجنة والناس(6)﴾ الناس
معاذ الله
 	﴿وراودته التي هو في بيتها عن نفسه وغلقت الأبواب وقالت هيت لك قال معاذ الله إنه ربي أحسن مثواي إنه لا يفلح الظالمون(23)﴾ يوسف ﴿قال معاذ الله أن نأخذ إلا من وجدنا متاعنا عنده إنا إذا لظالمون(79)﴾ يوسف
أعاذ - يُعيذ ( بالله من الشيطان)
المولود بعد الولادة{ فلما وضعتها قالت رب إني وضعتها أنثى والله أعلم بما وضعت وليس الذكر كالأنثى وإني سميتها مريم وإني أعيذها بك وذريتها من الشيطان الرجيم (36)  آل عمران
استعاذ - يستعيذ  بالله من الشيطان
عند النزغ	﴿وإما ينزغنك من الشيطان نزغ فاستعذ بالله إنه هو السميع العليم (36)﴾ فصلت ﴿وإما ينزغنك من الشيطان نزغ فاستعذ بالله إنه سميع عليم (200)﴾ الأعراف
عند قراءة القرآن   عند الجدل بالقرآن	﴿فإذا قرأت القرآن فاستعذ بالله من الشيطان الرجيم (98)﴾ النحل ﴿إن الذين يجادلون في آيات الله بغير سلطان أتاهم إن في صدورهم إلا كبر ما هم ببالغيه فاستعذ بالله إنه هو السميع البصير (56)﴾ غافر
مختار الصحاح
● [عوذ] ع و ذ: عَاذَ به من باب قال و اسْتَعَاذَ به لجأ إليه وهو عِيَاذُه أي ملجؤه و أعَاذَ غيره به و عَوَّذَه به بمعنى وقولهم معاذ الله أي أعوذ بالله مَعَاذاً و العُوذة و المَعَاذَةُ و التَّعْوِيذ كله بمعنى وقرأت المُعَوِّذتَيْن بكسر الواو
الراغب
عوذ
- العوذ: الالتجاء إلى الغير والتعلق به. يقال: عاذ فلان بفلان، ومنه قوله تعالى: }أعوذ بالله أن أكون من الجاهلين﴿[البقرة/67]،﴾وإني عذت بربي وربكم أن ترجمون﴿[الدخان/20]،﴾قل أعوذ برب﴿[الفلق/1]،﴾إني أعوذ بالرحمن﴿[مريم/18]. وأعذته بالله أعيذه. قال:﴾إني أعيذها بك﴿[آل عمران /36]، وقوله:﴾معاذ الله{ [يوسف/79]، أي: نلتجئ إليه ونستنصر به أن نفعل ذلك، فإن ذلك سوء نتحاشى من تعاطيه. والعوذة: ما يعاذ به من الشيء، ومنه قيل: للتميمة والرقية: عوذة، وعوذه: إذا وقاه، وكل أنثى وضعت فهي عائذ إلى سبعة أيام.
ملخص اللسان:
1. عوذ: عاذ به يَعُوذُ عَوْذاً وعِياذاً ومَعاذاً: لاذ فيه ولجأَ إِليه  واعتصم
2.     والمَعَاذ: المصدر والمكان والزمان أَي قد  لجأْت إِلى ملجإٍ ولُذْتِ بِمَلاذ. والله عز وجل معاذ من عاذ به وملجأُ من  لجأَ إِليه. وقولهم: معاذ الله أَي أَعوذ بالله معاذاً، بجعله بدلاً من  اللفظ بالفعل لأَنه مصدر وإِن كان غير مستعمل مثل سبحان. ويقال أَيضاً:  مَعَاذَة الله ومَعَاذَ وجه الله ومَعَاذَة وجه الله
لسان العرب
● - عوذ: عاذ به يَعُوذُ عَوْذاً وعِياذاً ومَعاذاً: لاذ فيه ولجأَ إِليه  واعتصم. ومعاذَ اللهِ أَي عياذاً بالله. قال الله عز وجل: مَعَاذَ الله أَن  نأْخذ إِلا مَن وجدَنا متاعنا عنده؛ أَي نعوذ بالله معذاً أَن نأْخذ غير  الجاني بجنايته، نصبه على المصدر الذي أُريدَ به الفعل. وروي عن النبي،  صلى الله عليه وسلم، أَنه تزوّج امرأَة من العرب فلما أُدْخِلَتْ عليه  قالت: أَعوذ بالله منك، فقال: لقد عُذْتِ بمعاذ فالحقي بأَهلك. والمَعَاذ  في هذا الحديث: الذي عَاذبه. والمَعَاذ: المصدر والمكان والزمان أَي قد  لجأْت إِلى ملجإٍ ولُذْتِ بِمَلاذ. والله عز وجل معاذ من عاذ به وملجأُ من  لجأَ إِليه. وقولهم: معاذ الله أَي أَعوذ بالله معاذاً، بجعله بدلاً من  اللفظ بالفعل لأَنه مصدر وإِن كان غير مستعمل مثل سبحان. ويقال أَيضاً:  مَعَاذَة الله ومَعَاذَ وجه الله ومَعَاذَة وجه الله، وهو مثل المَعْنَى  والمَعْناة والمَأْتى والمَأْتاة. وأَعَذْتُ غيري به وعَوَّذْتُه به  بمعنى.قال سيبويه: وقالوا: عائذاً بالله من شرها فوضعوا الاسم موضع المصدر؛  قال عبد الله السهمي:  أَلحقْ عذابَك بالقوم الذين طَغَوْا،  وعائذاً بك أَن يَغْلُوا فيُطْغُوني  قال الأَزهري: يقال: اللهم عائذاً بك من كل سوء أَي أَعوذ بك عائذاً.  وفي الحديث: عائذ بالله من النار أَي عائذ ومتعوّذ كما يقال مستخجير بالله،  فجعل الفاعل موضع المفعول، كقولهم سِرٌّ كاتِمٌ وماءٌ دافق؛ ومن رواه  عائذاً، بالنصب، جعل الفاعل موضع المصدر وهو العِياذُ.  