# عوض — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B6/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%88%D8%B6/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عوض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B6.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عوض

العِوَضُ: البَدَلُ؛ قال ابن سيده: وبينهما فَرْقٌ لا يليق ذكره في هذا المكان، والجمع أَعْواضٌ، عاضَه منه وبه. والعَوْضُ: مصدر قولك عاضَه عَوْضاً وعِياضاً ومَعُوضةً وعَوَّضَه وأَعاضَه؛ عن ابن جني. وعاوَضَه، والاسم المَعُوضةُ. وفي حديث أَبي هريرة: فلما أَحل اللّه ذلك للمسلمين، يعني الجزية، عرفوا أَنه قد عاضَهم أَفضل مما خافُوا. تقول: عُضْتُ فلاناً وأَعَضْتُه وعَوَّضْتُه إِذا أَعطيته بدل ما ذهب منه، وقد تكرر في الحديث. والمستقبل التعويض
(* قوله «والمستقبل التعويض» كذا بالأصل.).
وتَعَوَّضَ منه، واعْتاضَ: أَخذ العِوَضَ، واعْتاضَه منه واسْتَعاضَه وتَعَوَّضَه، كلُّه: سأَلَه العِوَضَ. وتقول: اعْتاضَني فلان إِذا جاء طالباً للعوض والصِّلة، واستعاضني كذلك؛ وأَنشد:
نِعْمَ الفَتى ومَرْغَبُ المُعْتاضِ،
واللّهُ يَجْزِي القَِرِْضَ بالاقْراضِ
وعاضَه: أَصاب منه العِوَضَ. وعُضْتُ: أَصَبْتُ عِوَضاً؛ قال أَبو محمد الفقعسي:
هل لكِ، والعارِضُ مِنْكِ عائِضُ،
في هَجْمةٍ يُسْئِرُ منها القابِضُ؟
ويروى: في مائة، ويروى: يُغْدِرُ أَي يُخَلِّفُ. يقال: غَدَرَتِ الناقةُ إِذا تَخَلَّفَتْ عن الإِبل، وأَغْدَرَها الراعي. والقابض: السائق الشديد السوق. قال الأَزهري: أَي هل لك في العارِضِ منك على الفضل في مائة يُسْئِرُ منها القابض؟ قال: هذا رجل خطب امرأَة فقال أُعطيك مائة من الإِبل يَدَعُ منها الذي يقبضها من كثرتها، يدع بعضها فلا يطيق شَلَّها، وأَنا مُعارِضُك أُعطي الإِبل وآخُذُ نفسَكِ فأَنا عائض أَي قد صار العوض منك كله لي؛ قال الأَزهري: قوله عائض من عِضْتُ أَي أَخذت عوضاً، قال: لم أَسمعه لغير الليث. وعائضٌ من عاضَ يَعوض إِذا أَعطى، والمعنى هل لك في هجمة أَتزوّجك عليها. والعارضُ منكِ: المُعْطي عِوَضاً، عائِضٌ أَي مُعَوِّضٌ عِوَضاً تَرْضَيْنَه وهو الهجمة من الإِبل، وقيل: عائض في هذا البيت فاعل بمعنى مفعول مثل عيشة راضِية بمعنى مَرْضِيَّة. وتقول: عَوَّضْتُه من هِبَتِه خيراً. وعاوَضْتُ فلاناً بعوض في المبيع والأَخذ والإِعطاء، تقول: اعْتَضْتُه كما تقول أَعطيته، وتقول: تعاوَضَ القومُ تعاوُضاً أَي ثابَ مالُهم وحالُهم بعد قِلَّةٍ.
