# عوض (ع-و-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%88%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ع - و - ض
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B6/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والضّاد وواي معهما
ع ض و، ع و ض، ض و ع، ض ي ع، ض ع و، و ض ع
عضو:
العُضْوُ والعِضْوُ - لغتان - كلّ عظم وافر من الجسد بلحمه. والعِضة: القطعة من الشيء؛ عضّيت الشيء عِضةً عِضةً إذا وزّعته بكذا، قال:
وليس دين الله بالمُعَضَّى
وقوله تعالى: "جعلوا القرآن عضين"، أي: عضةً عضةً تفرقوا فيه فآمنوا ببعضه وكفروا ببعضه.
عوض:
العِوَضُ معروف، يقال: عِضْتُه عِياضاً وعَوْضاً، والاسم: العِوَضُ، والمستعملُ التَّعويضُ عوّضتُه من هِبَته خيراً. واستعاضني: سألني العِوَضَ. عاوَضْتُ فلاناً بعَوَضٍ في البيع والأخذ فاعتَضْته مما أعطيته.
عِياض: اسم رجل. وتقول: هذا عِياضٌ لك، أي: عِوَضٌ لك.
عَوْضُ: يجري مجرى القَسَم، وبعض النّاس يقول: هو الدّهر والزّمان، يقول الرّجلُ لصاحبه: عَوْضُ لا يكون ذاك أبداً، فلو كان اسماً للزّمان إذن لجرى بالتنوين، ولكنه حرفٌ يُرادُ به قَسَم، كما أنّ أجَلْ ونَحْوَها مما لم يتمكّن في التّصريف حُمِلَ على غير الإعراب. قال الأعشى:
رضيعَيْ لِبانٍ ثديَ أم تحالفـا		بأسحمَ داجٍ عَوْضَ لا تَتَفَرَّقُ
وتقول العرب: لا أفعل ذاك عَوْضُ، أي: لا أفعله الدّهر، ونصب عوض، لأنّ الواو حفزت الضّاد، لاجتماع السّاكنين.
ضوع، ضيع:
ضاعَتِ الريحُ ضوعاً: نَفَحَتْ. قال:
إذا التَفَتَتْ نحوي تضوّع ريحُها
ويقال: ضاعَ يَضُوعُ، وهو التَّضوُّر، في البكاء في شِدَّةٍ ورفعِ صوتٍ. تقول: ضَرَبَهُ حتّى تَضَوَّعَ، وتضوّر. وبكاءُ الصّبيّ تضوُّعٌ أكْثَرَهُ، قال:
يَعِزُّ عليها رِقْبَتي ويَسوءُهـا		بكاه فتثني الجيدَ أن يتضوّعا
وأضاعَ الرّجلُ إذا صارت له ضَيْعَةٌ يشتغِلُ بها، وهو بِمَضِيعَةٍ وبمَضيع إذا كان ضائعاً، وأضاع إذا ضيّع.
والضُّوَعُ: طائر من طير اللّيل من جنسِ الهامِ إذا أَحَسَّ بالصّباح صَدَحَ.
وضَيْعةُ الرّجلِ: حِرْفَتُه، تقول: ما ضَيْعَتُك? أي: ما حِرْفَتُك? وإذا أخذ الرّجلُ في أمور لا تَعنيه تقول: فَشَتْ عليك الضَّيعة، أي: انتشرتْ حتّى لا تدري بأيّ أمرٍ تأخذ. وضاعَ عيالُ فلانٍ ضَيْعَةً وضِياعاً، وتركهم بمَضْيَعَةٍ، وبمَضِيعَةٍ، وأضاعَ الرّجلُ عيالَه وضيَّعهم إضاعةً وتضييعاً، فهو مُضِيعٌ، ومُضَيِّع.
ضعو:
الضَّعْوَةُ: شَجَرٌ تكون بالبادية، والضَّعة أيضاً بحذف الواو، ويجمع ضَعَوات، قال:
مُتَّخِذاً في ضَعَواتٍ تَوْلَجا
وقال يصف رجلاً شهوان اللّحم:
تتوقُ باللّيل لشَحْمِ القَمعَه
تثاؤبَ الذّئبِ إلى جنبِ الضّعة
وضع:
الوضاعةُ: الضَّعَةُ. تقول: وَضُعَ يَوْضُعُ وَضاعة.
والوضيعة: نحو وضائع كسرى، كان ينقل قوماً من بلادهم ويسكنهم أرضاً أخرى حتّى يصيروا بها وَضِيعَةً أبداً. والوَضيعةُ أيضاً: قوم من الجند يُجْعَلُ أسماؤهم في كورة لا يغزون منها. والوضيعةُ: ما تَضَعُه من رأسِ مالكَ.
والخيّاط يُوضِّعُ القُطنَ على الثّوب توضيعاً، قال:
كأنَّه في ذُرَى عمائِمِـهـم		مُوَضِّعٌ من مَنادِفِ العَطَبِ
وتقول: في كلامه توضيعٌ إذا كان فيه تأنيثُ كلامِ النِّساءِ.
والوَضْعُ: مصدرُ قولِك: وَضَعَ يَضَعُ. والدّابّة تضع السّير وضعاً وهو سير دون. وتقول: هي حسنة الموضوع. وأوضعها راكبها. قال الله عزّ وجلّ: "ولأوضعوا خلالكم".
والمُواضَعَةُ: أن تُواضِعَ أخاك أمراً فتناظره فيه. وفلان وضعه دخوله في كذا فاتّضع والتواضعُ: التَّذلُّلُ.

##### Türkçe

**باب العين والضّاد وواي معهما**
ع ض و، ع و ض، ض و ع، ض ي ع، ض ع و، و ض ع

**عضو:**
**العُضْوُ** ve **العِضْوُ** - iki lugat - etli olarak bedenden her bol kemik. Ve **العِضة**: şeyden parça; **عضّيت الشيء عِضةً عِضةً**: onu bununla paylaştırdığın zaman. Dedi ki:
وليس دين الله بالمُعَضَّى
Ve Yüce Allah’ın sözü: “**جعلوا القرآن عضين**”, yani: **عِضةً عِضةً**; onda ayrıldılar da onun bir kısmına iman ettiler ve bir kısmını inkâr ettiler.

**عوض:**
**العِوَضُ** bilinir; denir: **عِضْتُه عِياضاً وعَوْضاً**; isim: **العِوَضُ**. Ve kullanılan **التَّعويضُ**dur: **عوّضتُه من هِبَته خيراً**. Ve **استعاضني**: benden **العِوَضَ**ı istedi. **عاوَضْتُ** falanı alışverişte ve almada bir **عَوَضٍ** ile; böylece onu, ona verdiğim şeyden **اعتَضْته**.

**عِياض:** bir adam adıdır. Ve dersin: bu senin için **عِياضٌ**dur; yani: senin için **عِوَضٌ**dur.

**عَوْضُ:** yemin yerinde yürür. Ve insanların bir kısmı der ki: o dehr ve zamandır. Adam, arkadaşına der: **عَوْضُ** bu asla olmaz. Şayet zamanın adı olsaydı o vakit tenvin ile yürürdü; fakat o bir harftir, onunla yemin kastedilir; nitekim **أجَلْ** ve benzerleri, tasrifte yerleşik olmadığından i‘rabın dışına taşınmıştır. A‘şâ dedi ki:
رضيعَيْ لِبانٍ ثديَ أم تحالفـا		بأسحمَ داجٍ عَوْضَ لا تَتَفَرَّقُ
Ve Araplar der: **لا أفعل ذاك عَوْضُ**; yani: onu dehr boyunca yapmam. Ve **عوض**u nasb etti; çünkü **الواو** **الضّاد**ı harekete sevk etti, iki sâkinin birleşmesinden dolayı.

**ضوع، ضيع:**
**ضاعَتِ الريحُ ضوعاً**: esti. Dedi ki:
إذا التَفَتَتْ نحوي تضوّع ريحُها
Ve denir: **ضاعَ يَضُوعُ**; o, şiddet içinde ve ses yükseltmekte ağlamada **التَّضوُّر**dur. Dersin: **ضَرَبَهُ حتّى تَضَوَّعَ**; ve **تضوّر**. Ve çocuğun ağlaması, onun çoğu **تضوُّعٌ**dur. Dedi ki:
يَعِزُّ عليها رِقْبَتي ويَسوءُهـا		بكاه فتثني الجيدَ أن يتضوّعا
Ve adam **أضاعَ** eder; kendisine onunla meşgul olduğu bir **ضَيْعَةٌ** olduğu zaman. Ve o, kaybolmuş olduğu zaman **بِمَضِيعَةٍ** ve **بمَضيع**dir. Ve **أضاع** eder; **ضيّع** ettiği zaman.

Ve **الضُّوَعُ**: gece kuşlarından, **الهام** cinsinden bir kuştur; sabahı hissettiği zaman öter.

Ve adamın **ضَيْعةُ**si: sanatı/mesleği. Dersin: **ما ضَيْعَتُك?** yani: mesleğin nedir? Ve adam kendisini ilgilendirmeyen işlere daldığı zaman dersin: **فَشَتْ عليك الضَّيعة**; yani: yayıldı, öyle ki hangi işle meşgul olacağını bilmezsin. Ve falanın bakmakla yükümlü oldukları **ضاعَ** etti: **ضَيْعَةً** ve **ضِياعاً**; ve onları **بمَضْيَعَةٍ** ve **وبمَضِيعَةٍ** hâlinde bıraktı. Ve adam, bakmakla yükümlü olduklarını **أضاعَ** etti ve onları **ضيَّعهم**: **إضاعةً** ve **تضييعاً**; o hâlde o **مُضِيعٌ** ve **مُضَيِّع**dir.

**ضعو:**
**الضَّعْوَةُ**: çölde bulunan bir ağaçtır. Ve **الضَّعة** da, **الواو**u düşürerek. Ve **ضَعَوات** diye çoğul yapılır. Dedi ki:
مُتَّخِذاً في ضَعَواتٍ تَوْلَجا
Ve eti şehvetli bir adamı vasfederek dedi ki:
تتوقُ باللّيل لشَحْمِ القَمعَه
تثاؤبَ الذّئبِ إلى جنبِ الضّعة

**وضع:**
**الوضاعةُ**: **الضَّعَةُ**. Dersin: **وَضُعَ يَوْضُعُ وَضاعة**.

Ve **الوضيعة**: Kisrâ’nın **وضائع**i gibi; bir kavmi ülkelerinden nakleder ve onları başka bir toprağa yerleştirirdi; ta ki orada ebediyen bir **وَضِيعَةً** olsunlar. Ve **الوَضيعةُ** ayrıca: askerlerden bir kavim; isimleri bir **كورة**da konulur, oradan gazaya çıkmazlar. Ve **الوضيعةُ**: sermayenden koyduğun şeydir.

Ve terzi, pamuğu elbise üzerine **يُوضِّعُ** eder: **توضيعاً**. Dedi ki:
كأنَّه في ذُرَى عمائِمِـهـم		مُوَضِّعٌ من مَنادِفِ العَطَبِ
Ve dersin: sözünde **توضيعٌ** vardır; eğer onda kadınların sözünü dişilleştirme varsa.

Ve **الوَضْعُ**: senin “**وَضَعَ يَضَعُ**” sözünün masdarıdır. Ve binek, yürüyüşü **وضعاً** ile koyar; o, daha aşağı bir yürüyüştür. Ve dersin: o, **حسنة الموضوع**dur. Ve binicisi onu **أوضعها** etti. Aziz ve Celil Allah dedi: “**ولأوضعوا خلالكم**”.

Ve **المُواضَعَةُ**: kardeşinle bir işi **تُواضِعَ** etmen, sonra onda onunla münazara etmen. Ve falan, onun kâh şuna girişiyle onu **وضعه** etti; böylece **اتّضع** etti. Ve **التواضعُ**: alçalma/zelil olma.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B6/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

واحد الأعْواضِ. تقول منه: عاضَني فلانٌ، وأعاضَني، وعَوَّضني، وعاوَضَني، إذا أعطاك العِوَضَ. والاسم المَعوضَةُ. واعْتاضَ وتَعَوَّضَ، أي أخذ العِوَضَ. واسْتعاضَ: طلب العِوَضَ. وعَوْضُ: معناه الأبدُ، يضم ويفتح بغير تنوين، وهو للمستقبل من الزمان، كما أنَّ قَطُّ للماضي من الزمان، لأنك تقول عَوْضُ لا أفارقك تريد لا أفارقك أبداً، كما تقول في الماضي: قَطُّ ما فارقتك. قال الأعشى يمدح رجلاً:
رَضيعَيْ لبانٍ ثَدْيَ أُمٍّ تقاسَما		بِأسْحَمَ داجٍ عَوْضَ لا نَتَفَرَّقُ
يقول: هو والندى رَضِعا من ثديٍ واحد. ويقال: لا آتيك عَوْضَ العائِضينَ، كما تقول: لا آتيك دهر الداهرين. ويقال: افعلْ ذاك من ذي عَوْض، كما يقال: من ذي قَبْلُ، ومن ذي أنُفٍ، أي فيما يُسْتَقْبل.