وطَيْرٌ عِياذٌ وعُوَّذ: عائذة بجبل وغيره مما يمنعها؛ قال بخدج يهجو  أَبا نخيلة:  لاقى النُّخَيْلاتُ حِناذاً مِحْنَذا،  شَرًّا وشَلاًّ للأَعادِي مِشْقَذَا  (* قوله «شرّاً وشلاً إلخ» الذي تقدم: مني وشلاً، ولعله روي بهما).  وقافِياتٍ عارِماتٍ شُمَّذَا  كالطَّيْر يَنْجُونَ عِياذاً عُوَّذا  كرر مبالغة فقال عِيذاً عُوَّذاً، وقد يكون عياذاً عنا مصدراً، وتعوّذ  بالله واستعاذ فأَعاذه وعوّذه، وعَوْذٌ بالله منك أَي أَعوذ بالله منك؛  قال:  قالت، وفيها حَيْذَة وذُعْرُ:  عَوْذٌ بربي مِنكُمُ وحَجْرُ  قال: وتقول العرب للشيء ينكرونه والأَمر يهابونه: حُجْراً أَي دفعاً،  وهو استعاذة من الأَمر. وما تركت فلاناً إلا عَوَذاً منه، بالتحريك،  وعَوَاذاً منه أَي كراهة. ويقال: أُفْلِتَ فلانٌ مِن فُلانٍ عَوَذاً إِذا  خوَّفه ولم يضربه أَو ضربه وهو يريد قتله فلم يقتله. وقال الليث: يقال فلان  عَوَذٌ لك أَي ملجأٌ. وفي الحديث: إِنما قالها تَعَوُّذاً أَي إِنما أَقرَّ  بالشهادة لاجئاً إِليها ومعتصماً بها ليدفع عنه القتل وليس بمخلص في  إِسلامه. وفي حديث حذيفة: تُعْرَضُ الفتنُ على القلوب عَرْضَ الحصير عُوداً  عُوداً، بالدال اليابسة، وقد تقدّم؛ قال ابن الأَثير: وروي بالذال  المعجمة، كأَنه استعاذ من الفتن. وفي التنزيل: فإِذا قرأْت القرآن فاستعذ بالله  من الشيطان الرجيم؛ معناه إِذا أَردت قراءة القرآن فقل: أَعوذ بالله من  الشيطان الرجيم ووسوسته.  والعُوذةُ والمَعَاذَةُ والتَّعْوِيذُ: الرُّقية يُرْقى بها الإِنسان من  فزع أَو جنون لأَنه يعاذ بها.  وقد عَوَّذَه؛ يقال: عَوَّذْت فلاناً بالله وأَسمائه وبالمُعَوِّذتين  إِذا قلت أُعيذك بالله وأَسْمائه من كل ذي شر وكل داء وحاسد وحَيْنٍ. وروي  عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه كان يعوِّذ نفسه بالمعوِّذتين بعدما  طُبَّ. وكان يُعَوِّذُ ابني ابنته البَتُول، عليهم السلام، بهما.  والمعوِّذتان، بكسر الواو: سورة الفلق وتاليتها لأَن مبدأَ كل واحدة منهما قل  أَعوذ. وأَما التعاويذ التي تُكتب وتعلق على الإِنسان من العين فقد نهى عن  تعليقها، وهي تسمى المَعًّاذات أَيضاً، يُعَوَّذ بها من علقت عليه من  العين والفزع والجنون، وهي العُوذُ واحدتها عُوذَةٌ. والعُوَّذُ: ما عِيذ به  من شجر أَو غيره. والعُوَّذُ من الكلإِ: ما لم يرتفع إِلى الأَغصان  ومنعه الشجر من أَن يرعى، من ذلك، وقيل: هي أَشياء تكون في غلظ لا ينالها  المالُ؛ قال الكميت:  خَلِيلايَ خُلْصَانيَّ، لم يُبْق حُبُّها  من القلبِ إِلاَّ عُوَّذاً سَيَنالها  والعُوَّذ والمُعوَّذُ من الشجر: ما نبت في أَصل هدفٍ أَو شجرة أَو  حَجَرٍ يستره لأَنه كأَنه يُعَوّذُ بها؛ قال كثير بن عبد الرحمن الخزاعي يصف  امرأَة:  إِذا خَرَجَتْ مَن بيتها، راقَ عَيْنَها  مُعَوَّذُهُ، وأَعْجَبَتْها العَقائِقُ  يعني هذه المرأة إِذا خَرَجَت من بيتها راقها مُعَوَّذُ النَّبت حوالي  بيتها، وقيل: المعَوِّذ، بالكسر، كل نبت في أَصل شجرة أَو حجر أَو شيء  يعُوذّ به.  وقال أَبو حنيفة: العَوَذُ السفير من الورق وإِنما قيل له عَوَذٌ لأَنه  يعتصم بكل هذف ويلجأُ إِليه ويعوذ به. قال الأَزهري: والعَوَذُ ما دار به  الشيء الذي يضربه الريح، فهو يدور بالعَوَذِ من حَجَر أَو أَرومة.  وتَعَاوَذَ القومُ في الحرب إِذا تواكلوا وعاذ بعضهم ببعض.  ومُعَوَّذُ الفرس: موضع القلادة، ودائرة المُعَوَّذِ تستحب. قال أَبو  عبيد: من دوائر الخيل المُعَوَّذُ وهي التي تكون في موضع القلادة  يستحبونها.وفلان عَوْذٌ لبَني فلان أَي ملجأٌ لهم يعوذون به. وقال الله عز وجل:  وانه كان رجال من الإِنس يعوذون برجال من الجن؛ قيل: إن أَهل الجاهلية  كانوا إِذا نزلت رفقة منهم في واد قالت: نعوذ بعزيز هذا الوادي من مَرَدَة  الجن وسفهائهم أَي نلوذُ به وتستجير.  