# عوق (ع-و-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%88%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Vadiler arasındaki engel demektir

- Harfler: ع - و - ق
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْمُعَوِّقِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%82/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D8%B9%D9%8E%D9%88%D9%90%D9%91%D9%82%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْمُفَعِّلِينَ | Engelleyenler | 1 | 1 | [33:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%82/ayet/33:18.md) |

## Mücavir kökler — 8 mücavir (13 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [هلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Tutkaldır
2. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Bes besese dağınık taşlar demektir
3. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Az
4. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
5. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
6. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
7. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
8. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عوق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ثبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%B7.md), [صدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%AF.md), [حبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B3.md) |
| Zıt Kök | [حثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%AB.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir hareketi, akışı veya yönelişi araya girerek durdurma, geciktirme ve alıkoyma |
| Çekirdek Özet 2 | Hayırlı, hak veya kolektif bir eyleme yönelenleri tereddüt, gevşeklik ve fiziki engelle yoldan çevirme |
| Çekirdek Özet 3 | Kolektif direnç ve toplumsal hareketlilik süreçlerinde pasifize edici iç engelleme dinamiği |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca dışarıdan gelen kaba bir engelleme sayıp içten yapılan psikolojik ve moral bozucu yavaşlatmayı gözden kaçırma |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عو | Bükülme, yön değiştirme, içe kıvrılma ve bir eksenden sapma hareketini gösterir; nitekim [عوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC.md) eğrilme ve bükülmeyi, [عوذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0.md) bir sığınağa doğru yönelip kıvrılmayı, [عور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B1.md) savunma hattındaki boşluk ve eğikliği, [عول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%84.md) dengenin bir yana kaymasını ifade eder | ق | Kuşatma, sınırlama ve sert tutuş anlamı taşıyan harfin eklenmesiyle yön değiştiren hareketin tamamen durdurulması, bloke edilmesi ve eylemin ötelenmesi anlamı kazanmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; kaynak, görme, idrak ve ortaya çıkma | Eyleme yönelik bir niyetin, hareket kaynağının veya görünür bir yönelişin başlangıcını temsil eder |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Harekete geçirici niyetin dış etkenlerle irtibat kurmasını, araya bağlayıcı ve tutucu bir unsurun girmesini ifade eder |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Yürüyen sürece katı bir sınır çekilmesini, eylemin önünün kesilerek dar bir alanda hapsedilmesini gösterir |
| عوق | Bir kaynağın önüne bağlayıcı bir sınır çekilerek akışın kesilmesi | Niyet edilmiş veya başlamış bir hareketin önüne engel konularak durdurulması, kişinin yönünden çevrilip alıkonulması hareketini oluşturur |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kimsenin önüne geçerek, yolunu keserek veya araya girerek onu gitmek istediği hedeften alıkoymak, geciktirmek ve hapsetmektir. Arazi kıvrımları ve vadiler arasındaki geçit vermez engeller için de kullanılır |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî beytinde sevdiğine ulaşmak isteyen elçinin önüne çıkabilecek engelleri anlatırken bu kökü kullanır: ألا هلْ إلى أُمِّ الخويلدِ مُرْسَلٌ / بلى خالدٌ إن لم تَعُقْهُ العَوائِقُ |
| Erken Arapça kullanım | İslâm öncesi ve erken dönemde kendisinde hiçbir hayır bulunmayan, insanları hayırdan geri tutan kimseler için رجل عُوقَة veya عُوِق denilirdi; ayrıca Nûh kavminin tapındığı, hayra engel olan putun adı da يعوق biçimindedir |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Esâsü’l-Belâga.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesi genelinde kök, önü kesme, bağlama, geciktirme ve hareketi kısıtlama ekseninde semantik izler taşır. Klasik Arapçada عوق biçiminde belirginleşen bu yapı, İbranicede ağırlaşma, bükülme ve baskı altında kalma bildiren 'āwaq / 'āqāh kökleriyle fonetik ve semantik akrabalık gösterir. Güney Arapçası ve epigrafik metinlerde de yol kesme, alıkoyma ve geciktirme türevleriyle temas halindedir. Erken Arap leksikografisinde kökün temel yönelimi, bir hedefe yönelen iradenin önüne gerek zihni tereddüt gerekse fiziki mania çıkarılarak o eylemin geciktirilmesi (terbîs/te’hîr) ve iptal edilmesidir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عوق kökünden türeyen عاق ve عَوَّق fiilleri | Bir şeyi asıl istikametinden saptırıp geriye bırakma, geciktirme ve kişinin kararlılığını kırma hareketidir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice yakın formlar | Baskı yapma, kıvırma, hareketi engelleyerek yavaşlatma anlamlarıyla ortak bir semantik sahayı paylaşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik bükme/engelleme çekirdekleri | Belirgin bir ödünçleme saptanmamış olup Afro-Asyatik bünyede yön değiştirme ve sınırlama bildiren ilksel köklerle örtüşür | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عوق | Anlamlı | Alıkoymak, engellemek, geciktirmek | Bir kimseyi yöneldiği işten veya yoldan çevirip geri bırakmak | Hedef köktür; Kur'an'da geçer |
| [عقو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%88.md) | Anlamlı | Avlu, etrafını kuşatmak | Bir evin veya yerin çevresini sarıp kuşatan sınır ve açık alan | Kuşatma ve sınırlandırma payı ortaktır; Kur'an'da geçmez |
| [وعق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%82.md) | Anlamlı | Huysuzluk, darlık, sıkıntı | Tabiatın sertleşmesi, geçimsizlik ve daralma hali | Zorluk çıkarma ve engelleme payı vardır; Kur'an'da geçmez |
| [وقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B9.md) | Anlamlı | Düşmek, meydana gelmek, sabit olmak | Bir şeyin yukarıdan aşağıya inmesi, gerçekleşmesi veya kesinleşmesi | Hareketi sonlandıran vuku bulma durumudur; Kur'an'da geçer |
| [قعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D9%88.md) | Anlamlı | Makarayı bağlamak, eğrilmek | Kuyunun veya ipin makara üzerinde dönüp bükülmesi, ayakların çarpıklığı | Kıvrılma ve kısıtlanma motifi taşır; Kur'an'da geçmez |
| [قوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%B9.md) | Anlamlı | Düzleşmek, bir yere çökmek | Düz alan, kuşun veya devenin bir yere yerleşip hareketsiz kalması | Hareketsizliğe sebep olma bağı vardır; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عوق | Merkez | Engelleme ve geciktirme | Yola çıkmış veya niyet etmiş kimseyi araya girerek, tereddüt vererek veya yavaşlatarak alıkoymaktır | Doğrudan cepheden durdurmaktan ziyade oyalama ve gevşetme boyutu baskındır |
| [ثبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%B7.md) | Komşu | Ağırlaştırma ve gevşetme | Bir kimsenin azmini ve şevkini kırarak onu tembelliğe ve hareketsizliğe sürüklemektir | عوق yola engel koyarken [ثبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%B7.md) bizzat bünyeyi uyuşturup isteği söndürür |
| [صدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Yüz çevirtme ve engelleme | Birini doğrudan doğruya yoldan çevirip başka bir yöne meylettirmektir | Açık, kesin ve cepheden bir saptırma ve engelleme içerir |
| [حبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B3.md) | Komşu | Hapsetme ve alıkoyma | Fiziki olarak hareket serbestisini bütünüyle ortadan kaldırmaktır | Maddi bir mekan veya bağ ile hareketi tamamen sıfırlar |
| [حثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%AB.md) | Zıt | Teşvik etme ve hızlandırma | Bir kimseyi durmaksızın ileriye, daha hızlı ve gayretli hareket etmeye sevk etmektir | عوق hareketin hızını kesip geciktirirken [حثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%AB.md) ivmeyi ve azmi artırır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عوق | Alıkoymak, engellemek, geciktirmek | Bir işe yöneleni türlü vesilelerle yavaşlatıp geri bırakma eylemidir | Kesin |
| Latince | impedire, retardare | Ayak bağı olmak, geciktirmek | İmpedire ayağa pranga vurup yürüyüşü zorlaştırmayı, retardare ise süreci yavaşlatmayı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | hinder, obstruct, deter | Engel olmak, oyalayarak geciktirmek | Hinder sürecin ilerleyişini aksatmayı, deter ise caydırma yoluyla geri tutmayı ifade eder | Güçlü |
| Almanca | behindern, aufhalten | Engel çıkarmak, alıkoymak | Aufhalten bir kimseyi yolundan tutup vakit kaybettirmeyi tam olarak yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | entraver, retarder | Köstek vurmak, geciktirmek | Entraver hareket serbestisini kısıtlayarak işin yürümesini zorlaştırmayı verir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْمُعَوِّقِينَ | Kolektif cihaddan ve toplumsal sorumluluktan insanları geri tutanlar, bozguncular | Hendek Kuşatması esnasında müminlerin moralini bozarak, bahaneler üreterek savaşa katılmalarını engelleyen ve onları geri çağıran münafıklar bağlamında Ahzâb [33:18](https://lisan.digital/tr/ayet/33:18.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nifak psikolojisi ve irade özgürlüğü | İnsanın hayra yönelmiş iradesinin dış telkin ve engellemelerle saptırılmasının ahlaki ve uhrevi sorumluluğu | Dâhili nifakın toplumsal itaati ve imanın gerektirdiği kolektif eylemi felce uğratması |
| Fıkıh | Cihad ve kamu düzenine katılım yükümlülüğü | Toplumsal savunma anında insanları savaştan veya kamu görevinden alıkoyan kimselerin hukuki cezası ve cürmü | Ordunun veya kamunun gücünü içeriden zayıflatan yıpratma eylemi |
| Tefsir | Ahzâb Suresi bağlamında toplumsal çözülme | Münafıkların psikolojik harp yöntemleri, müminleri korkutarak cepheden alıkoyma çabaları | Eylemsizliği meşrulaştıran ve direnci kıran negatif propaganda faaliyeti |
| Hadis | Hayırdan alıkoyan fitneler | Kişinin ibadet, sadaka veya cihada yöneldiğinde karşısına çıkan nefsi ve toplumsal engeller | Kalbi ve bedeni hayır yolundan alıkoyan her türlü oyalayıcı faktör |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kolektif kulluk ve imtihan | Teşvikin zıddı olan alıkoyma | Mümin bireylerin dinin ameli boyutundan ve fedakarlık gerektiren eylemlerinden soğutulması | Nifak unsurlarının kalplere vesvese vererek ameli geciktirmesi halidir | Kesin |
| İlmi | Hakikatin araştırılması ve yayılması | Zihni bariyer ve taassup | Düşüncenin, tahkikin ve ilmi üretimin önüne önyargı veya yasak koyarak süreci durdurma | Zihnin bilgiye ulaşmasını geciktiren ve sorgulamayı engelleyen faktördür | Güçlü |
| Siyasi | Savunma, ordu ve kamusal dayanışma | İç sabotaj ve beşinci kol faaliyeti | Toplumun ortak hedefe doğru kenetlenmesini içeriden gevşetip direnci kırma | Kriz anlarında kamu otoritesinin seferberlik kararlarını fiilen işlemez kılmaktır | Kesin |
| İktisadi | Üretim, ticaret ve sermaye dolaşımı | Pazar tekelleri ve bürokratik engeller | Malların ve hizmetlerin akışını suni engellerle yavaşlatıp piyasayı kilitleme | İktisadi canlılığı sekteye uğratan sürtünme maliyetleri ve engellemelerdir | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünme katsayısı ve direnç (rezistans) | Bir akışkanın boru içindeki akışını veya elektrik akımının iletken içindeki ilerleyişini yavaşlatan ve enerji kaybına yol açan iç direnç | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Psikolojik yıpratma ve sosyal atalet | Grup dinamiğinde ortak hedefe kilitlenmiş kitleyi dedikodu, korku ve mazeretlerle eylemsizliğe mahkûm eden iç sabotaj | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca bir kişinin diğerini kolundan tutup zorla durdurması gibi somut ve kaba bir engellemeye indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Zihni şüpheler uyandırma, korku pompalama, sözde mantıklı mazeretler sunma ve psikolojik baskı kurma yoluyla eylemi içeriden felç etmeyi kapsaması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Toplumsal kriz anlarında fiziki şiddet uygulamayan ancak moral bozarak safları dağıtan iç bozguncuların ve nifak odaklarının teşhis edilememesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın nifak olgusunu sadece bir inanç problemi olarak değil, toplumsal eylemleri, dayanışmayı ve ortak direnci içeriden kemiren sinsi bir yavaşlatma mekanizması olarak tarif ettiğini gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Seferberlik, toplumsal kriz, cihad ve cemaat bilincinin sınandığı Ahzâb ve Tevbe surelerindeki münafık karakter analizlerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Münafıkların sadece ibadette tembel olan kimseler olduğu zannını düzeltir; onların aktif biçimde toplumsal aksiyonu dumura uğratan stratejik bir engelleme şebekesi kurduklarını ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yola çıkmış bir kervanın veya bireyin önüne geçerek, arazi engellerini veya tuzakları kullanarak onu durdurmak, hedefine varmasını geciktirmek ve oyalamaktır.
- Soyut anlam: Kolektif bir hedefe veya hayırlı bir eyleme yönelmiş iradeleri psikolojik telkin, korkutma ve bahanelerle tereddüde düşürerek atalete sürüklemektir.
- Sistematik karşılık: Sistemin hedeflenen çıktısına doğru ilerleyen enerjisinin önüne çekilen ve hareketi sıfırlamayı amaçlayan iç sürtünme ve sabotaj dinamiğidir.
- LaTeX modeli: $$V(t) = V_0 \cdot e^{-\lambda t} - \sum_{i=1}^{n} \Omega_i$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $V(t)$, topluluğun veya bireyin $t$ anındaki net eylem ve hareket hızını temsil eder. $V_0$, başlangıçtaki yöneliş ve irade süratini gösterir. $\lambda$, zamanla içe işleyen şüphe ve gevşeme katsayısıdır. $\Omega_i$ ise ortama müdahil olan her bir engelleyici unsurun (muavvik) sisteme uyguladığı doğrudan yavaşlatıcı ve bloke edici direnç büyüklüğünü ifade eder. Bu toplam direnç arttıkça kolektif hareket hızı sıfıra yaklaşır.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%88%D9%82/occurrences?meal=IK

### [Ahzab 33:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%82/ayet/33:18.md) — الْمُعَوِّقِينَ

قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقَائِلِينَ لِإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنَا وَلَا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا

Meal (IK): Doğrusu Allah; içinizden sizi alıkoyanları ve kardeşlerine; bize gelin, diyenleri bilir. Bunlar harbe pek az iştirak ediyorlardı.

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

Vadiler arasındaki engel demektir. Arazi kıvrımıdır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والقاف وواي معهما
ع و ق،و ع ق، ع ق و، ق ع و، و ق ع، ع ق ي، ع ي ق مستعملات
عوق:
عاقه فاعتاقَهُ وعوَّقَهُ في الكثرة والمبالغة يَعوقُهُ عَوْقاً. قال أبو ذؤيب:
ألا هلْ إلى أُمِّ الخويلدِ مُرْسَلٌ		بلى خالدٌ إن لم تَعُقْهُ العَوائِقُ
والواحدة: عائقة. وقال أميّة بن أبي الصلت:
تَعرِفُ ذاك النّفـوس حـتّـى		إذا هَمَّتْ بخيرٍ عاقت عوائقها
ورجل عُوقَةٌ: ذو تعويق وتربيث للنّاس عن الخير، ويجوز عَقاني في معنى عاقني على القلب قال:
لَعاقَك عن دُعاءِ الذّئبِ عاقي
والعوق الذي لا خير فيه وعنده. قال رؤبة:
فَداكَ منهم كلُّ عَوْقٍ أصلدِ
والعَوَقَةُ: حيّ من اليمن. قال:
إنّي امرؤ حنظليّ في أرومتهـا		لا من عَتِيك ولا أخواليَ العَوَقَه
ويعوق: اسم صنم كان يعبد زمن نوح عليه السلام. وعُوقٌ والدُعُوجٍ. وعوق: موضع بالحجاز. قال:
فعُوقٌ فَرُماحٌ فال		لوى من أهلِهِ قَفْرُ
ويقال: كان يعوق رجلاً من صالحي أهلِ زمانِهِ قبلَ نوحٍ. فلما مات جزع عليه قومُه فأتاهم الشيطان في صورة إنسان فقال: أمثله لكم في مِحْرابِكم حتى تروه كلّما صلّيتم. ففعلوا ذلك. وشيّعه من بعده من صالحيهم، ثم تمادى بهم الأمْرُ إلى أن اتخذوا تلك الأمثلة أصناماً يعبدونها من دون الله.
وأمّا عيّق فمن أصواتِ الزّجر. عيّق يُعَيّق في صوته.
وعق:
رجلٌ وَعْقَةٌ لَعْقَةٌ، أي: سيّء الخُلُق. ورجلٌ وَعِقٌ: فيه حِرْصٌ، ووُقوعٌ في الأمر بجهلٍ. تقول: إنه لَوَعِقٌ لَعِقٌ. قال رؤبة:
مخافة الله وأَنْ يُوَعَّقا
أي: أن يقال: إنّك لَوَعِقٌ، وبه وَعْقَةٌ شَديدةٌ.
والوَعيقُ صوت يخرُجُ من حياء الدّابّة إذا مَشَتْ. وَعَقَتْ تَعِقُ، وهو بمنزلة الخَقِيقِ من قُنْب الذّكر. يقال: عُواق ووُعاق وهو العَويقُ والوَعيقُ. قال:
إذا ما الرّكبُ حلَّ بدارِ قـومٍ		سمعتَ لها إذا هَدَرَتْ عواقا
عقو:
العَقْوَةُ: ما حولُ الدّارِ والمَحَلَّة. تقول: ما بعَقْوَةِ هذه الدّار أحدٌ مثل فلان، وتقولُ للأسَد ما يطور بعقوته أحد. والرّجلُ يحفر البئر فإذا لم ينبط من قعرها اعتقى يَمْنَةً ويَسْرةً، وكذلك إذا اشتقّ الإنسان في الكلام فيعتقي منه. والعاقي كذلك، وقلّما يقولون: عقا يعقو. قال:
ولقد دربت بالاعتـقـا		ءِ والاعتقام فنلْتُ نُجْحا
يقول: إذا لم يأته الأمر سهلاً عقم فيه وعقا حتّى ينجح.
قعو:
القَعْو: شبه البَكْرة، وهو الدّموك يستقي عليها الطيّانون. قال:
له صريفٌ صريفَ القَعْوِ بالمَسَدِ
ويقال: القَعْو: خشبتان تكونان كنّا في البكرة تضمّانه يكون فيهما المِحْوَر.
والقَعا رَدَّةٌ في رأسِ أَنْفِ البَعير، وهو أن تُشْرِفَ الأَرْنَبَة، ثم تقعي نحو القصبة. قِعيَ الرّجل قَعاً، وأَقْعَتْ أرنبتُه، وأَقْعَى أنفُه. ورجل أَقْعى وامرأةٌ قَعْواء. وقد يقعي الرّجل في جلوسه كأنّه مُتَساندٌ إلى ظهْرِه.
والذّئب يُقعي، والكلب يُقعي. إقعاءً مثل سواء، لأنّ الكلبَ يُقْعي على اسْتِه.
والقَعْو: إرسالُ الفحل نفسَهُ على النّاقةِ في ضِرابِها. قَعا عليها يَقْعُو قُعُوّاً إذا أناخها ثم علاها.
وقع:
الوَقْعُ: وَقْعَةُ الضَّرب بالشّيء. ووَقْعُ المطرِ، ووَقْعُ حوافِرِ الدّابَّةِ، يعني: ما يُسْمَعُ من وَقعِه. ويقال للطّير إذا كان على أرضٍ أو شجرٍ: هنّ وقوعٌ ووُقَّعٌ. قال الرّاعي:
كأنّ على أثباجها حين شوّلَتْ		بأَذْنابِها قبّا من الطّيْر وُقَّعا
والواحد: واقعٌ. والنَّسْرُ الواقع سُمّي به كأنه كاسرٌ جناحيه من خلفه، وهو من نجوم العلامات التي يُهْتَدَى بها، قريب من بنات نَعش، بحيالِ النَّسْرِ الطّائر.
والمِيقعةُ: المكانُ الذي يقَعُ عليه الطّائر. ويقال: وقعت الدّوابُّ والإبل، أي: ربضَتْ تشبيهاً بوقوع الطّير. قال:
وَقَعْنَ وقوعَ الطّير فيها وما بها		سوى جرّة يرجعنها متعـلـل
وقد وقَّعَ الدّهرُ بالنّاس، والواقِعةُ: النازلةُ الشَّديدةُ من صُروفِ الدّهْر، وفلانٌ وُقَعَةٌ في الناس، ووقّاعٌ فيهم أي يغتابهم. ووَقَعَ الشيءُ يَقَعُ وُقُوعاً، أي: هُويّاً.
وواقعنا العدوّ، والاسم: الوقيعة. والوِقاعُ: المواقعة في الحرب. ووَقَعَ فلان في فلان، وقد أظهر الوقيعة إذا عابه. والوَقيعُ من مناقع الماء في متون الصخور.
ووقائع العرب: أيّامُها التي كانت فيها حروبُهُمْ.
والتَّوقيعُ في الكتاب: إلحاقُ شيءٍ فيه. وتوقّعتُ الأمرَ، أي: انتظرتُه.
والتوقيع: رَمْيٌ قريبٌ لا تُباعِدُهُ كأنّك تُريدُ أن تُوقِعَهُ على شيء، وكذلك توقيع الإزكان، تقول: وَقِّعْ أي: ألقِ ظنّك على كذا. والتّوقيعُ: سَحْجٌ بأطرافِ عِظام الدّابّة من الرّكوب وربّما تحاصّ عنه الشَّعَرُ. قال الكميت:
إذا هما ارتدفا نَصّا قَعُودَهُمـا		إلى التي غِبُّها التَّوْقيعُ والخَزَلُ
يقالُ: دابّة مُوَقَّعة. والتّوقيع: أثَرُ الرّحل على ظهر البعير. يقال: بعيرٌ موقّع، قال:
ولم يُوَقَّعْ برُكوبٍ حَجَبُهْ
وإذا أصابَ الأرضَ مطرٌ مُتَفَرِّقٌ فذلك توقيع في نباتها.
والتّوقيعُ: إقبال الصَّيْقَل على السيف يحدّده بميقعته، وربما وُقِّعَ بحَجَرٍ.
وحافِرٌ وَقيعٌ: مقطّط السّنابك. والوقيعُ من السُّيوف وغيرها: ما شُحِذ بالحجر، قال يصف حافر الحمار:
يركب قيناه وقيعاً ناعلا
وقال الشّماخ يصف إبلاً حدادَ الأسْنانِ:
يغادين العِضاه بمُقْنَعَاتٍ		نواجذُهنّ كالحَدأ الوَقيعِ
وقد وَقِعَ الرّجل يَوْقَعُ وَقعاً. إذا اشتكى قدميه من المشي على الحجارة. قال:
كلَّ الحِذاءِ يَحْتَذي الحافي الوَقِعْ
ووقَّعَتْهُ الحجارةُ توقيعاً، كما توقّع الحديدةُ تُشْحَذُ وتُسَنُّ. واستوقَع السَّيفُ: إذا أنَى له الشَّحْذُ.
والميقَعَةُ: خَشَبَةُ القصّارين يُدَقُّ عليها الثياب بعد غسلها.
والتّوقيعُ: أثر الدّم والسّخج. والتّوقيعُ بالظن شبه الحزر والتّوهُّم.
والمَوْقِعُ: موضِعٌ لكلّ واقع، وجمعُه: مَواقِعُ. قال:
أنا شُرَيْقٌ وأبو البلادِ
في أبلٍ مصنوعة تلادِ
تربّعتْ مَواقِعَ العِهادِ
عقي:
عقّيتم صبيّكم، أي: سقيتموه عَسَلاً، أو دواءً ليَسْقُطَ عنه عِقْيُهُ، وهو ما يخرج من بطن الصبيّ حين يولد، أسودُ لزجٌ كالغِراء. يقال: عقَى يَعْقي عَقْياً.
والعِقْيانُ ذَهَبٌ ينبُتُ نَباتاً وليس مما يُذابُ من الحجارة. قال:
كلّ قوم صيغه مـن آنـك		وبنو العبّاسِ عقيان الذّهب
ويقال عَقَّى بسهمه تعقيةً إذا رمى به بعدما يستبعد العدوّ.
عيق:
العيّوق: كوكبٌ بحيال الثّريّا إذا طلع عُلِمَ أنّ الثّريّا قد طلعت. قال:
تراعى الثّريّا وعيّوقـهـا		ونجم الذّراعين والمرزوم