##### Türkçe

**الأعْواضِ**’dan bir tanesi. Ondan şöyle dersin: **عاضَني** falan kimse, ve **أعاضَني** ve **عَوَّضني** ve **عاوَضَني**; sana **العِوَضَ**’ı verdiği zaman. İsim **المَعوضَةُ**’dır. Ve **اعْتاضَ** ve **تَعَوَّضَ**; yani **العِوَضَ**’ı aldı. Ve **اسْتعاضَ**: **العِوَضَ**’ı istedi. Ve **عَوْضُ**: manası **الأبدُ**’dür; tenvinsiz olarak damme ile de fetha ile de gelir; ve o, zamanın gelecek kısmı içindir; nitekim **قَطُّ** zamanın geçmiş kısmı içindir; çünkü sen **عَوْضُ لا أفارقك** dersin, “senden asla ayrılmam”ı kastedersin; nitekim geçmişte de şöyle dersin: **قَطُّ ما فارقتك**. **الأعشى** bir adamı överek dedi:
رَضيعَيْ لبانٍ ثَدْيَ أُمٍّ تقاسَما		بِأسْحَمَ داجٍ عَوْضَ لا نَتَفَرَّقُ
Der ki: o ve cömertlik, tek bir memeden emdiler. Ve denilir: **لا آتيك عَوْضَ العائِضينَ**; nitekim şöyle dediğin gibi: **لا آتيك دهر الداهرين**. Ve denilir: **افعلْ ذاك من ذي عَوْض**; nitekim söylendiği gibi: **من ذي قَبْلُ** ve **من ذي أنُفٍ**; yani karşılanacak olan şeyde.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B6/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والضاد
عضا ، عوض ، ضاع ، ضعا ، ضوع ، وضع
عضا : العِضْو والعُضو : الواحد من أعضاء الشاة وغيرها ، وقد عضَّيْتُ الشاة والجَزُور تعضِية إذا جعلتها أعضاء وقسمتها ، وفي الحديث عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا تعضية في ميراث إلاّ فيما حمل القَسْمَ ) .
قال أبو عبيد : هو أن يموت الميت ويَدَع شيئاً إن قُسم بين ورثته كان في ذلك ضرر على جميعهم أو على بعضهم .
يقول : فلا يقسم . والتعضية : التفريق وهو
مأخوذ من الأعضاء . يقال : عضيت اللحم إذا فرقته .
قال : والشيء الذي لا يَحمل القَسْم مثل الحبّة من الجوهر ؛ لأنها إن فُرّقت لم ينتفَع بها ، وكذلك الحمّام والطيلسان من الثياب وما أشبهه . وإذا أراد بَعْضٌ القَسْمَ لم يُجَب إليه ، ولكن يباع ثم يقسم ثمنه بينهم . وقال الله جلّ وعزّ : ( الَّذِينَ جَعَلُواْ الْقُرْءَانَ عِضِينَ ) ( الحِجر : 91 ) . قال الليث أي جعلوه عِضَةً عضةً فتفرقوا فيه أي آمنوا ببعضه ، قال : وكل قطعة عِضة . وقال غيره : العضة من الأسماء الناقصة ؛ وأصلها عِضْوة ، فنُقصت الواوُ ، كما قالوا : عِزَة وأصلها عِزْوة ، وثُبَة وأصلها ثُبْوة من ثَبَّيْتُ الشيء إذا جمعته ، وتجمع عِزة عزين ، وثُبة ثُبات وثُبِينِ .
أبو العباس عن ابن الأعرابي في قول الله جلّ وعزّ : ( الَّذِينَ جَعَلُواْ الْقُرْءَانَ عِضِينَ ) ( الحِجر : 91 ) : فرقوا فيه القول ، فقالوا شعر وسحر وكهانة .
وقال الزجاج : يُروى أن المشركين قالوا في القرآن : أساطير الأولين ، وقالوا : سحر ، وقالوا : شعر ، وقالوا : كِهَانة فقسموه هذه الأقسام ، وعضَّوه أعضاء . قال : وقيل : إن أهل الكتاب آمنوا ببعض وكفروا ببعض كما فعل المشركون .
وقال الفرّاء : العِضُون في كلام العرب : السحر ، وواحد العضين عِضَة . قال ويقال : عضَّوه أي فرقوهُ كما تُعَضَّى الشاة .
قلت أنا : من جعل تفسير عضين السحر جعل واحدها عِضة ، وقال هي في الأصل عِضْهة والعِضَةُ السحر والعاضه الساحر ، ثم حذفت الهاء الأصلية من عضهة وتبقى عِضَةٌ ، كما قالوا شفة ، والأصل شَفْهَةٌ ، وسنة الأصل سَنْهَةٌ .
وقال ابن الأعرابي : العِضَةُ والتِّوَلة : السحر ، قال : وعضا مالاً يعضوه إذا فرقه .
عوض : الليث : العَوْض : مصدر قولك : عاض يَعُوض عَوْضاً وعِياضاً ، والاسم العِوَض ، والمستعمل التعويض . تقول : عوّضْتُه من هبته خيراً . واعتاضني فلان إذا جاء طالباً للعوض والصلة ، واستعاضني إذا سألك العوض . وأنشد :
نعم الفتى ومَرْغَب المعتاض
والله يجزي القرض بالإقراض
يقول : نعم مرغب الطالب للعوض
وعاوضت فلاناً بِعوَض في البيع والأخذ والإعطاء ، ويقال : اعتضته مما أعطيته وعِضْت : أصبت عوضاً ، وأنشد :
هل لَكِ والعارض منك عائض
في هَجْمة يُغْدِرُ منها القابض
أي هل لك في العارض منك على الفضل في مائة يُسْئِرُ منها القابض . قال : وهذا رجل خطب امرأة فقال : أعطيك مائة من الإبل يدع منها الذي يقبضها من كثرتها ، يدع بعضها لا يطيق شَلّها . وأنا معارِضك ، أُعطي الإبل وآخذ نَفْسك فأنا عائض ، أي قد صار منك العوض كله لي .
قلت : قوله عائض من عِضْت أي أخذت
عوضاً لم أسمعه لغير الليث ، وعائض من عاض يعوض إذا أعطى العِوض ، والمعنى : هل لك في هَجْمة أتزوّجك عليها ، والعارض منك أي المعطِي عَرْضاً بذلك عائِض أي معوِّص عِوَضاً ترضينه وهو الهَجْمة من الإبل .
وقال الليث : عَوْضُ كلمة تجري مجرى اليمين . وبعض الناس يقول : هو الدهر والزمان . يقول الرجل لصاحبه : عوضُ لا يكون ذلك أبداً ، فلو كان عوضُ اسماً للزمان إذاً لجرى بالتنوين ، ولكنه حرف يراد به القسم ، كما أن أَجَلْ ونحوها ممّا لم يتمكّن في التصريف حُمل على غير الإعراب .
وقال أبو عبيد : قال الكسائي : عوضُ بضم الضاد غير منوّن : الدهر . وقال الأعشى :
رضيعي لبانٍ ثَدْيَ أمّ تقاسما
بأَسحم داج عوض لانتفرق
قال أبو زيد قوله : عَوْض أي أبدا ، قال وأراد بأسحم داج : الليل . ويجوز عوضَ لا نتفرق بالفتح .
قال أبو عبيد : قال أبو زيد ، عوضُ لا أفعل ذلك . وعوضَ كلاهما بغير تنوين . والنصب في عَوْض أكثر وأفشى . قال : وقال الأموي : عوضَ ، ومن ذي عوض .
وقال أبو زيد : يقال : لا أفعله عَوْضَ العائضين ، ولا دهر الداهرين أي لا أفعله أبداً . قال ويقال : ما رأيت مثله عَوْض أي لم أر مثله قطّ . وأنشد :
فلم أر عاماً عَوْض أكثر هالكا
ووجه غلام يشتري وغلامَهْ
ويقال : عاهده لا يفارقه عوضُ أي أبداً . ويقال تعاوض القوم تعاوضاً أي ثاب مالهم ورجالهم بعد قلّة .
وقال الليث : أراد الأعشى بقوله بأسحم داج سواد حَلَمة ثدي أمّه . أخبرني المنذري والمفضل بن سلمة عن أبيه عن الفراء أنه قال : لقيته من ذي قِبَلٍ وقَبَلٍ ومن ذي عِوَض وعَوَض ومن ذي أُنَفٍ ، أي فيما يستقبل .
ضوع : قال الليث الضَوَع : تضوّع الريح الطيّبة أين نفحتُها . وأنشد :
إذا قامتا تضوَّع المسك منهما
قلت ومن العرب من يستعمل التضوع في الرائحة المصِنّة . ومنه قوله :
يتضوّعن لو تضمخن بالمسك صُماحاً كأنه ريح مَرْق
والصُّماح : الريح المنتن والمَرْق : الإهاب الذي عُطِّن فأنتن .
وقال الليث : ضاع الصبيّ يضوع ، وهو تضوّره في البكاء في شدّة ورفع صوت . قال : والصبيّ بكاؤه تضوّع ، وقال امرؤ القيس يصف امرأة :
يعزّ عليها رِقْبَتي ويسوءها
بكاه فتثنى الجيد أن يتضوعا
يقول تثنى الجيد إلى صبيّها حذارَ أن يتضوع .
ثعلب عن ابن الأعرابي : ضاع الطائر إذا زقّه . وتقول منه : ضُعْ ضُع إذا أمرته بزقّه .
وقال ابن السكيت ضاعه ذلك يضوعه إذا حرّكه . وأنشد :
يَضُوع فُؤَادَها منه بُغام
أي يحرّكه : قال : وتضوّع الريح إذا تحرّك . وقال غيره : ضاعني أمر كذا وكذا يَضُوعني إذا أفزعني .
ورجل مَضُوع أي مذعور . وقال الكُمَيت :
رِئاب الصُدُوع غِيَاث المَضُوع لأمَّته الصَّدَرُ المُبْجِل
ويقال : لا يَضُوعنَّك ما تسمع منه ، أي لا تكترث له . وانضاع الفرخ والتضوّع إذا بسط جناحيه إلى أمّه لتَزَقَّه ، أو فَزِعَ من شيء فتضوّر منه ، وقال أبو ذؤيب :
فُرَيخان ينضاعان بالفجر كلّما
أحسّا دويّ الريح أو صوت ناعب
وقال الليث : الضُّوَع : طائر من طير الليل من جنس الهام . قال : وقال أبو الدُّقَيْشِ : هذا الطائر إذا أحسّ بالصَّباح صدح . وقال الأعشى يصف فلاة :
لا يسمع المرء فيها ما يؤنّسه
بالليل إلاّ نئيم البوم والضُّوَعا
قرأت بخط أبي الهيثم : والضِّوَعا ، بكسر الضاد ، وجمعه : ضيعان ، وهما لغتان : ضُوَعٌ وضِوَعٌ ، ونصب الضُّوَع بنية النَّئيم ، كأنه قال : إلا نئيم البوم وصياح الضُّوَع ، فأقام الضُّوع مقام الصياح .
ضيع : ومن ذوات الياء في هذا الباب ضاع الشيء يضيع ضياعاً وَضيْعة . وترك فلان عياله بمَضْيعة ومَضِيعة . وأضاع الرجل عياله وماله ، وضيّعهم إضاعة وتضييعاً ، فهو مُضِيع ومُضيِّع . وضَيْعة الرجل : حِرفته وصناعته وكَسْبه . يقال : ما ضيعتك ؟ أي ما حرفتك . وإذا انتشرت على الرجل أسبابه قيل : فشت ضَيْعته حتى لا يدري بأيّها يبدأ . ومعنى قوله فشت أي كثرت .
وقال ابن السكيت : أضاع الرجل فهو مُضيع إذا كثرت ضَيْعته وفشت . وأنشد قول الشمّاخ :
أعائش ما لأهلك لا أراهم
يُضيعون السوام مع المضيع
وكيف يُضيع صاحبُ مُدفَآت
على أثباجهن من الصقيع
وقال الباهلي : كان الشمّاخ صاحب إبل يلزمها ويكون فيها ، فقالت له هذه المرأة : إنك قد أفنيت شبابك في رَعْي الإبل . مالك لا تنفق مالك ولا تتفتَّى فقال لها الشمّاخ : ما لأهلك لا يفعلون ذلك وأنت تأمرينني أن أفعله . ثم قال لها : وكيف أُضيع إبلاً هذه الصفةُ صفتها . ودلّ على هذه قوله على أثر هذا البيت :
لمالُ المرء يُصلحه فيُغني
مفاقرَه أعفُّ من القُنُوع
يقول : لأن يصلح المرء ماله ويقوم عليه ولا يضيعه خير من القُنُوع وهو المسألة .
وقال الليث : الضِّياع : المنازل ، سميت ضياعاً لأنها تَضيع إذا تُرك تعهّدها وعمارتها .
وقال شمر : كانت ضيعة العرب سياسة الإبل والغنم . ويدخل في الضيعة الحِرفة والتجارة . يقال للرجل قم إلى ضيعتك .
قلت : الضَيْعة والضِّيَاع عند الحاضرة : مال الرجل من النخل والكَرْم والأرض والعرب لا تعرف الضيعة إلا الحرفة والصناعة ، وسمعتهم يقولون : ضيعة فلان الخِرازة ، وضيعة آخر الفَتْل ، وسَفّ الخُوص وعمل النخل ورعي الإبل وما أشبه ذلك . ومن أمثالهم : إني لأرى ضَيعةَ ، لا يصلحها إلا ضجعة ، قاله راع رَفَضت عليه إبلُه في المرعى ، فأراد جمعها فتبدّدت عليه ، فاستغاث حين عجز بالنوم . وقال جرير :
وقلن تروحّ لا تكن لك ضَيْعة
وقلبك مشغول وهنّ شواغله
وقد تكون الضيعة من الضيَاع . وقال النضر في قوله من ترك ضياعاً فإليّ قال : الضياع : العيال .
وقال ابن السكيت : من أمثالهم : الصيفَ ضيعتِ اللبن إذا خوطب به المذكر أو المؤنث أو الاثنان أو الجميع فهي مكسورة التاء لأن المثل خوطب به المرأة فجرى المَثَل على الأصل .
وضع : شمر عن أبي زيد : وضعت الناقة وهو نحو الرقَصَان . أوضعتها أنا . قال : وقال ابن شميل : وضع البعير إذا عدا ، وأوضعته أنا إذا حملتَه عليه . وقال الليث الدابة تضع السير وَضْعاً ، وهو سير دون . يقال : إنها لحسنة الموضوع . وأنشد :
بماذا تردّين امرأ جاء لا يرى
كودّك ودّاً قد أكلّ وأوضعا
قال : يريد أوضعها راكبها ، وهو ذلك السير الدون . ومنه : ( ولاََوْضَعُواْ خِلَالَكُمْ ) ( التّوبَة : 47 ) .
قلت : قول الليث : الوضع : سير دونٌ ليس بصحيح ، الوضع هو العَدْو . واعتبر الليث اللفظ ، ولم يعرف كلام العرب فيه .
فأمّا قول الله تعالى : ( ولاََوْضَعُواْ خِلَالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ ) ( التّوبَة : 47 ) فإن الفراء قال : العرب تقول أوضع الراكب ووضعت الناقة ، وربما قالوا للراكب وَضَع وأنشد :
ألفيتني مُحْتَمِلاً بَزِّي أضع
وقال الأخفش : يقال أوضعتُ ، وجئت موضِعاً . ولا توقعه على شيء . ويقال من أين أوضع الراكبُ ومن أين أوضح الراكب . هذا الكلام الجيّد . قال : وقد يقول بعض قيس : أوضعت بعيري فلا يكون لحناً .
وأخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم أنه سمعه يقول بعد ما عُرض عليه كلام الأخفش هذا . وقال يقال : وضعُ البعيرُ يضع وَضْعاً إذا عدا فهو واضع ، أوضعته أنا أُوضعه إيضاعاً قال ويقال : وضع الرجل إذا عدا يضع وَضْعاً . وأنشد :
يا ليتني فيها جذع
أَخُبَّ فيها وأضع
أخُبّ من الخبب ، وأضع أي أَعْدو من الوضع . قال وقول الله : ( أي أوضعوا مراكبهم خلالكم لهم قال : وأمَّا قوائم : إذا طرأ عليهم الراكب : من أين أوضح الراكبُ فمعناه من أين أنشأ ، وليس من الإيضاع في شيء .
قلت : وكلام العرب على ما قال أبو الهيثم . وقد سمعتُ نحواً مما قال من بعض العرب . ورُوي عن النبي أنه أفاض من عرفة وعليه السَكِينة ، وأوضع في وادي مُحَسِّر .
وقال أبو عبيد : الإيضاع : سير مثل الخَبَب ، وأنشد :
إذا أُعطيتُ راحلة ورَحْلا
ولم أُوضِع فقام عليَّ ناعِي
قلت الإيضاع : أن يُعْدِي بعيره ويحملَه على العَدْو الحثيث . وفي الحديث عن النبي أنه دفع من عرفات وهو يسير العَنَق ، فإذا وجد فَجْوة نصّ . فالنصّ التحريك حتى يستخرج من الدابة أقصى سيرها ، وكذل الإيضاع .
وقال الليث : يقال : وضعت الشيء أضعه وضعاً ، وهو ضدّ رفعته . ورجل وضيع ، وقد وضُع يَوْضُع وَضَاعة وضَعَةً . وهو ضدّ الشريف . ووُضِع فلان في تجارته فهو موضوع فيها إذا خسِر فيها . قال : والوضائع : قوم كان كسرى ينقلهم من بلادهم ، ويُسكنهم أرضاً أخرى حتى يصيروا بها وَضِيعةً أبداً . قال والوضيعة : قوم من الجند يجعل أسماؤهم في كُورة لا يَغْزُون منها .
قلت : أمّا الوضائع الذين وصفهم فهم شبه الرهائن ، كان كسرى يرتهنهم ويُنزلهم بعض بلاده .
وقال الليث : والخيَّاط يُوضِّع القطن توضيعاً على الثوب . والمواضع معروفة واحدها موضع . والمواضعة : أن تواضع صاحبك أمراً تناظره فيه ويقال : دخل فلان أمراً فوضعه دخوله فيه فاتّضع . قال : والتواضع التذلّل . فهذا جميع ما ذكره الليث في باب وضع .
الحراني عن ابن السكيت : يقال هؤلاء أصحاب وَضِيعة أي أصحاب حَمْض مقيمون لا يخرجون منه ، وهي إبل واضعة أي مقيمة في الحَمْض .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الحَمْضُ يقال له الوَضِيعة . والجمع وَضَائع . وقد وَضَعت الإبل تضع إذا رعت الحمض .
وقال أبو زيد إذا رعت الإبلُ الحَمْض حول الماء فلم تبرح قيل : وضعت تضع وَضِيعة ، ووضعتها أنا فهي موضوعة .
ابن الأعرابي : تقول العرب : أُوْضِعْ بنا وأَخْلِلْ ، والإيضاع في الحَمْضِ والإخلال في الخُلَّة وأنشد :
وضعها قيس وهي نزائع
فطرحت أولادها الوضائع
وقال أبو سعيد الوَضِيعة : الحَطِيطة . وقد استوضع منه إذا استحطّ . وقال جرير :
كانوا كمشتركين لمّا بايعوا
خسِروا وشَفَّ عليهم فاستَوْضعوا
قال : والوضائع : ما يأخذه السلطان من الخراج والعُشُور . والوضيع : أن يوضع التمر قبل أن يجفّ ، فيوضع في الجَرِين .
وفي الحديث ( من رفع السلاح ثم وضعه
فدمه هَدَر ) ، وقال بعضهم في قوله : ( ثم وضعه ) أي ضرب به . وليس معناه أنه وضعه من يده ، وقال سُدَيف :
فضع السوط وارفع السيف حتّى
لا ترى فوق ظهرها أمويّا
إن معناه : ضع السوط على بدن من تبسطه عليه وارفع السيف لقتلهم . ويقال : وضع يده في الطعام إذا أكله . وإذا عاكم . وأذاعا كم الرجل صاحبَه الأعدالَ يقول أحدهما لصاحبه : واضِع أي أمِل العِدْل على المِرْبعة التي يحملان العدل بها فإذا أمره بالرفع قال رابع .
قلت : وهذا من كلام العرب إذا اعتكموا أبو عبيد عن اليزيدي : ما حملته أمّه وُضْعاً أي ما حملته على حَيْض . قال : وقال أبو عمرو : وضعت المرأة فهي تضع وُضعاً وتُضْعاً فهي واضع .
وقال ابن السكيت : وضع البعير في سيره يضع وضعاً إذا أسرع . والوُضع : أن تحمل المرأة في آخر طهرها في مُقْبَل الحيض . وهو التُّضْع أيضاً . وأنشد :
تقول والْجُرْدان فيها مكتنِع
أما تخاف حَبَلاً على تُضُع
أبو عبيد عن الأصمعي : امرأة واضع بغير هاء إذا وضعت خمارها . ويقال : إن بلدكم لمتواضع عنَا كقولك : متراخٍ ومتباعد . وقال ذو الرمَّة :
دواء لغَوْل النازح المتواضع
وقال الأصمعي : هو المتخاشع من بُعده تراه من بعيد لاصقاً بالأرض . وتواضع ما بيننا أي بعد . ويقال : وضع البعير حَكَمته إذا طامن رأسه وأسرع . ويراد بحَكَمته لَحْياه . وقال ابن مقبل .
فهَنَّ سَمَام واضع حكماته
مخوّية أعجازه وكراكره
ولِوى الوضيعة : رملة معروفة .
وقال أبو عبيدة : فرس موضِّع إذا كان يفترش وظيفه ، ثم يُتبع ذلك ما فوقه من خلفه ، وهو عيب .
ووضّعت النعامةُ بيضها إذا رَثَدته ، وهو بَيْض موضّع : منضود .
وأخبرني المنذري عن أبي العباس أنه قال : يقال في فلان توضيع أي تخنيث . وفلان موضَّع إذا كان مخنَّثاً .
ويقال للوديعة : وضيع . وقد وضَعْت عند فلان وضِيعاً إذا استودعته وديعة . ويقال : اتّضع فلان بعيره إذا كان قائماً فطامن من عنقه ليركبه ، وقال الكميت :
أصبحتَ فَرْعاً فُدَادياً بك اتّضعت
زيد مراكبها في المجد إذا ركبوا
فجعل اتّضع متعدّياً . وقد يكون لازماً يقال : وضعته فاتّضع .
عمرو عن أبيه قال : الواضعة : الروضة .
أبو عبيد عن اليزيدي : وُضِعت في مالي وأُوضعت ووُكست وأُوكِست .
الفراء له في قلبي مَوْضِعة وموقِعة أي محبّة .
ضعا : أبو عبيد عن الأصمعي : الضَعَة : شجر مثل الثُمَام وجمعه ضَعَوات وقال جرير :
متخذاً في ضَعَوات تَوْلجا
قلت الضعة كانت في الأصل ، ضَعْوَة نُقص منها الواو ، ألا تراهم جمعوها ضَعَوات .
ثعلب عن ابن الأعرابي : قال : ضعا إذا اختبأ ، وطعا بالطاء إذا ذَلّ . وطعا إذا تباعد أيضاً .
قلت قوله ضعا إذا اختبأ ، وقال في موضع آخر إذا استتر مأخوذ من الضعوة وكأنه اتخذ فيها تولجا أي سَرَباً فدخل فيه مستتراً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الأضعاء السِّفَل .

##### Türkçe

**باب العين والضاد**
**عضا** ، **عوض** ، **ضاع** ، **ضعا** ، **ضوع** ، **وضع**

**عضا** : **العِضْو** ve **العُضو** : koyunun ve başkasının uzuvlarından bir tekidir; ve ben koyunu ve deveyi, onu uzuvlar kılıp parçalara ayırdığım ve böldüğüm vakit, **تعضِية** ile **عضَّيْتُ**. Ve hadiste Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ): “( Miras hakkında **تعضية** yoktur; ancak **القَسْمَ**’ı taşıyan şeyde müstesna.)”.

Ebû Ubeyd dedi: O, ölünün ölmesi ve bir şey bırakmasıdır; eğer varisleri arasında bölünse, bunda onların hepsine yahut bazısına zarar olur.

Der ki: O hâlde bölünmez. Ve **التعضية**: ayırmadır; ve o,

uzuvlardan alınmıştır. Denir: Eti **عضيت** ettim, onu ayırdığım vakit.

Dedi: Ve **القَسْمَ**’ı taşımayan şey, cevherden bir tane gibi; çünkü o ayrıştırılsa ondan faydalanılmaz; ve yine hamam ve elbiselerden **الطيلسان** ve benzeri. Ve eğer bazısı bölmeyi isterse, ona icabet edilmez; fakat satılır, sonra bedeli aralarında bölünür. Ve Allah azze ve celle dedi: “( **الَّذِينَ جَعَلُواْ الْقُرْءَانَ عِضِينَ** )” ( **الحِجر** : 91 ). Leys dedi: Yani onu parça parça **عِضَةً** kıldılar; böylece onda ayrıldılar; yani onun bir kısmına iman ettiler. Dedi: Ve her parça **عِضة**’dir. Ve başkası dedi: **العضة** eksik isimlerdendir; aslı **عِضْوة**’dir; böylece **الواو** eksiltildi; nitekim **عِزَة** dediler, aslı **عِزْوة**’dir; ve **ثُبَة** dediler, aslı **ثُبْوة**’dir; “şeyi topladığım vakit” **ثَبَّيْتُ الشيء**’den. Ve **عِزة** **عزين** olarak, **ثُبة** **ثُبات** ve **ثُبِينِ** olarak çoğul yapılır.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den, Allah azze ve celle’nin sözü hakkında: “( **الَّذِينَ جَعَلُواْ الْقُرْءَانَ عِضِينَ** )” ( **الحِجر** : 91 ): Onda sözü ayırdılar; böylece “şiirdir, sihirdir, kâhinliktir” dediler.

Zeccâc dedi: Rivayet olunur ki müşrikler Kur’an hakkında dediler: “Evvelkilerin masalları”; ve dediler: “Sihirdir”; ve dediler: “Şiirdir”; ve dediler: “Kâhinliktir”; böylece onu bu kısımlara böldüler ve onu uzuvlar hâlinde **عضَّوه**. Dedi: Ve denildi ki: Ehl-i kitap bir kısmına iman etti, bir kısmını inkâr etti; müşriklerin yaptığı gibi.

Ferrâ dedi: Arapların كلامında **العِضُون**: sihirdir; ve **العضين**’in teki **عِضَة**’dir. Dedi: Ve denir: Onu **عضَّوه**; yani onu ayırdılar; koyunun parçalandığı gibi **تُعَضَّى**.

Ben dedim: **عضين**’in tefsirini sihir yapan kimse, onun tekini **عِضة** kıldı; ve dedi ki: O aslında **عِضْهة**’dir; ve **العِضَةُ** sihirdir; ve **العاضه** sihirbazdır; sonra **عضهة**’den aslî **الهاء** hazfedildi, **عِضَةٌ** kalır; nitekim **شفة** dediler; aslı **شَفْهَةٌ**’dir; ve **سنة**; aslı **سَنْهَةٌ**’dir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **العِضَةُ** ve **التِّوَلة**: sihirdir. Dedi: Ve malı **عضا** eder, onu **يعضوه**; onu ayırdığı vakit.

**عوض** : Leys: **العَوْض**: “**عاض يَعُوض**” sözünün masdarıdır; **عَوْضاً** ve **عِياضاً**. Ve isim **العِوَض**’dır; kullanılan ise **التعويض**’dir. Dersin: Onu, hibesi karşılığında hayırla **عوّضْتُه**. Ve falan kimse beni **اعتاضني** etti; yani avaz ve bağış talep ederek geldi. Ve beni **استعاضني** etti; yani senden avaz istedi. Ve şu beyit okundu:

نعم الفتى ومَرْغَب المعتاض
والله يجزي القرض بالإقراض

Der ki: Avaz talep edenin rağbeti ne güzel.

Ve falanla, alışverişte ve alma-vermede, bir avaz ile **عاوضت**. Ve denir: Ona verdiğim şeyden onu **اعتضته**; ve **عِضْت**: bir avaz elde ettim. Ve şu beyit okundu:

هل لَكِ والعارض منك عائض
في هَجْمة يُغْدِرُ منها القابض

Yani: Sende olan **العارض** (fazlalık sunan) ile, yüz deve içinde, ondan alanın bir kısmını bıraktığı bir **هَجْمة** hakkında senin için var mı? Dedi: Bu, bir adamın bir kadına talip olmasıdır; dedi ki: “Sana develerden yüz vereceğim; onları kabzeden, çokluklarından dolayı ondan bırakır; bir kısmını bırakır, onları çekip götürmeye güç yetiremez. Ve ben seninle **معارِضك**’ım; develeri veririm ve nefsini alırım; böylece ben **عائض**’im”; yani senden avazın hepsi bana olmuş oldu.

Ben dedim: Onun **عائض** sözü, “avaz aldım” mânasında **عِضْت**’dendir; onu Leys’ten başkasına işitmedim. Ve **عائض** “avaz verdi” mânasında **عاض يعوض**’dandır. Ve mânâ: “Bir **هَجْمة** üzerine seni nikâhlamamda senin için var mı?”; ve “senden **العارض**” yani bununla bir **عَرْض** veren, **عائِض** yani senin razı olacağın bir **عِوَض** ile avazlayan; o da develerden **الهَجْمة**’dir.

Leys dedi: **عَوْضُ** bir kelimedir; yemin yerinde cereyan eder. Ve bazı insanlar der: O, dehr ve zamandır. Adam, arkadaşına der: “**عوضُ** bu asla olmaz.” Eğer **عوضُ** zamanın ismi olsaydı, o hâlde tenvin ile cereyan ederdi; fakat o, kasem murad edilen bir harftir; nitekim **أَجَلْ** ve benzerleri, tasrifte temekkün bulmayan şeylerden olup i‘rab dışına hamledilmiştir.

Ebû Ubeyd dedi: Kisâî dedi: **عوضُ** ( **الضاد**’ın dammesiyle), tenvinsiz: dehrdir. Ve A‘şâ dedi:

رضيعي لبانٍ ثَدْيَ أمّ تقاسما
بأَسحم داج عوض لانتفرق

Ebû Zeyd dedi: Onun sözü **عَوْض** yani “ebeden”dir. Dedi: Ve **بأسحم داج** ile muradı: gecedir. Ve “**عوضَ** لا نتفرق” fetha ile de câizdir.

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd dedi: “**عوضُ** لا أفعل ذلك” ve “**عوضَ**”; ikisi de tenvinsizdir. Ve **عَوْض**’da nasb daha çok ve daha yaygındır. Dedi: Ve Ümevî dedi: “**عوضَ**” ve “**من ذي عوض**”.

Ebû Zeyd dedi: Denir: “Onu **عَوْضَ العائضين** yapmam” ve “**ولا دهر الداهرين**”; yani onu asla yapmam. Dedi: Ve denir: “Onun benzerini **عَوْض** görmedim”; yani onun benzerini hiç görmedim. Ve şu beyit okundu:

فلم أر عاماً عَوْض أكثر هالكا
ووجه غلام يشتري وغلامَهْ

Ve denir: Onunla ahitleşti; ondan ayrılmaz; **عوضُ** yani ebeden. Ve denir: Kavim **تعاوض** etti, **تعاوضاً**; yani malları ve adamları azlıktan sonra geri döndü.