والعُوَّذُ من اللحم: ما عاذ بالعظم ولزمه. قال ثعلب: قلت لأَعرابي: ما  طعم الخبز؟ قال: أُدْمُه. قال قلت: ما أَطيب اللحم؟ قال: عُوَّذُه،  وناقة عائذ: عاذ بها ولدها، قال بمعنى مفعول؛ وقيل: هو على النسب.  والعائذ: كل أُنثى إِذا وضعت مدة سبعة أيام لأَنّ ولدها يعوذ بها، والجمع  عُوذٌ بمنزلة النفساء من النساء، وهي من الشاء رُبّى، وجمعها رِباب، وهي من  ذوات الحافز فَرِيش. وقد عاذت عياذاً وأَعاذت، وهي مُعِيذٌ، وأَعوذت.  والعائذ من الإِبل: الحديثة النتاج إِلى خمس عشرة أَو نحوها، من ذلك أَيضاً.  وعاذت بولدها: أَقامت معه وحَدِبَتْ عليه ما دام صغيراً، كأَنه يريد  عاذبها ولدها فقلب؛ واستعار الراعي أَحذ هذه الأَشياء للوحش فقال:  لها بحَقِيلٍ فالنُّمَيرة منزلٌ،  ترى الوحشَ عُوذاتٍ به ومَتَالِيَا  كسَّر عائذاً على عوذ ثم جمعه بالأَلف والتاء؛ وقول مليح الهذلي:  وعاجَ لها جاراتُها العِيسَ، فارْعَوَتْ  عليها اعوجاجَ المُعْوِذاتَ المَطَافِل  قال السكري: المعوذات التي معها أَولادها. قال الأَزهري: الناقة إِذا  وضعت ولدها فهي عائذ أَياماً. ووقَّت بعضهم سبعة أَيام، وقيل: سميت الناقة  عائذاً لأَنّ ولدها يعوذ بها، فهي فاعل بمعنى مفعول، وقال: إِنما قيل لها  عائذ لأَنها ذات عَوْذٍ أَي عاذ بها ولدها عَوْذاً. ومثله قوله تعالى:  خلق من ماء دافق أَي ذي دفق. والعُوذُ: الحديثات النتاج من الظباء والإِبل  والخيل، واحدتها عائذ مثل حائل وحول. ويجمع أَيضاً على عُوذان مثل راع  ورُعيان وحائر وحُوران. ويقال: هي عائذ ببَّنةُ العؤُوذ إِذا ولدت عشرة  أَيام أَو خمسة عشر ثم هي مُطْفِلٌ بعدُ. يقال: هي في عياذها أَي بحِدْثان  نتاجها. وفي حديث الحديبية: ومعهم العُوذُ المَطافيل؛ يريد النساء  والصبيان. والعُوذُ في الأَصل: جمع عائذ من هذا الذي تقدم. وفي حديث عليّ،  رضوان الله عليه: فأَقبلتم إِليّ إِقبالَ العُوذ المَطافل.  وعَوَذ الناس: رُذالهم؛ عن ابن الأَعرابي. وبنو عَيِّذ الله: حيّ، وقيل:  حيُّ من اليمن. قال الجوهري: عيِّذ الله، بكسر الياء مشددة، اسم قبيلة.  يقال: هو من بني عيذ الله، ولا يقال عائذ الله. ويقال للجوديّ أَيضاً:  عَيِّذ. وعائذة: أَبو حي من ضبة، وهو عائذة بن مالك بن ضبة؛ قال الشاعر:  متى تسأَل الضَّبِّيَّ عن شرّ قومه،  يَقُلْ لك: إِن العائذيَّ لئيم  وبنو عَوْذَةَ: من الأَسْد. وبنو عَوْذَى، مقصور: بطن؛ قال الشاعر:  ساقَ الرُّفَيْداتِ من عَوْذى ومن عَمَم،  والسَّبْيَ مِن رَهْط رِبْعِيٍّ وحَجَّار  وعائذ الله: حي من اليمن. وعُوَيْذَة: اسم امرأَة؛ عن ابن الأَعرابي،  وأَنشد:  فإِني وهِجْراني عُوَيْذَةَ، بعدما  تَشَعَّبَ أَهواءُ الفؤادِ الشواعِبُ  وعاد: قرية معروفة، وقيل: ماء بنجران؛ قال ابن أَحمر:  عارضتُهم بسؤال: هل لكن خَبَرٌ؟  مَن حَجَّ من أَهل عاذٍ، إِنَّ لي أَرَبا؟  والعاذ: موضع. قال أَبو المورّق:  تركتُ العاذَ مَقْليّاً ذميماً  إِلى سَرَفٍ، وأَجْدَدْتُ الذهابا
مقاييس اللغة:
(عوذ) العين والواو والذال أصلٌ صحيح يدلُّ على معنىً واحد، وهو الالتجاء إلى الشَّيء، ثم يُحمَل عليه كلُّ شيء لصق بشيءٍ أو لازَمَه.
قال الخليل: تقول أعوذ بالله، جلَّ ثناؤُه، أي ألجأ إليه تبارك وتعالى، عَوْذاً أو عِياذاً. ذكر أيضاً أنّهم يقولون: فلانٌ عياذٌ لك، أي ملجأ. وقولهم: مَعاذَ الله، معناه أعوذ بالله. وكذا أستعيذ بالله. وقال *رسول الله صلى الله عليه وسلم للتي استعاذت منه: "لقد عُذْتِ بمَعَاذ". قال: والعُوذة والمَعَاذة: التي يُعوَّذ بها الإنسان من فَزَعٍ أو جُنون. ويقولون لكلِّ أنثى إذا وضعت: عائذ. وتكون كذا سبعةَ أيّام. والجمع عُوذ. قال لَبيد:
والعِينُ ساكنةٌ على أطلائِها *** عُوذٌ تأجّلُ بالفَضاء بِهامُها([25])
تأجَّلُ: تَصير آجالاً([26]) ، أي قُطُعاً. وإنّما سمِّيت لما ذكرناه من ملازمة ولِدها إيّاها، أو ملازمتها إيّاه.