وعَيُّوقٌ: فَيْعول، يحتمل أن يكون من عيق ومن عوق، لأنّ الواو والياء فيه سواء.

##### Türkçe

باب **العين** ve **القاف** ve **واي** onlarla birlikte
**ع و ق**،و **ع ق**، **ع ق و**، **ق ع و**، **و ق ع**، **ع ق ي**، **ع ي ق** kullanılagelenlerdir

**عوق**:
Onu alıkoydu; böylece onu alıkoydurdu; ve onu çokluk ve mübalağada alıkoydurdu: onu **عَوْقاً** alıkoyar. Ebû Züeyb dedi ki:
Acaba Ümmü’l-Huveylid’e bir gönderilen var mı		Evet, Hâlid; eğer onu alıkoymazsa **العَوائِقُ**
Ve tekili: **عائقة**. Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi ki:
Nefisler bunu tanır, ta ki		İyilikle kastettiğinde, onu **عوائقها** alıkoyuncaya kadar
Ve **عُوقَةٌ** bir adam: insanları hayırdan alıkoyma ve oyalama sahibi. Ve kalp hakkında “**عاقني**” mânasında “**عَقاني**” câizdir. Dedi ki:
Seni kurt çağrısından alıkoydu, benim alıkoyucum
Ve içinde hayır olmayan ve yanında (hayır) bulunmayan **العوق**. Rü’be dedi ki:
Onlardan sana her **عَوْقٍ** sert (kimse) feda olsun
Ve **العَوَقَةُ**: Yemen’den bir kabile. Dedi ki:
Ben, köklerinde Hanzalî bir kişiyim		Ne Atîk’tenim ne de dayılarım **العَوَقَه**’dır
Ve **يعوق**: Nûh عليه السلام zamanında tapılan bir putun adıdır. Ve **عُوقٌ**: **الدُعُوجٍ**’un babasıdır. Ve **عوق**: Hicaz’da bir yerdir. Dedi ki:
Derken **عُوقٌ** sonra Rumâh sonra		**اللوى**; halkından ıssızdır
Ve denilir: Nûh’tan önce kendi zamanının salihlerinden bir adam **يعوق** idi. Sonra ölünce kavmi ona çok üzüldü; derken şeytan onlara insan sûretinde geldi ve dedi: “Sizin mihrabınızda size onun benzerini yapayım; böylece her namaz kıldığınızda onu görürsünüz.” Böyle yaptılar. Ondan sonra salihlerinden (başkası) onu izledi; sonra iş onlarla, o benzerleri Allah’tan başka taptıkları putlar edininceye kadar uzayıp gitti.
Ama **عيّق** ise, azarlama seslerindendir. **عيّق** sesinde **يُعَيّق** eder.

**وعق**:
**وَعْقَةٌ** **لَعْقَةٌ** bir adam; yani: kötü huylu. Ve **وَعِقٌ** bir adam: onda hırs vardır ve işte cehaletle düşüp kalma vardır. Dersin ki: “O, elbette **لَوَعِقٌ لَعِقٌ**’dir.” Rü’be dedi ki:
Allah korkusu ve **أَنْ يُوَعَّقا**
Yani: “Sen elbette **لَوَعِقٌ**’sin” denilmesi; ve onda şiddetli bir **وَعْقَةٌ** vardır.
Ve **الوَعيقُ**: binek hayvanının yürüdüğünde hayâsından çıkan bir sestir. **وَعَقَتْ** **تَعِقُ**; o, erkeğin **قُنْب**’undan olan **الخَقِيقِ** menzilesindedir. Denilir: **عُواق** ve **وُعاق**; o, **العَويقُ** ve **الوَعيقُ**’tir. Dedi ki:
Kafile bir kavmin yurduna konakladığında		Onun için, böğürdüğünde **عواقا** işitirsin

**عقو**:
**العَقْوَةُ**: evin ve mahallenin çevresi olan şey. Dersin ki: “Bu evin **عَقْوَةِ**’sinde falan gibi kimse yoktur”; ve aslana dersin ki: “Onun **عقوته**’sinde kimse dolaşmaz.” Ve adam kuyu kazar; eğer dibinden su çıkarmadıysa sağa ve sola **اعتقى** eder; aynı şekilde insan sözde zorlanırsa ondan **يعتقي** eder. **العاقي** de böyledir; ve pek az “**عقا يعقو**” derler. Dedi ki:
Ben **الاعتـقـا** ile alıştırıldım		Ve **الاعتقام** ile; böylece başarı elde ettim
Diyor ki: İş ona kolay gelmezse onda **عقم** etti ve **عقا** etti; ta ki başarılı oluncaya kadar.

**قعو**:
**القَعْو**: makaraya benzer; o, **الدّموك**’tur; **الطيّانون** onun üzerinde su çekerler. Dedi ki:
Onun bir gıcırtısı vardır; **القَعْوِ**’un **المَسَدِ** ile gıcırtısı gibi
Ve denilir: **القَعْو**: makarada iki **كنّا** gibi olan iki ağaçtır; onu kuşatırlar; ikisinde **المِحْوَر** bulunur.
Ve **القَعا**: devenin burun ucunda bir geri dönüş (çökme)dir; o, **الأَرْنَبَة**’nin yükselmesi, sonra **القصبة**’ye doğru **تقعي** etmesidir. Adam **قَعاً** **قِعيَ** etti; ve onun **أرنبتُه** **أَقْعَتْ** etti; ve burnu **أَقْعَى** oldu. **أَقْعى** bir adam ve **قَعْواء** bir kadın. Ve adam oturuşunda, sanki sırtına dayanmış gibi, **يقعي** edebilir.
Ve kurt **يُقعي** eder, köpek **يُقعي** eder; **إقعاءً** “**سواء**” gibi; çünkü köpek kıçı üzerine **يُقْعي** eder.
Ve **القَعْو**: erkeğin, dişiyi çiftleşmesinde kendi nefsini salıvermesidir. Onun üzerine **قَعا** eder; **قُعُوّاً** **يَقْعُو** eder; onu çöktürüp sonra üzerine çıktığında.

**وقع**:
**الوَقْعُ**: bir şeyle vurmanın vuruşu. Ve yağmurun **وَقْعُ**’ı; ve binek hayvanının nallarının **وَقْعُ**’ı; yani: onun **وَقعِه**’inden işitilen şey. Ve kuşa, yerde veya ağaçta olduğunda, denilir: onlar **وقوعٌ** ve **وُقَّعٌ**’dır. Er-Râ‘î dedi ki:
Sanki onun sırtlarının üzerinde, kuyruğunu kaldırdığında		Kuyruklarıyla, kuşlardan **وُقَّعا** kubbeler var
Ve tekili: **واقعٌ**. Ve **النَّسْرُ الواقع** bununla adlandırıldı; sanki kanatlarını arkasından kıran gibidir. Ve o, kendisiyle yol bulunulan alâmet yıldızlarındandır; **بنات نَعش**’a yakın, **النَّسْرِ الطّائر**’in hizasında.
Ve **المِيقعةُ**: kuşun üzerine konduğu yerdir. Ve denilir: **وقعت** binekler ve develer; yani: kuşun **وقوع**’una benzetilerek çöktüler. Dedi ki:
Orada kuşun **وقوعَ**u gibi çöktüler; ve onda		Sadece bir su kırbası vardır; onu dönüp durarak geri getirirler
Ve zaman insanlara **وقَّعَ** etti; ve **الواقِعةُ**: zamanın dönüşlerinden şiddetli musibettir. Ve falan, insanlar içinde **وُقَعَةٌ**’dır; ve onların içinde **وقّاعٌ**’dır; yani onları gıybet eder. Ve şey **وُقُوعاً** **يَقَعُ**; yani: düşüş olarak.
Ve düşmanla **واقعنا** ettik; adı: **الوقيعة**. Ve **الوِقاعُ**: savaşta karşılaşmadır. Ve falan, falana **وَقَعَ**; ve onu ayıpladığında **الوقيعة**’yi açığa çıkarmıştır. Ve **الوَقيعُ**: kayaların sırtlarındaki su birikintilerindendir.
Ve Arapların **وقائع**’i: onların savaşlarının bulunduğu günleridir.
Ve yazıda **التَّوقيعُ**: onda bir şeyi eklemektir. Ve işi **توقّعتُ**; yani: onu bekledim.
Ve **التوقيع**: yakın bir atıştır; onu uzaklaştırmazsın; sanki onu bir şeyin üzerine düşürmek istiyorsun. Ve aynı şekilde **توقيع الإزكان**; dersin ki: **وَقِّعْ**; yani: zannını şuna at. Ve **التّوقيعُ**: binmeden dolayı binek hayvanının kemik uçlarıyla bir sıyrılmadır; bazen ondan kıl dökülür. Kümeyt dedi ki:
İkisi, bineklerini art arda bindiklerinde, hızlıca sürdüler		Şuna doğru ki onun aralıklı (sonucu) **التَّوْقيعُ** ve topallıktır
Denilir: **مُوَقَّعة** bir binek. Ve **التّوقيع**: semerin devenin sırtındaki izidir. Denilir: **موقّع** bir deve. Dedi ki:
Onun örtüsü, binmeyle **يُوَقَّعْ** edilmedi
Ve yere dağınık bir yağmur isabet ederse, bu, bitkisinde bir **توقيع**’dir.
Ve **التّوقيعُ**: **الصَّيْقَل**’ın kılıca yönelip onu **ميقعته** ile keskinleştirmesidir; bazen taşla **وُقِّعَ** edilir.
Ve **وَقيعٌ** bir nal: tırnakları çizgili (yarıklı) olan. Ve kılıçlardan ve başkalarından **الوقيعُ**: taşla bilenmiş olan şeydir. Eşeğin nalını vasfederek dedi ki:
Bizim demircimizi biner; **وقيعاً** nallanmış olarak
Ve Şemmâh, dişleri keskin develeri vasfederek dedi ki:
**العِضاه**’a sabahlarlar; ağızlık takmış olarak		Azı dişleri, **الحَدأ الوَقيعِ** gibi
Ve adam **وَقِعَ** eder; **وَقعاً** **يَوْقَعُ** eder: taşlar üzerinde yürümekten ayaklarından şikâyet ettiğinde. Dedi ki:
Her ayakkabıyı, yalınayak **الوَقِعْ** giyer
Ve taşlar onu **توقيعاً** **وقَّعَتْ** etti; tıpkı demirin, bilendiğinde ve keskinleştirildiğinde **تُشْحَذُ** ve **تُسَنُّ** edilmesi gibi. Ve kılıç **استوقَع** etti: yani, bilemenin vakti geldiğinde.
Ve **والميقَعَةُ**: çamaşırcıların, yıkadıktan sonra elbiselerin üzerinde dövüldüğü bir tahtadır.
Ve **التّوقيعُ**: kan ve sıyrık izidir. Ve zan ile **التّوقيعُ**, tahmin ve vehme benzer.
Ve **المَوْقِعُ**: her **واقع** için bir yerdir; çoğulu: **مَواقِعُ**. Dedi ki:
Ben Şurayk’ım ve memleketin babası
Eski yapılmış develer içinde
**العِهادِ**’ın **مَواقِعَ**’ini dört ayak üstüne aldı

**عقي**:
Çocuğunuzu **عقّيتم**; yani: ona bal içirdiniz, yahut ondan **عِقْيُهُ** düşsün diye bir ilaç (içirdiniz); o, çocuk doğduğunda karnından çıkan şeydir: siyah, yapışkan, tutkal gibi. Denilir: **عقَى** **عَقْياً** **يَعْقي**.
Ve **العِقْيانُ**: taşlardan eritilen şeyden olmayan; biterek biten altındır. Dedi ki:
Her kavmin ziyneti **آنـك**’tandır		Ve Abbâs oğulları altının **عقيان**’ıdır
Ve denilir: Düşman uzaklaştıktan sonra onunla attığında, oku ile **عَقَّى** etti; **تعقيةً**.

**عيق**:
**العيّوق**: **الثّريّا**’nın hizasında bir yıldızdır; doğduğunda, **الثّريّا**’nın doğduğu bilinir. Dedi ki:
**الثّريّا**’yı ve onun **عيّوقـهـا**’sını gözetirsin		Ve **الذّراعين** yıldızını ve **المرزوم**’u

Ve **عَيُّوقٌ**: **فَيْعول**; **عيق**’ten de **عوق**’tan da olması muhtemeldir; çünkü onda **الواو** ve **الياء** birdir (aynıdır).

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

عاقَهُ من كذا يَعوقُهُ عَوْقاً؛ واعْتاقَهُ، أي حبسه وصرفه عنه. وعوائِقُ الدهر: الشواغلُ من أحداثه. والتَعَوُّقُ: التثبُّطُ. والتَعْويقُ: التثبيطُ. ورجلٌ عُوَقٌ وعُوَقَةٌ مثال هُمَزَةٍ، أي ذو تَعْويقٍ وترييثٍ لأصحابه؛ لأنَّ الأمور تحبسه عن حاجته. وما عاقَتِ المرأة عند زوجها ولا لاقت، أي لم تلصَقْ بقلبه. والعَيُّوقُ: نجمٌ أحمر مضيءٌ في طرف المجرَّة الأيمن، يتلو الثريَّا لا يتقدَّمه.