Leys dedi: A‘şâ, “**بأسحم داج**” sözüyle annesinin memesinin ucunun siyahlığını murad etti. Bana Münzirî ve Mufaddal b. Seleme, babasından, Ferrâ’dan haber verdi ki dedi: “Onu, **من ذي قِبَلٍ** ve **قَبَلٍ**’den, ve **من ذي عِوَض** ve **عَوَض**’dan, ve **من ذي أُنَفٍ**’den karşıladım”; yani karşıdan, istikbâl edilen taraftan.

**ضوع** : Leys dedi: **الضَوَع**: güzel kokunun rüzgârının **تضوّع** etmesidir; onu nerede koklattıysam. Ve şu beyit okundu:

إذا قامتا تضوَّع المسك منهما

Ben dedim: Araplardan kimi, **التضوع**’u pis kokuda kullanır. Ondan şu sözdür:

يتضوّعن لو تضمخن بالمسك صُماحاً كأنه ريح مَرْق

Ve **الصُّماح**: kötü kokulu rüzgârdır; ve **المَرْق**: tabaklanıp kokmuş deri.

Leys dedi: Çocuk **ضاع** eder, **يضوع**; o, ağlamada şiddetle kıvranması ve ses yükseltmesidir. Dedi: Ve çocuğun ağlaması **تضوّع**’dır. Ve İmru’ül-Kays bir kadını vasfederek dedi:

يعزّ عليها رِقْبَتي ويسوءها
بكاه فتثنى الجيد أن يتضوعا

Der ki: Çocuğunun **يتضوع** etmesinden sakınarak boynunu ona doğru büker.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Kuş **ضاع** etti; onu gagasıyla beslediği vakit. Ve ondan dersin: Ona gagasıyla beslemesini emrettiğin vakit: **ضُعْ ضُع**.

İbnü’s-Sikkît dedi: “Bu, onu **ضاعه** eder, onu **يضوعه** eder”; yani onu hareket ettirir. Ve şu beyit okundu:

يَضُوع فُؤَادَها منه بُغام

Yani onu hareket ettirir. Dedi: Ve rüzgâr **تضوّع** eder; hareket ettiği vakit. Ve başkası dedi: “Şu ve şu iş beni **ضاعني** eder, beni **يَضُوعني** eder”; beni korkuttuğu vakit.

Ve adam **مَضُوع**; yani korkutulmuş. Ve Kümeyt dedi:

رِئاب الصُدُوع غِيَاث المَضُوع لأمَّته الصَّدَرُ المُبْجِل

Ve denir: Ondan işittiğin şey seni sakın **يَضُوعنَّك** etmesin; yani ona aldırma. Ve civcivin **انضاع** etmesi ve **التضوّع**: annesine kanatlarını açmasıdır; onu gagasıyla beslesin diye; yahut bir şeyden korkup ondan kıvranmasıdır. Ve Ebû Züeyb dedi:

فُرَيخان ينضاعان بالفجر كلّما
أحسّا دويّ الريح أو صوت ناعب

Leys dedi: **الضُّوَع**: gece kuşlarından, **الهام** cinsinden bir kuştur. Dedi: Ve Ebû’d-Dukayş dedi: Bu kuş sabahı hissedince öter. Ve A‘şâ bir çölü vasfederek dedi:

لا يسمع المرء فيها ما يؤنّسه
بالليل إلاّ نئيم البوم والضُّوَعا

Ebû’l-Heysem’in hattıyla okudum: **والضِّوَعا**; **الضاد**’ın kesresiyle. Ve çoğulu: **ضيعان**. Ve ikisi iki lehçedir: **ضُوَعٌ** ve **ضِوَعٌ**. Ve **الضُّوَع**’ın nasbı, **النَّئيم** niyetiyle (onun hükmüne)dir; sanki dedi ki: “Ancak baykuşun iniltisi ve **الضُّوَع**’ın çığlığı”; böylece **الضُّوع**’u çığlık yerine ikame etti.

**ضيع** : Bu bapta **الياء**’lılardan: şey **ضاع** eder, **يضيع** eder; **ضياعاً** ve **وَضيْعة**. Ve falan, ailesini **بمَضْيعة** ve **مَضِيعة** ile bıraktı. Ve adam ailesini ve malını **أضاع** etti; ve onları **إضاعة** ve **تضييعاً** ile zayi etti; böylece o **مُضِيع** ve **مُضيِّع**’dir. Ve adamın **ضَيْعة**’si: mesleği, sanatı ve kazancıdır. Denir: “Senin **ضيعتك** nedir?”; yani mesleğin nedir. Ve bir adamın sebepleri yayıldığı vakit denir: “Onun **ضَيْعته** yayıldı”; ta ki hangisiyle başlayacağını bilmez. Ve “yayıldı” sözünün mânası: çoğaldı.

İbnü’s-Sikkît dedi: Adam **أضاع** etti; böylece o **مُضيع**’dir; **ضَيْعته** çoğaldığı ve yayıldığı vakit. Ve Şemmâh’ın sözünü inşad etti:

أعائش ما لأهلك لا أراهم
يُضيعون السوام مع المضيع
وكيف يُضيع صاحبُ مُدفَآت
على أثباجهن من الصقيع

Bâhilî dedi: Şemmâh deve sahibi idi; ona yapışır ve onun içinde bulunurdu. Bu kadın ona dedi ki: “Sen gençliğini deve gütmede tüketmişsin. Sana ne oluyor, malını harcamıyorsun ve genişlemiyorsun?” Şemmâh ona dedi: “Ailene ne oluyor, bunu yapmıyorlar da sen bana yapmamı emrediyorsun?” Sonra ona dedi: “Ve nasıl olur da ben, sıfatı bu olan develeri zayi ederim?” Ve bu beytin ardından gelen şu sözü buna delil kıldı:

لمالُ المرء يُصلحه فيُغني
مفاقرَه أعفُّ من القُنُوع

Der ki: Çünkü kişinin malını ıslah etmesi ve onun başında durması ve onu zayi etmemesi, **القُنُوع**’dan (dilenmeden) daha hayırlıdır; ve o, istemektir.

Leys dedi: **الضِّياع**: meskenlerdir; “**ضياعاً**” diye adlandırıldı; çünkü onların gözetimi ve imarı terk edilirse **تَضيع** eder.

Şemr dedi: Arapların **ضيعة**’si, deve ve koyun idaresi idi. Ve **الضيعة** içine meslek ve ticaret girer. Adama denir: “**قم إلى ضيعتك**”.

Ben dedim: Şehir halkı yanında **الضَيْعة** ve **الضِّيَاع**: adamın hurmalık, bağ ve topraktan malıdır. Ve Arap, **الضيعة**’yi ancak meslek ve sanat olarak bilir. Ve onları işittim, derlerdi: “Falanın **ضيعة**’si **الخِرازة** (dericilik)dir”; ve başkasının **ضيعة**’si **الفَتْل** (bükme)dir; ve hurma yaprağı örme ve hurma işi ve deve gütme ve benzeri. Ve onların darb-ı mesellerindendir: “Ben bir **ضَيعةَ** görüyorum; onu ancak bir **ضجعة** ıslah eder.” Bunu, merada develeri kendisine başkaldıran bir çoban söyledi; onları toplamak istedi, ona dağıldılar; aciz kalınca uyku ile imdat istedi. Ve Cerîr dedi:

وقلن تروحّ لا تكن لك ضَيْعة
وقلبك مشغول وهنّ شواغله

Ve **الضيعة** bazen **الضيَاع**’dan olur. Ve Nadr, “Kim **ضياعاً** bırakırsa o bana aittir” sözü hakkında dedi: **الضياع**: ailelerdir.

İbnü’s-Sikkît dedi: Onların darb-ı mesellerindendir: “**الصيفَ ضيعتِ اللبن**”; bununla müzekkere yahut müennese yahut ikisine yahut cemaate hitap edilse de, **التاء**’sı kesrelidir; çünkü meselde kadın muhatap alınmıştır; böylece mesel asıl üzere cereyan etti.

**وضع** : Şemr, Ebû Zeyd’den: “Dişi deve **وضعت**”; o, **الرقَصَان** gibidir. Ben onu **أوضعتها**. Dedi: İbn Şümeyl dedi: Deve **وضع** eder; koştuğu vakit. Ve ben onu **أوضعته** ederim; onu buna sevk ettiğim vakit. Leys dedi: Binek hayvanı yürüyüşte **تضع** eder; **وَضْعاً**; ve o, daha aşağı bir yürüyüştür. Denir: “O, **حسنة الموضوع**’dur.” Ve şu beyit okundu:

بماذا تردّين امرأ جاء لا يرى
كودّك ودّاً قد أكلّ وأوضعا

Dedi: Muradı: binekçisi onu **أوضع** etti; ve o, o aşağı yürüyüştür. Ve ondan: “( **ولاََوْضَعُواْ خِلَالَكُمْ** )” ( **التّوبَة** : 47 ).

Ben dedim: Leys’in sözü: “**الوضع**: aşağı bir yürüyüştür” sahih değildir; **الوضع** koşmadır. Leys lafzı dikkate aldı; onda Arapların كلامını bilmedi.

Allah تعالى’nın sözüne gelince: “( **ولاََوْضَعُواْ خِلَالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ** )” ( **التّوبَة** : 47 ); Ferrâ dedi: Araplar der: binekli **أوضع** etti; ve dişi deve **وضعت**. Ve bazen binekliye **وَضَع** derler. Ve şu beyit okundu:

ألفيتني مُحْتَمِلاً بَزِّي أضع

Ahfeş dedi: Denir: “**أوضعتُ**” ve “**جئت موضِعاً**”. Ve onu bir şeye isnat etme. Ve denir: “Binekli nereden **أوضع** etti?” ve “Binekli nereden **أوضح** etti?”; bu iyi sözdür. Dedi: Ve bazı Kays, “Deve(mi) **أوضعت** ettim” der; böylece lahn olmaz.

Münzirî bana, Ebû’l-Heysem’den haber verdi ki, Ahfeş’in bu كلامı kendisine arz olunduktan sonra onu şöyle derken işitmiş: Denir: Deve **وضع** eder, **يضع** eder; **وَضْعاً**; koştuğu vakit; böylece o **واضع**’dır. Ben onu **أوضعته** ederim; onu **أُوضعه** ederim; **إيضاعاً**. Dedi: Ve denir: Adam **وضع** eder; koştuğu vakit; **يضع** eder; **وَضْعاً**. Ve şu beyit okundu:

يا ليتني فيها جذع
أَخُبَّ فيها وأضع

**أخُبّ**: **الخبب**’dendir; ve **أضع** yani **الوضع**’dan koşarım. Dedi: Ve Allah’ın sözü: “Yani bineklerini aranıza **أوضعوا** ettiler.” Dedi: Ve “**قوائم**”a gelince: Binekli onlara ansızın geldiği vakit: “Binekli nereden **أوضح** etti?”; mânası: nereden başladı; **الإيضاع**’dan hiçbir şey değildir.

Ben dedim: Arapların كلامı, Ebû’l-Heysem’in dediği üzeredir. Ve bazı Araplardan onun dediğine benzerini işittim. Ve Peygamber’den rivayet olundu ki o, Arafat’tan **السَكِينة** üzere ifâza etti; ve **وادي مُحَسِّر**’de **أوضع** etti.

Ebû Ubeyd dedi: **الإيضاع**: **الخَبَب** gibi bir yürüyüştür. Ve şu beyit okundu:

إذا أُعطيتُ راحلة ورَحْلا
ولم أُوضِع فقام عليَّ ناعِي

Ben dedim: **الإيضاع**: devesini koşturması ve onu şiddetli koşuya yüklemesidir. Ve hadiste Peygamber’den: O, Arafat’tan ayrıldı; **العَنَق** yürüyüşüyle yürüyordu; bir açıklık bulduğunda **نصّ** etti. **فالنصّ**: hayvandan yürüyüşünün en uç noktasını çıkarmak için hareket ettirmedir; ve **الإيضاع** da böyledir.

Leys dedi: Denir: “Şeyi **وضعت** ederim; onu **أضعه** ederim; **وضعاً**”; ve o, “onu kaldırdım”ın zıddıdır. Ve adam **وضيع**’dir; ve **وضُع** eder; **يَوْضُع** eder; **وَضَاعة** ve **وضَعَةً** ile. Ve o, şerifin zıddıdır. Ve falan, ticaretinde **وُضِع** edildi; böylece o, onda **موضوع**’dur; onda zarar ettiği vakit. Dedi: Ve **الوضائع**: Kisrâ’nın onları beldelerinden naklettiği ve onları başka bir toprağa iskân ettiği bir kavimdir; ta ki orada ebediyen bir **وَضِيعةً** olsunlar. Dedi: Ve **الوضيعة**: askerlerden bir kavimdir; isimleri bir **كُورة**’da kılınır; ondan gazaya çıkmazlar.

Ben dedim: Onun vasfettiği **الوضائع**, rehineler gibidir; Kisrâ onları rehin alır ve beldelerinin bir kısmına indirirdi.

Leys dedi: Ve terzi, pamuğu kumaş üzerine **يُوضِّع** eder; **توضيعاً**. Ve **المواضع** bilinen yerlerdir; tekili **موضع**. Ve **المواضعة**: arkadaşınla, onunla münazara edeceğin bir iş üzerinde anlaşmandır. Ve denir: Falan bir işe girdi; ona girişiyle onu **وضعه** etti; böylece **اتّضع** etti. Dedi: Ve **التواضع**: alçalma ve zelil olmadır. İşte Leys’in **باب وضع**’da zikrettiği şeylerin tamamı budur.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Denir: “Bunlar **وَضِيعة** sahipleridir”; yani **حَمْض** sahipleridir; orada ikamet ederler, ondan çıkmazlar. Ve bunlar **إبل واضعة**’dır; yani **الحَمْض**’da ikamet eden.

Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi: **الحَمْضُ**’a **الوَضِيعة** denir. Ve çoğulu **وَضَائع**. Ve develer **وَضَعت** eder; **تضع** eder; **الحَمْض**’u otladığı vakit.

Ebû Zeyd dedi: Develer su çevresinde **الحَمْض**’u otlayıp ayrılmadığı vakit denir: **وضعت** etti; **تضع** eder; **وَضِيعة** ile. Ve ben onu **وضعتها** ederim; böylece o **موضوعة**’dur.

İbnü’l-A‘râbî: Araplar der: “**أُوْضِعْ بنا** ve **أَخْلِلْ**”; ve **الإيضاع** **الحَمْضِ**’dadır; ve **الإخلال** **الخُلَّة**’dedir. Ve şu beyit okundu:

وضعها قيس وهي نزائع
فطرحت أولادها الوضائع

Ebû Sa‘îd dedi: **الوَضِيعة**: **الحَطِيطة**’dır. Ve ondan **استوضع** etti; yani indirim istediği vakit. Ve Cerîr dedi:

كانوا كمشتركين لمّا بايعوا
خسِروا وشَفَّ عليهم فاستَوْضعوا

Dedi: Ve **الوضائع**: sultanın haraç ve öşürlerden aldığı şeylerdir. Ve **الوضيع**: hurmanın kurumadan önce konulmasıdır; böylece **الجَرِين**’e konulur.

Hadiste: “( Silahı kaldıran sonra onu **وضعه** eden kimse; onun kanı hederdir.)” Ve bazıları, onun sözü hakkında: “( sonra onu **وضعه** )” yani onunla vurdu, dedi. Ve mânası, onu elinden bıraktı değildir. Ve Sudeif dedi:

فضع السوط وارفع السيف حتّى
لا ترى فوق ظهرها أمويّا

Onun mânası: Kamçıyı, onu üzerine yaydığın kimsenin bedenine koy; ve kılıcı onları öldürmek için kaldır. Ve denir: Elini yemeğe **وضع** etti; onu yediği vakit. Ve **عاكم** ettiği vakit. Ve iki adam, yükleri yaydıkları vakit, ikisi birbirine der: **واضِع**; yani yükü, yükü taşıdıkları **المِرْبعة** üzerine eğ; ona kaldırmayı emrettiği vakit: **رابع** der.

Ben dedim: Bu, Arapların, **اعتكموا** ettikleri vakit sözlerindendir. Ebû Ubeyd, Yezîdî’den: “Annesinin onu taşıdığı şey **وُضْعاً**’dır”; yani onu hayız üzerine taşımadı. Dedi: Ebû Amr dedi: Kadın doğurdu; böylece o **تضع** eder; **وُضعاً** ve **تُضْعاً** ile; böylece o **واضع**’dır.

İbnü’s-Sikkît dedi: Deve yürüyüşünde **وضع** eder; **يضع** eder; **وضعاً**; hızlandığı vakit. Ve **الوُضع**: kadının son temizliğinde, hayzın başlangıcında hamile kalmasıdır. Ve o, **التُّضْع** dadır. Ve şu beyit okundu:

تقول والْجُرْدان فيها مكتنِع
أما تخاف حَبَلاً على تُضُع

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **امرأة واضع** ( **هاء**sız) denir; başörtüsünü çıkardığı vakit. Ve denir: “Sizin beldeniz **لمتواضع**’dır”; yani “**متراخٍ** ve **متباعد**” sözün gibi. Ve Zü’r-Rumme dedi:

دواء لغَوْل النازح المتواضع

Asma‘î dedi: O, uzaklığından dolayı “alçalmış görünen”dir; onu uzaktan yere yapışık görürsün. Ve “aramızdaki şey **تواضع** etti” yani uzaklaştı. Ve denir: Deve, **حَكَمته**’sini **وضع** etti; başını alçalttığı ve hızlandığı vakit. Ve **حَكَمته** ile murad: iki çenesidir. Ve İbn Mukbil (dedi):

فهَنَّ سَمَام واضع حكماته
مخوّية أعجازه وكراكره

Ve **لِوى الوضيعة**: bilinen bir kumluktur.

Ebû Ubeyde dedi: **فرس موضِّع**: bileğini yere serdiği, sonra bunun ardından arka tarafından üst tarafını takip ettirdiği vakit; ve o bir ayıptır.

Ve devekuşu yumurtalarını **وضّعت** etti; onları dizdiği vakit; ve o, **بَيْض موضّع**’dır: üst üste dizilmiş.

Münzirî bana, Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi ki dedi: “Falanda **توضيع** vardır”; yani kadınsılaşma. Ve falan **موضَّع**’dır; kadınsılaşmış olduğu vakit.

Ve **الوديعة**’ye **وضيع** denir. Ve falanın yanında bir **وضِيعاً** **وضَعْت**; yani ona bir emanet bıraktığım vakit. Ve denir: Falan, devesini **اتّضع** etti; deve ayakta iken, binmek için boynundan alçalttığı vakit. Ve Kümeyt dedi:

أصبحتَ فَرْعاً فُدَادياً بك اتّضعت
زيد مراكبها في المجد إذا ركبوا

Böylece **اتّضع**’ı müteaddî kıldı. Ve lâzım da olabilir; denir: Onu **وضعته** ettim; böylece **اتّضع** etti.

Amr, babasından: **الواضعة**: çayırlıktır.

Ebû Ubeyd, Yezîdî’den: “Malımda **وُضِعت** edildim; ve **أُوضعت** edildim; ve **وُكست** edildim; ve **أُوكِست** edildim.”

Ferrâ: Onun kalbimde bir **مَوْضِعة** ve **موقِعة**si vardır; yani sevgi.

**ضعا** : Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الضَعَة**: **الثُمَام** gibi bir ağaçtır; çoğulu **ضَعَوات**. Ve Cerîr dedi:

متخذاً في ضَعَوات تَوْلجا

Ben dedim: **الضعة** aslında **ضَعْوَة** idi; ondan **الواو** eksiltildi; görmez misin, onu **ضَعَوات** olarak çoğul yaptılar.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi: **ضعا**; gizlendiği vakit. Ve **طعا** ( **الطاء** ile); zelil olduğu vakit. Ve **طعا**; uzaklaştığı vakit de.