وعَوْض يبنى على الحركات الثلاث: الدَّهْر، معرفة، علم بغير تنوين، والنصب أَكثر وأَفشَى؛ وقال الأَزهري: تفتح وتضم، ولم يذكر الحركة الثالثة. وحكي عن الكسائي عوضُ، بضم الضاد غير منون، دَهْرٌ، قال الجوهري: عَوْضُ معناه الأَبد وهو للمستقبل من الزمان كما أَنَّ قَطّ للماضي من الزمان لأَنك تقول عوض لا أُفارقك، تريد لا أُفارقك أَبداً، كما تقول قطّ ما فارقتك، ولا يجوز أَن تقول عوض ما فارقتك كما لا يجوز أَن تقول قطّ ما أُفارقك. قال ابن كيسان: قط وعوض حرفان مبنيان على الضم، قط لما مضى من الزمان وعوض لما يستقبل، تقول: ما رأَيته قطّ يا فتى، ولا أُكلمك عوض يا فتى؛ وأَنشد الأَعشى، رحمه اللّه تعالى:
رضِيعَيْ لِبانٍ ثَدْيَ أُمٍّ تَحالَفا
بأَسْحَمَ داجٍ، عَوْضَ لا نَتَفرَّقُ
أَي لا نتفرق أَبدأً، وقيل: هو بمعنى قَسَم. يقال: عَوْض لا أَفْعَله، يحلف بالدهر والزمان. وقال أَبو زيد: عوض في بيت الأَعشى أَي أَبداً، قال: وأَراد بأَسْحَمَ داجٍ الليل، وقيل: أَراد بأَسْحم داج سواد حَلَمَةِ ثدي أُمه، وقيل: أَراد بالأَسحم هنا الرَّحِمَ، وقيل: سواد الحلمة؛ يقول: هو والنَّدَى رضَعا من ثدي واحد؛ وقال ابن الكلبي: عَوْض في بيت الأَعشى اسم صنم كان لبكر بن وائل؛ وأَنشد لرُشَيْدِ بن رُمَيْضٍ العنزي: حَلَفْتُ بمائراتٍ حَوْلَ عَوْضٍ
وأَنْصابٍ تُرِكْنَ لدَى السَّعِيرِ
قال: والسعِيرُ اسم صنم لعنزةَ خاصَّة، وقيل: عوض كلمة تجري مجرى اليمين. ومن كلامهم: لا أَفْعَلُهُ عَوْضَ العائضينَ ولا دَهْرَ الدَّاهِرينَ أَي لا أَفعله أَبداً. قال: ويقال ما رأَيت مثله عَوْض أَي لم أَرَ مثله قَط؛ وأَنشد:
فَلَمْ أَرَ عاماً عَوْضُ أَكْثَرَ هالِكاً،
ووَجْهَ غُلامٍ يُشْتَرَى وغُلامَهْ
ويقال: عاهَدَه أَن لا يُفارِقَه عَوْضُ أَي أَبداً. ويقول الرجل لصاحبه: عوض لا يكون ذلك أَبداً، فلو كان عوض اسماً للزمان إِذاً لجرى بالتنوين، ولكنه حرف يراد به القسم كما أَن أَجَلْ ونحوها مما لم يتمكن في التصريف حُمِلَ على غير الإِعراب. وقولهم: لا أَفعلُه من ذي عوضِ أَي أَبداً كما تقول من ذي قبْلُ ومن ذي أُنُفٍ أَي فيما يُسْتَقْبَلُ، أَضاف الدهر إِلى نفسه. قال ابن جني: ينبغي أَن تعلم أَنَّ العِوَضَ من لفظ عَوْضُ الذي هو الدهر، ومعناه أَن الدهر إِنما هو مرور النهار والليل والتقاؤُهما وتَصَرُّمُ أَجزائهما، وكلَّما مضَى جزء منه خلفه جزء آخر يكون عوَضاً منه، فالوقت الكائن الثاني غير الوقت الماضي الأَوّل، قال: فلهذا كان العِوَضُ أَشدّ مخالفة للمُعَوَّضِ منه من البدل؛ قال ابن بري: شاهد عوضُ، بالضم، قول جابر بن رَأْلانَ السِّنْبسِيّ:
يَرْضَى الخَلِيطُ ويَرْضَى الجارُ مَنْزِلَه،
ولا يُرَى عَوْضُ صَلْدا يَرْصُدُ العَلَلا
قال: وهذا البيت مع غيره في الحماسة. وعَوْضُ: صنم. وبنو عَوْضٍ: قبيلة. وعياضٌ: اسم رجل، وكله راجع إِلى معنى العِوَضِ الذي هو الخلَفُ. قال ابن جني في عياض اسم رجل: إِنما أَصله مصدر عُضْتُه أَي أَعطيته. وقال ابن بري في ترجمة عوص: عَوْصٌ: قبيلة، وعَوْضٌ، بالضاد، قبيلة من العرب؛ قال تأَبط شرّاً:
ولَمَّا سَمِعْتُ العَوْضَ تَدْعُو، تَنَفَّرَتْ
عَصافِيرُ رأْسي مِنْ نَوىً وتَوانِيا

