# عوض — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B6/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%88%D8%B6/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عوض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B6.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عوض

عوض، مثلثة الآخر، مبنية  ، قال الجوهري: يضم ويفتح بغير تنوين، ومثله قول الأزهري، ولم يذكرا الثالثة. والضم قول الكسائي، والنصب أكثر وأفشى. قلت: وهو قول البصريين. تقول: عوض يا فتى، بالفتح. وقال الكوفيون: هو مبني على الضم، في معنى الأبد، مثل حيث وما أشبهها. وبالوجهين روي قول الأعشى يمدح رجلا، كما قاله الجوهري، والممدوح المحلق، واسمه عبد العزى بن حنتم بن جشم بن شداد بن ربيعة:
  لعمري لقد لاحت عيون كثـيرة                      إلى ضوء نار في يفاع تحرق
  تشب لمقرورين يصطليانـهـا                      وبات على النار الندى والمحلق
  رضيعي لبان ثدي أم تقاسـمـا                      بأسحم داج عوض لا نتفـرق قال الجوهري: يقول: هو والندى رضعا من ثدي واحد. قلت ويروى: رضيعي لبان ثدي أم، أضاف اللبان إلى الثدي، كما في العباب. وأراد بأسحم داج، الليل. وقيل: سواد حلمة ثدي أمه. وقيل: أراد بالأسحم هنا الرحم. وقال ربيعة بن مقروم الضبي يمدح مسعود بن سالم الضبي:
  هذا ثنائي بما أوليت مـن حـسـن                      لا زلت عوض قرير العين محمودا وقال ابن بري: وشاهد عوض بالضم قول جابر بن رألان السنبسي:
  يرضى الخليط ويرضى الجار منزلهولا يرى عوض صلدا يرصد العللا وهو  ظرف لاستغراق المستقبل  من الزمان  فقط  ، كما أن قط للماضي من الزمان، لأنك تقول:  لا أفارقك عوض  . وعبارة الصحاح: عوض لا أفارقك، تريد لا أفارقك أبدا، كما تقول في الماضي قط ما فارقتك، ولا يجوز أن تقول: عوض ما فارقتك، كما لا يجوز أن تقول قط ما أفارقك. كذا في الصحاح. وقال ابن كيسان: قط وعوض: حرفان مبنيان على الضم، قط لما مضى من الزمان، وعوض لما يستقبل. تقول: ما رأيته قط، يا فتى، ولا أكلمك عوض، يا فتى.  أو  يستعمل في  الماضي أيضا. أي أبدا  وهذا قول أبي زيد، فإنه قال:  يقال: ما رأيت مثله عوض  ، أي لم أر مثله قط فقد استعمله في الماضي كما يستعمل في المستقبل، وهكذا نقله الصاغاني في كتابيه. قلت: ويشهد له أيضا قول الشاعر:
  فلم أر عاما عوض أكثر هالكا                      ووجه غلام يشترى وغلامه