Ben dedim: Onun sözü **ضعا**; gizlendiği vakit; ve başka bir yerde “örtündüğü vakit” dedi; **الضعوة**’den alınmıştır; sanki onda bir **تولجا** edinmiş; yani bir delik; böylece onda gizlenerek girdi.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأضعاء**: aşağılık (alçak)tır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B6/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والواو وما يثلثهما)
(عوي) العين والواو والياء أصلٌ صحيح يدلُّ على ليٍّ في الشيء وعطْفٍ له.
قال الخليل: عَوَيت الحبلَ عَيَّا، إذا لويتَه. وعَوَيت رأس النّاقة، إذا عُجْتَه([1]) فانعوى. والناقة تَعْوِي بُرَتَها في سَيرها، إذا لوَتْها بخَطْمها. قال رؤبة:
* تَعوِي البُرَى مُستوفِضاتٍ وَفْضا([2]) *
أي سريعات، يصف النُّوقَ في سَيرها. قال: وتقول للرّجُل إذا دعا النّاسَ إلى الفتنة: عوى قوماً، واستعوى. فأمَّا عُوَاء الكلب وغيرِه من السباع فقريبٌ من هذا، لأنّه يَلوِيه عن طريق النَّبْح. يقال عَوَتِ السِّباع تَعوِي عُواءً. وأمّا الكَلْبة المستحرِمة فإنَّها تسمَّى المعاوِيَة، وذلك من العُواء أيضاً، كأنَّها مُفاعلة منه. والعَوَّاء: نجمٌ في السماء، يؤنّث، يقال لها: "عوّاء البَرْد"، إذا طلعت جاءت بالبرد. وليس ببعيد أن تكون مشتقَّةً من العُواء أيضاً، لأنّها تأتي ببردٍ تعوي له الكلاب. ويقولون في أسجاعهم: "إذا طلعت العَوَّاء، جَثَمَ الشتاء، وطابَ الصِّلاء". وهي في هذا السَّجع ممدودة، وهي تمدُّ وتقصر. ويقولون على معنى الاستعارة لسافِلَة الإنسان: العَوَّاء([3]) . وأنشد الخليل:
قياماً يوارُون عَُوَّاتِهِمْ  *** بشتمي وعَُوَّاتُهم أظهرُ([4])
ويروى: "عوراتهم". وقال أيضاً، أنشده الخليل:
فهلاَّ شدَدتَ العَقد أو بِتَّ طاويا *** ولم تَفْرِج العَوّا كما تُفْرَج القُلْبُ([5])
جمع قَليب.
ومن باب العُواء([6]) قولهم للراعي: قد عَاعَى يُعاعِي عاعاةً([7]) . [قال]:
* ولم أستعِرْها من مُعَاعٍ وناعِق([8]) *
(عوج) العين والواو والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على مَيَلٍ في الشَّيء أو مَيْل، وفروعُه ترجع إليه.
قال الخليل: العَوْج: عطفُ رأسِ البعير([9]) بالزِّمام أو الخِطام. والمرأة تَعُوج رأسَها إلى ضجيعها. قال ذُو الرُّمَّة:
خليليّ عُوجَا بارَكَ الله فيكما *** على دارميٍّ من صُدور الرَّكائبِ([10])
وقال:
حتى إذا عُجْن من أجيادهنَّ لنا *** عَوْجَ الأَخشة أعناقَ العَناجيجِ([11])
يعني عطفَ الجواري أعناقَهنّ كما يَعطِف الخِشاش عُنقَ النّاقة. وكلُّ شيءٍ تعطفه تقول: عُجْتُه فانعاج. قال رؤبة:
* وانعاجَ عُودِي كالشَّظيفِ الأخْشَنِ([12]) *
قال الخليل: والعَوَج: اسمٌ لازم لما تراه العُيون في قَضيبٍ أو خشَب أو غيرِه وتقول: فيه عَوَجٌ بيِّنٌ. والعَوَج: مصدر عَوِج يَعْوَج عِوَجاً. ويقال اعوجَّ يعوجُّ اعوِجَاجا وعَوَجاً. فالعَوَج مفتوح في كلِّ ما كان منتصباً كالحائط والعُود، والعِوَج ما كان في بساط أو أمرٍ نحو دينٍ ومَعاش. يقال منه عودٌ أعوجُ بيِّن العَوَج. والنَّعت أعوج وعَوْجاء، والجمع عُوجٌ. والعُوج من الخيل: التي في أرجلها تحنيب. وأمّا الخيل الأعوجيَّة فإنّها تُنسب إلى فرسٍ سابقٍ كان في الجاهليّة، والنِّسبة إليه أعوجيّ. ويقال: هو من بنات أعوج. وقال طفيل:
بَنات الوجيهِ والغُراب ولاحقٍ  *** وأعوج تَنْمي نِسبةَ المتنسِّبِ([13])
ويمكن أن يكون سمِّي بذلك لتحْنيبٍ كان به. وأمّا قولُهم: ناقةٌ عاجٌ، وهي المِذعان في السِّير اللَّيِّنة الانعطاف، فمن الباب أيضاً. قال ذو الرُّمَّة:
تَقَدَّى بي الموماةَ عاجٌ كأنَّها  *** أمامَ المطايا نِقْنِقٌ حين تُذعَر([14])
وإذا عطفوها قالوا: عاجِ عاجِ.
(عود) العين والواو والدال أصلان صحيحان، يدلُّ أحدهما على تثنيةٍ في الأمر، والآخر جنسٌ من الخشب.
فالأوَّل: العَوْد، قال الخليل: هو تثنية الأمر عوداً بعد بَدْء. تقول: بدأ ثُمَّ عاد. والعَوْدة: المَرّة الواحدة. وقولهم عاد فلانٌ بمعروفِه، وذلك إذا أحسَنَ ثم زاد. ومن الباب العِيادة: أن تعود مريضاً. ولآل فلانٍ مَعَادةٌ، أي أمر يغشاهم([15]) النَّاسُ لـه. والمَعَاد: كل شيء إليه المصير. والآخرة مَعادٌ للناس. واللهُ تعالى المبدِئ المُعيد، وذلك أنه أبدأَ الخلْقَ ثم يُعيدهم. وتقول: رأيتُ فلاناً ما يبدئ وما يعيد، أي ما يتكلم ببادئةٍ ولا عائدة([16]) . قال عبيد:
أقفر من أهله عبيدُ  *** فاليومَ لا يُبدِي ولا يُعيدُ([17])
والعِيد: ما يعتاد من خَيالٍ أو هَمٍّ. ومنه المعاوَدَة، واعتياد الرَّجل، والتعوُّد. وقال عنترةُ يصف ظَلِيماً يعتاد بيضَهُ كلَّ ساعة:
صَعْلٍ يعود بذِي العَشَيرةِ بيضَهُ  *** كالعبد ذي الفَرْوِ الطّويلِ الأصلمِ([18])
ويقولون: أعادَ الصّلاةَ والحديثَ. والعَادة: الدُّرْبة. والتَّمادِي في شيء حتَّى يصير لـه سجيّةً. ويقال للمواظب على الشيء: المُعاوِد. وفي بعض الكلام: "الزموا تُقَى الله تعالى واستَعيدوها"، أي تعوَّدوها. ويقال في معنى تعوَّد: أعادَ. قال:
لا يستطيع جَرَّهُ الغَوامضُ	 *** الغَرب غَربٌ بقَرِيٌّ فارضُ
 	إلاّ المُعيداتُ به النواهضُ([19])
يعني النوقَ التي استعادت النَّهْض بالدَّلو. ويقال للشجاع: بَطَلٌ معاوِدٌ، أي لا يمنعُه ما رآه شدّة الحرب أن يعاودها. والقياس في كلِّ هذا صحيح. فأمّا الجمَل المسِنُّ فهو يسمَّى عَوْداً. وممكنٌ أن يكون من هذا، كأنَّه عاوَدَ الأسفار والرِّحَلَ مرّةً بعد مرة.وقد أومأ الخليلُ إلى معنىً آخر فقال: هو الذي [فيه] بقيَّة. فإن كان كذا فلأنَّ لأصحابه([20]) في إعماله عَودةً. والمعنيان كلاهما جيِّدان.
وجمع الجَمَل العَوْد عِوَدة. ويقال منه: عوَّد يُعوِّد تعويداً، إذا بلغ ذلك الوقت. وقال:
هل المجدُ إلاّ السُّودَدُ العَوْد والنَّدَى *** ورأْبُ الثَّأَى والصبرُ عند المَوَاطِنِ([21])
وهذا على معنى الاستعارة، كأنّه أراد السودد القديم. ويقولون أيضاً للطّريق القديم: عَوْد. قال:
عَودٌ على عَوْد لأقوامٍ أُوَلْ  *** يموتُ بالتَّرْك ويحيا بالعَمَلْ([22])
يعني بالعَود الجمل. على عَودٍ، أي طريق قديم. وكذلك الطريق يموت أو يَدرُس إذا تُرك، ويحيا إذا سُلِك. ومن الباب: العائدة، وهو المعروف والصِّلة. تقول: ما أكثَرَ عائدةَ فلانٍ علينا. وهذا الأمر أعْوَدُ من هذا، أي أرفَق.
ومن الباب العِيد: كلُّ يومِ مَجْمَع. واشتقاقُه قد ذكره الخليل من عاد يَعُود، كأنَّهم عادُوا إليه. ويمكن أن يقال لأنَّه يعود كلَّ عامٍ. وهذا عندنا أصحُّ. وقال غيره، وهو قريب من المعنيين: إنّه سمِّي عيداً لأنَّهم قد اعتادوه([23]) . والياء في العِيد أصلها الواو، ولكنها قلبت ياءً لكسرة العين. وقال العجاج:
يعتادُ أرباضاً لها آرِيُّ([24])  *** كما يَعودُ العِيدَ نصرانيُّ
ويجمعون العيدَ أعياداً، ويصغرونه على التغيير عُيَيْد. ويقولون فحلٌ معيدٌ: معتاد للضِّراب. والعِيديَّة: نجائبُ منسوبة، قالوا: نسبت إلى عادٍ. والله أعلم.
وأمّا الأصل الآخَر فالعُود وهو كلُّ خشبةٍ دَقّت. ويقال بل كلُّ خشبة عُود. والعُود: الذي يُتبَخّر به، معروف.
(عوذ) العين والواو والذال أصلٌ صحيح يدلُّ على معنىً واحد، وهو الالتجاء إلى الشَّيء، ثم يُحمَل عليه كلُّ شيء لصق بشيءٍ أو لازَمَه.
قال الخليل: تقول أعوذ بالله، جلَّ ثناؤُه، أي ألجأ إليه تبارك وتعالى، عَوْذاً أو عِياذاً. ذكر أيضاً أنّهم يقولون: فلانٌ عياذٌ لك، أي ملجأ. وقولهم: مَعاذَ الله، معناه أعوذ بالله. وكذا أستعيذ بالله. وقال *رسول الله صلى الله عليه وسلم للتي استعاذت منه: "لقد عُذْتِ بمَعَاذ". قال: والعُوذة والمَعَاذة: التي يُعوَّذ بها الإنسان من فَزَعٍ أو جُنون. ويقولون لكلِّ أنثى إذا وضعت: عائذ. وتكون كذا سبعةَ أيّام. والجمع عُوذ. قال لَبيد:
والعِينُ ساكنةٌ على أطلائِها *** عُوذٌ تأجّلُ بالفَضاء بِهامُها([25])
تأجَّلُ: تَصير آجالاً([26]) ، أي قُطُعاً. وإنّما سمِّيت لما ذكرناه من ملازمة ولِدها إيّاها، أو ملازمتها إيّاه.
(عور) العين والواو والراء أصلانِ: أحدهما يدلُّ على تداوُلِ الشّيء، والآخر يدلُّ على مرضٍ في إحدى عيني الإنسان وكلِّ ذي عينينِ. ومعناه الخلوُّ من النظر. ثم يُحمَل عليه ويشتقُّ منه.
فالأوّل قولهم: تعاوَرَ القومُ فلاناً واعتورُوه ضرباً، إذا تعاوَنُوا، فكلّما كَفَّ واحدٌ ضَربَ آخر. قال الخليل: والتّعاوُرُ عامٌّ في كلِّ شيء. ويقال تعاوَرَت الرِّياحُ رسماً حَتَّى عَفَته، أي تواظبت عليه. قال الأعشى:
دِمنةٌ قفرةٌ تعاوَرَها الصَّيـ  *** ـفُ بريحينِ من صبَاً وشَمالِ([27])
وحكى الأصمعيُّ أو غيره: تعوَّرنا العَوارِيَّ([28]) .
والأصل الآخر العَوَر في العين. قال الخليل: يقال انظُروا إلى عينه العَوراء. ولا يقال لإحدى العينين عَمْياء. لأنّ العَوَر لا يكون إلاّ في إحدى العينين. وتقول: عُرْت عينَه، وعَوّرت، وأعرت، كلّ ذلك يقال. ويقولون في معنى التشبيه وهي كلمةٌ عوراء. قال الخليل: الكلمة التي تهوي في غير عَقْلٍ ولا رَشَد. قال:
ولا تنطقِ العَوراءَ في القومِ سادراً  *** فإنّ لها فاعلم من القوم واعيا([29])
وقال بعضهم: العَوراء: الكلمة القبيحة التي يَمتعض منها الرَّجُل ويَغضب. وأنشد:
وعوراءَ قد قِيلت فلم ألتفِتْ لها  *** وما الكَلِمُ العَوْراء لي بقَبُولِ([30])
ومن الباب العَوَاء، وهو خرقٌ أو شَقٌّ يكون في الثَّوب.
ومن الباب العَوْرة، واشتقاقُها من الذي قدّمْنا ذكره، وأنّه ممّا حُمِل على الأصل، كأنَّ العورةَ شيءٌ ينبغي مراقبتُه لخلوّه. وعلى ذلك فُسِّرَ قوله تعالى: ﴿يَقُولُونَ إنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ ومَا هِيَ بِعَوْرَةٍ﴾  [الأحزاب 13]، قالوا: كأنَّها ليست بحَريزة([31]) . وجمع العَورةِ عَوْرات. قال الشَّاعر([32]) :
في جَميعٍ حافِظي عَوْراتهِمْ  *** لا يهُمُّمون بإدعاقِ الشَّلَلْ([33])
الإدعاق: الإسراع. والشَّلَل: الطَّرْد. ويقال في المكان يكون عورة: قد أَعْوَرَ يُعْوِر إعوارًا. قال الخليل: ولو قلت أعار يُعير إعارةً جاز في القياس، أي صار ذا عورةٍ. ويقال أعورَ البيتُ: صارت فيه عَورةٌ. قال الخليل: يقال: عَوِرَ يَعْوَرُ عَوَراً. فعورةٌ، في قولـه تعالى: ﴿إنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ﴾ [الأحزاب 13]، قال الخليل: نعتٌ يخرجُ على العِدَّة والتّذكير والتّأنيث، وعورةٌ مجزومة على حالٍ واحد في الجمع والواحد، والتأنيث والتذكير، كقولك رجلٌ صوم وامرأة صوم، ورجالٌ صَوم ونساءٌ صوم. فأمّا قولهم إنّ العَوَر تَرْكُ الحقّ، وإنشادُهم قول العجّاج:
قد جبَرَ الدِّينَ الإلهُ فجبَرْ  *** وعَوّرَ الرّحمنُ مَنْ ولّى العَوَرْ([34])
فالقياس غير مقتضٍ للَّفظ الذي ذُكر من ترك الحقّ، وإنما أراد العجّاج العَوَر الذي هو عَوَرُ العين، يضربُه مثلاً لمن عَمِيَ عن الحق فلم يهتدِ له.
وأما قولُ العرب: إنّ لفلان من المال عائرةَ عينٍ، يريدون الكثرة، فمعناه المعنى الذي ذكرناه، كأنَّ العينَ تَتحيَّر عند النظر إلى المال الكثير فكأنَّها عَوْرة. ويقولون عوَّرْتُ عينَ الركِيَّة، إذا كبَسْتَها حتى نَضَب الماء. والمكانُ المُعْوِر: الذي يُخاف فيه القَطْع.
(عوز) العين والواو والزاء كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على سوءِ حالٍ. من ذلك العَوَز: أن يُعوز الإنسانَ الشيءُ الذي هو محتاجٌ إليه، يرومُه ولا يتهيَّأ له.
يقال: عازَني([35]) . وأعْوَز الرّجُل: ساءت حالُه. ومن الباب المِعْوَز، والجمع مَعَاوِز، وهي الثِّياب الخُلْقَان والخِرَقُ التي تدلُّ على إعواز صاحِبها. قال الشّماخ:
إذا سقط الأنداء صِينَتْ وأُشْعِرَتْ  *** حَبِيراً ولم تُدْرَجْ عليها المَعَاوِزُ([36])
فأمّا العزّة([37]) …
(*عوس) العين والواو والسين كلمةٌ قد ذكرها أهلُ اللُّغة، وقياسُها قياسٌ صحيح بعيد. قالوا: العَوَاساء: الحامل من الخنافس، وأنشدوا:
* بِكراً عَوساءَ تَفَاسَى مُقْرِبا([38]) *
أي دنا أن تضع حَمْلها. ويقولون: العَوَسانُ والعَوْس: الطّوَفان باللّيل. ويقولون أيضاً: الأعوس: الصَّيْقَل. والأعوس: الوصَّاف للشيء. وكلُّ هذا مما لا يكاد القلبُ يسكُن إلى صحَّته.
(عوص) العين والواو والصاد أُصيلٌ يدلُّ على قِلّة الإمكان في الشيء. يقال اعتاصَ الشيءُ، إذا لم يُمكِنْ. والعَوَص مصدر الأعوص والعَويص. ومنه كلامٌ عويص، وكلمةٌ عَوصاء. وقال:
* أيُّها السَّائلُ عن عوصائها *
ويقال أعْوَص في المنطق وأعْوَص بالخَصْم([39]) ، إذا كلّمهُ بما لا يَفْطِن له. قال لبيد:
فلقد أَعْوِصُ بالخَصْم وقد *** أملا الجَفْنَة من شحم القُلَلْ([40])
ومن الباب: اعتاصت الناقة، إذا ضربها الفحل فلم تحمِل من [غير([41]) ] عِلّة.
(عوض) العين والواو والضاد كلمتان صحيحتان، إحداهما تدلُّ على بدل للشيء، والأخرى على زمان.
فالأولى: العِوَض، والفعل منه العَوْض، قال الخليل: عاضَ يَعُوضُ عَوْضاً وعِياضاً، والاسم العِوَض، والمستعمل التَّعويض([42]) ، تقول: عوّضتُه من هِبَته خيراً. واعتاضَنِي فلانٌ، إذا جاء طالباً للعِوَض والصِّلَة. واستعاضني، إذا سألك العِوَض. وقال رؤبة:
نعم الفتى ومَرْغَبُ المعتاضِ  *** والله يجزي القَرْض بالإقراضِ([43])
وتقول: اعتضت ممّا أعطيتُ فلاناً وعُضْت، أصبت عِوَضاً. وقال:
يا ليلَ أسْقاكِ البُرَيْقُ الوامِضُ  *** هل لكِ والعارضُ منك عائضُ
* في مائةٍ يُسْئرُ منها القابضُ([44]) *
ومعناه أنّه خَطَبها على مائةٍ من الإبل ثم قال لها: وأنا آخُذُك فأنا عائض، قد عُضْت، أي صار الفَضْلُ لي والعِوَضُ بأخْذِيكِ.
والكلمة الأخرى: قولهم عَوْضُ، واختُلِفَ فيها، فقال قوم هي كلمةُ قَسمٍ. وذُكر عن الخليل أنَّه قال: هو الدهر والزَّمان. يقول الرجلُ لصاحبه: عَوْضُ لا يكون ذلك، أي أبداً. ثم قال الخليل: لو كان عَوْضُ اسماً للزَّمان لَجَرَى بالتنوين([45]) ، ولكنه حرفٌ يراد بها القَسَم، كما أنَّ أجَلْ ونَعَمْ ونحوهما لمّا لم يتمكَّنُ حُمِلَ على غير الإعراب. وقال الأعشى:
رَضِيعَيْ لِبَانٍ ثديَ أمٍّ تقاسما  *** بأسحَمَ داجٍ عَوْضُ لا نتفرَّقُ([46])
والله أعلم بالصواب([47])
--------------ـــ
([1]) في الأصل: "عجبتها"، صوابه من المجمل.
([2]) ديوان رؤبة 80 واللسان (وفض، عوى) .
([3]) وردت في المجمل بالقصر، وقال: "لا أعلمها إلا مقصورة". وكذا جاءت في اللسان مقصورة، وفي القاموس بالقصر والمد.
([4]) هذا لا يصلح شاهداً لما قبله، وإنما هو شاهد للعوة بضم العين وفتحها.
([5]) أنشده محرفاً في اللسان (عوى).
([6]) في الأصل: "وهو من باب العواء".
([7]) ويقال أيضاً: "معاعاة".
([8]) صدره كما في اللسان (عوى) : * وإن ثيابي من ثياب محرق *
([9]) في الأصل: "عطف إلى رأس البعير"، صوابه في المجمل واللسان.
([10]) ديوان ذي الرمة 54.
([11]) ديوان ذي الرمة 72 واللسان (عوج). وصواب إنشاده: "تسقي". ومفعوله هذا الفعل قوله في البيت التالي:
صوادي الهام والأحشاء خافقة  *** تناول الهيم أرشاف الصهاريج
([12]) ديوان رؤبة 161 واللسان (عوج، شظف).
([13]) ديوان طفيل 22 واللسان (وجه) وخيل ابن الكلبي 9.
([14]) البيت ليس في ديوان ذي الرمة ولا ملحقاته. انظر قصيدته على هذا الروي في 222-239. وأنشد صدره في اللسان (عوج) محرفاً.
([15]) في الأصل: "يغشيهم". وفي اللسان: "أي مصيبة يغشاهم الناس في مناوح أو غيرها، يتكلم به النساء. يقال خرجت إلى المعادة والمعاد والماثم".
([16]) في الأصل: "ولا عادية"، صوابه في اللسان.
([17]) ديوان عبيد 3.
([18]) البيت من معلقته المشهورة.
([19]) الرجز في اللسان (عود، غمض) والمخصص (12: 75).
([20]) في الأصل: "إلى أصحابه".
([21]) البيت للطرماح في ديوانه 173 واللسان (عود).
([22]) الرجز ليشير بن النكث، كما في اللسان (عود).
([23]) في الأصل: "اعتادوهم".
([24]) صوابه إنشاده: "واعتاد" كما في ديوان العجاج 69 واللسان (عود).
([25]) من معلقته المشهورة.
([26]) الآجال: جميع إجل بالكسر، وهو القطيع. وفي الأصل"، أجلالاً"، تحريف.
([27]) ديوان الأعشى 3 واللسان (عور).
([28]) ويقال أيضاً: تعاورنا العواري تعاوراً. وقد اقتصر على هذه اللغة في المجمل.
([29]) في الأصل: "أوعيا".
([30]) البيت لكعب بن سعد الغنوي، من قصيدة لـه في الأصمعيات 60-61 ليبسك. وروايته هنا تطابق روايته هناك. وأنشده في اللسان (عور) بدون نسبة برواية: "وما الكلم العوران لي بقتول". وقال: "وصف الكلم بالعوران لأنه جمع وأخبر عنه بالقتول وهو واحد لأن الكلم يذكر ويؤنث، وكذلك كل جميع لا يفارق واحده إلا بالهاء لك فيه كل ذلك".
([31]) حريزة أي حصينة، وفي الأصل: "بجزيرة"، تحريف.
([32]) هو لبيد، كما سبق في حواشي (دعق)، والبيت ليس في ديوانه. وقد سبق إنشاد عجزه في (دعق، شلل).
([33]) لابن منظور كلام على البيت في (دعق).
([34]) مطلع أرجوزة له في ديوانه 15 يمدح بها عمر بن عبيد الله بن معمر.
([35]) في اللسان: "قال ابن سيده: يقال عازني الشيء وأعوزني: أعجزني على شدة حاجة".
([36]) ديوان الشماخ 50 واللسان (حبر) وشروح سقط الزند 419، 1554.
([37]) كذا في الأصل. ولعله يريد: "فأما العوز، وهو الحب من العنب فقد سبق قولنا إن أسماء النبات ليس مما يطرد فيه القياس".
([38]) الحيوان (3: 501) واللسان (عوس، فسى) والمخصص (2: 18) والمقصور والممدود لابن ولاد 78 والغريب المصنف 157، 244 مخطوطة دار الكتب.
([39]) في الأصل: "بالختم"، صوابه في اللسان.
([40]) ديوان لبيد 12 طبع سنة 1881 واللسان (عوص).
([41]) التكملة من اللسان. وفي المجمل: "فلم تحمل ولا علة بها".
([42]) أي الذي يكثر استعماله، هو عوضه لا عاضه. وهذه العبارة تصحح ما في اللسان (عوض) من قوله: "والمستقبل التعويض" وقد حار فيها مصححه.
([43]) ديوان رؤبة 82. وهو في اللسان بدون نسبة.
([44]) لأبي محمد الفقعسي، كما في اللسان (عوض). وانظر المخصص (12: 251).
([45]) في الأصل: "يجري بالتنوين"، صوابه من المجمل.
([46]) ديوان الأعشى: 150 واللسان (سحم، عوض)، وقد سبق إنشاده في (سحم)
([47]) أهمل المصنف بعد هذا بعض المواد من باب العين والواو، وهي كما في المجمل (عوف)، (عوق)، (عول)، (عوم)، (عون)، (عوه) .