القاموس المحيط:
العَوْذُ الالتجاء، كالعِياذِ والمَعاذِ والمَعاذَةِ والتَّعَوُّذِ والاسْتِعاذَةِ، وبالضم الحَديثاتُ النتاجِ من الظِّباء وكُلِّ أُنْثَى، كالعُوذانِ، جَمْعَا عائِذٍ. وقد عاذَتْ عِياذاً، وأعاذَتْ وأعْوَذَتْ، وهي مُعيذٌ ومُعْوِذٌ، وبالهاءِ الرُّقْيَةُ، كالمَعَاذةِ والتَّعْوِيذِ. والعَوَذُ بالتحريكِ المَلْجَأُ، كالمَعاذِ والعِياذِ، والكراهَةُ، كالعَواذِ، والساقِطُ المُتَحاتُّ من الوَرَقِ، ورُذالُ الناسِ. وأفْلَتَ منه عَوَذاً إذا خَوَّفَهُ ولم يَضْرِبْهُ. وكسُكَّرٍ النَّبْتُ في أُصولِ الشَّوْكِ، أو بالمَكانِ الحَزْنِ لا تَنالُهُ المالُ، كالمُعَوَّذِ، وتكسرُ الواوُ، و ما عاذَ بالعَظْم من اللَّحْمِ، وطَيْرٌ لاذَتْ بجَبَلٍ أو غَيْرِهِ، كالعِياذِ. ومَعاذَ الله، أي أعوذُ بالله، مَعاذاً، وكذا مَعاذَةَ الله. وبنو عائِذَةَ، وبَنَو عَوْذَةَ، وبَنو عَوْذَى بُطونٌ. وعائِذُ الله حَيٌّ، أو الصَّوابُ عَيِّذُ الله، كسَيِّدٍ. وعُوَيْذَةُ امرأةٌ. والعاذُ ع بِسَرِفَ، وبهاءٍ ع بِبلاد هُذَيْلٍ أو كنانةَ. وتَعاوَذُوا عاذَ بعضُهُمْ ببعضٍ. والمُعَوَّذُ، كمُعَظَّمٍ مَوْضِعُ القِلادَةِ، وناقةٌ لا تَبْرَحُ في مَكانٍ واحِدٍ، ومَرْعَى الْإِبِلِ حَوْلَ البُيُوتِ. والمُعَوِّذَتانِ سورتانِ، بكسر الواوِ. وعَوْذٌ بالله، أي أعُوذُ بالله. وسَمَّوْا عائِذاً وعائِذَةَ ومُعاذاً ومُعاذَةَ وعَوْذاً وعِياذاً ومُعَوِّذاً، وأبو إدريسَ الخَوْلانِيُّ اسْمُهُ عائِذُ الله. ومَعاذَةُ ماءَةٌ لبَني الْأُقَيْشِرِ. وسِكَّةُ مُعاذٍ بنيسابورَ. وعَيْذونُ جَدُّ أبي عَلِيٍّ القالي. والعَوائِذُ أرْبَعَةُ كواكِبَ بتَرْبيعٍ مُخْتَلِفٍ، في وسَطِها كَوْكَبٌ يُسَمَّى الرُّبَعَ.
تاج العروس:
ع و ذ
العَوْذُ الالْتِجَاءُ كالعِيَاذِ بالكسر والمَعَاذِ والمَعَاذَةِ والتَّعَوُّذِ والاسْتِعاذَةِ عاذَ به يَعُوذ : لاَذَ به ولَجَأَ إِليه واعْتَصَم . وعُذْتُ بفُلانٍ واستَعَذْتُ به أَي لَجَأْتُ إِليه . وفي الحديث " إِنَّمَا قَالَهَا تَعَوُّذاً " أَي إِنما أَقَرَّ بالشَّهَادَةِ لاجِئاً إِليها ومُعْتَصِماً بها لِيَدْفَع عنه القَتْلَ وليس بمُخْلِصٍ في إِسْلامه
العُوذُ بالضمّ : الحَدِيثَاتُ النِّتَاجِ مِن الظِّباءِ والإِبلِ والخَيْلِ مِن كُلِّ أُنْثَى كالعُوَذانِ وهما جَمْعَا عائِذٍ كَحَائلٍ وحُولٍ ورَاع ورُعْيَانٍ وحائرٍ وحُورَان . وفي التهذيب : ناقَةٌ عائذٌ : عاذَ بها وَلَدُهَا فاعلٌ بمعنى مَفعُولٍ وقيل : هو على النَّسَبِ . والعائِذُ : كلُّ أُنْثَى إِذا وَضَعَتْ مُدَّةَ سبعة أَيامٍ لأَن وَلَدَهَا يَعُوذُ بها والجَمْعُ عُوذٌ بمنزِلة النُّفُساءِ من النِّساءِ وهي من الشَّاءِ رُبَّي وجَمْعُها رِبَاب ومن ذَوَاتِ الحَوافِر فَرِيشٌ . وقد عاذَتْ عِياذاً وأَعاذَتْ وأَعْوَذَتْ وهي مُعِيذٌ ومُعْوِذٌ وعاذَتْ بِوَلدِهَا : أَقامتْ معَه وحَدِبَتْ عليه ما دامَ صَغِيرا كأَنه يريد عَاذَ بها ولَدُها فقَلَبَ . واستعارَ الراعي أَحَدَ هذه الأَشْيَاءِ للوَحْشِ فقال :
لَهَا بِحَقِيلٍ فالنُّمَيْرَةِ مَنْزِلٌ ... تَرَى الوَحْشَ عُوذَاتٍ بها ومَتَالِيَا كَسَّرَ عائذاً على عُوذٍ ثمَّ جَمَعَه بالأَلف والتاء وقولُ الهُذَلِيّ :