##### Türkçe

**عاقَهُ**’u şu şeyden **يَعوقُهُ** **عَوْقاً**; ve **اعْتاقَهُ**: yani onu hapsetti ve ondan çevirdi. Ve zamanın **عوائِقُ**’i: onun olaylarından meşguliyetlerdir. Ve **التَعَوُّقُ**: ağırdan alma(dır). Ve **التَعْويقُ**: ağırdan aldırma(dır). Ve bir adam **عُوَقٌ** ve **عُوَقَةٌ**, **هُمَزَةٍ** misali; yani arkadaşları için **تَعْويقٍ** ve erteleme sahibi; çünkü işler onu ihtiyacından alıkoyar. Ve kadın kocasının yanında **عاقَتِ** olmadı ve **لاقت** da olmadı; yani onun kalbine yapışmadı. Ve **العَيُّوقُ**: galaksinin sağ ucunda, parlak kırmızı bir yıldızdır; **الثريَّا**’yı izler, onun önüne geçmez.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والقاف
عوق ، عقي ، قوع ، قعا ، وعق ، وقع : مستعملة .
عوق : قال الليث : تقول : عاق يعوق عَوْقاً ، ومنه التعويق والاعتياق ، وذلك إذا أردت أمراً فصرفك عنه صارف . تقول : عاقني عن الوجه الذي أردتُ عائق ، وعاقتني العوائق ، الواحدة عائقة . قال : ويجوز عاقني وعَقَاني بمعنى واحد . والتعويق تربيث الناس عن الخير . ورجل عُوَقَةٌ : ذو تعويق للناس عن الخير . قال : والعَوْق : الرجل الذي لا خير عنده ، وقال رؤبة :
فَدَاك منهم كلُّ عَوْقٍ أَصْلَدِ
والعَوَقَةُ حيّ من اليمن ، وأنشد :
إني امرؤ حنظليّ في أَرومتها
لا من عَتِيك ولا أخوالي العَوَقُ
ثعلب عن ابن الأعرابي : العَوْق ، الأمر الشاغل ، والعُوق أبو عُوج بن عُوق .
وقال الليث : العَيُّوق : كوكب أحمر مُضِيءٌ بحيال الثريّا ، إذا طلع عُلم أن الثريا قد طلعت وعيّوق : فيعول ، يحتمل أن يكون بناؤه من عوْق ومن عيْق ، لأن الياء والواو في ذلك سواء ، وأنشد :
وعاندت الثريّا بعد هَدْءٍ
معاندة لها العيُّوق جار
قال : ويَعُوق : اسم صنم كان يُعبد على زمن نوح ج . قال : ويَعُوق يقال : إنه كان رجلاً من صالحي زمانِه قبل نوح ، فلمَّا مات جزِع عليه قومه ، فأتاهم الشيطان في صورة إنسان فقال : أمثّله لكم في محرابكم حتى ترَوه كلّما صلَّيتم ، ففعلوا ذلك ، فتمادى بهم ذلك إلى أن اتّخذوا على مثاله صنماً فعبدوه من دون الله .
وأمّا قول الله جل وعز : ( وَلاَ نَصِيراً قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنكُمْ وَالْقَآئِلِينَ لإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنَا وَلاَ يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاَّ قَلِيلاً ) ( الأحزَاب : 18 ) فإن المعوّقين قوم من المنافقين كانوا يثبِّطون أنصار النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عنه ، وذلك أنهم قالوا لهم : ما محمد وأصحابه إلا أَكَلَةُ رأس ، ولو كانوا لحماً لالتقمهم أبو سفيان وحزبه ، فخلُّوهم وتعالَوا إلينا ، فهذا تعويقهم إياهم عن نُصرة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وهو تفعيل من عاق يعوق .
وقال أبو الهيثم : عاقني عنك عائق وعقاني عنك عاقٍ على القلب ، وأنشد :
فلو أني دعوتك من بعيد
لعاقك عن وعاء الذئب عاقى
أراد : عائق فقلبه . وقال العجّاح :
لاثٍ به الأشاءُ والعُبْرِيُّ
وإنما هو لائث من لاث يلوث فهو لائث فجعله من لثا يلثو فهو لاثٍ . ومثله : جُرُف هائر وهارٍ على القلب .
وقال الفراء : مثله عاث وعثا وقاف وقفا . أبو عبيد عن الأمويّ يقال للمرأة إذا لم تحظَ عند زوجها : ما لاقت ولا عَاقت ، أي لم تلصق بقلبه ، ومنه يقال : لاقت الدواةُ أي لصِقت وأنا ألقْتها . قلت : كأن عاقت إتباع للاقت .
وروى شمر لأبي عبيد عن الأمويّ : مافي شقائه عَيْقة من الرُّب . قلت : كأنه ذهب به إلى قوله ما لاقت ولا عاقت . وغيره يقول : ما في نِحْيِه عَبَقَةٌ ولا عَمَقَةٌ .
وقال ابن الأعرابي : رجل عَوْقٌ لَوْقٌ وضَيِّقٌ لَيِّقٌ عَيِّقٌ .
أبو عبيد عن الأصمعي : العَيْقة : ساحل البحر . قلت : وتجمع عَيْقان .
قال الليث : عُوقٌ وَالِدُ عُوج ، قال : وعَوْقٌ موضع بالحجاز ، وأنشد :
فَعَوْق فُرمَاح فالَّ
سلوى من أهله قفرُ
وقال اللِّحياني : سمعت عاقِ عاقِ وغاقِ غاقِ لصوت الغراب ، قال : وهو نُعاقه ونُغاقه بمعنى واحد .
عقي : أبو العباس : عقا يَعْقُو ويَعْقِي إذا كرِه شيأ ، والعاقي : الكاره للشيء .
الحرَّانيّ عن ابن السكيت : أعقى الشيء يُعقي إعقاء إذا اشتدَّت مرارته . ويقال في مثل : لا تكن مُرّاً فتُعقِي ولا حُلْواً فتُزْدَرَد ويقال : فتُعْقَى ، فمن رواه فتُعْقِي تُفْعِل
فمعناه : فتشتدَّ مرارتك ، ومن قال : فتُعْقَى فتُلْفَظَ لمرارتك . ويقال : عَقَاه واعتقاه إذا احتبسه ومنه قول الراعي :
صباً تعتقيها مرة وتقيمها
قال بعضهم : معنى تعتقيها تُمضيها ، وقال الأصمعيّ : تحبسها .
أبو عبيد عن الأحمر يقال لأوّل ما يخرج من بطن الصبي : العِقْيُ ، وقد عَقَى يَعْقِي عَقْياً فإذا رضع فما بعد ذلك فهو الطَّوْف ، ويقال في مَثَلٍ : أحرص من كلب على عِقْي صبيّ .
وقال شمر قال ابن شميل : الحِوَلاَء مُضَمَّنة لما يخرج من جوف الولد وهو فيها ، وهي أعقاؤه والواحد عِقْي ، وهو شيء يخرج من دُبُره وهو في بطن أمّه أسود بعضِهِ وأصفر بعضٍ ، وقد عَقَى يَعْقي ، يعني الحُوار إذا نُتجت أُمُّه فما خرج من دُبُره عِقْيُ حتى يأكل الشجر .
وفي حديث ابن عباس حين سئل عن المرأة تُرضع الصبيّ الرَضْعة فقال : إذا عَقَى حرمت عليه المرأة وما ولدت .
قال أبو عبيد : إنما ذكر ابن عباس العِقْيَ ليعلم أن اللبن قد صار في جوفه لأنه لا يَعْقى من ذلك اللبن حتى يصير في جوفه وقد عَقَى المولود من الإنس والدوابّ ، وهو أوّل شيء يخرج من بطنه وهو يخرؤه .
وقال الليث : العِقْيُ : ما يخرج من بطن الصبي حين يولد ، أسودُ لَزِجٌ كالغِراء .
ويقال هل عقَّيتم صبيّكم أي هل سقيتموه عَسَلاً ليسقط عِقْيُه .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال المُعَقِّي : الحائم المستدير من العِقْبان بالشيء ، قال : وعَقَّت الدلوُ إذا ارتفعت في البئر وهي تستدير . وأنشد :
لا دَلْوَ إلاَّ مِثْلُ دَلْوٍ أُهْبان
واسعةُ الفَرْغِ أدِيمان اثنان
مما ينقِّي من عُكَاظَ الركبان
إذا السقاة اضطجعوا للأذقان
عَقَّت كما عقَّت دَلُوف العِقْبان
بها فناهِبْ كل ساقٍ عجلان
قال : عقت : ارتفعت يعني الدلو كما ترتفع العُقاب في السماء .
قلت : قوله : عقّت بمنى ارتفعت . وأصله عقَّقَتْ ، فلما توالت ثلاث قافات قلبت إحداهن ياء ؛ كما قال العجّاج :
تقضِّي البازي إذا الباز كَسَرْ
ومثله قولهم : التظَني من الظنّ ، والتلعِّي لِلُّعاعة . وأصل تعقية الدلو من العقّ وهو الشقّ . يقال : عَقَّ الرجلُ بسهمه إذا رمى به في السماء فارتفع . ويسمى ذلك السهم العقيقة ، وقد مر تفسيره في مضاعف العين .
وأنشد أبو عمرو في التعقية :
وعقَّت دلوُه حين استقلّت
بما فيها كتعقية العُقَاب
وقال أبو عبيدة : عقّى الرامي بسهمه من عقَّق .
وعَقْوَةُ الدار : ساحتها . يقال : نزلت بعَقْوته .
وقال الليث : العَقْوة : ماحوالي الدار والمحَلَّة يقال ما بَعقوة هذه الدار مثل فلان .
وتقول ما يَطُورُ أحد بعَقْوة هذا الأسد ، ونزلت الخيل بعقوة العدوّ .
قال : والرجل يحضر البئر فإذا لم يَنْبِط الماءُ من قعرها اعتقى يَمْنَة ويَسْرة ، وكذلك يشتق الإنْسَانُ الكلام فيعتقي فيه ، والعاقي كذلك ، وقلّما يقولون : عقا يعقو ، وأنشد بعضهم :
ولقد دَرِبْتُ بالاعتقاء والاعتقام فنلتُ نُجْحا
وقال رؤبة :
بشَيْظميّ يفهم التفهيما
ويعتقي بالعُقم التعقيما
وقال غيره : معنى قوله : ويعتقي بالعُقم التعقيم معنى يعتقي أي يحبس ويمنع بالعَقَم التعقيم أي بالشرّ الشرّ .
قلت أنا : أمّا الاعتقام في الحفر فإن الأصمعيّ فسّره أن الحافر إذا احتفر البئر فإذا قرب من الماء احتفر بئراً صغيرة في وسطها بقدر ما يجد طعم الماء ، فإن كان عذباً حفر بَقِيتَها ، وأنشد :
إذا انتحى معتقِما أو لجَّفا
وقد فسّرت هذا في بابه . وأمّا الاعتقاء بمعنى الاعتقام فما سمعته لغير الليث .
وقال الليث : العِقْيان : ذهب ينبت نباتاً ، وليس مما يستذاب من الحجارة .
وقال غيره : هو الذهب ، وروى عمرو عن أبيه : العِقْيان : الذهب .
وفي ( النوادر ) : يقال : ماأدري من أين عُقيتُ ولا من أي طُبيتُ ، واعتُقيتُ وأُطُّبيتُ ، ولا من أين أُتِيتُ ولا من أين اغتُيِلْت بمعنى واحد .
قلت : وجه الكلام : اغْتِلْت .
وعق : في حديث عمر أنه ذُكر له بعضُ الصحابة فقال : وعْقَةٌ لَقِسٌ .
قال أبو عبيد : الوعقة من الرجال الذي يضجر ويتبرّم مع كثرة صَخَب وسوء خلق .
وقال رؤبة :
قتلا وتوعيقا على من وعَّقا
قال شمر : التوعيق : الخلاف والفساد .
وقال الفراء : الوَعْقة : الخفيف .
وقال أبو عبيدة : الوَعْقة الصَّخَّابة .
وقال ابن الأعرابي : الوعِق : السيّء الخلق الضيّق ، وأنشد قول الأخطل :
موطَّأ البيت محمود شمائله
عند الحَمَالةِ لاكزُّ ولا وَعِقُ
قلت : وهذا كله مما جمعه شمر في تفسير هذا الحديث .
وقال الليث : يقال رجل وَعْقة لعْقة وهو النَّكِدُ ، ورجل وعِق ؛ فيه حرص ، ووقوع في الأمر بجهل . وإنه لوعِق لعِق ، قال رؤبة :
مخافة الله وأن يوعَّقا
أي مخافة أن يقال له : إنك وعِق قال : وأمّا عِيّق فمن أصوات الزجر ، يقال عيّق في صوته .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الوَعِيق
والرَعِيق والوُعاق والرُعاق : الصوت الذي يسمع من بطن الدابة . وهو صوت جُرْدَانهِ إذ تقلقل في قُنْبه .
وقال الليث : يقال منه : وَعَق يَعِقُ وهو صوت يخرج من حَيَاء الدابّة إذا مشت ، قال : هو الخقيق من قُنْب الذكر ، قال :
ويقال له : عُواق ووُعَاق ، وهو العويق والوعيق ، وأنشد :
إذا ما الركبُ حَلَّ بدار قوم
سمعت لها إذا هَدَرت عُوَاقا
قلت أنا : جميعُ ما قال الليث في الوعيق والخفيق خطأ ؛ لأن الوعيق والوُعَاق : صوت الجُرْدَان إذا تقلقل في قُنْب الحِصَان ، كما قال ابن الأعرابي وأبو عبيدة ، وأمّا الخقيق فهو صوت الحياء إذا هُزلت الأنثى لا صوت القُنْبِ . وقد أخطأ فيما فسَّر .
قعا : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نهى أن يُقْعِيَ الرجل في صلاته .
قال أبو عبيد :
قال أبو عُبيدة : الإقعاء : أن يُلصِق الرجل أليتيه بالأرض ، وينصِب ساقيه ، ويضع يديه بالأرض .
قال أبو عبيد : وأمّا تفسير الفقهاء فهو أن يضع أليته على عقبيه بين السجدتين ، كما يروى عن العبادلة يعني عبد الله بن عباس وعبد الله بن عمر وعبد الله بن الزبير وعبد الله بن مسعود .
قال أبو عبيد : وقول أبي عبيدة أشبه بكلام العرب ، وهو المعروف ، كما يُقْعي الكلب ، وليس الإقعاء في السباع إلاّ كما قال أبو عبيدة .
وقد روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه أكل مقعياً ، وهو كما فسره أبو عبيدة .
وقال الليث : القعا : رَدَّةٌ في رأس الأنف وذلك أن تُشرف الأرنبة ثم تقعى نحو القَصَبة يقال : قَعِيَ الرجل يَقْعَى قعاً ، وأقعت أرنبته وأقعى أنفُه . ورجل أقعى وامرأة قعواء .
قال : وقد يُقعى الرجل كأنه متساند إلى ظهره ، والذئب والكلب يقعى كلّ واحد منهما على استه .
وقال ابن شميل : الإقعاء : أن يجلس الرجل على وركيه ، وهو الاحتفاز والاستيفاز .
وقال الليث : القَعْو : شبه البَكَرة يَسْتَقي عليها الطيّانون .
وقال أبو عبيد قال الأصمعي : الخُطّاف الذي تجري البكرة فيه إذا كان من حديد ، فإن كان من خشب فهو القَعْو .
وأنشد غيره :
إن تمنعي قعوك أمنع محوري
لقعو أخرى حسنٍ مُدوّر
والمِحْور : الحديدة التي تدور عليها البكرة .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : القَعْو خَدّ البكرة ، والقَعْو : أصل الفخذ ، وجمعه القُعَى . قال : والعُقَى : الكلمات المكروهات . ورجل قَعُوُّ الألْيتين إذا لم يكن منبسطهما ، وأقعى الفرسُ إذا تقاعس
على أقتاره ، وامرأة قَعْوى ورجل قَعْوان .
أبو عبيد عن الأصمعي : إذا ضرب الجمل الناقة قيل : قعا عليها قُعُوّاً ، وقاع يقوع مثله ، وهو القُعُوّ والقَوْع . ونحوَ ذلك قال أبو زيد .
وقال الليث يقال قاعها وقعا يقعو عن الناقة وعلى الناقة ، وأنشد :
قاعَ وإن يَترك فَشْول دُوَّخُ
قوع : قال الله جلّ وعزّ : ( كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ ) ( النُّور : 39 ) .
قال الفراء : القِيعة : جمع القاع كما قالوا : جار وجيرة . قال والقاع : ما انبسط من الأرض . وفيه يكون السراب نصف النهار .
وقال أبو الهيثم : القاع : الأرض الحُرَّة الطينِ التي لا يخالطها رمل فيشربَ ماءها ، وهي مستوية ليس فيها تَطامن ولا ارتفاع ، وإذا خالطها الرمل لم تكن قاعاً ؛ لأنها تشرب الماء فلا تمسكه .
وقال الليث : القاع : أرض واسعة سهلة مطمئنَّة ، قد انفرجت عنها الجبال والآكام . يقال : هذه قاع ، وثلاث أقْوُع ، وأقواع كثيرة . ويجمع القِيعة والقيعان . وهو ما استوى من الأرض لا حَصَى فيه ولا حجارة ولا يُنبت الشجر وما حواليه أرفع منه ، وهو مصبّ المياه وتصغّر قُويعة فيمن أَنَّث ، ومن ذَكَّر قال : قويع ، ودلّت هذه الواو أن ألفها مرجعها إلى الواو ، قال والقُوَاعُ الذكر من الأرانب .
روى أبو العبَّاس عن ابن الأعرابي قال : القُوَاعة : الأرنب الأنثي .
وقال الليث : تَقوّع الحِرْباء الشجرة إذا علاها ، كما يتقوّع الفحلُ الناقة .
وقال أبو زيد : القَوَّاع : الذئب الصيّاح ، والقَبَّاعُ : الخنزير الجبان .
وقال الأصمعي : قاعة الدار : ساحتها . وكذلك باحتها وصرْحَتُها .
وقال الأصمعي : يقال : قاعٌ وقيعان ، وهي طين حُرّ يُنبت السِدْر ، ويقال أقواع ، ويقال قِيعةٌ وَقِيعٌ ، وهو ما استوى من الأرض ، وما حواليه أرفع منه ، وإليه مصبّ المياه .
وقال ابن الأعرابي : قِيعة وَقِيعٌ . ويقال : قاعٌ وقِيعة جماعة وأقواع .
وقال ذو الرّمة :
وودَّ عن أقواع الشماليل بعدما
ذَوَى بقلُها أحرارها وذكورها
قلت : وقد رأيت قِيعان الصَّمَّان وأقمت بها شَتْوتين الواحد منها قاع وهي أرض صُلْبة القفاف ، حُرّة طينِ القيعان ، تُمسك الماء وتُنبت العُشْبَ . وربّ قاع منها يكون ميلا في ميل وأقلّ من ذلك وأكثر ، وحوالي القيعان سُلْقان وآكام في رؤوس القفاف ، غليظة ، ينصبّ مياهها في القيعان ، ومن قيعانها ما ينبت الضالَ فترى فيها حَرَجات منها ، ومنها مالا يُنبت ، وهي أرض مَريئة إذا أعشبت ربَّعت العربَ أجمع .
وقع : تقول العرب وقع ربيع بالأرض يقع وقوعاً لأوّل مطر يقع في الخريف .
ويقال : سمعت وَقْع المطر ، وهو شدّة
ضربه الأرض إذا وَبَل .
ويقال : سمعت لحوافر الدواب وَقْعاً ووقوعاً . ووقع القول والحكم إذا وجب .
قال الله جل وعز : ( مُّسْلِمُونَ وَإِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِم أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَآبَّةً مِّنَ الاَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كَانُوا بِئَايَاتِنَا ) ( النمل : 82 ) معناه إذا وجب أخرجنا لهم دابّة من الأرض .
وقال جلّ وعزّ : ( وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ ) ( الأعرَاف : 134 ) معناه : لما أصابهم ونزل بهم .
ويقال للإبل إذا بركت ، والدوابّ إذا رَبَضت : قد وقعت ووقَّعت ، وطائر واقع إذا كان على شجر أو مَوْكِن .
وقال الأخطل :
كأنما كانوا غراباً واقعا
فطار لما أبصر الصواقعا
والنسر الواقع : كوكب ، سمّي واقعاً لأن بحذائه النسر الطائر حده ما بين النجوم الشأميّة واليمانية ، وهو معترِض غير مستطيل ، وهو نيّر ، ومعه كوكبان غامضان وهو بينهما وقّاد ، كأنهما له كالجناحين قد بسطهما وكأنه يكاد يطير ، وهو معهما معترِض مصطّف ، ولذلك جعلوه طائراً ، وأمّا الواقع فهي ثلاثة كواكب كالأثافي ، فكوكبان مختلفان ليسا على هيئة النسر الطائر فهما له كالجناحين ، ولكنهما منضّمان إليه كأنه طائر وقع .
وقال الليث : الوَقْعة في الحرب : صَدْمة بعد صدمة ، والاسم الوقيعة ، يقال وقع بهم وأوقع بهم في الحرب . والمعنى واحد ، وإذا وقع قوم بقوم قيل : واقعوهم ، وأوقعوا بهم إيقاعاً ، ووقائع العرب : أيّام حروبهم ، والوِقَاع : المواقعة في الحرب .
وقال القطامي :
ومن شهد الملاحم والوِقاعا
والوِقَاع أيضاً : مواقعة الرجل امرأته إذا باضعها وخالطها .
ويقال : وقع فلان في فلان ، وقد أظهر الوقيعة فيه إذا عابه . والواقعة : النازلة من صُرُوف الدهر ، والواقعة : اسم من أسماء يوم القيامة .
قال الله جلّ وعزّ : ( ) ( الواقِعَة : 1 ، 2 ) .
وقال أبو إسحاق : يقال لكل آت يتوقّع : قد وقع الأمر ، كقولك قد جاء الأمر ، قال والواقعة ههنا : الساعة والقيامة ، قال : والتوقّع تنظُّر الأمر . يقال : توقّعت مجيئه وتنظّرته .
وقال الليث : التوقيع : رمى قريب لا تباعده ، كأنك تريد أن توقعه على شيء وكذلك توقيع الإزكَانِ تقول : وَقِّعْ . أي ألقِ ظنّك على شيء .
أبو عبيد عن أبي عمرو : المُوَقَّع : البعير الذي به آثار الدَّبَر .
وقال الليث : التوقيع : سَحْج بأطراف عظام الدابّة من الركوب ، وربما تحاصّ عنه الشعر فنبت أبيض ، وأنشد :
ولم يُوَقَّعْ برُكوبٍ حَجَبُه
وقال ابن الأنباري : توقيع الكاتب في الكتاب المكتوب : أن يجمل بين تضاعيف سطوره مقاصِد الحاجة ويحذف الفُضُول .
وهو مأخوذ من توقيع الدَّبَر ظهر البعير ، فكأن الموقع في الكتاب يُؤَثِّر في الأمر الذي كتب الكتاب فيه ما يؤكّده ويوجبه .
وقال أبو عبيد : الوَقْعُ : المكان المرتفع ، وهو دون الجبل .
وقال شمر : كذلك قال ابن الأعرابي . قال : وقال غيرهما الوَقْع : الحَصَى الصغار ، واحدها وَقْعة .
وقال ابن شميل : أرض وقِيعة : لا تكاد تَنْشَفُ الماءَ من القِيعان وغيرها من القفاف والجبال .
قال : وأمكنة وُقُع بيّنة الوَقَاعة .
قال : وسمعت يعقوب بن مَسلمة الأسَديّ يقول : أوقعت الروضة إذا أمسكت الماء . وأنشدني فيه :
مُوقِعة جَثْجَاثُها قد أَنْوَرا
أبو عبيد عن الأحمر قال : الوَقِعُ : الذي يشتكي رِجْله من الحجارة ، والحجارة الوَقَعُ ، وأنشد شمر :
يا ليت لي نعلين من جلد الضبع
وشُرَكاً من استها لاتنقطع
كلَّ الحذاء يحتذي الحافي الوَقِعْ
والوقَع والحَفَا والوَقَى واحد .
وقال الذبياني في الوَقَع بمعنى الحجارة :
بَرَى وَقَعَ الصَّوَّان حَدَّ نُسُورِها
فهنّ لطاف كالصِّعَادِ الذوابل
وقال رؤبة في الوَقَع بمعنى الحفا :
لا وَقَعٌ في نعله ولا عَسَم
ومعنى قوله : كلَّ الحذاء يحتذي الحافي الوقِع ، يقول : إن الحاجة تحمل صاحبها على التعلّق بكل ما قَدَر عليه .
قلت : ونحو منه قولهم : الغريق يتعلّق بالطحلب .
والعَسَمُ : انتشار في رُسْغ اليد . ويقال : وَقِعَت الدابة تَوْقَع إذا أصابها داء ووجع في حافرها من وَطْ ، على غلظ . والغلظ هو الذي بَرى حدّ نسورها .
وقال الليث في قول رؤبة :
يركب قيناه وقيعا ناعلا
الوقيع الحافر المحدّد كأنه شُحذ بالأحجار ، كما يوَقّع السيف إذا شُحِذ . وقال غيره : الوقيع : الحافر الصلب ، والناعل : الذي لا يحفى كأن عليه نعلا .
وقال الليث : يقال : وقّعته الحجارة توقيعاً ، كما يُسَنّ الحديد بالحجارة .
أبو عبيد عن الأصمعي : الوقيعة : النُّقْرة في الجبل يَسْتَنْقِع فيها الماءُ . وجمعها وقائع .
وقال الليث : إذا أصاب الأرضَ مطر متفرّق أصاب وأخطأ فذلك توقيع في نبتها .
أبو عبيد عن الكسائيّ : وَقَعتُ الحديدة أَقَعُها وَقْعاً إذا حَدَدتها .
وقال الأصمعيّ : يقال ذلك إذا فعلته بين حجرين .
وقال أبو وَجْزة :
حرَّى موقّعة ماج البنانُ بها
على خِضَمّ يُسَقَّى الماءَ عجَّاج
أراد بالحَرَّى المِرْماة العطشى .
وقال الليث : التوقيع إقبال الصيقل على السيف يحدّده بِميقعة ، يقال : سيف وقيع ، وربما وُقِّع بالحجارة ، ووقّعَت الحجارةُ الحافَر فقطَعت سنابكه توقيعاً ، واستوقع السيفُ إذا أَنى له الشحذُ ، قال : وتسمى خشبة القَصّار التي يُدَقّ عليها بعد غَسْلٍ مِيقَعة ، والاستيقاع شبه التوقيع .
أبو عبيد عن أبي زيد : مَوْقِعَةُ الطائر : الذي يقع عليه ، وجمعها مواقع .
وقال شمر : يقال : مَوْقِعَة ومَوْقَعة للمكان الذي يعتاد الطير إتيانه ، قال : ومِيقعة البازي مكان يألفه فيقع عليه وأنشد :
كأن متنية من النَّفِيِّ
مواقعُ الطير على الصُّفيّ
شبّه ما انتشر من ماء الاستقاء بالدَّلْوِ على متنيه بمواقع الطير على الصفا إذا ذرقت عليه .
وقال الليث : المَوْقع : موضع لكل واقع ، وتقول : إن هذا الشيء ليقع من قلبي موقِعاً ، يكون ذلك في المسرَّة والمساءة ، قال : والتوقيع في الكتاب : أن يُلحق فيه شيئاً بعد الفراغ منه . والتوقيع بالظنّ والكلام : الرمي يعتمده ليقع عليه وَهْمُه .
أبو عبيد عن الكسائي : كويته وَقَاعِ وهي الدائرة على الجاعرتين ، ولا تكون الإدارة حيث كانت وقال قيس بن زهير :
وكنتُ إذا مُنيتُ بخصم سَوْءٍ
دَلَفت له فأكوِيه وَقَاعِ
وقال شمر : كواه وَقَاعِ إذا كوى أمّ رأسه .
وقال المفضل : بين قرني رأسه ، يقال : وقعته أَقَعه إذا كويته تلك الكَيَّة . والإيقاع ألحان الغناء ، وهو أن يُوقِعَ الألحانَ ويَبْنيها ، وسَمّى الخليل كتاباً من كتبه في ذلك المعنى : كتاب ( الإيقاع ) .
الفراء : طريق موقَّع : مذلَّل ، ورجل موقَّع : منجَّذ .
الأصمعي : التوقيع في السير : شبيه بالتلقيف وهو رفعه يديه إلى فوق . ووقّع القوم توقيعاً إذا عرّسوا .
وقال ذو الرمة :
إذا وَقعوا وَهْنا أنا خوامطيهم
والوقعة : حيّ من بني سعد بن بكر ، وأنشد الأصمعيّ :
من عامر وسَلُول أو من الوَقَعهْ
أبو عبيد عن أبي زيد : وَقَعت بالقوم في القتال وأوقعت .
ابن هانىء عن أبي زيد : يقال لغِلاف القارورة : الوَقْعَةُ والوِقَاع ، والوِقَعَة للجميع .
وقال ابن شميل : الواقع : الرجل الذي ينقُر الرحى ، وهم الوَقَعَة .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الوَقْع : المكان المرتفع وهو الجبل .
أبو العباس عن ابن الأعرابي يقال : قُع قُع إذا أمرته بالسياحة والتعبّد في القيعان والقفار ، ولُع لُع إذا أمرته بتعهّد لَوْعيه وهم الأسودان حول الثديين .