ـ

##### Türkçe

(باب العين والواو وما يثلثهما)
(**عوي**) **العين** ve **الواو** ve **الياء** sağlam bir asıldır; şeyde bir bükme ve ona bir eğme/büküp çevirmeye delâlet eder.
**الخليل** dedi: **عَوَيت الحبلَ عَيَّا**, onu büktüğün zaman. Ve **عَوَيت رأس النّاقة**; onu eğdiğin zaman([1]) da o büküldü. Ve dişi deve yürüyüşünde **بُرَتَها**’sını **تَعْوِي**, onu burnuyla büktüğü zaman. **رؤبة** dedi:
* **تَعوِي البُرَى مُستوفِضاتٍ وَفْضا**([2]) *
Yani hızlılar; yürüyüşünde dişi develeri vasfeder. Dedi: Ve adama, insanları fitneye çağırdığı zaman, “**عوى قوماً**” ve “**استعوى**” dersin. Köpeğin ve yırtıcılardan başkasının **عُوَاء**’ına gelince, bu buna yakındır; çünkü onu havlama yolundan çevirip büker. Denir: **عَوَتِ السِّباع تَعوِي عُواءً**. Kızgınlıktaki dişi köpeğe gelince, ona **المعاوِيَة** denir; bu da **العُواء**’dandır; sanki ondan bir **مُفاعلة**’dir. Ve **العَوَّاء**: gökte bir yıldızdır; müennestir; ona “**عوّاء البَرْد**” denir; doğduğu zaman soğukla gelir. Ve **العُواء**’dan türemiş olması uzak değildir; çünkü köpeklerin ona uluduğu bir soğuk getirir. Ve secilerinde derler: “**إذا طلعت العَوَّاء، جَثَمَ الشتاء، وطابَ الصِّلاء**”. Bu secide o, uzatmalıdır; hem uzatılır hem kısaltılır. Ve insanın aşağı tarafı için istiare mânasında derler: **العَوَّاء**([3]) . **الخليل** şu beyti okudu:
قياماً يوارُون **عَُوَّاتِهِمْ**  *** بشتمي و**عَُوَّاتُهم** أظهرُ([4])
“**عوراتهم**” diye de rivayet edilir. Yine dedi; **الخليل**’in okuttuğu:
فهلاَّ شدَدتَ العَقد أو بِتَّ طاويا *** ولم تَفْرِج **العَوّا** كما تُفْرَج **القُلْبُ**([5])
**قَليب**’in çoğulu.
Ve **العُواء**([6]) babından, çobana onların “**قد عَاعَى يُعاعِي عاعاةً**([7])” demeleridir. [Dedi]:
* ولم أستعِرْها من **مُعَاعٍ** و**ناعِق**([8]) *

(**عوج**) **العين** ve **الواو** ve **الجيم** sağlam bir asıldır; şeyde bir eğrilmeye yahut eğilmeye delâlet eder; dalları ona döner.
**الخليل** dedi: **العَوْج**: devenin başını yularla yahut gemle eğmektir([9]). Kadın başını yatak arkadaşına doğru **تَعُوج** eder. **ذُو الرُّمَّة** dedi:
خليليّ **عُوجَا** بارَكَ الله فيكما *** على دارميٍّ من صُدور الرَّكائبِ([10])
Ve dedi:
حتى إذا **عُجْن** من أجيادهنَّ لنا *** **عَوْجَ الأَخشة** أعناقَ العَناجيجِ([11])
Yani cariyelerin boyunlarını, **الخِشاش**’ın dişi devenin boynunu eğdiği gibi eğmeleri. Ve her şeyi eğdiğinde “**عُجْتُه**” dersin; o da **فانعاج** eder. **رؤبة** dedi:
* و**انعاجَ** عُودِي كالشَّظيفِ الأخْشَنِ([12]) *
**الخليل** dedi: Ve **العَوَج**: gözlerin bir çubukta yahut tahtada yahut başkasında gördüğü şeye lâzım bir isimdir; “onda açık bir **عَوَج** vardır” dersin. Ve **العَوَج**: **عَوِج يَعْوَج عِوَجاً**’ın masdarıdır. Ve denir: **اعوجَّ يعوجُّ اعوِجَاجا** ve **عَوَجاً**. Şu hâlde **العَوَج** fetha ile, duvar ve değnek gibi dik duran her şeydedir; **العِوَج** ise yaygıda yahut din ve geçim gibi bir işte olandır. Ondan “açık **العَوَج**’i olan eğri bir değnek” denir. Sıfat **أعوج** ve **عَوْجاء**’dır; çoğulu **عُوج**’dur. Atlardan **العُوج**: bacaklarında **تحنيب** olanlardır. **الخيل الأعوجيَّة**’ye gelince, o, câhiliyede bulunan bir yarışçı ata nisbet edilir; ona nisbet **أعوجيّ**’dir. Ve denir: o, **بنات أعوج**’dandır. **طفيل** dedi:
بَنات الوجيهِ والغُراب ولاحقٍ  *** وأعوج تَنْمي نِسبةَ المتنسِّبِ([13])
Ve onda bulunan bir **تحنيب** sebebiyle böyle adlandırılmış olması mümkündür. “**ناقةٌ عاجٌ**” sözlerine gelince; o, yürüyüşte yumuşakça eğilip bükülen, süratte boyun eğen devedir; bu da babdandır. **ذو الرُّمَّة** dedi:
تَقَدَّى بي الموماةَ **عاجٌ** كأنَّها  *** أمامَ المطايا نِقْنِقٌ حين تُذعَر([14])
Onu eğdikleri zaman “**عاجِ عاجِ**” derler.

(**عود**) **العين** ve **الواو** ve **الدال** iki sağlam asıldır; birisi işte ikilemeye delâlet eder, diğeri odunun bir cinsine.
Birincisi: **العَوْد**. **الخليل** dedi: o, başlangıçtan sonra işi tekrar etmektir; tekrar tekrar **عوداً**. “Başladı sonra döndü” dersin. **العَوْدة**: bir defadır. “Falanca iyiliğiyle döndü” sözleri; bu, iyilik ettiği sonra artırdığı zamandır. Babdandır **العِيادة**: hastayı ziyaret etmendir; yani ona dönmendir. Falancanın âline **مَعَادةٌ** vardır; yani insanlar onun için onlara uğrayıp gelir([15]). **المَعَاد**: kendisine dönüş olan her şeydir. Âhiret, insanlar için bir **مَعاد**dır. Allah Teâlâ **المبدِئ المُعيد**’dir; bu, yaratmayı başlatıp sonra onları iade edeceğidir. Ve dersin: “Falancayı gördüm; ne başlatır ne iade eder”; yani ne bir başlangıç sözü konuşur ne bir dönüş sözü([16]). **عبيد** dedi:
أقفر من أهله عبيدُ  *** فاليومَ لا يُبدِي ولا يُعيدُ([17])
Ve **العِيد**: hayalden yahut hüzünden alışılıp dönülen şeydir. Ondandır **المعاوَدَة**, erkeğin **اعتياد**’ı ve **التعوُّد**. **عنترة** her saat yumurtasına dönen bir devekuşunu vasfederek dedi:
صَعْلٍ يعود بذِي العَشَيرةِ بيضَهُ  *** كالعبد ذي الفَرْوِ الطّويلِ الأصلمِ([18])
Ve derler: **أعادَ الصّلاةَ** ve **الحديثَ**. **العَادة**: alışkanlık/alıştırma. Bir şeyde sürüp gitmek; ta ki ona bir tabiat olsun. Bir şeye devam edene **المُعاوِد** denir. Bazı sözde: “**الزموا تُقَى الله تعالى واستَعيدوها**”; yani ona alışın. **تعوَّد** mânasında denir: **أعادَ**. [Dedi]:
لا يستطيع جَرَّهُ الغَوامضُ	 *** الغَرب غَربٌ بقَرِيٌّ فارضُ
 	إلاّ **المُعيداتُ** به النواهضُ([19])
Yani kovayla kalkmayı yeniden alışkanlık edinen dişi develer. Yiğide denir: **بَطَلٌ معاوِدٌ**; yani savaşın şiddetini görmesi onu ona yeniden dönmekten alıkoymaz. Bütün bunlarda kıyas doğrudur. Yaşlı deveye gelince, ona **عَوْداً** denir. Bunun bundan olması mümkündür; sanki seferlere ve yolculuklara defa defa dönmüştür. **الخليل** başka bir mânaya da işaret etti ve dedi: o, [onda] bir kalıntı olandır. Eğer böyle ise, bunun sebebi, sahipleri için onu çalıştırmada bir **عَودة** bulunmasıdır. İki mânanın ikisi de iyidir.
**الجَمَل العَوْد**’un çoğulu **عِوَدة**’dir. Ondan denir: **عوَّد يُعوِّد تعويداً**, o vakte ulaştığı zaman. [Dedi]:
هل المجدُ إلاّ السُّودَدُ العَوْد والنَّدَى *** ورأْبُ الثَّأَى والصبرُ عند المَوَاطِنِ([21])
Bu, istiare mânasınadır; sanki eski şerefi kastetti. Yine eski yola da **عَوْد** derler. [Dedi]:
عَودٌ على عَوْد لأقوامٍ أُوَلْ  *** يموتُ بالتَّرْك ويحيا بالعَمَلْ([22])
**العَود** ile deveyi kasteder. “Bir **عَود** üzerinde”; yani eski bir yol üzerinde. Yine yol, terk edilirse ölür yahut silinir; gidilirse yaşar. Babdandır: **العائدة**; o, iyilik ve bağıştır. “Falancanın bize **عائدة**’si ne çoktur” dersin. “Bu iş, bundan daha **أعْوَدُ**’dur”; yani daha yumuşaktır.
Babdandır **العِيد**: her toplanma günü. Türeyişi, **الخليل**’in **عاد يَعُود**’dan zikrettiği gibidir; sanki ona döndüler. Ve denebilir ki, her yıl döndüğü içindir. Bu, bize göre daha sahihdir. Başkası dedi; iki mânaya da yakındır: ona **عيداً** denmesi, onu alışkanlık edinmiş olmalarındandır([23]). **العِيد**’deki **الياء**’ın aslı **الواو**’dur; fakat **العين**’in kesresi sebebiyle **ياء**’a çevrilmiştir. **العجاج** dedi:
يعتادُ أرباضاً لها آرِيُّ([24])  *** كما يَعودُ العِيدَ نصرانيُّ
Ve **العيد**’i **أعياداً** diye çoğul yaparlar; onu değiştirerek küçültürler: **عُيَيْد**. Ve derler: **فحلٌ معيدٌ**; yani çiftleşmeye alışkın. **العِيديَّة**: nisbetli seçkin develerdir; dediler ki **عادٍ**’a nisbet edilmiştir. Allah daha iyi bilir.
Diğer asla gelince: **العُود**; o, incelmiş her tahta parçasıdır. Hatta her tahta parçası **عُود** denir. **العُود**: onunla tütsülenilen şeydir; bilinen.

(**عوذ**) **العين** ve **الواو** ve **الذال** sağlam bir asıldır; tek bir mânaya delâlet eder; o da bir şeye sığınmadır; sonra bir şeye yapışan yahut ona bitişik kalan her şey ona hamledilir.
**الخليل** dedi: “**أعوذ بالله**, O’nun övgüsü yücedir”; yani mübarek ve yüce olan O’na sığınırım; **عَوْذاً** yahut **عِياذاً**. Yine zikretti ki onlar derler: “Falanca senin için **عياذٌ**’dır”; yani sığınak. “**مَعاذَ الله**” sözleri; mânası: Allah’a sığınırım. Aynı şekilde: **أستعيذ بالله**. Ve **رسول الله صلى الله عليه وسلم**, kendisinden sığınan kadına dedi: “**لقد عُذْتِ بمَعَاذ**”. Dedi: **العُوذة** ve **المَعَاذة**: insanın korkudan yahut delilikten korunması için kendisiyle sığınılan şeydir. Ve her dişiye, doğurduğu zaman, **عائذ** derler. Ve bu, yedi gün böyle olur. Çoğulu **عُوذ**’dur. **لَبيد** dedi:
والعِينُ ساكنةٌ على أطلائِها *** **عُوذٌ** تأجّلُ بالفَضاء بِهامُها([25])
**تأجَّلُ**: **تَصير آجالاً**([26]); yani parçalar. Ancak, zikrettiğimiz üzere, yavrusunun ona yapışıp ayrılmaması yahut onun yavrusuna yapışıp ayrılmaması sebebiyle adlandırılmıştır.

(**عور**) **العين** ve **الواو** ve **الراء** iki asıldır: birisi şeyin el değiştirmesine/dönüşümlü dolaşmasına delâlet eder; diğeri insanın iki gözünden birinde ve iki gözü olan her şeyde bir hastalığa delâlet eder. Mânası, bakıştan boş kalmadır. Sonra ona hamledilir ve ondan türetilir.
Birincisi, onların “**تعاوَرَ القومُ فلاناً** ve **اعتورُوه ضرباً**” sözleridir; yardımlaştıkları zaman; her ne zaman biri el çekse diğeri vurur. **الخليل** dedi: **التّعاوُر** her şeyde geneldir. Ve denir: “**تعاوَرَت الرِّياحُ رسماً حَتَّى عَفَته**”; yani ona devam etti de onu sildi. **الأعشى** dedi:
دِمنةٌ قفرةٌ تعاوَرَها الصَّيـ  *** ـفُ بريحينِ من صبَاً وشَمالِ([27])
**الأصمعي** yahut başkası nakletti: “**تعوَّرنا العَوارِيَّ**”([28]).
Diğer asıl, gözdeki **العَوَر**’dir. **الخليل** dedi: “Onun **العَوراء** gözüne bakın” denir. Bir göz için **عَمْياء** denmez; çünkü **العَوَر** ancak iki gözden birinde olur. Ve dersin: **عُرْت عينَه** ve **عَوّرت** ve **أعرت**; bunların hepsi söylenir. Ve teşbih mânasında derler: “Bu, **كلمةٌ عوراء**’dır.” **الخليل** dedi: akıl ve doğruluk olmaksızın düşen kelime. Dedi:
ولا تنطقِ **العَوراءَ** في القومِ سادراً  *** فإنّ لها فاعلم من القوم واعيا([29])
Bazıları dedi: **العَوراء**: erkeğin ondan tiksindiği ve öfkelendiği çirkin kelimedir. Ve şu beyti okudu:
و**عوراءَ** قد قِيلت فلم ألتفِتْ لها  *** وما **الكَلِمُ العَوْراء** لي بقَبُولِ([30])
Babdandır **العَوَاء**; o, elbisede bulunan bir delik yahut yırtıktır.
Babdandır **العَوْرة**; türeyişi, daha önce zikrettiğimiz şeydendir ve onun asla hamledilmiş olduğundandır; sanki **العورة** gözetilmesi gereken bir şeydir; boş kalmışlığı sebebiyle. Bunun üzerine Allah Teâlâ’nın şu sözü tefsir edilmiştir: ﴿**يَقُولُونَ إنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ ومَا هِيَ بِعَوْرَةٍ**﴾ [الأحزاب 13]; dediler ki: sanki o, korunaklı değildir([31]). **العَورة**’nin çoğulu **عَوْرات**’tır. Şair([32]) dedi:
في جَميعٍ حافِظي **عَوْراتهِمْ**  *** لا يهُمُّمون بإدعاقِ **الشَّلَل**([33])
**الإدعاق**: hızlanma. **الشَّلَل**: kovma. Ve denir: bir yer **عورة** olur da: **قد أَعْوَرَ يُعْوِر إعوارًا**. **الخليل** dedi: “**أعار يُعير إعارةً**” desen de kıyasta câiz olur; yani **عورة** sahibi oldu. Ve denir: **أعورَ البيتُ**; onda bir **عَورة** oldu. **الخليل** dedi: denir: **عَوِرَ يَعْوَرُ عَوَراً**. Şu hâlde “**عورةٌ**”, Allah Teâlâ’nın ﴿**إنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ**﴾ [الأحزاب 13] sözünde, **الخليل** dedi: sayı, müzekkerlik ve müenneslik üzere çıkan bir sıfattır; ve **عورةٌ** cem‘de ve tekilde, müenneslikte ve müzekkerlikte tek bir hâl üzere meczumdur; senin “**رجلٌ صوم** ve **امرأة صوم**; ve **رجالٌ صَوم** ve **نساءٌ صوم**” demen gibi. “**العَوَر** hakkı terk etmektir” sözlerine ve onların **العجّاج**’ın şu sözünü okumalarına gelince:
قد جبَرَ الدِّينَ الإلهُ فجبَرْ  *** و**عَوّرَ** الرّحمنُ مَنْ ولّى **العَوَرْ**([34])
Kıyas, hakkı terk etmekten zikredilen lafzı gerektirmez; ancak **العجّاج**, gözün **العَوَر**’ini kastetmiştir; onu, haktan kör olup ona hidayet bulamayan kimseye misal yapar.
Arapların “Falancanın maldan **عائرةَ عينٍ**’i vardır” sözlerine gelince; çokluğu kastederler; mânası, zikrettiğimiz mânadır; sanki göz, çok mala bakarken şaşırır; sanki o bir **عَوْرة**’dir. Ve derler: **عوَّرْتُ عينَ الركِيَّة**; onu bastırdığın zaman, ta ki su çekilsin. **المكانُ المُعْوِر**: onda kesilmekten korkulan yerdir.

(**عوز**) **العين** ve **الواو** ve **الزاء** tek bir kelimedir; kötü hâle delâlet eder. Ondan **العَوَز**: insanın muhtaç olduğu şeyin ona eksik gelmesidir; onu ister de ona imkân bulamaz.
Denir: **عازَني**([35]). Ve **أعْوَز الرّجُل**: hâli kötü oldu. Babdandır **المِعْوَز**; çoğulu **مَعَاوِز**; bunlar, sahibinin yoksunluğuna delâlet eden eski elbiseler ve paçavralardır. **الشّماخ** dedi:
إذا سقط الأنداء صِينَتْ وأُشْعِرَتْ  *** حَبِيراً ولم تُدْرَجْ عليها **المَعَاوِزُ**([36])
**العزّة**([37])’ye gelince …

(**عوس**) **العين** ve **الواو** ve **السين**; dil ehlinin zikrettiği bir kelimedir; kıyası sağlam fakat uzaktır. Dediler: **العَوَاساء**: böceklerden hamile olan. Ve şu beyti okudular:
* بِكراً **عَوساءَ** تَفَاسَى مُقْرِبا([38]) *
Yani yükünü bırakmaya yaklaştı. Ve derler: **العَوَسانُ** ve **العَوْس**: geceleyin dolaşmadır. Ve yine derler: **الأعوس**: cilacı. Ve **الأعوس**: şeyi çokça vasfeden. Bütün bunlar, kalbin sıhhatine neredeyse yatışmadığı şeylerdendir.

(**عوص**) **العين** ve **الواو** ve **الصاد**; şeyde imkânın azlığına delâlet eden bir asıldır. Denir: **اعتاصَ الشيءُ**, mümkün olmadığı zaman. **العَوَص**: **الأعوص** ve **العَويص**’in masdarıdır. Ondandır: **كلامٌ عويص** ve **كلمةٌ عَوصاء**. Ve [dedi]:
* أيُّها السَّائلُ عن **عوصائها** *
Ve denir: **أعْوَص في المنطق** ve **أعْوَص بالخَصْم**([39]); ona, anlamadığı şeyle konuştuğu zaman. **لبيد** dedi:
فلقد **أَعْوِصُ بالخَصْم** وقد *** أملا الجَفْنَة من شحم القُلَلْ([40])
Babdandır: **اعتاصت الناقة**; erkek deve onu aştığı hâlde, [başka([41])] bir illet olmaksızın hamile kalmadığı zaman.