### Türkçe

**العِوَضُ**: bedel; İbn Sîde dedi ki: İkisi arasında, bu yerde zikri uygun düşmeyen bir fark vardır. Çoğulu **أَعْواضٌ**’dur. Ondan ve onunla onu **عاضَه**.

**العَوْضُ**: “Ona **عاضَه**” sözünün mastarıdır: onu **عاضَه** **عَوْضاً** ve **عِياضاً** ve **مَعُوضةً** (olarak); ve onu **عَوَّضَه** ve onu **أَعاضَه**; İbn Cinnî’den. Ve onunla **عاوَضَه**; isim **المَعُوضةُ**’dir. Ebû Hureyre hadîsinde: “Allah bunu Müslümanlara helâl kılınca—yani cizyeyi—, korktuklarından daha faziletlisini kendilerine **عاضَهم** ettiğini bildiler.” Dersin ki: Birine, ondan gidenin bedelini verdiğin zaman, onu **عُضْتُ** ve onu **أَعَضْتُه** ve onu **عَوَّضْتُه**; hadiste tekrar etmiştir. Gelecek zaman **التعويض**’dir
(* “**والمستقبل التعويض**” sözü asılda böyle’dir.).

Ondan **تَعَوَّضَ**; ve **اعْتاضَ**: **العِوَضَ**’u aldı. Ve ondan onu **اعْتاضَه** ve onu **اسْتَعاضَه** ve onu **تَعَوَّضَه**; hepsi: ondan **العِوَضَ**’u istedi. Ve dersin ki: Bir kimse, bedel ve bağış talep ederek geldiği zaman, “Beni **اعْتاضَ** etti”; ve beni **استعاضني** etti de böyledir. Ve inşâd etti:

نِعْمَ الفَتى ومَرْغَبُ المُعْتاضِ،
واللّهُ يَجْزِي القَِرِْضَ بالاقْراضِ

Ve onu **عاضَه**: ondan **العِوَضَ**’u elde etti. Ve **عُضْتُ**: bir **عِوَضاً** elde ettim; Ebû Muhammed el-Fak‘asî dedi ki:

هل لكِ، والعارِضُ مِنْكِ عائِضُ،
في هَجْمةٍ يُسْئِرُ منها القابِضُ؟

“**في مائة**” diye rivayet olunur; ve “**يُغْدِرُ**” diye rivayet olunur; yani “geri bırakır”. Denir ki: Deve, develerden geri kaldığı zaman **غَدَرَتِ الناقةُ**; çoban onu **أَغْدَرَها** etti. **القابض**: şiddetli sevk ile süren sürücüdür. Ezherî dedi ki: Yani “Senden olan **العارِضِ**’de, yüz içinde, ondan **القابض**’ın artığını bıraktığı bir fazlalık üzere senin için var mı?” Dedi ki: Bu, bir kadına talip olan bir adamdır; dedi ki: “Sana develerden yüz vereceğim; çokluğundan, onları tutan kimse ondan bırakır; bir kısmını bırakır, onları çekip götürmeye güç yetiremez. Ben seninle **مُعارِضُك**’um: develeri veririm ve senin nefsini alırım; ben **عائض**’im, yani senden olan bedel bütünüyle benim için olmuştur.” Ezherî dedi ki: “**عائض**” sözü, “**عِضْتُ**”tan, yani “bedel aldım”dandır. Dedi ki: Bunu Leys’ten başkası için işitmedim. Ve **عائضٌ** “**عاضَ يَعوض**”tan, verdiği zaman; mânâ: “Üzerine seni nikâhlayacağım bir **هَجْمة** içinde senin için var mı?” Ve “**العارضُ منكِ**”: bedel veren; **عائِضٌ** yani **مُعَوِّضٌ**: razı olacağın bir bedeli bedel olarak veren; o da develerden **الهجمة**’dir. Ve denildi ki: Bu beyitte **عائض** fâildir, mef‘ûl mânâsında; “**عيشة راضِية**”nin “**مَرْضِيَّة**” mânâsında olması gibi. Ve dersin ki: Onu, bağışından daha hayırlısıyla **عَوَّضْتُه**. Ve bir kimseyle, satımda ve almada ve vermede bir bedel ile **عاوَضْتُ**; dersin ki: “Onu **اعْتَضْتُه**”, “ona verdim” dediğin gibi. Ve dersin ki: Kavim, azlıktan sonra malları ve halleri geri döndüğü zaman, **تعاوَضَ القومُ تعاوُضاً**.

**عَوْض** üç hareke üzere bina olunur: **الدَّهْر**; marife; tenvinsiz bir özel isim. Nasb daha çok ve daha yaygındır. Ezherî dedi ki: Fetha ile ve damme ile okunur; üçüncü harekeyi zikretmedi. Kisâî’den **عوضُ** (ضاد’ın dammesiyle), tenvinsiz, “dehr” diye nakledildi. Cevherî dedi ki: **عَوْضُ**’un mânâsı ebed’dir; zamanın geleceği içindir; nitekim **قَطّ** zamanın geçmişi içindir. Çünkü sen “Senden **عوض** ayrılmam” dersin; “Senden ebeden ayrılmam”ı kastedersin; nitekim “Senden **قطّ** ayrılmadım” dersin. “Senden **عوض** ayrılmadım” demen câiz değildir; nitekim “Senden **قطّ** ayrılmam” demen câiz olmadığı gibi. İbn Keysân dedi ki: **قط** ve **عوض** damme üzere bina edilmiş iki harftir: **قط** zamanın geçmişi için, **عوض** zamanın geleceği için. Dersin ki: “Ey delikanlı, onu **قطّ** görmedim”; “Ey delikanlı, seninle **عوض** konuşmam.” A‘şâ—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—şöyle inşâd etti:

رضِيعَيْ لِبانٍ ثَدْيَ أُمٍّ تَحالَفا
بأَسْحَمَ داجٍ، عَوْضَ لا نَتَفرَّقُ

Yani: “Ebeden ayrılmayız.” Ve denildi ki: O, yemin mânâsındadır. Denir ki: “**عَوْض** onu yapmam”; dehr ve zaman ile yemin eder. Ebû Zeyd dedi ki: A‘şâ’nın beytinde **عوض** yani “ebeden”dir. Dedi ki: “**بأَسْحَمَ داجٍ**” ile geceyi kastetti. Ve denildi ki: “**بأَسْحَمَ داج**” ile annesinin memesinin ucunun siyahlığını kastetti. Ve denildi ki: Burada **الأَسحم** ile rahmi kastetti. Ve denildi ki: Meme ucunun siyahlığıdır. Diyor ki: O ve **النَّدَى** bir memeden emdiler. İbnü’l-Kelbî dedi ki: A‘şâ’nın beytinde **عَوْض** Bekr b. Vâil’in bir putunun adıdır. Ve ‘Anazî Ruşeyd b. Rumayd için inşâd etti:

حَلَفْتُ بمائراتٍ حَوْلَ عَوْضٍ
وأَنْصابٍ تُرِكْنَ لدَى السَّعِيرِ

Dedi ki: **السعِيرُ** ‘Anaze’ye mahsus bir putun adıdır. Ve denildi ki: **عوض** yemin yerinde yürüyen bir kelimedir. Onların sözünden: “Onu **عَوْضَ العائضينَ** ve **لا دَهْرَ الدَّاهِرينَ** yapmam”; yani onu ebeden yapmam. Dedi ki: “Onun gibisini **عَوْض** görmedim” denir; yani onun gibisini **قَط** görmedim. Ve inşâd etti:

فَلَمْ أَرَ عاماً عَوْضُ أَكْثَرَ هالِكاً،
ووَجْهَ غُلامٍ يُشْتَرَى وغُلامَهْ

Ve denir ki: Onunla, ondan **عَوْضُ** ayrılmamak üzere ahitleşti; yani ebeden. Ve adam, arkadaşına der ki: “**عوض** bu olmaz”; yani ebeden. Şayet **عوض** zamanın ismi olsaydı, o hâlde tenvin ile cereyan ederdi; fakat o, yemin kastedilen bir harftir; nitekim **أَجَلْ** ve onun benzerleri gibi, tasrifte yerleşik olmayınca i‘râb dışına hamledilmiştir. Ve onların sözü: “Onu **من ذي عوضِ** yapmam”; yani ebeden; “**من ذي قبْلُ**” ve “**من ذي أُنُفٍ**” dediğin gibi; yani istikbâlde. Dehri kendi nefsine izafe etti. İbn Cinnî dedi ki: Bilmen gerekir ki **العِوَضَ**, dehr olan **عَوْضُ** lafzındandır. Mânâsı: Dehr ancak gündüz ve gecenin geçişi, ikisinin buluşması ve parçalarının tükenmesidir. Ondan her ne zaman bir parça geçse, onun yerine ondan bir **عوَضاً** olacak başka bir parça gelir. İkinci meydana gelen vakit, geçmiş birinci vakit değildir. Dedi ki: İşte bundan dolayı **العِوَضُ**, ondan bedel olunan şeye, **البدل**’den daha şiddetli muhaliftir. İbn Berrî dedi ki: Damme ile **عوضُ**’un şahidi, Câbir b. Ra’lân es-Sinbisî’nin sözüdür:

يَرْضَى الخَلِيطُ ويَرْضَى الجارُ مَنْزِلَه،
ولا يُرَى عَوْضُ صَلْدا يَرْصُدُ العَلَلا

Dedi ki: Bu beyit, başkasıyla birlikte **الحماسة**’dedir. Ve **عَوْضُ**: bir puttur. Ve **بنو عَوْضٍ**: bir kabiledir. Ve **عياضٌ**: bir adam adıdır; hepsi, halef olan **العِوَضِ** mânâsına râcidir. İbn Cinnî, adam adı olan **عياض** hakkında dedi ki: Aslı, “ona verdim” yani “onu **عُضْتُه**” mastarıdır. İbn Berrî, **عوص** tercümesinde dedi ki: **عَوْصٌ**: bir kabiledir; ve **عَوْضٌ** (ضاد ile): Araplardan bir kabiledir. Tee’abbata Şerran dedi ki:

ولَمَّا سَمِعْتُ العَوْضَ تَدْعُو، تَنَفَّرَتْ
عَصافِيرُ رأْسي مِنْ نَوىً وتَوانِيا