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%82/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- العائق: الصارف عما يراد من خير، ومنه: عوائق الدهر، يقال: عاقة وعوقة واعتاقه. قال تعالى: ﴿قد يعلم الله المعوقين﴾ [الأحزاب/18]، أي: المثبطين الصارفين عن طريق الخير، ورجل عوق وعوقة: يعوق الناس عن الخير، ويعوق: اسم صنم.

##### Türkçe

- **العائق**: hayırdan murad edilenden alıkoyan/çeviren; ondan: **عوائق الدهر** (zamanın engelleri). Denilir: **عاقة** ve **عوقة** ve **اعتاقه**. Yüce Allah dedi: ﴿قد يعلم الله المعوقين﴾ [الأحزاب/18], yani: hayır yolundan alıkoyan/çeviren gevşetip caydıranlar. Ve **رجل عوق** ve **عوقة**: insanları hayırdan alıkoyar; ve **يعوق**: bir putun adıdır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع و ق
أخرتني عائقة من عوائق الدهر‏.‏
قال أبو ذؤيب‏:‏ ألا هل إلى أمّ الخويلد مرسل بلى خالد إن لم تعقه العوائق وعاقه واعتاقه وعوّقه ‏"‏ قد يعلم الله المعوقين منكم ‏"‏‏.‏
وتقول‏:‏ فلان صبحه التعويق فهجره التوفيق‏.‏
ورجل عوقة‏:‏ ذو تعويق وترييث عن الخير‏.‏
وتقول‏:‏ يا من عن الخير يعوق إن أحقّ أسمائك يعوق‏.‏

##### Türkçe

ع و ق
Beni, zamanın engellerinden bir engel geciktirdi.

Ebû Züeyb dedi ki:
Dedi ki:
Dikkat edin, Ümmü’l-Huveylid’e bir gönderici var mı?
Evet, Hâlid; eğer onu engeller engellemezse.

Ve onu engelledi, ve onu engelletti, ve onu engelledi: “Allah, sizden engelleyenleri elbette bilir.”

Ve dersin ki: Falanı sabahleyin **التعويق** karşıladı da **التوفيق** onu terk etti.

Ve bir adam **عوقة**: hayırdan **تعويق** ve ağırdan alma sahibi.

Ve dersin ki: Ey hayırdan **يعوق** eden; şüphesiz isimlerinin en hak edeni **يعوق**tur.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

رجل عَوْق: لا خير عنده، والجمع أَعْواق. ورجل عُوَق: جبان، هذَليَّة
وعاقَهُ عن الشيء يَعُوقه عَوْقاً: صرفه وحبسه، ومنه التَّعْويقُ والاعْتِياق، وذلك إِذا أَراد أَمراً فصرفه عنه صارفٌ، وأَصل عاقَ عَوَق ثم نُقل من فَعَل إِلى فَعُلٍ، ثم قلبت الواو في فَعُلْتُ أَلِفاً فصارَ عاقْتُ، فالتقى ساكنان: العين المعتلة المقلوبة أَلِفاً ولام الفعل، فحذفت العين لالتقائهما، فصار التقدير عَقْتُ، ثم نقلت الضمة إِلى الفاء لأَن أَصله قبل القلب فَعُلت فصار عُقْت، فهذه مراجعة أَصل إِلاَّ أَن ذلك الأَصل الأَقرب لا الأَبعد، أَلا ترى أَن أَول أَحوال هذه العين في صِيَغِه إِنما هو فتحة العين التي أُبدلت منها الضمة؟ وهذا كله تعليل ابن جني. وتقول: عاقَني عن الوجه الذي أَردتُ عائِقٌ وعاقَتْني العَوائِقُ، الواحدة عائقةٌ، قال: ويجوز عاقَني وعَقانِي بمعنى واحد. والتَّعْويقُ: تَرْبيث الناس عن الخير. وعَوَّقَه وتَعَوَّقه؛ الأَخيرة عن ابن جني، واعْتاقَه، كله: صرفه وحبسه.
ورجل عُوَقَة وعُوَق وعَوِق
(* قوله «وعوق» هكذا بالأصل مضبوطاً ككتف،
وفي شرح القاموس: عوق كعنب عن ابن الأعرابي، وضبطه بعض ككتف). أَي ذو تَعْوِيقٍ؛ الأَخيرة عن ابن الأَعرابي، قال أَي ذو تَعْويقٍ للناس عن الخير وتربيث لأَصحابه لأَن علل الأُمور تحبسه عن حاجته؛ أَنشد ابن بري للأَخطل:مُوطَّأُ البيتِ مَحْمودٌ شَمائلُه،
عند الحَمَالةِ، لا كَزُّ ولا عُوَقُ
كذلك عَيّق، وقيل: عيِّق إتباع لضَيّق. يقال: عَوِقٌ لَوِقٌ وضَيّق لَيّق عَيّق. ورجل عُوَّق: تَعْتاقُه الأُمور عن حاجته؛ قال الهذلي: فِدىً لِبَني لِحْيان أُمي فإِنهم
أَطاعوا رئيساً منهمُ غير عُوَّقِ
والعَوْق: الرجل الذي لا خير عنده؛ قال رؤبة:
فَداك منهم كلُّ عَوْقٍ أَصْلَدِ
والعَوْق: الأَمر الشاغل. وعَوائِقُ الدهر: الشواغل من أَحداثه. والتَّعَوُّق: التَّثَبُّط. والتَّعْوِيقُ: التَّثْبيط. وفي التنزيل: قد يعلم الله المُعَوِّقين منكم؛ المُعَوِّقون: قوم من المنافقين كانوا يُثَبِّطون أَنصار النبي، صلى الله عليه وسلم، وذلك أَنهم قالوا لهم: ما محمدٌ وأَصحابه إِلاَّ أُكْلَةُ رأْسٍ، ولو كانوا لَحْماً لالتقمهم أَبو سفيان وحِزْبُه، فخلُّوهم وتعالوا إِلينا فهذا تَعْويقُهم إِياهم عن نُصْرة النبي، صلى الله عليه وسلم، وهو تَفْعِيل من عَاقَ يَعُوق؛ وأَما قول الشاعر: فلو أَنِّي رَمَيْتُكَ من قريبٍ،
لَعاقَك، عن دُعاء الذِّئبِ، عَاقِ
إِنما أَراد عائق فقلب، وقيل: هو على توهُّم عَقَوْته، وهو مذكور في موضعه.
والعَيُّوقُ: كوكب أَحمر مضيء بِحِيالِ الثُّرَيّا في ناحية الشَّمال ويطلع قبل الجوزاء، سمي بذلك لأَنه يَعُوق الدَّبَران عن لقاء الثُّرَيّا، قال أَبو ذؤَيب:
فَوَرَدْنَ، والعَيوقُ مَقْعَدَ رابئِ الضْـ
ـضُرَباءِ، خَلْفَ النجمِ، لا يَتَتَلَّعُ
قال سيبويه: لزمته اللام لأَنه عندهم الشيء بعينه، وكأَنه جعل من أُمَّةٍ كل واحد منها عَيُّوقٌ، قال: فإِن قلت هل هذا البناء لكل ما عَاقَ شيئاً؟ قيل: هذا بناءٌ خُصَّ به هذا النجمُ كالدَّبَران والسِّمَاكِ. وقال ابن الأَعرابي: هذا عَيُّوق طالعاً، فحذف الأَلف واللام وهو ينويهما فلذلك يبقى على تعريفه الذي كان عليه، وكذلك كل ما فيه الأَلف واللام من أَسماء النجوم والدَّراري، فلك أَن تحذفهما منه وأَنت تنويهما، فيبقى فيه تعريفه الذي كان مع الأَلف واللام، وقيل: الدَّبَرانُ نجم يلي الثرَيّا إِذا طلع علم أَن الثُّرَيّا قد طلعت. قال الأَزهري: عَيُّوق فَيْعُول يحتمل أَن يكون بناؤه من عَوْق ومن عَيْق لأَنَّ الواو والياء في ذلك سواء؛ وأَنشد:
وعاندَت الثُّرَيّا، بعد هَدْءٍ،
مُعاندةً لها العَيُّوقُ جَارَا
قال الجوهري: العَيُّوق نجم أَحمر مضيء في طرف المَجَرَّة الأَيمن يتلو الثُّرَيّا لا يتقدمه، وأَصله فَيْعُول، فلما التقى الياء والواو والأُولى ساكنة صارتا ياءً مشددة.
وتقول: ما عَاقتِ المرأَةُ عند زوجها ولا لاقَتْ أَي ما حَظِيَتْ عنده. قال الأَزهري: يقال ما لاقَتْ ولا عاقَتْ أَي لم تَلْصَق بقلبه، ومنه يقال: لاقَتِ الدَّواةُ أَي لَصِقَتْ، وأَنا أَلَقْتُها، كأَن عَاقَتْ إِتباع للاقَتْ؛ قال ابن سيده: وإِنما حملناه على الواو وإِن لم نعرف أَصله لأَن انقلاب الأَلف عن الواو عيناً أَكثر من انقلابها عن الياء، وروى شمر عن الأُموي: ما في سقائه عَيْقةٌ من الرُّبِّ؛ قال الأَزهري: كأَنه ذهب به إِلى قوله ما لاقَتْ ولا عاقَتْ، قال: وغيره يقول ما في نِحْيه عَيقةٌ ولا عَمَقَة.
والعُوَاق والعَوِيقُ: صوت قُنْبِ الفرس، وقيل: هو الصوت من كل شيء، قال: هو العَوِيقُ والوَعيقُ؛ وأَنشد:
إِذا ما الرَّكْبُ حلَّ بدارِ قومٍ،
سمعتَ لها، إِذا هَدَرَتْ، عُوَاقَا
قال الأَزهري: قال اللحياني سمعت عَاقْ عَاقْ وعاقِ عاقِ وغَاقْ غَاقْ وغاقِ غاقِ لصوت الغراب، قال: وهو نُعَاقُه ونُغاقُه بمعنى واحد. وعُوق: اسم. قال الأَزهري: العُوقُ أَبو عُوج بنِ عُوق. وعُوق: موضع بالحجاز؛ قال الشاعر:
فَعُوقٌ فَرُمَاحٌ فالـ
ـلِوَى من أَهله قَفْرُ
قال ابن سيده: وعُوق موضع لم يُعَيَّن. والعَوَقَةُ: حي من اليمن؛ وأَنشد:
إِنِّي امْرُؤٌ حَنْظَلِيٌّ في أَرُومَتِها،
لا من عَتِيكٍ، ولا أَخواليَ العَوَقَهْ
ويَعُوقُ: اسم ضم كان لِكنانَةَ عن الزجاج، وقيل: كان لقوم نوح، عليه السلام، وقيل: كان يُعْبد على زمن نوح، عليه السلام؛ قال الأَزهري: يقال إِنه كان رجلاً من صالحي زمانه قبل نوح، فلما مات جَزِعَ عليه قومُه فأَتاهم الشيطان في صورة إِنسان فقال: أُمَثِّله لكم في مِحْرابكم حتى تروه كلما صليتم، ففعلوا ذلك فتَمادَى ذلك بهم إِلى أَن اتخذوا على مثاله صنماً فعبدوه من دون الله تعالى، وقد ذكره الله في كتابه العزيز، وكذلك يُغُوث؛ بالغين المعجمة والثاء المثلثة، اسم صنم أَيضاً كان لقوم نوح، والياء فيهما زائدة، والله أَعلم.

##### Türkçe

**رجل عَوْق**: yanında hayır yoktur; çoğulu **أَعْواق**. Ve **رجل عُوَق**: korkak,
Hüzeyl lehçesi.
Ve onu bir şeyden alıkoydu: **وعاقَهُ عن الشيء يَعُوقه عَوْقاً**: onu çevirdi ve hapsetti; bundan **التَّعْويقُ**
ve **الاعْتِياق** (gelir); bu, bir işi istediği zaman bir çevirenin onu ondan çevirmesi hâlidir. Ve **عاقَ**’ın aslı **عَوَق** idi; sonra **فَعَل**’den **فَعُل**’e nakledildi; sonra **فَعُلْتُ**’teki vav elif’e çevrildi de **عاقْتُ** oldu; böylece iki sâkin karşılaştı: elif’e çevrilmiş illetli ayn ve fiilin lâm’ı; ikisinin karşılaşması sebebiyle ayn hazfedildi; takdir **عَقْتُ** oldu; sonra damme, aslı kalbden önce **فَعُلت** olduğu için fâ’ya nakledildi de **عُقْت** oldu. İşte bu, aslın gözden geçirilmesidir; ancak o asıl, daha uzak değil daha yakın olandır. Görmüyor musun ki bu ayn’ın onun sigalarında ilk hâli ancak, ondan dammenin ibdâl edildiği ayn’ın fethasıdır? Bunun hepsi İbn Cinnî’nin ta‘lîlidir. Ve dersin ki: **عاقَني عن الوجه الذي أَردتُ عائِقٌ** “istediğim yönden beni bir alıkoyucu alıkoydu” ve **عاقَتْني العَوائِقُ** “alıkoyucular beni alıkoydu”; bir tanesi **عائقةٌ**. Dedi ki: **عاقَني** ve **عَقانِي** bir mânâda câizdir. Ve **التَّعْويقُ**: insanları hayırdan alıkoymadır. Ve onu alıkoydu: **عَوَّقَه** ve **تَعَوَّقه**; sonuncusu İbn Cinnî’dendir; ve **اعْتاقَه**; hepsi: onu çevirdi ve hapsetti.