(**عوض**) **العين** ve **الواو** ve **الضاد** iki sağlam kelimedir; birisi şey için bir bedel üzerine, diğeri zaman üzerine delâlet eder.
Birincisi: **العِوَض**; fiili ondan **العَوْض**’dur. **الخليل** dedi: **عاضَ يَعُوضُ عَوْضاً وعِياضاً**; isim **العِوَض**’dur; kullanılan ise **التَّعويض**’dir([42]). “Onu, bağışından daha hayırlısıyla **عوّضتُه**” dersin. Ve **اعتاضَنِي فلانٌ**; yani **العِوَض** ve bağış talep ederek geldi. Ve **استعاضني**; yani senden **العِوَض** istedi. **رؤبة** dedi:
نعم الفتى ومَرْغَبُ **المعتاضِ**  *** والله يجزي القَرْض بالإقراضِ([43])
Ve dersin: “Falancaya verdiğim şeyden **اعتضت** ve **عُضْت**”; yani bir **عِوَض** elde ettim. Ve [dedi]:
يا ليلَ أسْقاكِ البُرَيْقُ الوامِضُ  *** هل لكِ والعارضُ منك عائضُ
* في مائةٍ يُسْئرُ منها القابضُ([44]) *
Mânası: onu yüz deve üzerine istedi; sonra ona dedi ki: ben seni alıyorum; ben **عائض**’ım; **قد عُضْت**; yani fazlalık benimdir ve **العِوَض** seni almamladır.
Diğer kelime: onların **عَوْضُ** sözüdür; onda ihtilaf edildi. Bir kavim dedi: o, yemin kelimesidir. **الخليل**’den nakledildi ki dedi: o, dehr ve zamandır. Adam, arkadaşına der: “**عَوْضُ** bu olmaz”; yani ebediyen. Sonra **الخليل** dedi: eğer **عَوْضُ** zamanın ismi olsaydı tenvinle cereyan ederdi([45]); fakat o, yemin kastedilen bir harftir; tıpkı **أجَلْ** ve **نَعَمْ** ve benzerleri, yerleşik olmayınca i‘rabdan başka bir şeye hamledildiği gibi. **الأعشى** dedi:
رَضِيعَيْ لِبَانٍ ثديَ أمٍّ تقاسما  *** بأسحَمَ داجٍ **عَوْضُ** لا نتفرَّقُ([46])
Allah, doğruyu daha iyi bilir([47])

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B6/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع و ض
عاضك الله مما أخذ منك عوضاً وعياضاً وعوّضك‏.‏
واعتاض خيراً مما ذهب عنه وتعوّض‏.‏
واستعاضني فعضته‏.‏
وتقول‏:‏ لم أفعل ذلك قط ولن أفعله عوض وعوضَ‏.‏
ولا آتيك ولا أفعله عوض العائضين أي دهر الداهرين‏.‏

##### Türkçe

ع و ض
Allah sana, senden aldığı şeyden dolayı **عوضاً** ve **عياضاً** olarak karşılık verdi; ve sana karşılık verdi.
Ve ondan giden şeyden daha hayırlısını **اعتاض** etti ve **تعوّض** etti.
Ve benden **استعاض** etti; ben de onu **عضته**.
Ve dersin ki: Onu asla yapmadım ve **عوض** ve **عوضَ** olarak onu yapmayacağım.
Ve sana gelmem ve onu yapmam, **عوض العائضين** olarak; yani **دهر الداهرين**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العِوَضُ: البَدَلُ؛ قال ابن سيده: وبينهما فَرْقٌ لا يليق ذكره في هذا المكان، والجمع أَعْواضٌ، عاضَه منه وبه. والعَوْضُ: مصدر قولك عاضَه عَوْضاً وعِياضاً ومَعُوضةً وعَوَّضَه وأَعاضَه؛ عن ابن جني. وعاوَضَه، والاسم المَعُوضةُ. وفي حديث أَبي هريرة: فلما أَحل اللّه ذلك للمسلمين، يعني الجزية، عرفوا أَنه قد عاضَهم أَفضل مما خافُوا. تقول: عُضْتُ فلاناً وأَعَضْتُه وعَوَّضْتُه إِذا أَعطيته بدل ما ذهب منه، وقد تكرر في الحديث. والمستقبل التعويض
(* قوله «والمستقبل التعويض» كذا بالأصل.).
وتَعَوَّضَ منه، واعْتاضَ: أَخذ العِوَضَ، واعْتاضَه منه واسْتَعاضَه وتَعَوَّضَه، كلُّه: سأَلَه العِوَضَ. وتقول: اعْتاضَني فلان إِذا جاء طالباً للعوض والصِّلة، واستعاضني كذلك؛ وأَنشد:
نِعْمَ الفَتى ومَرْغَبُ المُعْتاضِ،
واللّهُ يَجْزِي القَِرِْضَ بالاقْراضِ
وعاضَه: أَصاب منه العِوَضَ. وعُضْتُ: أَصَبْتُ عِوَضاً؛ قال أَبو محمد الفقعسي:
هل لكِ، والعارِضُ مِنْكِ عائِضُ،
في هَجْمةٍ يُسْئِرُ منها القابِضُ؟
ويروى: في مائة، ويروى: يُغْدِرُ أَي يُخَلِّفُ. يقال: غَدَرَتِ الناقةُ إِذا تَخَلَّفَتْ عن الإِبل، وأَغْدَرَها الراعي. والقابض: السائق الشديد السوق. قال الأَزهري: أَي هل لك في العارِضِ منك على الفضل في مائة يُسْئِرُ منها القابض؟ قال: هذا رجل خطب امرأَة فقال أُعطيك مائة من الإِبل يَدَعُ منها الذي يقبضها من كثرتها، يدع بعضها فلا يطيق شَلَّها، وأَنا مُعارِضُك أُعطي الإِبل وآخُذُ نفسَكِ فأَنا عائض أَي قد صار العوض منك كله لي؛ قال الأَزهري: قوله عائض من عِضْتُ أَي أَخذت عوضاً، قال: لم أَسمعه لغير الليث. وعائضٌ من عاضَ يَعوض إِذا أَعطى، والمعنى هل لك في هجمة أَتزوّجك عليها. والعارضُ منكِ: المُعْطي عِوَضاً، عائِضٌ أَي مُعَوِّضٌ عِوَضاً تَرْضَيْنَه وهو الهجمة من الإِبل، وقيل: عائض في هذا البيت فاعل بمعنى مفعول مثل عيشة راضِية بمعنى مَرْضِيَّة. وتقول: عَوَّضْتُه من هِبَتِه خيراً. وعاوَضْتُ فلاناً بعوض في المبيع والأَخذ والإِعطاء، تقول: اعْتَضْتُه كما تقول أَعطيته، وتقول: تعاوَضَ القومُ تعاوُضاً أَي ثابَ مالُهم وحالُهم بعد قِلَّةٍ.
وعَوْض يبنى على الحركات الثلاث: الدَّهْر، معرفة، علم بغير تنوين، والنصب أَكثر وأَفشَى؛ وقال الأَزهري: تفتح وتضم، ولم يذكر الحركة الثالثة. وحكي عن الكسائي عوضُ، بضم الضاد غير منون، دَهْرٌ، قال الجوهري: عَوْضُ معناه الأَبد وهو للمستقبل من الزمان كما أَنَّ قَطّ للماضي من الزمان لأَنك تقول عوض لا أُفارقك، تريد لا أُفارقك أَبداً، كما تقول قطّ ما فارقتك، ولا يجوز أَن تقول عوض ما فارقتك كما لا يجوز أَن تقول قطّ ما أُفارقك. قال ابن كيسان: قط وعوض حرفان مبنيان على الضم، قط لما مضى من الزمان وعوض لما يستقبل، تقول: ما رأَيته قطّ يا فتى، ولا أُكلمك عوض يا فتى؛ وأَنشد الأَعشى، رحمه اللّه تعالى:
رضِيعَيْ لِبانٍ ثَدْيَ أُمٍّ تَحالَفا
بأَسْحَمَ داجٍ، عَوْضَ لا نَتَفرَّقُ
أَي لا نتفرق أَبدأً، وقيل: هو بمعنى قَسَم. يقال: عَوْض لا أَفْعَله، يحلف بالدهر والزمان. وقال أَبو زيد: عوض في بيت الأَعشى أَي أَبداً، قال: وأَراد بأَسْحَمَ داجٍ الليل، وقيل: أَراد بأَسْحم داج سواد حَلَمَةِ ثدي أُمه، وقيل: أَراد بالأَسحم هنا الرَّحِمَ، وقيل: سواد الحلمة؛ يقول: هو والنَّدَى رضَعا من ثدي واحد؛ وقال ابن الكلبي: عَوْض في بيت الأَعشى اسم صنم كان لبكر بن وائل؛ وأَنشد لرُشَيْدِ بن رُمَيْضٍ العنزي: حَلَفْتُ بمائراتٍ حَوْلَ عَوْضٍ
وأَنْصابٍ تُرِكْنَ لدَى السَّعِيرِ
قال: والسعِيرُ اسم صنم لعنزةَ خاصَّة، وقيل: عوض كلمة تجري مجرى اليمين. ومن كلامهم: لا أَفْعَلُهُ عَوْضَ العائضينَ ولا دَهْرَ الدَّاهِرينَ أَي لا أَفعله أَبداً. قال: ويقال ما رأَيت مثله عَوْض أَي لم أَرَ مثله قَط؛ وأَنشد:
فَلَمْ أَرَ عاماً عَوْضُ أَكْثَرَ هالِكاً،
ووَجْهَ غُلامٍ يُشْتَرَى وغُلامَهْ
ويقال: عاهَدَه أَن لا يُفارِقَه عَوْضُ أَي أَبداً. ويقول الرجل لصاحبه: عوض لا يكون ذلك أَبداً، فلو كان عوض اسماً للزمان إِذاً لجرى بالتنوين، ولكنه حرف يراد به القسم كما أَن أَجَلْ ونحوها مما لم يتمكن في التصريف حُمِلَ على غير الإِعراب. وقولهم: لا أَفعلُه من ذي عوضِ أَي أَبداً كما تقول من ذي قبْلُ ومن ذي أُنُفٍ أَي فيما يُسْتَقْبَلُ، أَضاف الدهر إِلى نفسه. قال ابن جني: ينبغي أَن تعلم أَنَّ العِوَضَ من لفظ عَوْضُ الذي هو الدهر، ومعناه أَن الدهر إِنما هو مرور النهار والليل والتقاؤُهما وتَصَرُّمُ أَجزائهما، وكلَّما مضَى جزء منه خلفه جزء آخر يكون عوَضاً منه، فالوقت الكائن الثاني غير الوقت الماضي الأَوّل، قال: فلهذا كان العِوَضُ أَشدّ مخالفة للمُعَوَّضِ منه من البدل؛ قال ابن بري: شاهد عوضُ، بالضم، قول جابر بن رَأْلانَ السِّنْبسِيّ:
يَرْضَى الخَلِيطُ ويَرْضَى الجارُ مَنْزِلَه،
ولا يُرَى عَوْضُ صَلْدا يَرْصُدُ العَلَلا
قال: وهذا البيت مع غيره في الحماسة. وعَوْضُ: صنم. وبنو عَوْضٍ: قبيلة. وعياضٌ: اسم رجل، وكله راجع إِلى معنى العِوَضِ الذي هو الخلَفُ. قال ابن جني في عياض اسم رجل: إِنما أَصله مصدر عُضْتُه أَي أَعطيته. وقال ابن بري في ترجمة عوص: عَوْصٌ: قبيلة، وعَوْضٌ، بالضاد، قبيلة من العرب؛ قال تأَبط شرّاً:
ولَمَّا سَمِعْتُ العَوْضَ تَدْعُو، تَنَفَّرَتْ
عَصافِيرُ رأْسي مِنْ نَوىً وتَوانِيا

##### Türkçe

**العِوَضُ**: bedel; İbn Sîde dedi ki: İkisi arasında, bu yerde zikri uygun düşmeyen bir fark vardır. Çoğulu **أَعْواضٌ**’dur. Ondan ve onunla onu **عاضَه**.

**العَوْضُ**: “Ona **عاضَه**” sözünün mastarıdır: onu **عاضَه** **عَوْضاً** ve **عِياضاً** ve **مَعُوضةً** (olarak); ve onu **عَوَّضَه** ve onu **أَعاضَه**; İbn Cinnî’den. Ve onunla **عاوَضَه**; isim **المَعُوضةُ**’dir. Ebû Hureyre hadîsinde: “Allah bunu Müslümanlara helâl kılınca—yani cizyeyi—, korktuklarından daha faziletlisini kendilerine **عاضَهم** ettiğini bildiler.” Dersin ki: Birine, ondan gidenin bedelini verdiğin zaman, onu **عُضْتُ** ve onu **أَعَضْتُه** ve onu **عَوَّضْتُه**; hadiste tekrar etmiştir. Gelecek zaman **التعويض**’dir
(* “**والمستقبل التعويض**” sözü asılda böyle’dir.).

Ondan **تَعَوَّضَ**; ve **اعْتاضَ**: **العِوَضَ**’u aldı. Ve ondan onu **اعْتاضَه** ve onu **اسْتَعاضَه** ve onu **تَعَوَّضَه**; hepsi: ondan **العِوَضَ**’u istedi. Ve dersin ki: Bir kimse, bedel ve bağış talep ederek geldiği zaman, “Beni **اعْتاضَ** etti”; ve beni **استعاضني** etti de böyledir. Ve inşâd etti:

نِعْمَ الفَتى ومَرْغَبُ المُعْتاضِ،
واللّهُ يَجْزِي القَِرِْضَ بالاقْراضِ

Ve onu **عاضَه**: ondan **العِوَضَ**’u elde etti. Ve **عُضْتُ**: bir **عِوَضاً** elde ettim; Ebû Muhammed el-Fak‘asî dedi ki:

هل لكِ، والعارِضُ مِنْكِ عائِضُ،
في هَجْمةٍ يُسْئِرُ منها القابِضُ؟

“**في مائة**” diye rivayet olunur; ve “**يُغْدِرُ**” diye rivayet olunur; yani “geri bırakır”. Denir ki: Deve, develerden geri kaldığı zaman **غَدَرَتِ الناقةُ**; çoban onu **أَغْدَرَها** etti. **القابض**: şiddetli sevk ile süren sürücüdür. Ezherî dedi ki: Yani “Senden olan **العارِضِ**’de, yüz içinde, ondan **القابض**’ın artığını bıraktığı bir fazlalık üzere senin için var mı?” Dedi ki: Bu, bir kadına talip olan bir adamdır; dedi ki: “Sana develerden yüz vereceğim; çokluğundan, onları tutan kimse ondan bırakır; bir kısmını bırakır, onları çekip götürmeye güç yetiremez. Ben seninle **مُعارِضُك**’um: develeri veririm ve senin nefsini alırım; ben **عائض**’im, yani senden olan bedel bütünüyle benim için olmuştur.” Ezherî dedi ki: “**عائض**” sözü, “**عِضْتُ**”tan, yani “bedel aldım”dandır. Dedi ki: Bunu Leys’ten başkası için işitmedim. Ve **عائضٌ** “**عاضَ يَعوض**”tan, verdiği zaman; mânâ: “Üzerine seni nikâhlayacağım bir **هَجْمة** içinde senin için var mı?” Ve “**العارضُ منكِ**”: bedel veren; **عائِضٌ** yani **مُعَوِّضٌ**: razı olacağın bir bedeli bedel olarak veren; o da develerden **الهجمة**’dir. Ve denildi ki: Bu beyitte **عائض** fâildir, mef‘ûl mânâsında; “**عيشة راضِية**”nin “**مَرْضِيَّة**” mânâsında olması gibi. Ve dersin ki: Onu, bağışından daha hayırlısıyla **عَوَّضْتُه**. Ve bir kimseyle, satımda ve almada ve vermede bir bedel ile **عاوَضْتُ**; dersin ki: “Onu **اعْتَضْتُه**”, “ona verdim” dediğin gibi. Ve dersin ki: Kavim, azlıktan sonra malları ve halleri geri döndüğü zaman, **تعاوَضَ القومُ تعاوُضاً**.

**عَوْض** üç hareke üzere bina olunur: **الدَّهْر**; marife; tenvinsiz bir özel isim. Nasb daha çok ve daha yaygındır. Ezherî dedi ki: Fetha ile ve damme ile okunur; üçüncü harekeyi zikretmedi. Kisâî’den **عوضُ** (ضاد’ın dammesiyle), tenvinsiz, “dehr” diye nakledildi. Cevherî dedi ki: **عَوْضُ**’un mânâsı ebed’dir; zamanın geleceği içindir; nitekim **قَطّ** zamanın geçmişi içindir. Çünkü sen “Senden **عوض** ayrılmam” dersin; “Senden ebeden ayrılmam”ı kastedersin; nitekim “Senden **قطّ** ayrılmadım” dersin. “Senden **عوض** ayrılmadım” demen câiz değildir; nitekim “Senden **قطّ** ayrılmam” demen câiz olmadığı gibi. İbn Keysân dedi ki: **قط** ve **عوض** damme üzere bina edilmiş iki harftir: **قط** zamanın geçmişi için, **عوض** zamanın geleceği için. Dersin ki: “Ey delikanlı, onu **قطّ** görmedim”; “Ey delikanlı, seninle **عوض** konuşmam.” A‘şâ—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—şöyle inşâd etti:

رضِيعَيْ لِبانٍ ثَدْيَ أُمٍّ تَحالَفا
بأَسْحَمَ داجٍ، عَوْضَ لا نَتَفرَّقُ

Yani: “Ebeden ayrılmayız.” Ve denildi ki: O, yemin mânâsındadır. Denir ki: “**عَوْض** onu yapmam”; dehr ve zaman ile yemin eder. Ebû Zeyd dedi ki: A‘şâ’nın beytinde **عوض** yani “ebeden”dir. Dedi ki: “**بأَسْحَمَ داجٍ**” ile geceyi kastetti. Ve denildi ki: “**بأَسْحَمَ داج**” ile annesinin memesinin ucunun siyahlığını kastetti. Ve denildi ki: Burada **الأَسحم** ile rahmi kastetti. Ve denildi ki: Meme ucunun siyahlığıdır. Diyor ki: O ve **النَّدَى** bir memeden emdiler. İbnü’l-Kelbî dedi ki: A‘şâ’nın beytinde **عَوْض** Bekr b. Vâil’in bir putunun adıdır. Ve ‘Anazî Ruşeyd b. Rumayd için inşâd etti:

حَلَفْتُ بمائراتٍ حَوْلَ عَوْضٍ
وأَنْصابٍ تُرِكْنَ لدَى السَّعِيرِ

Dedi ki: **السعِيرُ** ‘Anaze’ye mahsus bir putun adıdır. Ve denildi ki: **عوض** yemin yerinde yürüyen bir kelimedir. Onların sözünden: “Onu **عَوْضَ العائضينَ** ve **لا دَهْرَ الدَّاهِرينَ** yapmam”; yani onu ebeden yapmam. Dedi ki: “Onun gibisini **عَوْض** görmedim” denir; yani onun gibisini **قَط** görmedim. Ve inşâd etti:

فَلَمْ أَرَ عاماً عَوْضُ أَكْثَرَ هالِكاً،
ووَجْهَ غُلامٍ يُشْتَرَى وغُلامَهْ

Ve denir ki: Onunla, ondan **عَوْضُ** ayrılmamak üzere ahitleşti; yani ebeden. Ve adam, arkadaşına der ki: “**عوض** bu olmaz”; yani ebeden. Şayet **عوض** zamanın ismi olsaydı, o hâlde tenvin ile cereyan ederdi; fakat o, yemin kastedilen bir harftir; nitekim **أَجَلْ** ve onun benzerleri gibi, tasrifte yerleşik olmayınca i‘râb dışına hamledilmiştir. Ve onların sözü: “Onu **من ذي عوضِ** yapmam”; yani ebeden; “**من ذي قبْلُ**” ve “**من ذي أُنُفٍ**” dediğin gibi; yani istikbâlde. Dehri kendi nefsine izafe etti. İbn Cinnî dedi ki: Bilmen gerekir ki **العِوَضَ**, dehr olan **عَوْضُ** lafzındandır. Mânâsı: Dehr ancak gündüz ve gecenin geçişi, ikisinin buluşması ve parçalarının tükenmesidir. Ondan her ne zaman bir parça geçse, onun yerine ondan bir **عوَضاً** olacak başka bir parça gelir. İkinci meydana gelen vakit, geçmiş birinci vakit değildir. Dedi ki: İşte bundan dolayı **العِوَضُ**, ondan bedel olunan şeye, **البدل**’den daha şiddetli muhaliftir. İbn Berrî dedi ki: Damme ile **عوضُ**’un şahidi, Câbir b. Ra’lân es-Sinbisî’nin sözüdür:

يَرْضَى الخَلِيطُ ويَرْضَى الجارُ مَنْزِلَه،
ولا يُرَى عَوْضُ صَلْدا يَرْصُدُ العَلَلا

Dedi ki: Bu beyit, başkasıyla birlikte **الحماسة**’dedir. Ve **عَوْضُ**: bir puttur. Ve **بنو عَوْضٍ**: bir kabiledir. Ve **عياضٌ**: bir adam adıdır; hepsi, halef olan **العِوَضِ** mânâsına râcidir. İbn Cinnî, adam adı olan **عياض** hakkında dedi ki: Aslı, “ona verdim” yani “onu **عُضْتُه**” mastarıdır. İbn Berrî, **عوص** tercümesinde dedi ki: **عَوْصٌ**: bir kabiledir; ve **عَوْضٌ** (ضاد ile): Araplardan bir kabiledir. Tee’abbata Şerran dedi ki:

ولَمَّا سَمِعْتُ العَوْضَ تَدْعُو، تَنَفَّرَتْ
عَصافِيرُ رأْسي مِنْ نَوىً وتَوانِيا

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B6/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