  وهو  مختص بالنفي. ويعرب إن أضيف، كلا أفعله عوض العائضين  ، كما تقول دهر الداهرين، أي لا أفعله أبدا.  وعوض معناه أبدا  ، كما تقدم، وبه فسر أبو زيد قول الأعشى السابق،  أو  معناه  الدهر  والزمان، كذا نقله الليث عن بعضهم،  سمي به لأنه  ، هذا مأخوذ من عبارة ابن جني. ونص ما قاله ينبغي أن تعلم أن العوض من لفظ عوض الذي هو الدهر، ومعناه، والتقاؤهما أن الدهر إنما هو مرور النهار والليل وتصرم أجزائهما، و  كلما مضى جزء  منه  عوضه  ، ونص ابن جني: خلفه  جزء  آخر يكون عوضا منه. فالوقت الكائن الثاني غير الوقت الماضي الأول، قال: فلهذا كان العوض أشد مخالفة للمعوض منه، من البدل.  أو  عوض  قسم  . قال الليث: كلمة تجري مجرى القسم. قال: وبعض الناس يقول، هو الدهر، والزمان. يقول الرجل لصاحبه: عوض لا يكون ذلك أبدا، فلو كان عوض اسما للزمان إذن لجرى بالتنوين، ولكنه حرف يراد به القسم، كما أن أجل، ونعم، ونحوهما، مما لم يتمكن في التصريف حمل على غير الإعراب.  أو  عوض:  اسم صنم لبكر بن وائل  ، وبه فسر ابن الكلبي قول الأعشى:
  حلفت بمائرات حول عوض                      وأنصاب تركن لدى السعير قال: والسعير: اسم صنم كان لعنزة خاصة، كما في الصحاح. قال الصاغاني: ليس البيت للأعشى وإنما هو لرشيد بن رميض العنزي.  ويقال: افعل ذلك من ذي عوض كما تقول: من ذي أنف  وذي قبل،  أي فيما تستأنف  وفيما يستقبل، أضاف الدهر إلى نفسه، كما في العين.  والعوض، كعنب: الخلف  . وفي العباب: كل ما أعطيته من شيء فكان خلفا. وفي المحكم: العوض: البدل، وبينهما فرق لا يليق ذكره في هذا المكان، والجمع أعواض. وفي الصحاح: العوض واحد الأعواض تقول:  عاضني الله منه عوضا وعوضا وعياضا  ، ككتاب،  وأصله عواض  قلبت الواو ياء لانكسار ما قبلها،  وعوضني  الله منه تعويضا،  والاسم  من العوض  العوض والمعوضة  ، كالمعونة.  وتعوض  منه:  أخذ العوض  ، وكلك اعتاض.  واستعاضه: سأله العوض فعاوضه  معاوضة:  أعطاه إياه  . تقول:  اعتاضه: جاءه طالبا للعوض  والصلة. قال رؤبة يمدح بلال بن أبي بردة:
  نعم الفتى ومرغب المعتـاض
  والله يجزي القرض بالإقراض  والعائض في قول أبي محمد  عبيد الله بن محمد بن ربعي  الفقعسي  الحذلمي:
  هل لك والعارض منك عائض
  في هجمة يغدر منها القابض  بمعنى مفعول، كعيشة راضية  بمعنى مرضية، كما في الصحاح، ويروى، في مائة. ويروى: يسئر، بدل: يغدر. والقابض: السائق الشديد السوق. قال الأزهري: أي هل لك في العارض منك على الفضل في مائة يسئر منها القابض. وقد قدمنا في  ع ر ض  معنى هذا البيت نقلا عن الجوهر، وذكرنا ما فيه من الاختلاف فراجعه. ومما يستدرك عليه. أعاضه الله، مثل عاضه وعوضه، عن ابن جني. واعتاض: أخذ العوض. وقال الليث: عضت، بالكسر: أخذت عوضا. قال الأزهري: لم أسمعه لغير الليث. وتعاوض القوم تعاوضا: ثاب مالهم وحالهم بعد قلة. وقال ابن بري: وعوض: قبيلة من العرب. قال تأبط شرا:

  ولما سمعت العوض تدعو تنفرت                      عصافير رأسي من نوى وتوانيا قلت: وهو قول ابن دريد أيضا، ولم يفسرا أكثر من ذلك، وهو عوض بن الأسود بن عمرو بن يزيد ذي الكلاع، من حمير، منهم أبو عبد الله سلمة بن داوود العوضي. قال ابن أبي حاتم: روى عن أبي المليح، صالح الحديث. وعياض، بالكسر، في الأعلام واسع. قال ابن جني: إنما أصله من عضته، أي أعطيته. والقاضي أبو الفضل عياض بن موسى بن عياض بن عمرون بن موسى بن عياض، اليحصبي السبتي، قاضي سبتة، محدث مشهور مؤلف الشفاء وغيره، وحفيده أبو عبد الله محمد بن عياض، قاضي دانية، توفي سنة 575 ترجمه الخطيب في الإحاطة والمقري في أزهار الرياض. وعواض، كشداد: اسم، وكذلك معوضة، وعوض، وعويضة، كجهينة. والعويضان مصغرا: ذكر الرجل، يمانية. وأعوض، كأحمد: شعب لهذيل بتهامة، نقله ياقوت.

### Türkçe

عوض, sonu üç türlü harekeli, mebnîdir. el-Cevherî dedi: tenvinsiz olarak damme ile ve fetha ile gelir; el-Ezherî’nin sözü de bunun gibidir; üçüncüyü zikretmediler. Damme el-Kisâî’nin sözüdür; nasb daha çoktur ve daha yaygındır. Dedim: Bu, Basralıların sözüdür. “**عوض** يا فتى” dersin; fetha ile. Kûfeliler dedi: O, damme üzere mebnîdir; ebed mânâsındadır; **حيث** ve ona benzerleri gibi. el-Cevherî’nin dediği üzere, el-A‘şâ’nın bir adamı övdüğü sözü iki vecihle rivayet edilmiştir; övülen **المحلق**’tır; adı عبد العزى بن حنتم بن جشم بن شداد بن ربيعة’dir:

  Ömrüme yemin olsun, nice gözler belirdi
                      yakıcı bir yamaçta bir ateşin ışığına
  Üşümüş iki kişi için tutuşur; onunla ısınırlar
                      ve ateşin üzerinde **الندى** ile **المحلق** geceledi
  Bir annenin memesinin sütünü emen iki sütkardeşiz; paylaştılar
                      kapkara koyu bir (gece) ile; **عوض** ayrılmayız

el-Cevherî dedi: “O ve **الندى** bir memeden emdiler” der. Dedim: **رضيعي لبان ثدي أم** diye de rivayet edilir; **اللبان**’ı **الثدي**’ye izafe etti; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **بأسحم داج** ile muradı, gecedir. “Annesinin memesinin ucunun karalığı” denildi. “Burada **الأسحم** ile rahmi murad etti” denildi. Rabî‘a b. Mukarrim ed-Dubbî, Mes‘ûd b. Sâlim ed-Dubbî’yi överken dedi:

  Bu, bana ihsan ettiğin güzellik sebebiyle övgümdür
                      **عوض** göz aydınlığı, övülmüş olarak daim ol

İbn Berrî dedi: **عوض**’un damme ile oluşuna şahit, Câbir b. Ra’lân es-Sunbusî’nin sözüdür:

  Karışık topluluk razı olur, komşu da menzilinden razı olur
                      ve **عوض** sert birini görmez; kusurları gözetler

Ve o, yalnızca zamandan geleceği bütünüyle kuşatmak için bir zarftır; nitekim **قط** zamandan geçmiş içindir. Çünkü “**عوض** لا أفارقك” dersin. **الصحاح**’ın ibaresi: “**عوض** لا أفارقك”; “Senden ebediyen ayrılmam” demek istersin; geçmişte “**قط** ما فارقتك” dediğin gibi. “**عوض** ما فارقتك” demen caiz değildir; nitekim “**قط** ما أفارقك” demen caiz olmadığı gibi. **الصحاح**’ta böyledir. İbn Keysân dedi: **قط** ve **عوض**: damme üzere mebnî iki harftir; **قط** zamanın geçmişi için, **عوض** ise istikbal için. “**ما رأيته قط، يا فتى**” dersin; “**ولا أكلمك عوض، يا فتى**” (dersin). Yahut geçmişte de kullanılır; yani “ebeden”. Bu, Ebû Zeyd’in sözüdür; çünkü o dedi: “**ما رأيت مثله عوض**” denir; yani “Onun benzerini **قط** görmedim.” Onu, istikbalde kullanıldığı gibi geçmişte de kullanmıştır; es-Sâgânî bunu iki kitabında böyle nakletti. Dedim: Şairin sözü de buna şahitlik eder:

  **عوض** bir yıl görmedim ki daha çok helâk olmuş olsun
                      ve satın alınan bir oğlanın yüzü ve onun oğlanı

Ve o, nefye mahsustur. İzafe edilirse i‘rab olunur: “**كلا أفعله عوض العائضين**”; nitekim “**دهر الداهرين**” dediğin gibi; yani “Onu ebediyen yapmam.” **عوض**’un mânâsı, geçtiği üzere, “ebeden”dir; Ebû Zeyd, el-A‘şâ’nın önceki sözünü bununla tefsir etti. Yahut mânâsı “dehr ve zaman”dır; el-Leys bunu bazılarından böyle nakletti; onunla adlandırıldı; bu, İbn Cinnî’nin ibaresinden alınmıştır. Dediğinin nassı: Bilmelisin ki **العوض**; dehr olan **عوض** lafzındandır; mânâsı da (ondandır). İkisinin buluşması şudur: Dehr ancak gündüz ve gecenin geçişi ve parçalarının tükenmesidir; ondan her bir parça geçtikçe, onu bir parça **عوضه** eder. İbn Cinnî’nin nassı: Onun yerine, ondan bir **عوض** olacak başka bir parça gelir. Böylece ikinci vuku bulan vakit, birinci geçmiş vakit değildir. Dedi: Bu sebeple **العوض**, **المعوض**’dan, **البدل**’den daha şiddetli bir muhalefet içindedir. Yahut **عوض** bir yemindir. el-Leys dedi: Yemin yerinde yürüyen bir kelimedir. Dedi: Bazı insanlar der ki: O, dehr ve zamandır. Adam, arkadaşına der: “**عوض** لا يكون ذلك أبدا” (Bu, ebediyen olmaz). Eğer **عوض** zamanın ismi olsaydı, o hâlde tenvinle cereyan ederdi; fakat o, yemin murad edilen bir harftir; nitekim **أجل** ve **نعم** ve benzerleri gibi; tasrifte temekkün bulmayan şeyler i‘rab dışına hamledilmiştir. Yahut **عوض**: Bekr b. Vâil’in bir putunun adıdır; İbnü’l-Kelbî, el-A‘şâ’nın sözünü bununla tefsir etti:

  **عوض** çevresindeki sütlü develere yemin ettim
                      ve **السعير** yanında dikilen dikili taşlara

Dedi: **السعير**: özellikle ‘Anaza’nın bir putunun adıdır; **الصحاح**’ta olduğu gibi. es-Sâgânî dedi: Beyit el-A‘şâ’nın değildir; ancak Reşîd b. Rumeyd el-‘Anazî’nindir. Ve “**افعل ذلك من ذي عوض**” denir; nitekim “**من ذي أنف**” ve “**ذي قبل**” dediğin gibi; yani başladığın şeyde ve istikbalde. Dehri kendisine izafe etti; **العين**’de olduğu gibi. Ve **العوض**, **عنب** gibi: halef. **العباب**’da: Her neyi bir şeyden verdinse, o bir halef oldu. **المحكم**’de: **العوض**: bedeldir; ikisi arasında bu yerde zikri uygun olmayan bir fark vardır. Cem‘i: **أعواض**. **الصحاح**’ta: **العوض**; **الأعواض**’ın tekilidir. “**عاضني الله منه عوضا وعوضا وعياضا**” dersin; **كتاب** gibi; aslı **عواض** idi; öncesi kesreli olduğundan vav yâ’ya çevrildi. “**وعوضني الله منه تعويضا**”; isim, **العوض**’dan: **العوض** ve **المعوضة**’dir; **المعونة** gibi. “**تعوض** منه”: **العوض** aldı; hepsi **اعتاض**. “**استعاضه**”: ondan **العوض** istedi; o da ona **معاوضة** ile **عاوضه**: onu ona verdi. “**اعتاضه**” dersin: **العوض** ve sıla talep ederek ona geldi. Rü’be, Bilâl b. Ebî Burde’yi överken dedi:

  Ne güzel delikanlıdır; **المعتاض**ın rağbet ettiği
  Allah, borcu borç verme ile karşılıklandırır

Ebû Muhammed عبيد الله بن محمد بن ربعي الفقعسي الحذلمي’nin sözünde **العائض**:

  Senin için var mı; senden olan **العارض** ve ondan **عائض**
  içinde **القابض**ın ondan (bir şey) yaptığı bir yüzlükte

Mef‘ûl mânâsındadır; **عيشة راضية**’nin “merdiyye” mânâsında olması gibi; **الصحاح**’ta olduğu üzere. “Yüzlükte” diye de rivayet edilir. **يغدر** yerine **يسئر** diye de rivayet edilir. **القابض**: şiddetli sevk eden sürücüdür. el-Ezherî dedi: Yani “Senden olan **العارض**da, bir yüzlükte fazlalık üzere, ondan **القابض**ın **يسئر** ettiği (şey) hususunda senin için var mı?” Biz, **ع ر ض**’da bu beytin mânâsını el-Cevherî’den naklen daha önce sunduk ve içindeki ihtilafı zikrettik; ona müracaat et. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: “**أعاضه الله**”; İbn Cinnî’den; **عاضه** ve **عوضه** gibi. Ve **اعتاض**: **العوض** aldı. el-Leys dedi: “**عضت**” kesre ile: **عوضا** aldım. el-Ezherî dedi: el-Leys’ten başkası için onu işitmedim. “**تعاوض القوم تعاوضا**”: malları ve hâlleri azlıktan sonra geri döndü. İbn Berrî dedi: **عوض**: Araplardan bir kabiledir. Teebbata Şerran dedi:

  **العوض** çağırıyor diye işitince ürktü
                      başımın serçeleri; uzaklık ve gevşeklikten

Dedim: Bu, İbn Düreyd’in de sözüdür; bundan daha fazlasını tefsir etmediler. O, حمير’den, عوض بن الأسود بن عمرو بن يزيد ذي الكلاع’dır; onlardandır: Ebû Abdillâh Seleme b. Dâvûd el-‘Avadî. İbn Ebî Hâtim dedi: Ebû’l-Melîh’ten rivayet etti; hadisi sâlihtir. Ve **عياض**, kesre ile, özel adlarda geniştir. İbn Cinnî dedi: Aslı ancak “**عضته**”dendir; yani “Ona verdim.” Kadı Ebû’l-Fadl عياض بن موسى بن عياض بن عمرون بن موسى بن عياض, el-Yahsabî es-Sebtî, Sebte kadısı; meşhur muhaddis; **الشفاء** ve başkalarının müellifi. Ve torunu Ebû Abdillâh Muhammed b. ‘Iyâd, Dâniye kadısı; 575 yılında vefat etti; el-Hatîb onu **الإحاطة**’da, el-Makrî de **أزهار الرياض**’da tercüme etti. Ve **عواض**, **شداد** gibi: bir isimdir; aynı şekilde **معوضة** ve **عوض** ve **عويضة**, **جهينة** gibi. Ve **العويضان** küçültme olarak: erkeğin zekeridir; Yemenîdir. Ve **أعوض**, **أحمد** gibi: Tihâme’de Hüzeyl’e ait bir şı‘bdir; Yâkût onu nakletti.