Ve **رجل عُوَقَة** ve **عُوَق** ve **عَوِق**
(* “**وعوق**” sözü: asılda böyle ضبط edilmiştir, **ككتف** gibi; ve Şerhu’l-Kāmûs’ta: İbnü’l-A‘râbî’den **عوق كعنب**; bazıları da **ككتف** gibi ضبط etti). Yani **تَعْوِيقٍ** sahibi; sonuncusu İbnü’l-A‘râbî’dendir; dedi ki: yani insanları hayırdan alıkoyma ve arkadaşlarını oyalama sahibi; çünkü işlerin illetleri onu ihtiyacından alıkoyar. İbn Berrî, el-Ahtal’dan inşâd etti:
مُوطَّأُ البيتِ مَحْمودٌ شَمائلُه،
عند الحَمَالةِ، لا كَزُّ ولا عُوَقُ
Böylece **عَيّق**; ve denildi ki: **عيِّق**; **ضَيّق**’e tâbi kılmadır. Denilir: **عَوِقٌ لَوِقٌ** ve **ضَيّق لَيّق عَيّق**. Ve **رجل عُوَّق**: işler onu ihtiyacından alıkoyar; Hüzeylî dedi ki:
فِدىً لِبَني لِحْيان أُمي فإِنهم
أَطاعوا رئيساً منهمُ غير عُوَّقِ
Ve **العَوْق**: yanında hayır olmayan adam; Ru’be dedi ki:
فَداك منهم كلُّ عَوْقٍ أَصْلَدِ
Ve **العَوْق**: meşgul eden iş. Ve **عَوائِقُ الدهر**: onun olaylarından meşguliyetler.
Ve **التَّعَوُّق**: ağırdan alma. Ve **التَّعْوِيقُ**: gevşetme. Ve tenzîlde: **قد يعلم الله المُعَوِّقين منكم**; **المُعَوِّقون**: münafıklardan bir kavim; Peygamber’in, صلى الله عليه وسلم, ensarını gevşetirlerdi; bu, onların kendilerine: “Muhammed ve ashabı ancak bir baş lokmasıdır; et olsalardı Ebû Süfyân ve hizbi onları yutardı; onları bırakın ve bize gelin” demeleri sebebiyledir; işte bu, onların onları Peygamber’e, صلى الله عليه وسلم, yardım etmekten alıkoymalarıdır; ve o, **عَاقَ يَعُوق**’tan **تَفْعِيل**’dir. Şairin sözüne gelince:
فلو أَنِّي رَمَيْتُكَ من قريبٍ،
لَعاقَك، عن دُعاء الذِّئبِ، عَاقِ
Ancak **عائق**’i kastetti de kalb etti; ve denildi ki: **عَقَوْته** vehmi üzerinedir; o, yerinde zikredilmiştir.

Ve **العَيُّوقُ**: kuzey tarafında **الثُّرَيّا**’nın hizasında, parlak kırmızı bir yıldızdır; **الجوزاء**’dan önce doğar; ona bu ad verildi; çünkü o, **الدَّبَران**’ı **الثُّرَيّا** ile buluşmaktan alıkoyar. Ebû Züeyb dedi ki:
فَوَرَدْنَ، والعَيوقُ مَقْعَدَ رابئِ الضْـ
ـضُرَباءِ، خَلْفَ النجمِ، لا يَتَتَلَّعُ
Sîbeveyh dedi ki: lâm ona lâzım oldu; çünkü onların yanında o, bizzat şeyin kendisidir; sanki bir ümmetten kılındı; onun her biri **عَيُّوقٌ**’tur. Dedi ki: “Eğer ‘Bu bina, bir şeyi alıkoyan her şey için midir?’ dersen; denilir ki: Bu, **الدَّبَران** ve **السِّمَاكِ** gibi, bu yıldıza tahsis edilmiş bir binadır.” İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “Bu, **عَيُّوق** طلوع hâlinde”; böylece elif ve lâm’ı hazf etti, hâlbuki onları niyet ediyordu; bu yüzden üzerinde bulunduğu tarif üzere kalır. Ve yıldızların ve parlakların isimlerinden içinde elif ve lâm bulunan her şey böyledir: onları niyet ederken ikisini ondan hazfetmen sana vardır; böylece elif ve lâm ile beraber olan tarif onda kalır. Ve denildi ki: **الدَّبَرانُ** **الثرَيّا**’yı izleyen bir yıldızdır; o doğduğu zaman **الثُّرَيّا**’nın doğmuş olduğu bilinir. Ezherî dedi ki: **عَيُّوق** **فَيْعُول**’dür; binasının **عَوْق**’tan da **عَيْق**’tan da olması muhtemeldir; çünkü vav ve yâ bunda birdir. Ve inşâd etti:
وعاندَت الثُّرَيّا، بعد هَدْءٍ،
مُعاندةً لها العَيُّوقُ جَارَا
Cevherî dedi ki: **العَيُّوق** sağ **المَجَرَّة** ucunda, **الثُّرَيّا**’yı takip eden, onu geçmeyen parlak kırmızı bir yıldızdır; aslı **فَيْعُول**’dür; yâ ile vav karşılaşınca ve birincisi sâkin olunca ikisi şeddeli yâ oldu.

Ve dersin: **ما عَاقتِ المرأَةُ عند زوجها ولا لاقَتْ**; yani onun yanında nasiplenmedi. Ezherî dedi ki: **ما لاقَتْ ولا عاقَتْ** denilir; yani onun kalbine yapışmadı. Bundan: **لاقَتِ الدَّواةُ** denilir; yani yapıştı; ve ben onu yapıştırdım: **وأَنا أَلَقْتُها**. Sanki **عَاقَتْ**, **لاقَتْ**’e tâbi kılmadır. İbn Sîde dedi ki: Aslını bilmesek de onu vav üzerine حمل ettik; çünkü elif’in vavdan ayn olarak inkılâbı, yâdan inkılâbından daha çoktur. Şemr, Ümeyyî’den rivayet etti: **ما في سقائه عَيْقةٌ من الرُّبِّ**; Ezherî dedi ki: sanki onu **ما لاقَتْ ولا عاقَتْ** sözüne götürdü; dedi ki: başkası “**ما في نِحْيه عَيقةٌ ولا عَمَقَة**” der.

Ve **العُوَاق** ve **العَوِيقُ**: atın **قُنْب**’inin sesi; ve denildi ki: her şeyden olan sestir. Dedi ki: o, **العَوِيقُ** ve **الوَعيقُ**’tur. Ve inşâd etti:
إِذا ما الرَّكْبُ حلَّ بدارِ قومٍ،
سمعتَ لها، إِذا هَدَرَتْ، عُوَاقَا
Ezherî dedi ki: Lihyânî dedi: karganın sesi için **عَاقْ عَاقْ** ve **عاقِ عاقِ** ve **غَاقْ غَاقْ** ve **غاقِ غاقِ** işittim. Dedi ki: o, **نُعَاقُه** ve **نُغاقُه** bir mânâdadır.

**عُوق**: isim. Ezherî dedi ki: **العُوقُ** **أَبو عُوج بنِ عُوق**’tur. Ve **عُوق**: Hicaz’da bir yerdir; şair dedi ki:
فَعُوقٌ فَرُمَاحٌ فالـ
ـلِوَى من أَهله قَفْرُ
İbn Sîde dedi ki: **عُوق** tayin edilmemiş bir yerdir. Ve **العَوَقَةُ**: Yemen’den bir kabiledir; ve inşâd etti:
إِنِّي امْرُؤٌ حَنْظَلِيٌّ في أَرُومَتِها،
لا من عَتِيكٍ، ولا أَخواليَ العَوَقَهْ
Ve **يَعُوقُ**: Zecâc’dan, Kinâne’nin bir putunun adıdır; ve denildi ki: Nûh kavminin idi, عليه السلام; ve denildi ki: Nûh zamanında, عليه السلام, tapınılırdı. Ezherî dedi ki: denilir ki o, Nûh’tan önce kendi zamanının salihlerinden bir adam idi; ölünce kavmi ona üzüldü; şeytan onlara insan suretinde geldi ve dedi ki: “Onu mihrabınızda size temsil edeyim ki her namaz kıldığınızda onu göresiniz”; bunu yaptılar; bu, onlarla, onun misali üzere bir put edinip Allah Teâlâ’dan başka ona ibadet edinceye kadar sürdü. Allah onu aziz kitabında zikretmiştir; aynı şekilde **يُغُوث**; **بالغين المعجمة والثاء المثلثة**; Nûh kavminin bir putunun adı da böyledir; ikisindeki yâ ziyadedir; Allah daha iyi bilir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

العوق: الحبس والصرف. يقال: عاقه عن كذا يعوقه: إذا حبسه وصرفه وأصل عاق عوق، ثم نقل من فعل الى فعل، ثم قلبت الواو في فعلت ألفا، فصارت عاقت، فالتقى الساكنان: العين المعتلة المقلوبة ألفا، ولام الفعل، فحذفت العين؛ لالتقائهما، فصار التقدير عقت، ثم نقلت الضمة الى الفاء؛ لأن أصله قبل القلب فعلت فصار عقت، فهذه مراجعة أصل إلا أن ذلك الأصل الأقرب لا الأبعد، ألا ترى أن أول أحوال هذه العين في صيغة المثال إنما هو فتحة العين التي أبدلت منها الضمة، وهذا كله تعليل ابن جني. والعوق أيضا: التثبيط كالتعويق والاعتياق يقال: عاقه عن الوجه الذي أراده عائق وعقاه وعوقه واعتاقه كله بمعنى، وفي التنزيل: )قد يعلم الله المعوقين منكم( وهم قوم من المنافقين كانوا يثبطون أنصار النبي صلى الله عليه وسلم عن نصرته صلى الله عليه وسلم - وقال رؤبة:
  فسكن الله القلوب الخفقا
  واعتاق عنه الجاهلين العوقا
  من العدا والأقربين العققا والعوق: الرجل الذي لا خير عنده. قال رؤبة:
  فداك منهم كل عوق أصلد ويضم نقله الصاغاني ج: أعواق. والعوق أيضا: من يعوق الناس عن الخير، كالعوقة بالهاء. ولا يكون ذلك آخر عوق أي: آخر دهر. ويقال: عاقني عن الأمر الذي أردت عائق وعقاني عائق. وعوق، بالفتح، والضم، وككتف بمعنى واحد، أي: صارف ومثبط وشاغل. ويعوق: صنم كان لكنانة عن الزجاج، وقيل: كان لقوم نوح عليه السلام، كما في الصحاح أو كان رجلا من صالحي أهل زمانه، فلما مات جزعوا عليه، فأتاهم الشيطان في صورة إنسان، فقال: أمثله لكم في محرابكم، حتى تروه كلما صليتم، ففعلوا ذلك به، وبسبعة من بعده من صالحيهم، ثم تمادى بهم الأمر الى أن اتخذوا تلك الأمثلة أصناما يعبدونها من دون الله، تعالى الله علوا كبيرا. ومنه قوله تعالى: )ولا يغوث ويعوق ونسرا( قال الليث: كذا بلغنا، ونقله الأزهري أيضا، وليس في نص الليث: وبسبعة من بعده. وعوائق الدهر: الشواغل من أحداثه يكون جمع عائقة، أو عوق على غير القياس. قال أبو ذؤيب الهذلي:
  ألا هل أتى أم الحويرث مرسل                      نعم خالد إن لم تعقه العـوائق وقال أمية بن أبي الصلت:

  تعرف هذي القلوب حقا إذا                      همت بخير عاقت عوائقها وقال أبو عمرو: هو لمولى لخزاعة يقال له: ابن الوارش. وقيل: لسابق البربري. وقولهم: ضيق ليق عيق: إتباع وقيل: عيق بمعنى ذي تعويق، وليس بإتباع، كما يأتي للمصنف قريبا. ورجل عوق، كصرد، وعنب، وهمزة، واقتصر الجوهري على الأولى والأخيرة. والثانية عن ابن الأعرابي، وضبطه بعض ككتف وعيق، ككيس وعيق بالفتح أي: بفتح الياء المشددة: ذو تعويق للناس عن الخير وترييث لأصحابه، لأن علل الأمور تحبسه عن حاجته، وأنشد ابن بري للأخطل:
  موطأ البيت محمود شمائلـه                      عند الحمالة لا كز ولا عوق وقال ابن دريد: رجل عوق كقبر: إذا كان يثبط الناس عن أمورهم شدد الواو الأرزني، وأبو سهل الهروي في الجمهرة. أو رجل عوق: جبان بلغة هذيل خاصة، نقله ابن دريد أيضا. وقيل: رجل عوق: تعتاقه الأمور عن حاجته. قال الهذلي:
  فدى لبني لحيان أمي فإنـهـم                      أطاعوا رئيسا منهم غير عوق والعوق أيضا: جمع عائق. قال رؤبة:
  واعتاق عنه الجاهلين العوقا قال: وأما العوق كصرد فإنه بمعنى العائق مثل: غدر بمعنى غادر. والعوق أيضا: الجبان، هكذا ضبطه غير ابن دريد. قال ابن عباد: العوق: من لا يزال يعوقه أمر، ونص المحيط: تعوقه أمور عن حاجته، ومن إذا هم بالشيء فعله، قال: وكأنه من الأضداد وأغفله المصنف. ويشدد فيهما في الأخير عن ابن عباد، وفي الجبان فقد تقدم أنها لغة هذلية، فإعادته تكرار. والعوق، بالفتح: منعرج الوادي. وبلا لام: ع، بالحجاز. وقال ابن سيده: موضع لم يعين. وقال غيره: قيل: هو أرض من ديار غطفان بين خيبر ونجد. قال طرفة بن العبد:
  عفا من آل حبى السه                      ب فالأملاح فالغمر
  فعوق فرماح فـال                      لوى من أهله قفـر أو بالضم، أو غلط من ضمه. وقيل: بالضم: موضع من أرض الشام. أو هو كصرد فقط هكذا جاء في شعر رؤبة. وعوقة كهمزة هكذا في النسخ، والصواب عوقة، بالفتح، كما هو في العباب: ة باليمامة يسكنها بنو عدي بن حنيفة. والعوقة بالتحريك: بطن من عبد القيس. قلت: وهم بنو عوق بن لديد بن عمرو بن وديعة لكيز بن أفصى بن عبد القيس، ووقع في بعض كتب الحديث أنهم حي من الأزد، والأولى الصواب. وقال المغيرة بن حبناء:
  إني امرؤ حنظلي في أرومتهـا                      لا من عتيك ولا أخوالي العوقه

  منهم: أبو نضرة المنذر بن مالك بن قطنة العبدي، من أهل البصرة، روى عن ابن عمرو أبي سعيد رضي الله عنهما، وكان من فصحاء الناس، فلج في آخر عمره، روى عنه قتادة وسلمان التيمي، ومات سنة ثمان أو تسع ومائة، وأوصى أن يصلي عليه الحسن، فصلى عليه، ومحمد بن سنان شيخ البخاري العوقيان. وقال الغساني: إن الأخير نزل العوقة، فنسب إليهم. وقال ابن قرقول: ومنهم من يسكن الواو، وهما صحيحان. وفاته: محمد بن محمد بن حكيم العوقي البصري، عن ابن خليفة، ذكره الماليني. والعوق، محركة: الجوع. يقال: عوق وعولق. وقال ابن الأعرابي: رجل عوق لوق، كخجل فيهما، مثل ضيق عيق. وقال اللحياني: يقال: سمعت: عاق عاق وغاق غاق: حكاية صوت الغراب، قال: وهو نعاقه ونغاقه، بمعنى واحد. وعوق كنوح: اسم، وهو والد عوج الطويل المشهور، قاله الأزهري. ومن قال: عوج بن عنق فقد أخطأ، هذا الذي خطأه هو المشهور على الألسنة. قال شيخنا: وزعم قوم من حفاظ التواريخ أن عنق هي أم عوج، وعوق أبوه، فلا خطأ ولا غلط. وفي شعر عرقلة الدمشقي المذكور في بدائع البدائه المتوفى سنة 567:
  أعور الدجال يمشـي                      خلف عوج بن عناق وهو ثقة عارف. والعواق كغراب: صوت يخرج من بطن الدابة إذا مشى كالوعاق، وقيل: هو الصوت من كل شيء، قال:
  إذا ما الركب حل بدار قـوم                      سمعت لها إذا هدرت عواقا وما عاقت المرأة ولا لاقت عند زوجها أي: لم تلصق بقلبه كما في الصحاح. زاد ابن القطاع. وما حبسته عن فراقها، أو نكاح غيرها وقال غيره: أي ما حظيت عنده. وقيل: عاقت: إتباع للاقت؛ لأنه يقال: لاقت الدواة: إذا لصقت. قال ابن سيده: وإنما حملناه على الواو وإن لم نعرف أصله؛ لأن انقلاب الألف عن الواو عينا أكثر من انقلابها عن الياء. والعيوق كتنور: نجم أحمر مضيء في طرف المجرة الأيمن، يتلو الثريا، لا يتقدمها ويطلع قبل الجوزاء، سمي بذلك لأنه يعوق الدبران عن لقاء الثريا. قال أبو ذؤيب الهذلي يصف الحمر:
  فوردن والعيوق مقعد رابئ الض                      ضرباء خلف النجم لا يتتـلـع وأنشد الليث:
  تراعي الثريا وعيوقـهـا                      ونجم الذراعين والمرزما قال سيبويه: لزمته اللام لأنه عندهم الشيء بعينه، وكأنه جعل من أمة كل واحد منها عيوق. قال: فإن قلت: هل هذا البناء لكل ما عاق شيئا? قيل: هذا بناء خص به هذا النجم كالدبران والسماك. وقال ابن الأعرابي: هذا عيوق طالعا، فحذف الألف واللام وهو ينويهما، فلذلك يبقى على تعريفه الذي كان عليه. وقال الأزهري: عيوق فيعول، يحتمل أن يكون بناؤه من عوق ومن عيق؛ لأن الواو والياء في ذلك سواء، وأنشد:
  وعاندت الثريا بعد هدء                      معاندة لها العيوق جارا قال الجوهري: أصله فيعول، فلما التقى الياء والواو، والأولى ساكنة صارتا ياء مشددة. وقال ابن عباد: يقال: أعوق بي الدابة أو الزاد أي: قطع. قال: والمعوق؛ كمحسن: المخفق. والمعوق أيضا: الجائع. وفي الصحاح: تعوق: تثبط. ومما يستدرك عليه: تعوقه إذا حبسه وصرفه، عن ابن جني. وروى شمر عن الأموي: ما في سقائه عيقة من الرب. قال الأزهري: كأنه ذهب به الى قوله: ما لاقت ولا عاقت. وقال غيره: ما في نحيه عيقة ولا عمقة، هكذا ذكره صاحب اللسان، وهو غريب، فإنه قد تقدم ذلك بعينه في ع ب ق ونقلنا هناك عن ابن سيده أن باء عبقة منقلبة عن ميم عمقة، فتأمل ذلك. والوعيق والعويق: صوت قنب الفرس.

##### Türkçe

**العوق**: hapsetme ve çevirme (alıkoyma). Denir ki: **عاقه عن كذا يعوقه**: onu hapsettiği ve çevirdiği (alıkoyduğu) zaman. **عاق**’ın aslı **عوق**’tur; sonra fiilden fiile nakledildi; sonra **فعلت**’teki **الواو** **ألف**’a çevrildi, böylece **عاقت** oldu; böylece iki sâkin karşılaştı: **العين** (illetli olup **ألف**’a çevrilmiş) ve fiilin **لام**’ı; karşılaşmalarından dolayı **العين** hazfedildi; böylece takdir **عقت** oldu; sonra damme **الفاء**’ya nakledildi; çünkü aslîsi kalbden önce **فعلت** idi, böylece **عقت** oldu. Bu, asla bir müracaattır; ancak o daha uzak değil, daha yakın olan asıldır. Görmez misin ki bu **العين**’ın **صيغة المثال**’deki ilk hâli ancak **العين**’ın fethasıdır; ondan damme ibdâl edilmiştir. Bunun hepsi İbn Cinnî’nin ta‘lîlidir.