عوض، مثلثة الآخر، مبنية  ، قال الجوهري: يضم ويفتح بغير تنوين، ومثله قول الأزهري، ولم يذكرا الثالثة. والضم قول الكسائي، والنصب أكثر وأفشى. قلت: وهو قول البصريين. تقول: عوض يا فتى، بالفتح. وقال الكوفيون: هو مبني على الضم، في معنى الأبد، مثل حيث وما أشبهها. وبالوجهين روي قول الأعشى يمدح رجلا، كما قاله الجوهري، والممدوح المحلق، واسمه عبد العزى بن حنتم بن جشم بن شداد بن ربيعة:
  لعمري لقد لاحت عيون كثـيرة                      إلى ضوء نار في يفاع تحرق
  تشب لمقرورين يصطليانـهـا                      وبات على النار الندى والمحلق
  رضيعي لبان ثدي أم تقاسـمـا                      بأسحم داج عوض لا نتفـرق قال الجوهري: يقول: هو والندى رضعا من ثدي واحد. قلت ويروى: رضيعي لبان ثدي أم، أضاف اللبان إلى الثدي، كما في العباب. وأراد بأسحم داج، الليل. وقيل: سواد حلمة ثدي أمه. وقيل: أراد بالأسحم هنا الرحم. وقال ربيعة بن مقروم الضبي يمدح مسعود بن سالم الضبي:
  هذا ثنائي بما أوليت مـن حـسـن                      لا زلت عوض قرير العين محمودا وقال ابن بري: وشاهد عوض بالضم قول جابر بن رألان السنبسي:
  يرضى الخليط ويرضى الجار منزلهولا يرى عوض صلدا يرصد العللا وهو  ظرف لاستغراق المستقبل  من الزمان  فقط  ، كما أن قط للماضي من الزمان، لأنك تقول:  لا أفارقك عوض  . وعبارة الصحاح: عوض لا أفارقك، تريد لا أفارقك أبدا، كما تقول في الماضي قط ما فارقتك، ولا يجوز أن تقول: عوض ما فارقتك، كما لا يجوز أن تقول قط ما أفارقك. كذا في الصحاح. وقال ابن كيسان: قط وعوض: حرفان مبنيان على الضم، قط لما مضى من الزمان، وعوض لما يستقبل. تقول: ما رأيته قط، يا فتى، ولا أكلمك عوض، يا فتى.  أو  يستعمل في  الماضي أيضا. أي أبدا  وهذا قول أبي زيد، فإنه قال:  يقال: ما رأيت مثله عوض  ، أي لم أر مثله قط فقد استعمله في الماضي كما يستعمل في المستقبل، وهكذا نقله الصاغاني في كتابيه. قلت: ويشهد له أيضا قول الشاعر:
  فلم أر عاما عوض أكثر هالكا                      ووجه غلام يشترى وغلامه

  وهو  مختص بالنفي. ويعرب إن أضيف، كلا أفعله عوض العائضين  ، كما تقول دهر الداهرين، أي لا أفعله أبدا.  وعوض معناه أبدا  ، كما تقدم، وبه فسر أبو زيد قول الأعشى السابق،  أو  معناه  الدهر  والزمان، كذا نقله الليث عن بعضهم،  سمي به لأنه  ، هذا مأخوذ من عبارة ابن جني. ونص ما قاله ينبغي أن تعلم أن العوض من لفظ عوض الذي هو الدهر، ومعناه، والتقاؤهما أن الدهر إنما هو مرور النهار والليل وتصرم أجزائهما، و  كلما مضى جزء  منه  عوضه  ، ونص ابن جني: خلفه  جزء  آخر يكون عوضا منه. فالوقت الكائن الثاني غير الوقت الماضي الأول، قال: فلهذا كان العوض أشد مخالفة للمعوض منه، من البدل.  أو  عوض  قسم  . قال الليث: كلمة تجري مجرى القسم. قال: وبعض الناس يقول، هو الدهر، والزمان. يقول الرجل لصاحبه: عوض لا يكون ذلك أبدا، فلو كان عوض اسما للزمان إذن لجرى بالتنوين، ولكنه حرف يراد به القسم، كما أن أجل، ونعم، ونحوهما، مما لم يتمكن في التصريف حمل على غير الإعراب.  أو  عوض:  اسم صنم لبكر بن وائل  ، وبه فسر ابن الكلبي قول الأعشى:
  حلفت بمائرات حول عوض                      وأنصاب تركن لدى السعير قال: والسعير: اسم صنم كان لعنزة خاصة، كما في الصحاح. قال الصاغاني: ليس البيت للأعشى وإنما هو لرشيد بن رميض العنزي.  ويقال: افعل ذلك من ذي عوض كما تقول: من ذي أنف  وذي قبل،  أي فيما تستأنف  وفيما يستقبل، أضاف الدهر إلى نفسه، كما في العين.  والعوض، كعنب: الخلف  . وفي العباب: كل ما أعطيته من شيء فكان خلفا. وفي المحكم: العوض: البدل، وبينهما فرق لا يليق ذكره في هذا المكان، والجمع أعواض. وفي الصحاح: العوض واحد الأعواض تقول:  عاضني الله منه عوضا وعوضا وعياضا  ، ككتاب،  وأصله عواض  قلبت الواو ياء لانكسار ما قبلها،  وعوضني  الله منه تعويضا،  والاسم  من العوض  العوض والمعوضة  ، كالمعونة.  وتعوض  منه:  أخذ العوض  ، وكلك اعتاض.  واستعاضه: سأله العوض فعاوضه  معاوضة:  أعطاه إياه  . تقول:  اعتاضه: جاءه طالبا للعوض  والصلة. قال رؤبة يمدح بلال بن أبي بردة:
  نعم الفتى ومرغب المعتـاض
  والله يجزي القرض بالإقراض  والعائض في قول أبي محمد  عبيد الله بن محمد بن ربعي  الفقعسي  الحذلمي:
  هل لك والعارض منك عائض
  في هجمة يغدر منها القابض  بمعنى مفعول، كعيشة راضية  بمعنى مرضية، كما في الصحاح، ويروى، في مائة. ويروى: يسئر، بدل: يغدر. والقابض: السائق الشديد السوق. قال الأزهري: أي هل لك في العارض منك على الفضل في مائة يسئر منها القابض. وقد قدمنا في  ع ر ض  معنى هذا البيت نقلا عن الجوهر، وذكرنا ما فيه من الاختلاف فراجعه. ومما يستدرك عليه. أعاضه الله، مثل عاضه وعوضه، عن ابن جني. واعتاض: أخذ العوض. وقال الليث: عضت، بالكسر: أخذت عوضا. قال الأزهري: لم أسمعه لغير الليث. وتعاوض القوم تعاوضا: ثاب مالهم وحالهم بعد قلة. وقال ابن بري: وعوض: قبيلة من العرب. قال تأبط شرا:

  ولما سمعت العوض تدعو تنفرت                      عصافير رأسي من نوى وتوانيا قلت: وهو قول ابن دريد أيضا، ولم يفسرا أكثر من ذلك، وهو عوض بن الأسود بن عمرو بن يزيد ذي الكلاع، من حمير، منهم أبو عبد الله سلمة بن داوود العوضي. قال ابن أبي حاتم: روى عن أبي المليح، صالح الحديث. وعياض، بالكسر، في الأعلام واسع. قال ابن جني: إنما أصله من عضته، أي أعطيته. والقاضي أبو الفضل عياض بن موسى بن عياض بن عمرون بن موسى بن عياض، اليحصبي السبتي، قاضي سبتة، محدث مشهور مؤلف الشفاء وغيره، وحفيده أبو عبد الله محمد بن عياض، قاضي دانية، توفي سنة 575 ترجمه الخطيب في الإحاطة والمقري في أزهار الرياض. وعواض، كشداد: اسم، وكذلك معوضة، وعوض، وعويضة، كجهينة. والعويضان مصغرا: ذكر الرجل، يمانية. وأعوض، كأحمد: شعب لهذيل بتهامة، نقله ياقوت.

##### Türkçe

عوض, sonu üç türlü harekeli, mebnîdir. el-Cevherî dedi: tenvinsiz olarak damme ile ve fetha ile gelir; el-Ezherî’nin sözü de bunun gibidir; üçüncüyü zikretmediler. Damme el-Kisâî’nin sözüdür; nasb daha çoktur ve daha yaygındır. Dedim: Bu, Basralıların sözüdür. “**عوض** يا فتى” dersin; fetha ile. Kûfeliler dedi: O, damme üzere mebnîdir; ebed mânâsındadır; **حيث** ve ona benzerleri gibi. el-Cevherî’nin dediği üzere, el-A‘şâ’nın bir adamı övdüğü sözü iki vecihle rivayet edilmiştir; övülen **المحلق**’tır; adı عبد العزى بن حنتم بن جشم بن شداد بن ربيعة’dir:

  Ömrüme yemin olsun, nice gözler belirdi
                      yakıcı bir yamaçta bir ateşin ışığına
  Üşümüş iki kişi için tutuşur; onunla ısınırlar
                      ve ateşin üzerinde **الندى** ile **المحلق** geceledi
  Bir annenin memesinin sütünü emen iki sütkardeşiz; paylaştılar
                      kapkara koyu bir (gece) ile; **عوض** ayrılmayız

el-Cevherî dedi: “O ve **الندى** bir memeden emdiler” der. Dedim: **رضيعي لبان ثدي أم** diye de rivayet edilir; **اللبان**’ı **الثدي**’ye izafe etti; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **بأسحم داج** ile muradı, gecedir. “Annesinin memesinin ucunun karalığı” denildi. “Burada **الأسحم** ile rahmi murad etti” denildi. Rabî‘a b. Mukarrim ed-Dubbî, Mes‘ûd b. Sâlim ed-Dubbî’yi överken dedi:

  Bu, bana ihsan ettiğin güzellik sebebiyle övgümdür
                      **عوض** göz aydınlığı, övülmüş olarak daim ol

İbn Berrî dedi: **عوض**’un damme ile oluşuna şahit, Câbir b. Ra’lân es-Sunbusî’nin sözüdür:

  Karışık topluluk razı olur, komşu da menzilinden razı olur
                      ve **عوض** sert birini görmez; kusurları gözetler

Ve o, yalnızca zamandan geleceği bütünüyle kuşatmak için bir zarftır; nitekim **قط** zamandan geçmiş içindir. Çünkü “**عوض** لا أفارقك” dersin. **الصحاح**’ın ibaresi: “**عوض** لا أفارقك”; “Senden ebediyen ayrılmam” demek istersin; geçmişte “**قط** ما فارقتك” dediğin gibi. “**عوض** ما فارقتك” demen caiz değildir; nitekim “**قط** ما أفارقك” demen caiz olmadığı gibi. **الصحاح**’ta böyledir. İbn Keysân dedi: **قط** ve **عوض**: damme üzere mebnî iki harftir; **قط** zamanın geçmişi için, **عوض** ise istikbal için. “**ما رأيته قط، يا فتى**” dersin; “**ولا أكلمك عوض، يا فتى**” (dersin). Yahut geçmişte de kullanılır; yani “ebeden”. Bu, Ebû Zeyd’in sözüdür; çünkü o dedi: “**ما رأيت مثله عوض**” denir; yani “Onun benzerini **قط** görmedim.” Onu, istikbalde kullanıldığı gibi geçmişte de kullanmıştır; es-Sâgânî bunu iki kitabında böyle nakletti. Dedim: Şairin sözü de buna şahitlik eder:

  **عوض** bir yıl görmedim ki daha çok helâk olmuş olsun
                      ve satın alınan bir oğlanın yüzü ve onun oğlanı

Ve o, nefye mahsustur. İzafe edilirse i‘rab olunur: “**كلا أفعله عوض العائضين**”; nitekim “**دهر الداهرين**” dediğin gibi; yani “Onu ebediyen yapmam.” **عوض**’un mânâsı, geçtiği üzere, “ebeden”dir; Ebû Zeyd, el-A‘şâ’nın önceki sözünü bununla tefsir etti. Yahut mânâsı “dehr ve zaman”dır; el-Leys bunu bazılarından böyle nakletti; onunla adlandırıldı; bu, İbn Cinnî’nin ibaresinden alınmıştır. Dediğinin nassı: Bilmelisin ki **العوض**; dehr olan **عوض** lafzındandır; mânâsı da (ondandır). İkisinin buluşması şudur: Dehr ancak gündüz ve gecenin geçişi ve parçalarının tükenmesidir; ondan her bir parça geçtikçe, onu bir parça **عوضه** eder. İbn Cinnî’nin nassı: Onun yerine, ondan bir **عوض** olacak başka bir parça gelir. Böylece ikinci vuku bulan vakit, birinci geçmiş vakit değildir. Dedi: Bu sebeple **العوض**, **المعوض**’dan, **البدل**’den daha şiddetli bir muhalefet içindedir. Yahut **عوض** bir yemindir. el-Leys dedi: Yemin yerinde yürüyen bir kelimedir. Dedi: Bazı insanlar der ki: O, dehr ve zamandır. Adam, arkadaşına der: “**عوض** لا يكون ذلك أبدا” (Bu, ebediyen olmaz). Eğer **عوض** zamanın ismi olsaydı, o hâlde tenvinle cereyan ederdi; fakat o, yemin murad edilen bir harftir; nitekim **أجل** ve **نعم** ve benzerleri gibi; tasrifte temekkün bulmayan şeyler i‘rab dışına hamledilmiştir. Yahut **عوض**: Bekr b. Vâil’in bir putunun adıdır; İbnü’l-Kelbî, el-A‘şâ’nın sözünü bununla tefsir etti:

  **عوض** çevresindeki sütlü develere yemin ettim
                      ve **السعير** yanında dikilen dikili taşlara

Dedi: **السعير**: özellikle ‘Anaza’nın bir putunun adıdır; **الصحاح**’ta olduğu gibi. es-Sâgânî dedi: Beyit el-A‘şâ’nın değildir; ancak Reşîd b. Rumeyd el-‘Anazî’nindir. Ve “**افعل ذلك من ذي عوض**” denir; nitekim “**من ذي أنف**” ve “**ذي قبل**” dediğin gibi; yani başladığın şeyde ve istikbalde. Dehri kendisine izafe etti; **العين**’de olduğu gibi. Ve **العوض**, **عنب** gibi: halef. **العباب**’da: Her neyi bir şeyden verdinse, o bir halef oldu. **المحكم**’de: **العوض**: bedeldir; ikisi arasında bu yerde zikri uygun olmayan bir fark vardır. Cem‘i: **أعواض**. **الصحاح**’ta: **العوض**; **الأعواض**’ın tekilidir. “**عاضني الله منه عوضا وعوضا وعياضا**” dersin; **كتاب** gibi; aslı **عواض** idi; öncesi kesreli olduğundan vav yâ’ya çevrildi. “**وعوضني الله منه تعويضا**”; isim, **العوض**’dan: **العوض** ve **المعوضة**’dir; **المعونة** gibi. “**تعوض** منه”: **العوض** aldı; hepsi **اعتاض**. “**استعاضه**”: ondan **العوض** istedi; o da ona **معاوضة** ile **عاوضه**: onu ona verdi. “**اعتاضه**” dersin: **العوض** ve sıla talep ederek ona geldi. Rü’be, Bilâl b. Ebî Burde’yi överken dedi:

  Ne güzel delikanlıdır; **المعتاض**ın rağbet ettiği
  Allah, borcu borç verme ile karşılıklandırır

Ebû Muhammed عبيد الله بن محمد بن ربعي الفقعسي الحذلمي’nin sözünde **العائض**:

  Senin için var mı; senden olan **العارض** ve ondan **عائض**
  içinde **القابض**ın ondan (bir şey) yaptığı bir yüzlükte

Mef‘ûl mânâsındadır; **عيشة راضية**’nin “merdiyye” mânâsında olması gibi; **الصحاح**’ta olduğu üzere. “Yüzlükte” diye de rivayet edilir. **يغدر** yerine **يسئر** diye de rivayet edilir. **القابض**: şiddetli sevk eden sürücüdür. el-Ezherî dedi: Yani “Senden olan **العارض**da, bir yüzlükte fazlalık üzere, ondan **القابض**ın **يسئر** ettiği (şey) hususunda senin için var mı?” Biz, **ع ر ض**’da bu beytin mânâsını el-Cevherî’den naklen daha önce sunduk ve içindeki ihtilafı zikrettik; ona müracaat et. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: “**أعاضه الله**”; İbn Cinnî’den; **عاضه** ve **عوضه** gibi. Ve **اعتاض**: **العوض** aldı. el-Leys dedi: “**عضت**” kesre ile: **عوضا** aldım. el-Ezherî dedi: el-Leys’ten başkası için onu işitmedim. “**تعاوض القوم تعاوضا**”: malları ve hâlleri azlıktan sonra geri döndü. İbn Berrî dedi: **عوض**: Araplardan bir kabiledir. Teebbata Şerran dedi:

  **العوض** çağırıyor diye işitince ürktü
                      başımın serçeleri; uzaklık ve gevşeklikten

Dedim: Bu, İbn Düreyd’in de sözüdür; bundan daha fazlasını tefsir etmediler. O, حمير’den, عوض بن الأسود بن عمرو بن يزيد ذي الكلاع’dır; onlardandır: Ebû Abdillâh Seleme b. Dâvûd el-‘Avadî. İbn Ebî Hâtim dedi: Ebû’l-Melîh’ten rivayet etti; hadisi sâlihtir. Ve **عياض**, kesre ile, özel adlarda geniştir. İbn Cinnî dedi: Aslı ancak “**عضته**”dendir; yani “Ona verdim.” Kadı Ebû’l-Fadl عياض بن موسى بن عياض بن عمرون بن موسى بن عياض, el-Yahsabî es-Sebtî, Sebte kadısı; meşhur muhaddis; **الشفاء** ve başkalarının müellifi. Ve torunu Ebû Abdillâh Muhammed b. ‘Iyâd, Dâniye kadısı; 575 yılında vefat etti; el-Hatîb onu **الإحاطة**’da, el-Makrî de **أزهار الرياض**’da tercüme etti. Ve **عواض**, **شداد** gibi: bir isimdir; aynı şekilde **معوضة** ve **عوض** ve **عويضة**, **جهينة** gibi. Ve **العويضان** küçültme olarak: erkeğin zekeridir; Yemenîdir. Ve **أعوض**, **أحمد** gibi: Tihâme’de Hüzeyl’e ait bir şı‘bdir; Yâkût onu nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B6/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَاضَهُ
1 عَاضَهُ ذ , (S, A, O, Msb, K,) first pers. عُضْتُهُ, (A and TA in art. عرض,) aor. يَعُوضُ, (Msb,) inf. n. عَوْضٌ (A, O, Msb, K) and عِوَضٌ (O, K) and عِيَاضٌ, (A, O, K,) originally عِوَاضٌ, (O, K,) He (God, A, O, K, or a man, S, O, Msb) gave him a substitute, or something instead or in exchange, or a compensation, (S, A, * O, Msb, K, *) عَنْ كَذَا [for such a thing], (Msb,) or مِنْهُ [for it]; (O, K;) or عَاضَهُ مَا أُخِذَ مِنْهُ, said of God, [and of a man,] He gave him a substitute for, or replaced to him, what had been taken from him; (A;) and ↓ عوّضهُ, (S, A, Msb, K,) inf. n. تَعْوِيضٌ, (TA,) signifies the same; (S, A, Msb, K;) as also ↓ اعاضهُ; (S, IJ, Msb;) and ↓ عاوضهُ, (S, O, K,) inf. n. مُعَاوَضَةٌ. (TA.) ― -b2- And عُضْتُهُ I gave to him. (IJ.) -A2- عِضْتُ, [originally عَوِضْتُ,] aor. أَعَاضُ: see 8.

2 عَوَّضَ and 3 and 4: see the preceding paragraph.

5 تَعَوَّضَ see 8, in two places.

تعاوض القَوْمُ
6 تعاوض القَوْمُ ذ , inf. n. تَعَاوَضٌ, The people, or company of men, had their property and their former state restored to them after want. (TA.)

اعتاض
8 اعتاض ذ He took, or received, a substitute, or something instead or in exchange, or a compensation; (S, Msb;) as also ↓ تعوّض: (S, O, Msb, K:) [both of which also signify he had a thing replaced to him:] and ↓ عِضْتُ, [originally عَوِضْتُ,] (Lth and TA, in this art. and in art. عرض,) aor. أَعَاضُ, (TA in art. عرض,) likewise signifies I took, or received, a substitute, or something instead or in exchange, or a compensation: (Lth, TA:) but Az says, “ I have not heard this on any other authority than that of Lth. ” (O, TA.) You say also, اِعْتَاضَ خَيْرًا مِمَّا ذَهَبَ مِنْهُ [He received as a substitute, or compensation, what was better than that which had gone from him]; and [in like manner] ↓ تَعَوَّضَ. (A.) -A2- اعتاضهُ He came to him seeking, or demanding, a substitute, or something instead or in exchange, or a compensation; (O, K;) and a free gift, or gratuity. (O, TA.) [See also 10.]

استعاض
10 استعاض ذ He sought, or demanded, or asked for, a substitute, or something instead or in exchange, or a compensation. (S, O, Msb.) ― -b2- It is also trans.: you say, استعاضهُ He asked him for a substitute, or something instead or in exchange, or a compensation. (A, * O, K.) [See also 8, last signification.] ― -b3- [استعاضهُ also signifies He asked, or desired, that it should be replaced to him.] ― -b4- And اِسْتَعْوَضَهُ He took it (a thing) as a substitute, or in exchange, for another thing; or in the place of another thing; syn. اِسْتَخْلَفَهُ [q. v.]. (TA in art. خلف.)