" وعَاجَ لَهَا جَارَاتُها العِيسَ فَارْعَوَتعَلَيْهَا اعْوِجَاجَ المُعْوِذَاتِ المَطَافِلِ قال السُّكَّريّ : المُعْوِذَاتُ : التي مَعَهَا أَوْلاَدُهَا . قال الأَزهرِيّ : الناقَةُ إِذَا وَضَعَتْ وَلَدَهَا فهي عائذٌ أَيَّاماً ووَقَّتَ بعضُهم سَبْعَةَ أَيَّامٍ . ويقال : هي عائِذٌ بَيِّنَةُ العُؤوذ إِذا وَلدَتْ عَشرةَ أَيَّامٍ أَو خَمْسَةَ عَشَر ثُمّ هي مُطْفِلٌ بعْدُ يقال : هي في عِيَاذِها أَي بِحِدْثَانِ نِتَاجِهَا وفي حديث الحُدَيْبِيَةِ " ومَعَهم العُوذُ المَطَافِيلُ " يريد النِّسَاءَ والصِّبْيَانَ . وفي حديثَّ عَلِيٍّ رضي الله عنهُ " فَأَقْبَلْتُمْ إِلى إِقْبَالَ العُوذِ المَطَافِيل " . العُوذَةُ بالهَاء : الرُّقْيَةُ يُرْقَى بها الإِنسانُ مِن فَزَعٍ أَو جُنونٍ لأَنَّه يُعاذُ بها وقد عَوَّذَه . قال شيخُنا . وزَعم بعضُ أَرْبابِ الاشتقاقِ أَنّ أَصْلَها هي الرُّقْيَة بما فيه أَعُوذُ ثُمّ عَمَّت ومالَ إِليه السُّهَيلِيُّ وجَمَاعَةٌ . قلت . وهو كذلك فقد قَالَ مثلَ ذلك صاحبُ اللسانِ وصرَّحَ به غَيْرُه يقال : عَوَّذْتُ فُلاناً باللهِ وبأَسمائه وبالمُعَوِّذَتَيْنِ إِذا قلتَ أُعِيذُك بالله وأَسمائِه منِ كُلِّ ذي شَرٍّ وكُلِّ داءٍ وحاسِدٍ وحَيْنٍ . ورُوِى عن النبيّ صلّى الله عليه وسلّم " أَنه كان يُعَوِّذُ نَفْسَه بالمُعَوِّذَتَيْنِ بعد ما طُبَّ . وكان يُعَوِّذ ابْنَيْ ابْنَتَهِ البَتُولِ عليهم السلامُ بهما " كالمعَاذة والتَّعْوِيذ والجمع العُوَذُ والمَعَاذَاتُ والتَعاوِيذُ
والعَوَذُ بالتَّحْرِيكِ : المَلْجَأُ قاله الليثُ يقال : فُلاَنٌ عَوَذٌ لك أَي مَلْجَأَ وفي بعض النُّسخ : اللَّجَأُ كالمَعَاذِ والعيَاذِ . وفي الحديث " لقَدْ عُذْتِ بِمَعَاذٍ الْحَقِي بِأَهْلِكِ " . والمَعَاذُ المَصْدَرُ والزَّمَانُ والمَكَانُ أَي قد لَجَأْتِ إِلى مَلْجَإِ ولُذْتِ بِمَلاذٍ . واللهُ عَزَّ وجَلَّ مَعَاذُ مَنْ عَاذَ به وهو عِيَاذِي أَي مَلْجَئِي
العَوَذُ بالتحريك : الكَرَاهَةُ كالعَوَاذِ كسَحابٍ يقال : ما تَركْتُ فُلاناً إِلاَّ عَوَذاً منه وعَوَاذاً منه أَي كَرَاهَةً
العَوَذُ : السَّاقِطُ المُتَحَاتُّ من الوَرَقِ قال أَبو حنيفة : وإِنما قيل له عَوَذٌ لأَنَّه يَعْتَصِمُ بكُلِّ هَدَفٍ ويَلْجأُ إِليه ويَعوذُ به . وقال الأَزهرِيُّ : والعَوَذُ : ما دَارَ به الشيءُ الذي يَضْرِبُه الرِّيحُ فهو يَدُور بالعَوَذِ من حَجَرٍ أَوْ أَرُومَةٍ
عن ابن الأَعْرَابيّ : العَوَذُ رُذَالُ النَّاسِ وسِفْلَتُهم
يقال : أَفْلت فلانٌ منه عَوَذاً إِذا خَوَّفَه ولم يَضْربْه أَو ضَرَبَه وهو يُرِيد قَتْلَه فلم يَقْتُله
من المجاز : أَرْعُوا بَهْمَكم عُوَّذَ هذا الشَّجَرِ عُوَّذ كَسُكَّرٍ : ما عَاذَ به من المَرْعَى وامتَدَّ تَحته . كذا في الأَساس . وقال غيرُه : هو ما عِيذَ به مِن شَجَرٍ وغيرِه وقيل هوِ النَّبْتُ في أُصُولِ الشَّوْك أَو الهَدَف أَو حَجَرٍ يَسْتُرُه كأَنَّه يُعَوَّذُ بها أَو العُوَّذُ من الكَلإِ : ما لَم يَرْتَفِع إِلى الأَغْصَان وَمَنَعَهُ الشَجَرُ مِن أَنْ يُرْعَى من ذلك وقيل : هو أَنْ يَكُون بِالمَكَانِ الحَزْنِ لا تَنَالُهُ المَالُ قال الكُمَيْت :
" خَلِيلَيَّ خُلْصَانَيَّ لَمْ يُبْقِ حُبُّهَامِنَ القِلْبِ إِلاَّ عُوَّذاً سَيَنَالُهَا كالمُعَوَّذِ وتُكْسَر الواوُ قال كُثَيِر ابنُ عَبْد الرَّحمن الخُزَاعِيّ يَصِف امرأَةً :
إِذَا خَرَجَتْ مِنْ بَيْتِهَا رَاقَ عَيْنَهَا ... مُعَوَّذُهُ وأَعْجَبَتْهَا العَقَائِقُ يَعْنِي أَن هذه امرأَةَ إِذَا خَرَجَتْ مِن بيتِهَا رَقَهَا مُعَوَّذُ انَّبْتِ حَوَالَيْ بَيْتِها . من المَجازِ : أَطْيَبُ اللحْمِ عًوَّذُه . قال الزمَخْشَريّ : العُوَّذُ : مَا عَاذَ بالعَظْمِ مِن اللَّحْمِ زاد الجوهَرِيُّ : ولزِمَه ومِثْلُه قَولُ الراغب وقال أَبو تَمَّامٍ :