Ve **العوق** ayrıca: **التثبيط** (caydırma), **التعويق** ve **الاعتياق** gibi. Denir ki: **عاقه عن الوجه الذي أراده**: onu istediği yönden alıkoydu; **عائق** ve **عقاه** ve **عوقه** ve **اعتاقه**: hepsi bir mânâdadır. Ve tenzîlde: )**قد يعلم الله المعوقين منكم**(; onlar münafıklardan bir kavimdir; Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) ensârını, ona (sallallahu aleyhi ve sellem) yardım etmekten caydırıyorlardı.

- Rü’be dedi ki:
  فسكن الله القلوب الخفقا
  واعتاق عنه الجاهلين العوقا
  من العدا والأقربين العققا

Ve **العوق**: yanında hayır bulunmayan adamdır. Rü’be dedi ki:
  فداك منهم كل عوق أصلد

Ve Sâğânî onun naklini cem‘ ile getirir: **أعواق**.

Ve **العوق** ayrıca: insanları hayırdan alıkoyan kimse; **العوقة** (ه ile) gibi. Ve “bu, **آخر عوق** olmaz” yani: zamanın sonu. Denir ki: **عاقني عن الأمر الذي أردت عائق** ve **عقاني عائق**.

Ve **عوق** (fetha ile) ve (damme ile) ve **ككتف** bir mânâdadır; yani: çeviren (alıkoyan), caydıran ve meşgul eden.

Ve **يعوق**: bir puttur; Züccâc’dan: Kinâne’ye aitti. Ve denildi ki: Nûh (aleyhisselâm) kavmine aitti; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Yahut zamanının sâlih ehli arasından bir adam idi; ölünce ona üzüldüler; şeytan onlara insan sûretinde geldi, dedi ki: “Onu mihrabınızda size temsîl edeyim; her namaz kıldığınızda onu görün.” Böylece bunu onunla yaptılar; ondan sonra sâlihlerinden yedi kişiyle de. Sonra iş onlarla uzayıp gitti; nihayet o temsilleri Allah’tan başka taptıkları putlar edindiler; Allah yüce bir ululukla yücedir.

Bundan O’nun sözü: )**ولا يغوث ويعوق ونسرا**(. Leys dedi ki: bize böyle ulaştı; Ezherî de onu nakletti. Leys’in nassında “**وبسبعة من بعده**” yoktur.

Ve **عوائق الدهر**: onun hâdiselerinden meşgul edenlerdir; **عائقة**’nın cem‘i olur; yahut kıyasa aykırı olarak **عوق**. Ebû Züeyb el-Hüzelî dedi ki:
  ألا هل أتى أم الحويرث مرسل                      نعم خالد إن لم تعقه العـوائق

Ve Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi ki:
  تعرف هذي القلوب حقا إذا                      همت بخير عاقت عوائقها

Ebû Amr dedi ki: o, Huzâa’nın bir mevlâsınındır; ona **ابن الوارش** denir. Ve denildi ki: Sâbık el-Berberî’nindir.

Ve onların sözü: **ضيق ليق عيق**: ittibâ‘dır. Ve denildi ki: **عيق** “**ذي تعويق**” mânâsındadır; ittibâ‘ değildir; musannif için yakında geleceği üzere.

Ve adam **عوق**; **كصرد** ve **عنب** ve **همزة** (vezinlerinde). Cevherî birinci ve sonuncu ile yetindi. İkincisi İbnü’l-A‘râbî’dendir. Bazısı onu **ككتف** ve **عيق**; **ككيس** ve **عيق** (fetha ile) yani şeddeli **الياء**’nın fethasıyla ضبط etti: insanları hayırdan alıkoyan ve arkadaşlarını geciktiren; çünkü işlerin illetleri onu ihtiyacından alıkoyar. İbn Berrî, Ahtal için şunu inşâd etti:
  موطأ البيت محمود شمائلـه                      عند الحمالة لا كز ولا عوق

İbn Düreyd dedi ki: adam **عوق**; **كقبر**: insanları işlerinden caydırırsa. **الواو**’yu şeddeli kıldı: Erzünî ve **الجمهرة**’de Ebû Sehl el-Herevî.

Yahut adam **عوق**: korkak; özellikle Hüzeyl lügatinde; bunu da İbn Düreyd nakletti. Ve denildi ki: adam **عوق**: işler onu ihtiyacından alıkoyar. Hüzelî dedi ki:
  فدى لبني لحيان أمي فإنـهـم                      أطاعوا رئيسا منهم غير عوق

Ve **العوق** ayrıca: **عائق**’ın cem‘idir. Rü’be dedi ki:
  واعتاق عنه الجاهلين العوقا

Dedi ki: **العوق** ( **كصرد** ) ise, **العائق** mânâsındadır; **غدر**’in **غادر** mânâsında olması gibi.

Ve **العوق** ayrıca: korkak. Böylece İbn Düreyd’den başkası onu ضبط etti. İbn Abbâd dedi ki: **العوق**: kendisini bir işin sürekli alıkoyduğu kimsedir. **المحيط**’un nassı: işler onu ihtiyacından alıkoyar; ve bir şeyi kastettiğinde onu yapan kimse. Dedi ki: sanki zıtlardandır; musannif onu ihmal etti.

Ve ikisinde de (sonuncuda) şedde yapılır: İbn Abbâd’dan. Korkakta ise, onun Hüzeyl lügati olduğu geçmişti; onu iade etmek tekrar olur.

Ve **العوق** (fetha ile): vâdinin kıvrımı. Ve **بلا لام**: **ع**; Hicaz’da. İbn Sîde dedi ki: tayin edilmemiş bir yer. Başkası dedi ki: denildi ki: o, Gatafân diyarından bir arazidir; Hayber ile Necd arasındadır. Tarafe b. el-Abd dedi ki:
  عفا من آل حبى السه                      ب فالأملاح فالغمر
  فعوق فرماح فـال                      لوى من أهله قفـر

Yahut damme ile; yahut damme ile okuyan yanılmıştır. Ve denildi ki: damme ile, Şam toprağından bir yerdir. Yahut yalnız **كصرد**’dur; Rü’be’nin şiirinde böyle gelmiştir.

Ve **عوقة** ( **كهمزة** ): nüshalarda böyle; doğrusu **عوقة** (fetha ile)dir; **العباب**’da olduğu gibi: Yemâme’de, Benû Adî b. Hanîfe’nin iskân ettiği (yer).

Ve **العوقة** (harekeli): Abdülkays’tan bir batındır. Dedim ki: onlar **بنو عوق بن لديد بن عمرو بن وديعة لكيز بن أفصى بن عبد القيس**’tir. Bazı hadis kitaplarında onların Ezd’den bir hayy olduğu vâki olmuştur; birincisi doğrudur. Muğîre b. Hubnâ’ dedi ki:
  إني امرؤ حنظلي في أرومتهـا                      لا من عتيك ولا أخوالي العوقه

Onlardan: Ebû Nadra el-Münzir b. Mâlik b. Katana el-Abdî; Basra ehlindendir; İbn Amr ve Ebû Saîd (radıyallahu anhümâ)’dan rivayet etti; insanların en fasihlerindendi; ömrünün sonunda felç oldu; Katâde ve Selmân et-Teymî ondan rivayet etti; yüz sekiz veya yüz dokuz yılında öldü; Hasan’ın kendisine namaz kıldırmasını vasiyet etti; Hasan ona namaz kıldırdı. Ve Buhârî’nin şeyhi Muhammed b. Sinân: **العوقيان**.

Gassânî dedi ki: sonuncu **العوقة**’ye indi; böylece onlara nisbet edildi. İbn Karkûl dedi ki: onlardan **الواو**’yu sâkin kılan da vardır; ikisi de sahihtir.

Onun kaçırdığı: Muhammed b. Muhammed b. Hakîm **العوقي** el-Basrî; İbn Halîfe’den; Mâlînî onu zikretti.

Ve **العوق** (muharrake): açlık. Denir ki: **عوق** ve **عولق**. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: adam **عوق لوق**; ikisinde de **كخجل**; **ضيق عيق** gibi.

Lihyânî dedi ki: denir ki: işittim: **عاق عاق** ve **غاق غاق**: karganın sesinin hikâyesidir. Dedi ki: o, **نعاقه** ve **نغاقه**’dır; bir mânâdadır.

Ve **عوق** ( **كنوح** ): isimdir; meşhur uzun **عوج**’un babasıdır; Ezherî söyledi. “**عوج بن عنق**” diyen hata etmiştir; hata saydığı şey diller üzerinde meşhur olandır. Şeyhimiz dedi ki: tarih hâfızlarından bir kavim, **عنق**’un **عوج**’un annesi, **عوق**’un babası olduğunu iddia etti; böylece ne hata vardır ne yanlış.

**بدائع البدائه**’de zikredilen, 567 yılında vefat eden Irkale ed-Dımaşkî’nin şiirinde:
  أعور الدجال يمشـي                      خلف عوج بن عناق

Ve o, sika âriftir.

Ve **العواق** ( **كغراب** ): hayvan yürüdüğünde karnından çıkan bir sestir; **الوعاق** gibi. Ve denildi ki: her şeyden olan sestir. Dedi ki:
  إذا ما الركب حل بدار قـوم                      سمعت لها إذا هدرت عواقا

Ve kadın, kocasının yanında **ما عاقت** da **ما لاقت** da olmadı; yani: **الصحاح**’ta olduğu gibi, onun kalbine yapışmadı. İbnü’l-Kattâ‘ artırdı: ve onu ayrılmaktan yahut başkasıyla nikâhlanmaktan alıkoymadı. Başkası dedi ki: yani onun yanında nasiplenmedi. Ve denildi ki: **عاقت**: **لاقت**’e ittibâ‘dır; çünkü denir ki: **لاقت الدواة**: yapıştığı zaman. İbn Sîde dedi ki: aslını bilmesek de onu **الواو** üzerine حمل ettik; çünkü **الألف**’in **الواو**’dan **عينا** olarak inkılâbı, **الياء**’dan inkılâbından daha çoktur.

Ve **العيوق** ( **كتنور** ): sağ tarafında, Samanyolu’nun ucunda, parlak kırmızı bir yıldızdır; **الثريا**’yı takip eder; onun önüne geçmez; **الجوزاء**’dan önce doğar. Böyle adlandırıldı; çünkü **الدبران**’ı **الثريا** ile buluşmaktan alıkoyar. Ebû Züeyb el-Hüzelî, yaban eşeklerini vasfederek dedi ki:
  فوردن والعيوق مقعد رابئ الض                      ضرباء خلف النجم لا يتتـلـع

Leys inşâd etti:
  تراعي الثريا وعيوقـهـا                      ونجم الذراعين والمرزما

Sîbeveyh dedi ki: **اللام** ona lâzım oldu; çünkü onların yanında o, bizzat şeydir; sanki her birinden bir **عيوق** olan bir ümmetten kılındı. Dedi ki: “Eğer ‘bu bina, bir şeyi alıkoyan her şey için midir?’ dersen; denir ki: bu bina, **الدبران** ve **السماك** gibi, bu yıldıza tahsis edilmiştir.”

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **هذا عيوق طالعا**; **الألف واللام**’ı hazfetti, onları niyet ediyordu; bu yüzden üzerinde bulunduğu tarif üzere kalır.

Ezherî dedi ki: **عيوق** **فيعول** veznindedir; binası **عوق**’tan da **عيق**’ten de olabilir; çünkü bunda **الواو** ile **الياء** eşittir. Ve inşâd etti:
  وعاندت الثريا بعد هدء                      معاندة لها العيوق جارا

Cevherî dedi ki: aslı **فيعول**’dur; **الياء** ile **الواو** karşılaşınca, birincisi sâkin iken ikisi şeddeli **ياء** oldu.

İbn Abbâd dedi ki: denir ki: **أعوق بي الدابة أو الزاد** yani: kesti. Dedi ki: **المعوق**; **كمحسن**: başarısız olan. Ve **المعوق** ayrıca: aç olan.

**الصحاح**’ta: **تعوق**: caydırıldı.

Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **تعوقه**: onu hapsettiği ve çevirdiği (alıkoyduğu) zaman; İbn Cinnî’den.

Şemr, Emevî’den rivayet etti: **ما في سقائه عيقة من الرب**. Ezherî dedi ki: sanki onu “**ما لاقت ولا عاقت**” sözüne götürdü. Başkası dedi ki: **ما في نحيه عيقة ولا عمقة**; **اللسان** sahibi onu böyle zikretti; bu gariptir; çünkü bunun aynısı **ع ب ق**’da geçmişti; orada İbn Sîde’den nakletmiştik ki **عبقة**’nın **باء**’ı, **عمقة**’nın **ميم**’inden münkalibdir; bunu düşün.

Ve **الوعيق** ve **العويق**: atın **قنب**’inin sesi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَاقَهُ
1 عَاقَهُ ذ , aor. يَعُوقُهُ, (S, O, Msb,) inf. n. عَوْقٌ, (S, O, Msb, K,) with which عَيْقٌ [as inf. n. of عَاقَهُ having يَعِيقُهُ for its aor.] is syn.; (O and K in art. عيق;) and ↓ اعتاقهُ, (S, O,) inf. n. اِعْتِيَاقٌ; (K;) and ↓ اعاقهُ [if not a mistranscription for اعتاقهُ]; (Msb;) and ↓ عوّقهُ, (Msb,) inf. n. تَعْوِيقٌ; (S, O, K;) and ↓ تعوّقهُ; (IJ, TA;) He, or it, hindered, prevented, impeded, or withheld, him; (S, O, Msb, K, TA;) turned him back or away; retarded him; or diverted him by occupying him otherwise; (S, O, K, TA;) عَنْ كَذَا [from such a thing]; (S, O, TA;) and عَنِ الوَجْهِ الَّذِى أَرَادَهُ [from the course that he desired to pursue]. (TA.) [Accord. to the S and O and K, the first is syn. with حَبَسَهُ and صَرَفَهُ, and so is the last accord. to IJ and the TA, as is the second accord. to the S and O, and so app. are this and the fourth accord. to the K; and accord. to the S and O and K and TA, the fourth is syn. with ثَبَّطَهُ, as are also the first and second accord. to the K and TA: accord. to the Msb, the first and third and fourth are syn. with مَنَعَهُ.] And عَقَاهُ signifies the same as عَاقَهُ and عوّقهُ and اعتاقهُ. (TA.) ― -b2- مَا عَاقَتْ عِنْدَ زَوْجِهَا وَلَا لَاقَتْ, (S,) or مَا عَاقَتْ وَلَا لَاقَتْ عِنْدَ زَوْجِهَا, (O, K,) means She did not cleave, or stick, to the heart of her husband; (S, O, K, TA;) to which IKtt adds, and did not hinder him from separating himself from her, or marrying another: and some say that it means she was not happy with her husband; near to his heart; in favour with him, or beloved by him: and some, that عَاقَتْ is an imitative adjunct to لَاقَتْ, because the latter signifies لَصِقَتْ. (TA.)

2 عَوَّقَ see the first sentence above.

اعاقهُ
4 اعاقهُ ذ : see 1, first sentence. -A2- أَعُوَقَ بِىَ الدَّابَّةُ, or الزَّادُ, The beast, or the travelling-provision, [by failing me,] disabled me from prosecuting my journey; syn. قَطَعَ. (Ibn-'Abbلd, O, K.) ― -b2- And أَعْوَقَ عَنِّى It caused me to be in difficulty (أَعْوَصَنِى), so that I was unable to accomplish it. (Ibn-'Abbلd, O.)

تعوّق
5 تعوّق ذ He became hindered, prevented, impeded, withheld, turned back or away, retarded, or diverted by being occupied otherwise; [عَنْ أَمْرٍ from an affair;] syn. تَثَبَّطَ. (S, O, K.) -A2- تعوّقهُ: see 1, first sentence.

اعتاقهُ
8 اعتاقهُ ذ : see 1, first sentence. -A2- [Accord. to Freytag, اعتاق also signifies He was detained, or retained, (retentus fuit,) with, or at the abode of, any one: and he was bound.]

عَاقْ عَاقْ
عَاقْ عَاقْ ذ , (thus in copies of the K,) or [correctly] عَاقِ عَاقِ, like غَاقِ غَاقِ, (Lh, O,) The cry of the crow; (Lh, O, K;) an imitation thereof. (K.)

عَوْقٌ
عَوْقٌ ذ [an inf. n.: and also used as an epithet, signifying] One who hinders, prevents, impedes, &c., [see 1,] people from that which is good; as also ↓ عَوْقَةٌ [but app. in an intensive sense]. (K. [See also عُوَقٌ.]) ― -b2- See also عَائِقٌ, in two places. ― -b3- And see عُوقٌ. ― -b4- Also A place of bending, or inclining, of a valley, to the right or left. (O, K.) ― -b5- And Time: so in the saying, لَا يَكُونُ ذٰلِكَ آخِرَ عَوْقٍ [That will not be to the end of time]. (K.)

عُوقٌ
عُوقٌ ذ A man in whom, (O,) or with whom, (K,) is no good; (O, K;) as also ↓ عَوْقٌ; (K;) occurring in the saying of Ru-beh,
فِدَاكَ مِنْهُمْ كُلُّ عَوْقٍ أَصْلَدُ
[May every one of them in whom, or with whom, is no good, who is niggardly, be thy ransom]: (TA:) pl. أَعْوَاقٌ. (K.) ― -b2- See also عَائِقٌ.

عَوَقٌ
عَوَقٌ ذ Hunger: (O, K:) like عَوْلَقٌ. (O.)

عَوِقٌ
عَوِقٌ ذ : see عُوَقٌ: ― -b2- and عَائِقٌ. ― -b3- Also Hungry: [a meaning indicated, but not expressed, in the O and K:] you say رَجُلٌ عَوِقٌ لَوِقٌ [A very hungry man]; (IAar, O, K;) لَوقٌ being an imitative [and corroborative] sequent. (TA in art. لوق.)

عُوَقٌ
عُوَقٌ ذ and ↓ عُوَقَةٌ (S, O, K) and ↓ عِوَقٌ, (K,) which last is from IAar, and is by some written ↓ عَوِقٌ, (TA,) and ↓ عَيِّقٌ and ↓ عَيِّقٌ, this last with fet-h, (K,) i. e. with fet-h and teshdeed to the ى, (TA, [but in the CK عَيْقٌ,]) A man having the quality of hindering, preventing, impeding, retarding, or diverting by otherwise occupying, (S, O, K, TA,) men from that which is good, and his companions, because accidents diverting him from his course prevent his attaining the object of his want: (TA: [see also عَوْقٌ:]) and (O, K) IDrd says, (O,) ↓ عُوَّقٌ, (O, K,) thus with tesh-deed accord. to El-Arzenee and Aboo-Sahl ElHarawee, applied to a man, (O,) signifies one who hinders, prevents, impedes, &c., men from [accomplishing] their affairs: (O, K:) or it signifies, (K,) or signifies also, accord. to IDrd, (O,) a coward, or cowardly; (O, K;) in this sense peculiar to the dial. of Hudheyl; (O;) and so عُوَقٌ: and عُوَقٌ is also syn. with ↓ عَائِقٌ: (K:) thus it means accord. to Aboo-Usلmeh, as an epithet applied to a man: (O:) and ↓ عُوَّقٌ (O, K) accord. to him (O) is pl. of ↓ عَائِقٌ: (O, K:) and عُوَقٌ and ↓ عُوَّقٌ both signify also one whom affairs cease not to hinder, prevent, impede, &c., from [accomplishing] the object of his want: and one who, when he purposes a thing, does it: (K:) thus they are expl. by Ibn-'Abbلd; as though having two contr. significations. (O.)

عِوَقٌ
عِوَقٌ ذ : see عُوَقٌ, first signification.

عَوْقَةٌ
عَوْقَةٌ ذ : see عَوْقٌ.

عُوَقَةٌ
عُوَقَةٌ ذ : see عُوَقٌ, first signification.

عُوَاقٌ
عُوَاقٌ ذ A sound that issues from the belly of a beast, or horse or the like, when he is going along; (O, K;) as also وُعَاقٌ: (O:) and some say, a sound of anything. (TA.)

عَوِيقٌ
عَوِيقٌ ذ The sound of the sheath of the penis of the horse; as also وَعِيقٌ. (TA.)

عَائِقٌ
عَائِقٌ ذ and ↓ عَوْقٌ and ↓ عُوقٌ and ↓ عَوِقٌ all signify the same; (K, TA;) i. e. [A person, or thing,] hindering, preventing, impeding, withholding, turning back or away, retarding, or diverting by occupying otherwise: (TA:) see also عُوَقٌ, in two places: the pl. of the first is عُوَّقٌ. (O, K.) One says, عَاقَنِى عَائِقٌ (K, TA) and عَقَانِى عَاقٍ (TA) [A hinderer or hindrance, or an impeder or impediment, &c., hindered me, or impeded me, &c.,] عَنِ الأَمْرِ الَّذِى أَرَدْتُ [from the thing that I desired to do]. (TA.) And عَوَائِقُ الدَّهْرِ signifies The accidents, or casualties, of time or fortune, that divert [or hinder or impede] by busying or occupying or employing: (S, O, K, TA:) the former noun being pl. of عَائِقَةٌ, or anomalously of ↓ عَوْقٌ. (TA.)

عُوَّقٌ
عُوَّقٌ ذ : see عُوَقٌ, in three places.

عَيِّقٌ
عَيِّقٌ ذ and عَيَّقٌ: see عُوَقٌ, first signification. ― -b2- It is also used as an imitative sequent: one says ضَيِّقٌ لَيِّقٌ عَيِّقٌ (K) or ضَيِّقٌ عَيِّقٌ لَيِّقٌ (IAar, TA) [app. meaning Very niggardly]: or, as some say, عَيِّقٌ signifies as expl. voce عُوَقٌ, and is not an imitative sequent. (TA.)

العَيُّوقُ
العَيُّوقُ ذ A red [?] bright star in, or on, the right [?] edge of the Milky Way, following, not preceding, الثُّرَيَّا [the Pleiades]; rising before الجَوْزَآء [by which may be meant either Orion or Gemini]: (TA:) when it has risen, it is known that الثُّرَيَّا has risen: (O:) [it is the well-known name of the star Capella, notwithstanding its being described above as “ red, ” and as in, or on, the “ right ” of the Milky Way; for Capella, though not now red, has been observed to alter in brightness by astronomers in very recent times; and I think that the word rendered above “ right, ” which is أَيْمَن, is probably a mistranscription for أَيْسَر, i. e. “ left: ” the description here following plainly indicates Capella:] it is the bright star [a] upon the left shoulder of Auriga: that upon the left elbow is العَنْزُ: the two on the left wrist together with العيّوق are called العِنَازُ: [see عَنْزٌ:] it is also called the رَقِيب [or watcher] of الثُّرَيَّا, because it rises therewith at many places: and the star on the right shoulder [i. e. β] with the two upon the ankle-joints [which may be θ and ι, for the constellation, is variously figured,] are called تَوابِعُ العَيُّوقِ: (Kzw:) it is [said to be] called العيّوق because of its [being regarded as] impeding الدَّبَرَان from meeting الثُّرَيَّا: (TA:) عَيُّوق, (Lth, Az, S, O,) is originally عَيْوُوق, (S, O,) its medial radical being و; or it may be ى. (Lth, Az, TA.) One says also, هٰذَا عَيُّوقُ طَالِعًا [meaning This is العَيُّوقُ rising]; suppressing the ال, but meaning it to be understood, and therefore leaving the word itself in its former determinate state [without tenween]. (IAar, TA.)

مُعْوِقٌ
مُعْوِقٌ ذ One who is disappointed of attaining his object [by the failing of his beast or of his travelling-provision: see أَعْوَقَ]; syn. مُخْفِقٌ. (Ibn-' Abbلd, O, K.) ― -b2- And Hungry. (Ibn- 'Abbلd, O, K.)

يَعُوقُ
يَعُوقُ ذ A certain idol which pertained to the people of Noah: (S, O, K:) or originally a certain righteous man in his age, of whom and of seven other righteous men after him, by the direction of the Devil, were made images, which in process of time became objects of worship: (Lth, O, K:) or a certain idol which pertained to [the tribe of] Kinلneh, (Zj, TA,) or to Murلd. (Ksh and Bd in lxxi. 23.) [See also وَدٌّ.]

##### Türkçe

**عَاقَهُ**
1 **عَاقَهُ** ذ , muzârîsi **يَعُوقُهُ**, (S, O, Msb,) mastarı **عَوْقٌ**, (S, O, Msb, K,) bununla **عَيْقٌ** [muzârîsi **يَعِيقُهُ** olan **عَاقَهُ**’nun mastarı olarak] eşanlamlıdır; (O ve K, **عيق** maddesinde;) ve ↓ **اعتاقهُ**, (S, O,) mastarı **اِعْتِيَاقٌ**; (K;) ve ↓ **اعاقهُ** [**اعتاقهُ** için bir yanlış yazım değilse]; (Msb;) ve ↓ **عوّقهُ**, (Msb,) mastarı **تَعْوِيقٌ**; (S, O, K;) ve ↓ **تعوّقهُ**; (IJ, TA;) O, yahut o (şey), onu engelledi, men etti, güçleştirdi, yahut alıkoydu; (S, O, Msb, K, TA;) onu geri çevirdi yahut uzaklaştırdı; onu geciktirdi; yahut onu başka bir şeyle meşgul ederek ondan saptırdı; (S, O, K, TA;) **عَنْ كَذَا** [böyle bir şeyden]; (S, O, TA;) ve **عَنِ الوَجْهِ الَّذِى أَرَادَهُ** [izlemek istediği yoldan]. (TA.) [S ve O ve K’ye göre, birincisi **حَبَسَهُ** ve **صَرَفَهُ** ile eşanlamlıdır; ve sonuncusu da IJ ve TA’ya göre böyledir; ikincisi de S ve O’ya göre böyledir; ve K’ye göre bu ve dördüncüsü de öyle görünür; ve S ve O ve K ve TA’ya göre, dördüncüsü **ثَبَّطَهُ** ile eşanlamlıdır; birinci ve ikinci de K ve TA’ya göre böyledir: Msb’ye göre, birinci ve üçüncü ve dördüncü **مَنَعَهُ** ile eşanlamlıdır.] Ve **عَقَاهُ**, **عَاقَهُ** ve **عوّقهُ** ve **اعتاقهُ** ile aynı mânaya gelir. (TA.) ― -b2- **مَا عَاقَتْ عِنْدَ زَوْجِهَا وَلَا لَاقَتْ**, (S,) yahut **مَا عَاقَتْ وَلَا لَاقَتْ عِنْدَ زَوْجِهَا**, (O, K,) demektir ki: Kocasının kalbine yapışmadı yahut tutunmadı; (S, O, K, TA;) buna IKtt şunu ekler: ve onun kendisinden ayrılmasına yahut başka biriyle evlenmesine engel olmadı: ve bazıları der ki, mânası: kocasıyla mutlu olmadı; onun kalbine yakın olmadı; onun yanında makbul olmadı, yahut onun tarafından sevilmedi: ve bazıları da, **عَاقَتْ**’ın **لَاقَتْ**’a taklitî bir ek olduğunu söyler; çünkü ikincisi **لَصِقَتْ** mânasına gelir. (TA.)

2 **عَوَّقَ**: yukarıdaki birinci cümleye bak.

**اعاقهُ**
4 **اعاقهُ** ذ : 1’e, birinci cümleye bak. -A2- **أَعُوَقَ بِىَ الدَّابَّةُ**, yahut **الزَّادُ**, Binek hayvanı, yahut yol azığı, [beni yarı yolda bırakarak] yolculuğumu sürdürmekten beni âciz bıraktı; eşanlamlısı **قَطَعَ**. (Ibn-'Abbلd, O, K.) ― -b2- Ve **أَعْوَقَ عَنِّى**: Beni güçlükte bıraktı (**أَعْوَصَنِى**), öyle ki onu gerçekleştirmeye güç yetiremedim. (Ibn-'Abbلd, O.)

**تعوّق**
5 **تعوّق** ذ O, engellenmiş, men edilmiş, güçleştirilmiş, alıkonmuş, geri çevrilmiş yahut uzaklaştırılmış, geciktirilmiş, yahut başka bir şeyle meşgul edilerek saptırılmış oldu; [**عَنْ أَمْرٍ** bir işten;] eşanlamlısı **تَثَبَّطَ**. (S, O, K.) -A2- **تعوّقهُ**: 1’e, birinci cümleye bak.

**اعتاقهُ**
8 **اعتاقهُ** ذ : 1’e, birinci cümleye bak. -A2- [Freytag’a göre, **اعتاق** ayrıca şu mânaya gelir: O, birinin yanında yahut ikametgâhında alıkonuldu, tutuldu, (retentus fuit,): ve bağlandı.]

**عَاقْ عَاقْ**
**عَاقْ عَاقْ** ذ , (K nüshalarında böyle,) yahut [doğrusu] **عَاقِ عَاقِ**, **غَاقِ غَاقِ** gibi, (Lh, O,) Karganın ötüşü; (Lh, O, K;) onun taklidi. (K.)

**عَوْقٌ**
**عَوْقٌ** ذ [bir mastar: ve ayrıca bir sıfat olarak da kullanılır; mânası] İnsanları hayır olan şeyden engelleyen, men eden, güçleştiren, vb.; [1’e bak;] ve ayrıca ↓ **عَوْقَةٌ** [fakat görünüşe göre şiddetli mânada]. (K. [Ayrıca **عُوَقٌ**’a da bak.]) ― -b2- Ayrıca **عَائِقٌ**’a, iki yerde, bak. ― -b3- Ve **عُوقٌ**’a bak. ― -b4- Ayrıca: Bir vadinin sağa yahut sola doğru bükülme yahut meyletme yeri. (O, K.) ― -b5- Ve Zaman: şu sözde olduğu gibi, **لَا يَكُونُ ذٰلِكَ آخِرَ عَوْقٍ** [Bu, zamanın sonuna kadar olmayacaktır]. (K.)

**عُوقٌ**
**عُوقٌ** ذ İçinde, (O,) yahut yanında, (K,) hayır bulunmayan bir adam; (O, K;) ve ayrıca ↓ **عَوْقٌ**; (K;) Ru-beh’in sözünde vâki olur:
**فِدَاكَ مِنْهُمْ كُلُّ عَوْقٍ أَصْلَدُ**
[Onlardan, içinde yahut yanında hayır bulunmayan, cimri olan her biri sana fidye olsun]: (TA:) çoğulu **أَعْوَاقٌ**. (K.) ― -b2- Ayrıca **عَائِقٌ**’a bak.

**عَوَقٌ**
**عَوَقٌ** ذ Açlık: (O, K:) **عَوْلَقٌ** gibi. (O.)

**عَوِقٌ**
**عَوِقٌ** ذ : **عُوَقٌ**’a bak: ― -b2- ve **عَائِقٌ**’a. ― -b3- Ayrıca Aç: [O ve K’da işaret edilen, fakat ifade edilmeyen bir mânadır:] **رَجُلٌ عَوِقٌ لَوِقٌ** dersin [Çok aç bir adam]; (IAar, O, K;) **لَوقٌ** taklitî [ve pekiştirici] bir ardıl olmak üzere. (TA, **لوق** maddesinde.)

**عُوَقٌ**
**عُوَقٌ** ذ ve ↓ **عُوَقَةٌ** (S, O, K) ve ↓ **عِوَقٌ**, (K,) ki bu sonuncusu IAar’dandır; ve bazılarınca ↓ **عَوِقٌ** diye yazılır, (TA,) ve ↓ **عَيِّقٌ** ve ↓ **عَيِّقٌ**, bu sonuncusu fetḥ ile, (K,) yani ى üzerine fetḥ ve teşdîd ile, (TA, [fakat CK’de **عَيْقٌ**],) yani: İnsanları hayır olan şeyden engelleme, men etme, güçleştirme, geciktirme, yahut başka bir şeyle meşgul ederek saptırma niteliğine sahip bir adam; (S, O, K, TA;) ve onun arkadaşları; çünkü onu yolundan saptıran ârızalar, ihtiyacının maksadına erişmesini engeller: (TA: [ayrıca **عَوْقٌ**’a da bak:]) ve (O, K) IDrd der ki, (O,) ↓ **عُوَّقٌ**, (O, K,) El-Arzenee ve Aboo-Sahl ElHarawee’ye göre teşdîd ile; bir adama uygulanınca, (O,) insanların işlerini [tamamlamalarını] engelleyen, men eden, güçleştiren, vb. demektir: (O, K:) yahut şu mânaya gelir, (K,) yahut ayrıca şu mânaya gelir, IDrd’ye göre, (O,) korkak, yahut korkakça; (O, K;) bu mânada Hudheyl lehçesine mahsustur; (O;) ve **عُوَقٌ** da böyledir: ve **عُوَقٌ** ayrıca ↓ **عَائِقٌ** ile eşanlamlıdır: (K:) böylece Aboo-Usلmeh’e göre, bir adama uygulanan bir sıfat olarak bu mânaya gelir: (O:) ve ↓ **عُوَّقٌ** (O, K) ona göre (O) ↓ **عَائِقٌ**’ın çoğuludur: (O, K:) ve **عُوَقٌ** ile ↓ **عُوَّقٌ** her ikisi ayrıca şu mânaya da gelir: İşlerin, ihtiyacının maksadına [erişmekten] onu durmadan engellediği, men ettiği, güçleştirdiği, vb. kimse: ve bir şeye niyet ettiğinde onu yapan kimse: (K:) böylece bunlar Ibn-'Abbلd tarafından açıklanmıştır; sanki iki zıt mânaya sahipmiş gibi. (O.)

**عِوَقٌ**
**عِوَقٌ** ذ : **عُوَقٌ**’a, birinci mânaya, bak.

**عَوْقَةٌ**
**عَوْقَةٌ** ذ : **عَوْقٌ**’a bak.

**عُوَقَةٌ**
**عُوَقَةٌ** ذ : **عُوَقٌ**’a, birinci mânaya, bak.

**عُوَاقٌ**
**عُوَاقٌ** ذ Bir hayvanın karnından, yahut atın veya benzerinin karnından, yürürken çıkan bir ses; (O, K;) ve ayrıca **وُعَاقٌ**: (O:) ve bazıları der ki, herhangi bir şeyin sesi. (TA.)

**عَوِيقٌ**
**عَوِيقٌ** ذ Atın penis kılıfının sesi; ve ayrıca **وَعِيقٌ**. (TA.)

**عَائِقٌ**
**عَائِقٌ** ذ ve ↓ **عَوْقٌ** ve ↓ **عُوقٌ** ve ↓ **عَوِقٌ** hepsi aynı mânaya gelir; (K, TA;) yani: [bir kişi yahut şey,] engelleyen, men eden, güçleştiren, alıkoyan, geri çeviren yahut uzaklaştıran, geciktiren, yahut başka bir şeyle meşgul ederek saptıran: (TA:) ayrıca **عُوَقٌ**’a, iki yerde, bak: birincinin çoğulu **عُوَّقٌ**’tur. (O, K.) Şöyle denir: **عَاقَنِى عَائِقٌ** (K, TA) ve **عَقَانِى عَاقٍ** (TA) [bir engelleyici yahut engel, yahut bir güçleştirici yahut güçlük, vb., beni engelledi, yahut bana güçlük çıkardı, vb.,] **عَنِ الأَمْرِ الَّذِى أَرَدْتُ** [yapmak istediğim şeyden]. (TA.) Ve **عَوَائِقُ الدَّهْرِ**, meşgul ederek yahut uğraştırarak yahut çalıştırarak saptıran [yahut engelleyen yahut güçleştiren] zamanın yahut talihin ârızaları, kazaları demektir: (S, O, K, TA:) önceki isim **عَائِقَةٌ**’nın çoğuludur; yahut anormal olarak ↓ **عَوْقٌ**’un. (TA.)

**عُوَّقٌ**
**عُوَّقٌ** ذ : **عُوَقٌ**’a, üç yerde, bak.

**عَيِّقٌ**
**عَيِّقٌ** ذ ve **عَيَّقٌ**: **عُوَقٌ**’a, birinci mânaya, bak. ― -b2- Ayrıca taklitî bir ardıl olarak da kullanılır: şöyle denir: **ضَيِّقٌ لَيِّقٌ عَيِّقٌ** (K) yahut **ضَيِّقٌ عَيِّقٌ لَيِّقٌ** (IAar, TA) [görünüşe göre mânası: Çok cimri]: yahut bazılarına göre, **عَيِّقٌ**, **عُوَقٌ** lafzında açıklandığı üzere mânaya gelir ve taklitî bir ardıl değildir. (TA.)

**العَيُّوقُ**
**العَيُّوقُ** ذ Samanyolu’nun sağ [?] kenarında yahut üzerinde, **الثُّرَيَّا**’yı [Ülker’i] öncelemeyip onu izleyen, kırmızı [?] parlak bir yıldız; **الجَوْزَآء**’dan önce doğar [bununla ya Orion ya da İkizler kastedilmiş olabilir]: (TA:) o doğduğunda, **الثُّرَيَّا**’nın doğduğu bilinir: (O:) [yukarıda “kırmızı” ve Samanyolu’nun “sağ”ında yahut üzerinde diye nitelenmesine rağmen, bu yıldızın meşhur adı Capella’dır; çünkü Capella, şimdi kırmızı olmasa da, çok yakın zamanlarda astronomlarca parlaklığının değiştiği gözlenmiştir; ve yukarıda “sağ” diye çevrilen kelime olan **أَيْمَن** muhtemelen **أَيْسَر** için bir yanlış yazımdır, yani “sol”: burada ardından gelen tasvir açıkça Capella’yı gösterir:] o, Auriga’nın sol omzu üzerindeki parlak yıldızdır [a]; sol dirsek üzerindeki **العَنْزُ**’dur: sol bilekteki iki yıldız, **العيّوق** ile birlikte **العِنَازُ** diye adlandırılır: [**عَنْزٌ**’a bak:] ayrıca **الثُّرَيَّا**’nın **رَقِيب**’i [yahut gözcüsü] diye de adlandırılır; çünkü birçok yerde onunla birlikte doğar: sağ omuzdaki yıldız [yani β] ile ayak bileği eklemleri üzerindeki iki yıldız [ki bu, takımyıldız için çeşitli biçimlerde tasvir edilir,] **تَوابِعُ العَيُّوقِ** diye adlandırılır: (Kzw:) onun **العيّوق** diye adlandırıldığı [söylenir], çünkü **الدَّبَرَان**’ın **الثُّرَيَّا** ile buluşmasına engel olduğu [kabul edilir]: (TA:) **عَيُّوق**, (Lth, Az, S, O,) aslında **عَيْوُوق**’tur, (S, O,) orta kök harfi و olmak üzere; yahut ى olabilir. (Lth, Az, TA.) Şöyle de denir: **هٰذَا عَيُّوقُ طَالِعًا** [mânası: Bu, **العَيُّوقُ**’un doğuşudur]; ال’yi düşürerek, fakat onun anlaşılmasını kastederek; bu yüzden kelimenin kendisini önceki belirli hâlinde bırakır [tenvîn olmaksızın]. (IAar, TA.)

**مُعْوِقٌ**
**مُعْوِقٌ** ذ Maksadına erişmekten ümitsiz bırakılan kimse [bineğinin yahut yol azığının yetersiz kalması sebebiyle: **أَعْوَقَ**’a bak]; eşanlamlısı **مُخْفِقٌ**. (Ibn-' Abbلd, O, K.) ― -b2- Ve Aç. (Ibn- 'Abbلd, O, K.)