عَوْضُ
عَوْضُ ذ and عَوْضَ (Az, S, O, Mughnee, K) and عَوْضِ; (Mughnee, K,) the first accord. to Ks (TA) and the Koofees, and the second accord. to the Basrees; (O, TA; [in which latter it is added that the second is the most common; but this I think a mistake; for I have most frequently found the first; and in the Mughnee, عَوْضُ is mentioned first, as in the S and K, and عَوْضَ last;]) indecl., (Mughnee, K,) like قَبْلُ and أَيْنَ and أَمْسِ, (Mughnee,) without tenween; (S;) [but not always, as will be seen below;] an adv. n., (Mughnee, K,) denoting future time, (S, O,) or all future time, (Mughnee, K,) like as قَطُّ denotes past time; (S, O;) meaning Ever; syn. أَبَدًا; (S, * O, K;) but differing from أبَدًا by being appropriated to negative phrases only: (Mughnee, K: *) you say لَا أُفِارِقُكَ عَوْضُ, (K,) or عَوْضُ لَا أُفَارِقُكَ, meaning I will not separate myself from thee, ever; like as you say قَطُّ مَا فَارَقْتُكَ; but you may not say عَوْضُ مَا فَارَقْتُكَ, like as you may not say قَطُّ مَا أُفَارِقُكَ: (S, O:) or it denotes past time also, having the same meaning: for you say, مَا رَأَيْتُ مِثْلَهُ عَوْضُ, (AZ, K,) meaning I have not seen the like of him, or it, ever: (AZ:) so in the two books [the O and the TS] of Sgh: and in like manner a poet says,
فَلَمْ أَرَ عَامًا عَوْضُ أَكْثَرَ هَالِكًا
[And I have not seen a year, ever, more destructive]. (TA.) But it is decl. when prefixed to another noun; as in the saying, لَا أفْعَلُهُ عَوْضَ ↓ العَائِضِينَ (Mughnee, K) I will not do it, ever; (TA;) and ↓ لَا آتِيكَ عَوْضَ العَائِضِينَ [I will not come to thee, ever]; like as one says, دَهْرَ الدَّاهِرِينَ: (S, O:) [for in this case you may not say عَوْضُ.] And one also says افعل ذَاكَ مِنْ ذِى عَوْضٍ, [in which the first word is written in some copies of the S and K اِفْعَلْ, and in others أَفْعَلُ,] like as one says, مِنْ ذِى أُنُفٍ, (S, O, K,) and مِنْ ذِى قَبَلٍ, (S, O,) meaning [Do thou, or I will do, that] in what is [now] to be begun [of time; meaning, immediately: see أُنُفٌ]: (S, O, K:) [thus making عوض decl., and using it without a negative, which must always accompany it when it is indecl.] [See also عِوَضٌ.] Or عَوْضُ signifies Time; syn. الدَّهْرُ (K) and الزَّمَانُ; (TA;) which is thus called because, as often as a portion thereof passes, it substitutes for it another portion: (Mughnee, K:) or, as some say, because they assert that it despoils and gives compensation. (Mughnee.) [See an ex. in the Ham p. 271, where it occurs in this sense with tenween, in the printed text, though said in the commentary to be indecl., with fet-h or with damm.] Or it is an oath; (Ibn-El-Kelbee, Mughnee, K,) and is (so in the O and Mughnee, but in the K “ or ”) the name of A certain idol, belonging to Bekr Ibn-Wلïl: (S, Mughnee, O, K:) as in a verse cited in art. مور: (O, Mughnee:) but if so, there is no reason for its being used indeclinably in a verse of El-Aashà cited voce أَسْحَمُ [q. v.]: (Mughnee:) or it is a word used in the manner of an oath; a man saying to his companion, عَوْضُ لَا يَكُونُ ذٰلِكَ أَبَدًا [as though meaning Nay, that will not, or shall not, be, ever]: for if it were a noun signifying time, it would be with tenween; but it is a particle by which is meant an oath, like أَجَلْ and نَعَمْ. (Lth, O.)

عِوَضٌ
عِوَضٌ ذ A substitute; a thing given, or received, or put, or done, instead of, in place of, in lieu of, or in exchange for, another thing; a compensation; a thing given, or received, by way of replacement; (O;) syn. بَدَلٌ; (M, Msb;) or خَلَفٌ: (A, K:) pl. أَعْوَاضٌ. (S, Msb.) See also مَعُوضَةٌ. [Hence, عِوَضًا عَنْهُ As a substitute for it; instead of, in the place of, or in exchange for, it; as a compensation for it; &c.] -A2- مِنْ ذِى عِوَضٍ i. q. من ذى عَوْضٍ. (TA in art. قبل.)

العُوَيْضَان
العُوَيْضَان ذ , in the dim. form, [but whether in the sing. or dual form is not shown,] The penis of a man: of the dial. of El-Yemen. (TA.)

عَائِضٌ
عَائِضٌ ذ in the saying of Aboo-Mohammad ElFak'asee, (K,) i. e. (TA) in the following saying,
هَلْ لَكِ وَالعَارِضُ مِنْكِ عَائِضُ
فِى هَجْمَةٍ يُغْدِرُ مِنْهَا القَابِضُ
(S, O, TA, in this art. and in art. عرض,) is of the measure فَاعِلٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ, like [the epithet in the phrase] عِيشَةٌ رَاضِيَةٌ, (S, O, K,) meaning مَرْضِيَّةٌ: (S, O:) As says that the poet is addressing a woman whom he is desirous of marrying, saying, Art thou in want, (and the gift appearing from thee shall have an exchange made for it to thee by me) of a hundred camels which I will assign to thee as a dowry, some whereof the [quick] driver will abandon, not being able to collect them together because of their large number? (S in art. عرض: [and the like is said in the O, as on the authority of Lth: but I have made a transposition in the explanation, directed in the TA, to make it agree with the order of the words of the verse:]) or the meaning is, and the giver of a thing in exchange for the enjoyment of thee receiveth an exchange from thee by marriage which is equal to that which he giveth in exchange for thee; عائض being from عِضْتُ, not from عُضْتُ: [so that, accord. to this explanation, it is used in the sense of its own proper measure, فَاعِلٌ:] but IB says that the phrase, in his poetry, is وَالعائِضُ مِنْكِ عَائِضُ, meaning the thing given in exchange by thee will be [indeed] a substitute, or a compensation; like as you say الهِبَةُ مِنْكَ هِبَةٌ: (TA in art. عرض:) the verse is also related differently, with مِائَةٍ in the place of هَجْمَةٍ, and يُسْئِرُ in the place of يُغْدِرُ. (TA.) ― -b2- See also عَوْضُ, in two places.

مَعُوضَةٌ
مَعُوضَةٌ ذ , (S, O, K,) like مَعُونَةٌ, (O, TA,) a subst. from عَاضَهُ; (S, O, K;) [i. e. as expl. in the TK, meaning خَلَفٌ and بَدَلٌ;] as also ↓ عِوَضٌ. (O, K.)

##### Türkçe

**عَاضَهُ**
1 **عَاضَهُ** ذ , (S, A, O, Msb, K,) birinci şahıs **عُضْتُهُ**, (A ve TA’da madde **عرض**’da,) muzâri‘ **يَعُوضُ**, (Msb,) mastar **عَوْضٌ** (A, O, Msb, K) ve **عِوَضٌ** (O, K) ve **عِيَاضٌ**, (A, O, K,) aslında **عِوَاضٌ**, (O, K,) O (Allah, A, O, K, yahut bir adam, S, O, Msb) ona bir bedel, yahut yerine veya karşılığında bir şey, yahut bir tazmin verdi, (S, A, * O, Msb, K, *) **عَنْ كَذَا** [böyle bir şey için], (Msb,) yahut **مِنْهُ** [onun için]; (O, K;) yahut **عَاضَهُ مَا أُخِذَ مِنْهُ**, Allah hakkında söylenir, [ve bir adam hakkında da,] O, ondan alınmış olan şeyi ona bedel olarak verdi, yahut ona onun yerine koydu; (A;) ve ↓ **عوّضهُ**, (S, A, Msb, K,) mastar **تَعْوِيضٌ**, (TA,) aynı mânaya gelir; (S, A, Msb, K;) keza ↓ **اعاضهُ**; (S, IJ, Msb;) ve ↓ **عاوضهُ**, (S, O, K,) mastar **مُعَاوَضَةٌ**. (TA.) ― -b2- Ve **عُضْتُهُ**: Ona verdim. (IJ.) -A2- **عِضْتُ**, [aslında **عَوِضْتُ**,] muzâri‘ **أَعَاضُ**: 8’e bak.

2 **عَوَّضَ** ve 3 ve 4: önceki paragrafa bak.

5 **تَعَوَّضَ**: iki yerde 8’e bak.

**تعاوض القَوْمُ**
6 **تعاوض القَوْمُ** ذ , mastar **تَعَاوَضٌ**, Halk, yahut erkekler topluluğu, yoksunluktan sonra malları ve önceki hâlleri kendilerine geri döndürülmüş oldu. (TA.)

**اعتاض**
8 **اعتاض** ذ O, bir bedel, yahut yerine veya karşılığında bir şey, yahut bir tazmin aldı yahut kabul etti; (S, Msb;) keza ↓ **تعوّض**: (S, O, Msb, K:) [bu ikisi ayrıca, ona bir şeyin yerine konuldu mânasına da gelir:] ve ↓ **عِضْتُ**, [aslında **عَوِضْتُ**,] (Lth ve TA, bu maddede ve madde **عرض**’da,) muzâri‘ **أَعَاضُ**, (TA’da madde **عرض**’da,) aynı şekilde “Ben bir bedel, yahut yerine veya karşılığında bir şey, yahut bir tazmin aldım yahut kabul ettim” mânasına gelir: (Lth, TA:) fakat Az der ki: “Bunu Lth’nin rivayetinden başka bir otoriteden işitmedim.” (O, TA.) Yine dersin: **اِعْتَاضَ خَيْرًا مِمَّا ذَهَبَ مِنْهُ** [ondan gidenden daha hayırlı olanı bedel yahut tazmin olarak aldı]; ve [aynı şekilde] ↓ **تَعَوَّضَ**. (A.) -A2- **اعتاضهُ** O, ona bir bedel, yahut yerine veya karşılığında bir şey, yahut bir tazmin istemek yahut talep etmek üzere geldi; (O, K;) ve karşılıksız bir bağış, yahut bir ihsan. (O, TA.) [10’a da bak.]

**استعاض**
10 **استعاض** ذ O, bir bedel, yahut yerine veya karşılığında bir şey, yahut bir tazmin aradı, yahut talep etti, yahut istedi. (S, O, Msb.) ― -b2- Bu ayrıca müteaddîdir: dersin, **استعاضهُ** O, ondan bir bedel, yahut yerine veya karşılığında bir şey, yahut bir tazmin istedi. (A, * O, K.) [8’e de bak, son mânaya.] ― -b3- [**استعاضهُ** ayrıca “Onun kendisine iade edilmesini istedi yahut arzuladı” mânasına gelir.] ― -b4- Ve **اِسْتَعْوَضَهُ** O, onu (bir şeyi) başka bir şeyin bedeli olarak, yahut onun karşılığında aldı; yahut başka bir şeyin yerine; eş anlamlısı **اِسْتَخْلَفَهُ** [bk.]. (TA’da madde **خلف**’da.)

**عَوْضُ**
**عَوْضُ** ذ ve **عَوْضَ** (Az, S, O, Mughnee, K) ve **عَوْضِ**; (Mughnee, K,) birincisi Ks’ye göre (TA) ve Kûfelilere göre, ikincisi Basralılara göre; (O, TA; [burada ikincisinin en yaygın olduğu eklenmiştir; fakat ben bunu bir hata sayarım; zira ben en çok birinciyi buldum; ve Mughnee’de **عَوْضُ** ilk zikredilmiştir, S ve K’de olduğu gibi, ve **عَوْضَ** en sonda;]) gayr-i munsarif, (Mughnee, K,) **قَبْلُ** ve **أَيْنَ** ve **أَمْسِ** gibi, (Mughnee,) tenvinsiz; (S;) [fakat her zaman değil, aşağıda görüleceği üzere;] bir zarf-isim, (Mughnee, K,) gelecek zamanı gösterir, (S, O,) yahut bütün gelecek zamanı, (Mughnee, K,) tıpkı **قَطُّ**’un geçmiş zamanı göstermesi gibi; (S, O;) mânası: Daima; eş anlamlısı **أَبَدًا**; (S, * O, K;) fakat **أبَدًا**’dan, yalnız olumsuz ibarelere tahsis edilmiş olmasıyla ayrılır: (Mughnee, K: *) dersin **لَا أُفِارِقُكَ عَوْضُ**, (K,) yahut **عَوْضُ لَا أُفَارِقُكَ**, mânası: Ben senden asla ayrılmam; tıpkı **قَطُّ مَا فَارَقْتُكَ** demen gibi; fakat **عَوْضُ مَا فَارَقْتُكَ** diyemezsin, tıpkı **قَطُّ مَا أُفَارِقُكَ** diyemeyeceğin gibi: (S, O:) yahut geçmiş zamanı da gösterir, aynı mânaya sahip olarak: çünkü dersin, **مَا رَأَيْتُ مِثْلَهُ عَوْضُ**, (AZ, K,) mânası: Onun benzerini asla görmedim: (AZ:) Sgh’nin iki kitabında [O ve TS] böyledir: ve aynı şekilde bir şair der ki,
فَلَمْ أَرَ عَامًا عَوْضُ أَكْثَرَ هَالِكًا
[Ve ben, asla, daha çok helâk edici bir yıl görmedim]. (TA.) Fakat başka bir isme muzaf kılındığında munsarif olur; şu sözde olduğu gibi: **لَا أفْعَلُهُ عَوْضَ** ↓ **العَائِضِينَ** (Mughnee, K) Ben onu asla yapmam; (TA;) ve ↓ **لَا آتِيكَ عَوْضَ العَائِضِينَ** [Ben sana asla gelmem]; tıpkı birinin **دَهْرَ الدَّاهِرِينَ** demesi gibi: (S, O:) [zira bu durumda **عَوْضُ** diyemezsin.] Ve yine denir: **افعل ذَاكَ مِنْ ذِى عَوْضٍ**, [burada ilk kelime S ve K’nin bazı nüshalarında **اِفْعَلْ**, bazılarında **أَفْعَلُ** yazılmıştır,] tıpkı **مِنْ ذِى أُنُفٍ**, (S, O, K,) ve **مِنْ ذِى قَبَلٍ**, (S, O,) denildiği gibi; mânası: [Sen yap, yahut ben yapacağım, o şeyi] başlanacak olan [şimdiki] zaman içinde; yani hemen: bk. **أُنُفٌ**: (S, O, K:) [böylece **عوض** munsarif kılınmış olur ve onu olumsuz olmaksızın kullanmış olur; oysa gayr-i munsarif olduğunda daima onunla birlikte olumsuz bulunmalıdır.] [**عِوَضٌ**’a da bak.] Yahut **عَوْضُ** “zaman” mânasına gelir; eş anlamlısı **الدَّهْرُ** (K) ve **الزَّمَانُ**; (TA;) buna bu ad verilmiştir; çünkü onun bir parçası geçtikçe, onun yerine başka bir parça ikame eder: (Mughnee, K:) yahut bazılarına göre, çünkü onun soyup tazmin verdiğini iddia ederler. (Mughnee.) [Bu mânada bir örnek Ham s. 271’de vardır; orada bu, basılı metinde tenvinli olarak geçer; hâlbuki şerhte gayr-i munsarif olduğu, fetha ile yahut damme ile olduğu söylenir.] Yahut bu bir yemindir; (Ibn-El-Kelbee, Mughnee, K,) ve (O ve Mughnee’de böyle, fakat K’de “yahut”) Bekr İbn-Wلïl’e ait belirli bir putun adıdır: (S, Mughnee, O, K:) madde **مور**’da zikredilen bir beyitte olduğu gibi: (O, Mughnee:) fakat eğer böyleyse, El-A‘şâ’nın **أَسْحَمُ** maddesinde zikredilen bir beyitte bunun gayr-i munsarif kullanılmasının bir gerekçesi yoktur: (Mughnee:) yahut bu, yemin tarzında kullanılan bir kelimedir; bir adamın arkadaşına **عَوْضُ لَا يَكُونُ ذٰلِكَ أَبَدًا** demesi [sanki mânası: Hayır, bu asla olmaz, yahut olmayacaktır]: çünkü eğer zaman mânasına gelen bir isim olsaydı, tenvinli olurdu; fakat bu, kendisiyle yemin kastedilen bir edattır; **أَجَلْ** ve **نَعَمْ** gibi. (Lth, O.)

**عِوَضٌ**
**عِوَضٌ** ذ Bir bedel; başka bir şeyin yerine, onun yerinde, onun mukabilinde, yahut onun karşılığında verilen, yahut alınan, yahut konulan, yahut yapılan bir şey; bir tazmin; ikame yoluyla verilen yahut alınan bir şey; (O;) eş anlamlısı **بَدَلٌ**; (M, Msb;) yahut **خَلَفٌ**: (A, K:) çoğulu **أَعْوَاضٌ**. (S, Msb.) **مَعُوضَةٌ**’ya da bak. [Bundan: **عِوَضًا عَنْهُ** Onun bedeli olarak; onun yerine, onun yerinde, yahut onun karşılığında; onun tazmini olarak; vb.] -A2- **مِنْ ذِى عِوَضٍ** yani **من ذى عَوْضٍ**. (TA’da madde **قبل**’da.)

**العُوَيْضَان**
**العُوَيْضَان** ذ , tasğîr sigasında, [fakat tekil mi ikil mi olduğu gösterilmemiştir,] Bir adamın penisi: Yemen lehçesinden. (TA.)

**عَائِضٌ**
**عَائِضٌ** ذ Aboo-Mohammad ElFak'asee’nin sözünde, (K,) yani (TA) aşağıdaki sözde,
هَلْ لَكِ وَالعَارِضُ مِنْكِ عَائِضُ
فِى هَجْمَةٍ يُغْدِرُ مِنْهَا القَابِضُ
(S, O, TA, bu maddede ve madde **عرض**’da,) **فَاعِلٌ** veznindedir, **مَفْعُولٌ** vezni mânasında; [şu ibaredeki sıfat] **عِيشَةٌ رَاضِيَةٌ** gibi, (S, O, K,) mânası **مَرْضِيَّةٌ**: (S, O:) As der ki: Şair, evlenmek istediği bir kadına hitap etmektedir; diyerek: Sen muhtaç mısın, (ve senden görünen bağışa benim tarafımdan sana bir karşılık yapılacaktır) mehir olarak sana tahsis edeceğim yüz deveye; bunların bir kısmını [çabuk] süren kimse, sayılarının çokluğu sebebiyle onları bir araya toplayamadığından bırakacaktır? (S’de madde **عرض**’da: [ve benzeri O’da, Lth’den rivayetle söylenir: fakat ben, TA’da yönlendirilen bir takdim-tehir yaptım ki açıklama, beytin kelimelerinin sırasına uysun:]) yahut mânası: senden faydalanmanın karşılığında bir şey veren kimse, evlilikle senden, senin onun karşılığında verdiğine denk bir karşılık alır; **عائض**, **عِضْتُ**’dandır, **عُضْتُ**’dan değil: [böylece bu açıklamaya göre, kendi asıl vezninin mânasında kullanılmış olur, **فَاعِلٌ**:] fakat IB der ki: Onun şiirinde ibare **وَالعائِضُ مِنْكِ عَائِضُ**’dur; mânası: Senin tarafından karşılık olarak verilen şey, gerçekten bir bedel, yahut bir tazmin olacaktır; tıpkı **الهِبَةُ مِنْكَ هِبَةٌ** demen gibi: (TA’da madde **عرض**’da:) beyit ayrıca farklı rivayet edilmiştir; **هَجْمَةٍ** yerine **مِائَةٍ**, ve **يُغْدِرُ** yerine **يُسْئِرُ** ile. (TA.) ― -b2- İki yerde **عَوْضُ**’a da bak.

**مَعُوضَةٌ**
**مَعُوضَةٌ** ذ , (S, O, K,) **مَعُونَةٌ** gibi, (O, TA,) **عَاضَهُ**’dan bir isimdir; (S, O, K;) [yani TK’da açıklandığı üzere, mânası **خَلَفٌ** ve **بَدَلٌ**;] keza ↓ **عِوَضٌ**. (O, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B6/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَاضَ
عَاضَ ( w )  U ( n. ac. عَوْض 1 ,  عِوَض 7 ,  عِيَاض [ 23I ] )
a.  [ acc. &  Min ], Gave to in exchange for; compensated, indemnified for.

عَوَّضَ
عَوَّضَ II ,  عَاْوَضَ III ,  أَعْوَضَ IV ,
a.  see I .

تَعَوَّضَ
تَعَوَّضَ V ,
a.  Compensated himself.

اِعْتَوَضَ
اِعْتَوَضَ VIII
a.  [ acc. &  'An or Min ], Took, received in exchange, in compensation for.

b.  see V & X.

اِسْتَعْوَضَ
اِسْتَعْوَضَ X ,
a.  Claimed compensation. -

b.  Wished for an exchange.

عَوْض
عَوْض [ 1 ],
a.  Ever.

عِوَض
عِوَض [ 7 ],
a.  Exchange; compensation, indemnity.

b.  ( pl. أَعْوَاْض 38 ), Substitute.

عَاْوِض
عَاْوِض 21 ,
a.  see 7 (b) .

تَعْوِيْض
تَعْوِيْض [ N. Ac.
a.  II],  see 7 (a) .

مُعَاوَضَة
مُعَاوَضَة [ N. Ac. عَاْوَضَ III ( عِوْض 2 )],
a.  see 7 (a) .

مَعُوْضَة
مَعُوْضَة
a.  see 7 (b) .

عِوَضًاعَن
عِوَضًاعَن ,
a.  عِوضَاً مِن In exchange for; instead of.

##### Türkçe

**عَاضَ**
**عَاضَ** ( w ) U ( n. ac. **عَوْض** 1 , **عِوَض** 7 , **عِيَاض** [ 23I ] )
a. [ acc. & Min ], karşılığında verdi; karşılık verdi, tazmin etti, bedel ödedi.

**عَوَّضَ**
**عَوَّضَ** II , **عَاْوَضَ** III , **أَعْوَضَ** IV ,
a. I’e bak.

**تَعَوَّضَ**
**تَعَوَّضَ** V ,
a. Kendini tazmin etti.

**اِعْتَوَضَ**
**اِعْتَوَضَ** VIII
a. [ acc. & 'An or Min ], karşılığında aldı, teslim aldı; tazminat olarak.

b. V ve X’e bak.

**اِسْتَعْوَضَ**
**اِسْتَعْوَضَ** X ,
a. Tazminat talep etti. -

b. Bir değişim istedi.

**عَوْض**
**عَوْض** [ 1 ],
a. Ebediyen.

**عِوَض**
**عِوَض** [ 7 ],
a. Değişim; karşılık, tazminat.

b. ( pl. **أَعْوَاْض** 38 ), İkame; yerine geçen.

**عَاْوِض**
**عَاْوِض** 21 ,
a. 7 (b)’ye bak.

**تَعْوِيْض**
**تَعْوِيْض** [ N. Ac.
a. II], 7 (a)’ya bak.

**مُعَاوَضَة**
**مُعَاوَضَة** [ N. Ac. **عَاْوَضَ** III ( **عِوْض** 2 )],
a. 7 (a)’ya bak.

**مَعُوْضَة**
**مَعُوْضَة**
a. 7 (b)’ye bak.

**عِوَضًاعَن**
**عِوَضًاعَن** ,
a. **عِوضَاً مِن** karşılığında; yerine.