ومَا خَيْرُ خلْقٍ لَمْ تَشُبْه شَرَاسَةٌ ... ومَا طِيبُ لَحْمٍ لاَ يَكُونُ عَلَى عَظْمِ وقال ثعلبٌ : قلتُ لأَعْرَابِيٍّ : ما طعْمُ الخُبْرِ قال أُدْمُه . قال : قلت : ما أَطْيَبُ اللَّحْمِ ؛ قال : عُوَّذُه
العُوَّذُ : طَيْرٌ لاَذَتْ بِجَبَلٍ أَو غَيْرِه مِمَّا يَمْنَعُها كالعِيَاذِ بالكَسْر قال بَخْدَج :
" كالطَيْرِ يَنْجُونَ عِيَاذاً عُوَّذَا كَرَّرَ مُبَالغَةً وقد يكون عِيَاذاً هنا مَصْدَراً
قولهم : مَعَاذَ اللهِ أَي أَعوذُ باللهِ مَعَاذاً تَجْعَلُه بَدلاً من اللَّفْظِ بالفِعْلِ لأَنه مصدرٌ وإِن كان غَيْرَ مُسْتَعْمَلٍ مثْل سُبْحَانَ . وقال الله عَزَّ وجَلَّ " مَعَاذَ اللهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلاَّ مَنْ وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِنْدَه " أَي نَعوذ باللِه معَاذاً أَنْ نَأْخُذ غَيْرَ الجانِي بِجِنَايَتِه وكذا مَعَاذَةَ وَجْهِ اللهِ ومَعَاذَ وَجْهِ الله ومَعَاذَةَ وَجْهِ الله وهو مثْل المَعْنَى والمَعْنَاةِ والمَأْتَي والمأْتَاةِ وقال شيخُنَا : وقد عَدُّو مَعَاذَ اللهِ من أَلفاظِ القَسَمِ وقد بَسَطَه الشيخُ ابنُ مالِكٍ في مُصَنَّفَاته
وبَنُو عائِذَةَ وبنو عَوْذَةَ وبنو عَوْذَى بِضَمّها كذا ضَبْطُه عندنا في النُّسخ والإِطلاق يَقْتَضِي الفَتْحَ وهو الصوابُ وبُطونٌ أَما عائذَةُ فبَطْنَانِ الأَوَّل عائذةُ قُرَيْشٍ وهم بنو خُزَيْمَةَ بن لُؤَيٍّ قال ابنُ الجوّانيّ النَّسَّابة : وأَمَّا خُزَيْمَةَ بن لُؤَيٍّ فإِليه يُنْسَبُ القَوْمُ الذين يَزْعُمُون أَنَّهُ عائذَةُ قُرَيْشٍ وشيخُ الشَّرَف يَدْفَعهم عن النَّسب . وعائذةُ هي ابنَةُ الخِمْس بنِ قُحَافَةَ من خَثْعَم وبها يُعْرَفون وهم بنو الحارث بن مالك بن عُبَيْد بن خُزَيْمَة بن لُؤَيّ بن غالبٍ وعائذةُ هي أُمُّ الحارث هذا ويقال الحارث بن مالك بن عَوْفِ بن حَرْبِ بن خُزَيْمَة وهم بِمَالِكٍ خَمْسُ أَفخاذٍ مِن عَوْفٍ : بنو جَذِيمَة وبنو عامِرٍ وبنو سَلاَمَةَ وبنو مُعَاوِيَةَ أَولادُ عَوْفٍ . وعائِذةُ مع بني مُحَلَّم بن ذُهْلِ ابن شيْبَانَ بادِيَتُهم مع بادِيَتِهِم وحاضِرَتُهم مع حاضِرَتِهِم يَدٌ واحِدَةٌ . والثاني عائذةُ بنُ مالِك بن بَكْرِ بن سَعْدِ بن ضَبَّةَ بن أُدّ بن طابِخَةَ بن الْيَاسِ ابن مُضَرَ وهم فَخِذٌ قال الشاعرُ :
مَتَى تَسْأَلِ الضَّبِّيَّ عَنْ شَرِّ قَوْمِهِ ... يَقُلْ لَكَ إِنَّ العَائِذِيَّ لَئِيمُ ومنهم حَمْرَةُ بن عَمْروِ الضَّيِّيّ عن أَنسٍ وعنه شُعْبَةُ وعَوْنٌ وأَما بنو عَوْذَةَ فمن الأَسْدِ وبنو عَوْذَى مقصورٌ : بَطْنٌ آخَرُ قال الشاعر :
" سَاقَ الرُّقَيْدَاتِ مِنْ عَوْذِي ومِنْ عَمَمٍوالسَّبْيَ مِنْ رَهْطِ رِبْعِيٍّ وحَجَّارِ
وعائذُ اللهِ : حيٌّ مِنَ اليَمَن هكذا بالأَلف عن ابن الكَلْبِيّ أَو الصوابُ عَيَّذُ اللهِ كَسَيِّدٍ يقال : هو من بني عَيَّذِ الله ولا يقال عائذ الله كذا في الصحاح وذكر أَبو حاتمٍ السِّجِسْتَانيُّ في كتابِ لحْنِ العامَّة أَنه عَيِّذُ اللهِ بتشديد الياء قال : لكن إِن نَسبْتَ إِليه خَفَّفْتَ فسَكَّنْتَ الياءَ لئلا تَجتمع ثلاثُ يَاءَاتٍ انتهى وقال السُّهَيليُّ في الروض : لسَعْدِ العَشِيرَة ابن لِصلُبْهِ اسْمُه عَيِّذُ اللهِ وهي قَبِيلةٌ مِن قَبائِل جَنْبِ بن مَذْحِج . قلت : والذي قالَهُ ابنُ الجوّانِيّ النّسَّابة في المُقَدِّمة ما نَصُّه : والعَقِبُ من سَعْدِ العَشِيرَة بنِ مَذْحِجٍ مِن زَيْدِ اللهِ وعائذِ اللهِ وعَيِّذِ الله . ثم ساق إِلى آخرِه فعُرِف منه أَنَّ له أَخاً اسمُه عائذُ الله . وقولُه من قبائلِ جَنْبِ بن مَذْحِج مَحَلُّ نَظَرٍ وإِنما هم بنو عَيِّذ اللهِ بن سَعْدِ بن مَذْحِجٍ كما عَرَّفَه أَوَّلاً . وذكر الدَّارقُطْنِي من وَلَدِه مالكَ بنَ شَرفِ بن أَسَدِ بن عَبْدِ منَاةَ بنِ عيذ الله ومِنْ قِبَلِه جاءَت ولاَدَةُ مَذْحجٍ لِرسولِ اللهِ صلى اللهُ عليه وسلَّم . وعُوَيْذَةُ اسمُ امرَأَة عن ابن الأَعرَابيّ وأَنشد :
فَإِني وهِجرانِي عُوَيْذَةَ بَعْدَمَا ... تَشَعَّبَ أَعْوَاءُ الفُؤَادِ الشّوَاعِبُ والعَاذُ : ع بِسَرِفَ قال أَبو المُوَرِّق :
تَرَكْتُ العَاذَ مَقْلِيّاً ذَمِيماً ... إِلى سَرِفٍ واجْدَدْتُ الذَّهَابَا العَاذَةُ بِهَاءٍ : ع ببلادِ هُذَيْلٍ أَو كِنَانَةَ أَو هو بالغَيْن والدال وقد تَقدَّم في مَحلّه وكذلك الاستشهاد بقولِ سَاعِدَةَ بن جُؤَيَّة الهُذَليّ . وتَعاوَذُوا في الحرب إِذا تَوَاكَلُوا وعَاذَ بَعْضُهم بِبعْضٍ
والمُعَوَّذُ كمُعَظَّمٍ : مَوْضِعُ القِلاَدَةِ من الفَرَسِ ودائرَةُ المُعَوَّذِ تُستَحَبُّ قال أَبو عُبَيْد : من دَوائرِ الخَيْلِ المُعَوَّذُ وهي التي تكون في مَوْضِع القِلادَةِ يَسْتَحِبُّونَها
المُعَوَّذ : ناقَة لا تَبْرَحُ في مَكَانٍ واحِدٍ كأَنَّه لِضَعْفِهَا أَو كِبَرِ سِنِّهَا والدال لغَة . المُعَوَّذ : مَرْعَى الإِبلِ حَوْلَ البُيُوتِ ولا يَخْفَى أَنَّهُ تَقدَّم في كِلاَمه بِعَيْنِه وقَدَّمْنَا الشاهِدَ عليه من قَولْ كُثَيِّرٍ الخُزَاعِيّ فذِكْرُه ثانياً تَكرارٌ
والمُعَوِّذَتانِ : سُورَتَانِ سُورَة الفَلَق وتاليَتُهَا بِكَسْرِ الوَاوِ صَرَّح به السيوطيّ في الإِتقان وجَزم به وصَرَّح الشمسُ التتائيُّ في شَرْحِ الرسالة أَنّ الفتح خَطَأَ وإِن ذَهَبَ إِليه ابنُ علاَّن في شَرْحِ الأَذْكار وأَنّ الكسْرَ هو الصوابُ . لأَن مَبْدَأَ كُلِّ واحِدَةٍ منهما قُلْ أَعُوذُ ويُقَال : عَوَّذْتُ فُلاناً باللهِ وأَسمائِه وبالمُعَوِّذَتَيْنِ إِذا قلتَ أُعِيذُك باللهِ وأَسمائِه مِنْ كُلِّ ذي شَرٍّ إِلى آخرِه قال شيخُنَا : ورُبَّما قيل المُعَوِّذَاتُ بِالجَمع بإِضافةِ الإِخْلاص لهما على جِهَةِ التَّغْلِيب لأَنها مِمَّا يُتَحَصَّنُ بها لاشْتِمَالِها على صِفةِ اللهِ تعَالَى . وعَوْذٌ باللهِ منك أَي أَعوذُ باللهِ منك قال :
قالَتْ وفيها حَيْدَةٌ وذُعْرُ ... عَوْذٌ بِرَبِّي مِنْكُمُ وحُجْرُ قال الأَزهريُّ : وتقول الَعرَبُ للشيِْْ يُنْكِرُونَه والأَمْرِ يَهابُونه : حُجْراً أَي دَفْعاً وهو استعاذَةٌ مِن الأَمْرِ
وسَمَّوا عائِذاً وعائذَةَ ومُعَاذاً ومُعَاذَةَ وعَوْذاً وعِيَاذاً ومُعَوِّذاً والمُسَمّى بمُعَاذٍ أَحدٌ وعشرون صحابيّاً والمُسَمَّى بعائذٍ عَشَرَةٌ مِن الصَّحابة وعائذُ الله بنُ سَعيد بن جُندَبٍ له وِفَادَةٌ ويقال عابِدُ الله وعِيَاذُ بن عَبْدِ عَمْروٍ الأَزدِيّ له صُحْبَة وأُهْبَان ابن عِياذٍ مُكَلِّم الذِّئب وعياذُ بن عَدْوَانَ جَدّ عامِر بن الظَّرِب وآخَرُون ومُعَوِّذ بن عَفْرَاءَ له صُحبةٌ وأَبو إِدريسَ الخَوْلاَنِيُّ من كِبار التابعين وَلِيَ قَضَاءَ دِمَشْقَ لِيَزيدَ واسمُهُ عائِذُ اللهِ بن عبد الله وُلدَ عامَ حُنَيْنٍ وكان مِن عُبَّادِ أَهلِ الشامِ وقُرَّائهم يَرْوِي عن شَدَّادِ بن أَوْسٍ وابنِ مَسعُودٍ والمُغيرَةِ بن شُعْبَةَ مات سنَة ثَمانين . وعائذُ بن نُصَيْبٍ الأَسَدِيّ وعائذٌ أَبو مُعَاذٍ وعائذُ بن حًبِيبٍ الكَعْبِيّ وعائذٌ الجُعْفِيّ وعائذُ اللهِ المُجَاشِعِيّ تابِعيُّون . ومَعَاذَةُ : مَاءةٌ لبني الأَقَيْشِرِ مُرَّةٌ . وسِكَّةُ مُعَاذٍ بِنْيَسابُورَ تُنْسَب إِلى مُعَاذِ بن مُسْلِمٍ و الِّنسْبَة إِليها مُعَاذِيّ . وعَيْذُونُ جَدُّ الإِمام اللغويّ أَبي عليٍّ إِسماعيلَ بنِ عليٍّ القالِيّ صاحب الآمالي والزوائد نِسْبَة إِلى قَاِليقَلاَ من مِدن أَرْمِينِيَةَ قال أَبو بكرٍ الزُّبَيْدِيُّ سأَلْتُ أَبا عَلِيٍّ القالِيّ عن نَسبة فقال أَنا إِسماعيل بن القاسم ابن عَيْذُون . والعَوَائِذُ من الكواكِب الشَّآمِيَةِ أَربعةُ كَوَاكِبَ بِتَرِْيعٍ مُخْتَلِفٍ في وَسَطِها كَوْكَبٌ يُسَمَّى الرُّبَعُ ونصُّ التَّكْمِلَة : في وَسَطِهَا كَوَاكِبُ تُسَمَّى الرًّبَعَ
ومما يستدرك عليه : عَوْذُ بن غَالِب بن قُطَيْعَةَ بن عَبْسٍ وعَوْذُ بن سُودِ بن الحَجْرِ بن عِمْرَانَ بن عَمْرِو بن مُزَيْقِيَاءَ قبيلتانِ من الأُولى سَعْد بن سَهْم بن عَوْذ وحَبِيب بن قِرْفَةَ العَوْذِيّ ومن الثانية أَبو عبد الله هَمَّام بن يَحيى بن دِينَار الأَزديّ العَذِوْيّ مَولاهم
وعَيْذُونُ جَدُّ أَبي الحَسَن عليّ بن عبد الجَبَّار بن سَلاَمَةَ الهُذَلِيّ اللُّغَوِيّ وُلِدَ بِتُوِنسَ سَنَة 428 وتوفِّيَ سنة 519 . والعَيْذِيَّون في الصَّحابة والرُّواةِ كثيرون نُسِبوا إِلى عَيِّذ الله المتقدّم ذِكَرُه وفي النِّسبة يُخَفّف وقال السمعانيُّ وفي بني ضَبَّةَ عَيِّذُ اللهِ بتشديدِ الياء ولم يَذْكُر من نُسِبَ إِليها وذَكَرَه المَالِينيّ وتَبِعه الرشاطيّ فقال : مُسلم بن إِبراهِيم العَيِّذِيّ بتشديد الياء كاتبُ المَصَاحف وقال سيبويه : وقالوا : عائِذأَ بالله من شَرِّها فوضَعُوا الأَسمَ موضعَ المصدرِ قال عبد الله السَّهْميُّ :
" أَلْحِقْ عَذَابَك بِالْقَوْمِ الذِين طَغَوْاوعَائِذاً بِكَ أَنْ يَغْلُوا فَيُطْغُونِي وقال الأَزْهَرِيّ : يقال : اللّهُمَّ عائذاً بكَ مِن كُلِّ سُوءٍ أَي أَعُوذُ بك عائذاً وفي الحديث " عائذٌ باللهِ مِنَ النَّارِ " أَي أَنا عائِذٌ ومُتَعَوِّذٌ كما يقال مُسْتَجِيرٌ فجعَل الفاعِلَ موضع المَفْعُول كقولهم : سِرُّ كاتِمٌ وماءٌ دافِقٌ . وفي حديث حُذَيْفَة " تُعْرَضُ الفِتَنُ عَلى القُلوبِ عَرْضَ الحَصِيرِ عَوْذاً عَوْذاً " قال ابنُ الأَثير هكذا رُوِى بالدّالِ والذَّالِ كأَنَّه اسْتعَاذَ مِن الفِتَنِ وقد تَقدَّم في التنزيل " فإِذَا قَرَأْتَ القُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ " معناه إِذا أَردْتَ قِرَاءَة القُرْآنِ فقُل أَعوذ بالله مِن الشيطانِ الرَّجيمِ ووَسْوَسَتِه . وفي اللسانِ : ويقال للجُودِيّ : عَيِّذُ بالتشديد . وعَاذٌ : قَرْيَةٌ مَعروفَةٌ وقيل ماءٌ بِنَجْرَانَ قال ابنُ أَحْمَر :
" عَارَضْتُهُمْ بِسُؤَال هَلْ لَكُمْ خَبَرٌمَنْ حَجَّ مِنْ أَهْلِ عَاذٍ إِنَّ لِي أَرَبَا وقيل بالدال المهملة وقيل بالغين المعجمة
ووادِي الغائذِ قَبْلَ السُّقْيَا بِمِيلٍ والسُّقْيَا : مَنْزِلُ بين الحَرَمَينِ الشريفَينِ . ومُعَاذَة : زَوْجَة الأَعشي ومُعَاذَة : مولاةُ عَبْدِ الله بن أُبَيّ ومُعَاذَة الغِفَارِيَّة صَحابِيَّاتُ

_Türkçe çeviri henüz yok_