**يَعُوقُ**
**يَعُوقُ** ذ Nûh kavmine ait belirli bir put: (S, O, K:) yahut aslında kendi çağında belirli bir sâlih adam; onun ve ondan sonra gelen yedi sâlih adamın suretleri, Şeytan’ın yönlendirmesiyle yapıldı; zamanla ibadet nesneleri hâline geldi: (Lth, O, K:) yahut [Kinلneh kabilesine] ait belirli bir put, (Zj, TA,) yahut Murلd’a. (Ksh ve Bd, lxxi. 23’te.) [Ayrıca **وَدٌّ**’e bak.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَاقَ
عَاقَ ( w )  U ( n. ac. عَوْق 1 )
a.  [ acc. &  'An ], Hindered, prevented, impeded, disabled from; diverted from; detained from.

عَوَّقَ
عَوَّقَ II ,  أَعْوَقَ IV ,
a.  see I .

تَعَوَّقَ
تَعَوَّقَ V ,
a.  Was hindered, prevented; was delayed, detained.

b.  Tarried, hesitated, delayed; was slow, tardy.

اِعْتَوَقَ
اِعْتَوَقَ VIII ,
a.  see I .

عَوْق
عَوْق [ 1 ],
a.  Hindrance; obstruction; delay.

b.  ( pl. أَعْوَاْق 38 ), Impediment, obstacle.

c.  see 1t .

عَوْقَة
عَوْقَة [ 1t ],
a.  Good-for-nothing.

عَاقَة
عَاقَة [ 1tA ]
a.  [ coll. ], Delay.

عُوْق
عُوْق [ 3 ],
a.  see 1 (b) &  1t .

عَوَق
عَوَق [ 4 ],
a.  Hunger.

عَوِق
عَوِق [ 5 ],
a.  Slow, dilatory; dawdler, laggard, loiterer.

عُِوَق
عُِوَق [ عِوَق 7 ,  9 ],
a.  see 5 .

عُوَّق
عُوَّق [ 11 ],
a.  see 5 .

عَائِْق
عَائِْق [ 21 ] , ( pl. عُوَّق 11 &  عَوَائِق [ 41 ] ),
a.  Hindering; hinderer, obstructer.

b.  [ coll. ], Skilful, adroit, dexterous; industrious.

عَائِقَة
عَائِقَة [ 21t ] , ( pl. عَوَائِق [ 41 ] ),
a.  fem. of عَاْوِق 21 .

b.  Obstacle, impediment, obstruction.

عَيَاقَة
عَيَاقَة [ 22tI ]
a.  [ coll. ], Cleverness, ability.

عَيِّق
عَيِّق [ 25I ],
a.  see 5 .

عَيُّوْق
عَيُّوْق [ 31I ],
a.  Capella ( star ).

b.  [ coll. ], Beautiful, handsome.

تَعْوِيْق
تَعْوِيْق [ N. Ac.
a.  II],  اِعَاقَة [ N. Ac. IV], Retardation, hindrance.

##### Türkçe

عَاقَ
عَاقَ ( w ) U ( n. ac. **عَوْق** 1 )
a. [ acc. & 'An ], Engelledi, önledi, mani oldu; -den saptırdı; -den alıkoydu.

عَوَّقَ
عَوَّقَ II , **أَعْوَقَ** IV ,
a. I’e bak.

تَعَوَّقَ
تَعَوَّقَ V ,
a. Engellendi, önlendi; geciktirildi, alıkonuldu.

b. Oyalandı, tereddüt etti, gecikti; yavaş oldu, ağır davrandı.

اِعْتَوَقَ
اِعْتَوَقَ VIII ,
a. I’e bak.

عَوْق
عَوْق [ 1 ],
a. Engel; tıkanma; gecikme.

b. ( pl. **أَعْوَاْق** 38 ), Mani, engel.

c. 1t’ye bak.

عَوْقَة
عَوْقَة [ 1t ],
a. İşe yaramaz.

عَاقَة
عَاقَة [ 1tA ]
a. [ coll. ], Gecikme.

عُوْق
عُوْق [ 3 ],
a. 1 (b) ve 1t’ye bak.

عَوَق
عَوَق [ 4 ],
a. Açlık.

عَوِق
عَوِق [ 5 ],
a. Yavaş, ağırdan alan; oyalanan, geri kalan, aylakça dolaşan.

عُِوَق
عُِوَق [ **عِوَق** 7 , 9 ],
a. 5’e bak.

عُوَّق
عُوَّق [ 11 ],
a. 5’e bak.

عَائِْق
عَائِْق [ 21 ] , ( pl. **عُوَّق** 11 & **عَوَائِق** [ 41 ] ),
a. Engelleyen; engelleyici, mani olan.

b. [ coll. ], Mahir, becerikli, eli yatkın; çalışkan.

عَائِقَة
عَائِقَة [ 21t ] , ( pl. **عَوَائِق** [ 41 ] ),
a. **عَاْوِق** 21’in müennesi.

b. Engel, mani, tıkanma.

عَيَاقَة
عَيَاقَة [ 22tI ]
a. [ coll. ], Zekâ, kabiliyet.

عَيِّق
عَيِّق [ 25I ],
a. 5’e bak.

عَيُّوْق
عَيُّوْق [ 31I ],
a. Capella (yıldız).

b. [ coll. ], Güzel, yakışıklı.

تَعْوِيْق
تَعْوِيْق [ N. Ac. a. II], **اِعَاقَة** [ N. Ac. IV], Geciktirme, engelleme.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%82/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عوق
عَاقَ - يَعُوْقُ - عَوَّق - يُعَوِّقُ - مُعَوِّق - مُعَوِّقِيْن - يَعُوْق
عَاقَ - يَعُوْقُ + كائن أو شيءٌ + فعلاً أو أمراً : يقف في مسار الفعل فيبطئه أو يفسد سيره أو يصرفه عن غايته
عَوَّق - يُعَوِّقُ: على وزن " فَعَّل " من " عَاقَ - يَعُوْقُ ": يجعل آخر " يَعُوْقُ "، باستعمال شيء شديد مؤثر، وعلى وجه التكرار والشدة: يضع في مساره وطريق إنجازه عمله " عوائق " كثيرة
مُعَوِّق: اسم فاعل صفة مشبهة من " عَوَّق - يُعَوِّقُ "
مُعَوِّقِيْن: جمع " مُعَوِّق "
يَعُوْق: اسم صنم كان في قوم نوح، ويبدو أن لاسمه علاقة بكونه يستخار لفعل أمر، فيعوق المستخير أو لا يعوقه، والله أعلم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " منع وإعاقة سير وتقدم آخر نحو أمر أو شيء "، وهي:
نَهَى - يَنْهَى، مَنَعَ - يَمْنَعُ، حَرَمَ - يَحْرِمُ (حَرِمَ - يَحْرَمُ)، ذَمَّ- يَذِمُّ، عَذَرَ - يَعْذِرُ، عَاقَ - يَعُوْقُ
معوقين
 	﴿قد يعلم الله المعوقين منكم والقائلين لإخوانهم هلم إلينا ولا يأتون البأس إلا قليلا(18)﴾ الأحزاب
يعوق
 	﴿وقالوا لا تذرن آلهتكم ولا تذرن ودا ولا سواعا ولا يغوث ويعوق ونسرا(23)﴾ نوح
مختار الصحاح
● [عوق] ع و ق: عَاقَهُ عن كذا حبسه عنه وصرفه وبابه قال وكذا اعْتَاقَهُ و عَوَائِقُ الدهر الشواغل من أحداثه و التَّعَوُّقُ التثبط و التَّعْوِيقُ التثبيط و يَعُوقُ اسم صنم كان لقوم نوح عليه السلام و العَوُّوقُ نجم أحمر مُضيء في طرف المجرة الأيمن يتلو الثريا لا يتقدمه
معجم الفرائد القرآنية:
ع و ق
"الْمُعَوِّقِينَ" في قوله تعالى:" قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقَائِلِينَ لإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنَا"  (18) الأحزاب .
عاق : ثبَّط وصرف، والمعوقون المثبطون عن رسول الله صلى الله عليه وسلم .
الراغب
عوق
- العائق: الصارف عما يراد من خير، ومنه: عوائق الدهر، يقال: عاقة وعوقة واعتاقه. قال تعالى: }قد يعلم الله المعوقين{ [الأحزاب/18]، أي: المثبطين الصارفين عن طريق الخير، ورجل عوق وعوقة: يعوق الناس عن الخير، ويعوق: اسم صنم.
ملخص اللسان:
1.     وعاقَهُ عن الشيء يَعُوقه عَوْقاً: صرفه وحبسه،
2.      ورجل عُوَق: جبان،
3.     عوق: رجل عَوْق: لا خير عنده،.
4.     والتَّعْويقُ: تَرْبيث الناس عن الخير.
5.     والعَوْق: الأَمر الشاغل.
6.     والتَّعْوِيقُ: التَّثْبيط. المُعَوِّقون: قوم من المنافقين كانوا يُثَبِّطون    أَنصار النبي، صلى الله عليه وسلم،
7.      العَيُّوق نجم أَحمر مضيء،
8.     ويَعُوقُ: اسم ضم كان لقوم نوح،عليه السلام،
لسان العرب
● - عوق: رجل عَوْق: لا خير عنده، والجمع أَعْواق. ورجل عُوَق: جبان،    هذَليَّة    وعاقَهُ عن الشيء يَعُوقه عَوْقاً: صرفه وحبسه، ومنه التَّعْويقُ    والاعْتِياق، وذلك إِذا أَراد أَمراً فصرفه عنه صارفٌ، وأَصل عاقَ عَوَق ثم    نُقل من فَعَل إِلى فَعُلٍ، ثم قلبت الواو في فَعُلْتُ أَلِفاً فصارَ    عاقْتُ، فالتقى ساكنان: العين المعتلة المقلوبة أَلِفاً ولام الفعل، فحذفت    العين لالتقائهما، فصار التقدير عَقْتُ، ثم نقلت الضمة إِلى الفاء لأَن أَصله    قبل القلب فَعُلت فصار عُقْت، فهذه مراجعة أَصل إِلاَّ أَن ذلك الأَصل    الأَقرب لا الأَبعد، أَلا ترى أَن أَول أَحوال هذه العين في صِيَغِه إِنما    هو فتحة العين التي أُبدلت منها الضمة؟ وهذا كله تعليل ابن جني. وتقول:    عاقَني عن الوجه الذي أَردتُ عائِقٌ وعاقَتْني العَوائِقُ، الواحدة    عائقةٌ، قال: ويجوز عاقَني وعَقانِي بمعنى واحد. والتَّعْويقُ: تَرْبيث الناس    عن الخير. وعَوَّقَه وتَعَوَّقه؛ الأَخيرة عن ابن جني، واعْتاقَه، كله:    صرفه وحبسه.    ورجل عُوَقَة وعُوَق وعَوِق    (* قوله «وعوق» هكذا بالأصل مضبوطاً ككتف،    وفي شرح القاموس: عوق كعنب عن ابن الأعرابي، وضبطه بعض ككتف). أَي ذو    تَعْوِيقٍ؛ الأَخيرة عن ابن الأَعرابي، قال أَي ذو تَعْويقٍ للناس عن الخير    وتربيث لأَصحابه لأَن علل الأُمور تحبسه عن حاجته؛ أَنشد ابن بري    للأَخطل:مُوطَّأُ البيتِ مَحْمودٌ شَمائلُه،    عند الحَمَالةِ، لا كَزُّ ولا عُوَقُ    كذلك عَيّق، وقيل: عيِّق إتباع لضَيّق. يقال: عَوِقٌ لَوِقٌ وضَيّق    لَيّق عَيّق. ورجل عُوَّق: تَعْتاقُه الأُمور عن حاجته؛ قال الهذلي:    فِدىً لِبَني لِحْيان أُمي فإِنهم    أَطاعوا رئيساً منهمُ غير عُوَّقِ    والعَوْق: الرجل الذي لا خير عنده؛ قال رؤبة:    فَداك منهم كلُّ عَوْقٍ أَصْلَدِ    والعَوْق: الأَمر الشاغل. وعَوائِقُ الدهر: الشواغل من أَحداثه.    والتَّعَوُّق: التَّثَبُّط. والتَّعْوِيقُ: التَّثْبيط. وفي التنزيل: قد يعلم    الله المُعَوِّقين منكم؛ المُعَوِّقون: قوم من المنافقين كانوا يُثَبِّطون    أَنصار النبي، صلى الله عليه وسلم، وذلك أَنهم قالوا لهم: ما محمدٌ    وأَصحابه إِلاَّ أُكْلَةُ رأْسٍ، ولو كانوا لَحْماً لالتقمهم أَبو سفيان    وحِزْبُه، فخلُّوهم وتعالوا إِلينا فهذا تَعْويقُهم إِياهم عن نُصْرة النبي،    صلى الله عليه وسلم، وهو تَفْعِيل من عَاقَ يَعُوق؛ وأَما قول الشاعر:    فلو أَنِّي رَمَيْتُكَ من قريبٍ،    لَعاقَك، عن دُعاء الذِّئبِ، عَاقِ    إِنما أَراد عائق فقلب، وقيل: هو على توهُّم عَقَوْته، وهو مذكور في    موضعه.    والعَيُّوقُ: كوكب أَحمر مضيء بِحِيالِ الثُّرَيّا في ناحية الشَّمال    ويطلع قبل الجوزاء، سمي بذلك لأَنه يَعُوق الدَّبَران عن لقاء الثُّرَيّا،    قال أَبو ذؤَيب:    فَوَرَدْنَ، والعَيوقُ مَقْعَدَ رابئِ الضْـ    ـضُرَباءِ، خَلْفَ النجمِ، لا يَتَتَلَّعُ    قال سيبويه: لزمته اللام لأَنه عندهم الشيء بعينه، وكأَنه جعل من    أُمَّةٍ كل واحد منها عَيُّوقٌ، قال: فإِن قلت هل هذا البناء لكل ما عَاقَ    شيئاً؟ قيل: هذا بناءٌ خُصَّ به هذا النجمُ كالدَّبَران والسِّمَاكِ. وقال    ابن الأَعرابي: هذا عَيُّوق طالعاً، فحذف الأَلف واللام وهو ينويهما فلذلك    يبقى على تعريفه الذي كان عليه، وكذلك كل ما فيه الأَلف واللام من أَسماء    النجوم والدَّراري، فلك أَن تحذفهما منه وأَنت تنويهما، فيبقى فيه    تعريفه الذي كان مع الأَلف واللام، وقيل: الدَّبَرانُ نجم يلي الثرَيّا إِذا    طلع علم أَن الثُّرَيّا قد طلعت. قال الأَزهري: عَيُّوق فَيْعُول يحتمل    أَن يكون بناؤه من عَوْق ومن عَيْق لأَنَّ الواو والياء في ذلك سواء؛    وأَنشد:    وعاندَت الثُّرَيّا، بعد هَدْءٍ،    مُعاندةً لها العَيُّوقُ جَارَا    قال الجوهري: العَيُّوق نجم أَحمر مضيء في طرف المَجَرَّة الأَيمن يتلو    الثُّرَيّا لا يتقدمه، وأَصله فَيْعُول، فلما التقى الياء والواو    والأُولى ساكنة صارتا ياءً مشددة.    وتقول: ما عَاقتِ المرأَةُ عند زوجها ولا لاقَتْ أَي ما حَظِيَتْ عنده.    قال الأَزهري: يقال ما لاقَتْ ولا عاقَتْ أَي لم تَلْصَق بقلبه، ومنه    يقال: لاقَتِ الدَّواةُ أَي لَصِقَتْ، وأَنا أَلَقْتُها، كأَن عَاقَتْ    إِتباع للاقَتْ؛ قال ابن سيده: وإِنما حملناه على الواو وإِن لم نعرف أَصله    لأَن انقلاب الأَلف عن الواو عيناً أَكثر من انقلابها عن الياء، وروى شمر    عن الأُموي: ما في سقائه عَيْقةٌ من الرُّبِّ؛ قال الأَزهري: كأَنه ذهب به    إِلى قوله ما لاقَتْ ولا عاقَتْ، قال: وغيره يقول ما في نِحْيه عَيقةٌ    ولا عَمَقَة.    والعُوَاق والعَوِيقُ: صوت قُنْبِ الفرس، وقيل: هو الصوت من كل شيء،    قال: هو العَوِيقُ والوَعيقُ؛ وأَنشد:    إِذا ما الرَّكْبُ حلَّ بدارِ قومٍ،    سمعتَ لها، إِذا هَدَرَتْ، عُوَاقَا    قال الأَزهري: قال اللحياني سمعت عَاقْ عَاقْ وعاقِ عاقِ وغَاقْ غَاقْ    وغاقِ غاقِ لصوت الغراب، قال: وهو نُعَاقُه ونُغاقُه بمعنى واحد.    وعُوق: اسم. قال الأَزهري: العُوقُ أَبو عُوج بنِ عُوق. وعُوق: موضع    بالحجاز؛ قال الشاعر:    فَعُوقٌ فَرُمَاحٌ فالـ    ـلِوَى من أَهله قَفْرُ    قال ابن سيده: وعُوق موضع لم يُعَيَّن. والعَوَقَةُ: حي من اليمن؛    وأَنشد:    إِنِّي امْرُؤٌ حَنْظَلِيٌّ في أَرُومَتِها،    لا من عَتِيكٍ، ولا أَخواليَ العَوَقَهْ    ويَعُوقُ: اسم ضم كان لِكنانَةَ عن الزجاج، وقيل: كان لقوم نوح، عليه    السلام، وقيل: كان يُعْبد على زمن نوح، عليه السلام؛ قال الأَزهري: يقال    إِنه كان رجلاً من صالحي زمانه قبل نوح، فلما مات جَزِعَ عليه قومُه    فأَتاهم الشيطان في صورة إِنسان فقال: أُمَثِّله لكم في مِحْرابكم حتى تروه    كلما صليتم، ففعلوا ذلك فتَمادَى ذلك بهم إِلى أَن اتخذوا على مثاله صنماً    فعبدوه من دون الله تعالى، وقد ذكره الله في كتابه العزيز، وكذلك يُغُوث؛    بالغين المعجمة والثاء المثلثة، اسم صنم أَيضاً كان لقوم نوح، والياء    فيهما زائدة، والله أَعلم.
مقاييس اللغة:
أهمل المصنف بعد هذا بعض المواد من باب العين والواو، وهي كما في المجمل (عوف)، (عوق)، (عول)، (عوم)، (عون)، (عوه) .
القاموس المحيط:
العَوْقُ الحَبْسُ والصَّرْفُ، والتَّثْبيطُ، كالتَّعْويقِ والاعْتِياقِ، والرجُلُ الذي لا خَيْرَ عندَهُ، ويُضَمُّ،
ج: أعْواقٌ، ومَنْ يُعَوِّقُ الناسَ عن الخَيْرِ، كالعَوْقَةِ. ولا يكونُ ذلك آخِرَ عَوْقٍ: آخِرَ دَهْرٍ.
وعاقَنِي عائِقٌ وعَوْقٌ، بالفتح والضم، وككَتِفٍ: بمعنًى. ويَعوقُ: صَنَمٌ لقومِ نوحٍ، أو كانَ رجُلاً من صالِحِي زَمانِهِ، فلما ماتَ جَزِعوا عليه، فأتاهُمُ الشيطانُ في صورَةِ إنسانٍ، فقال: أُمَثِّلُهُ لَكُمْ في مِحرابكُمْ حتى تَرَوْهُ كُلَّما صَلَّيْتُمْ، فَفَعَلوا ذلك به، وبِسَبْعَةٍ من بَعْدِهِ من صالِحيهم، ثم تَمادَى بهم الأمرُ إلى أن اتَّخَذوا تِلكَ الأَمْثِلَة أصناماً يَعْبدُونها. وعَوائِقُ الدَّهْرِ: الشَّواغلُ من أحْداثِهِ.
وضَيِّقٌ لَيِّقٌ عَيِّقٌ: إتْباعٌ. ورجُلُ عُوَقٌ، كصُرَدٍ وعِنَبٍ وهُمَزَةٍ، وَعَيِّقٌ، كَكَيِّسٍ، وعَيَّقٌ، بالفتح: ذو تَعْوِيقٍ وتَرْييثٍ. وكقُبَّرٍ: يُثَبِّطُ الناسَ عن أُمورِهِم، أو جَبانٌ، وجَمْعُ عائِقٍ. وكصُرَدٍ:العائِقُ، والجَبانُ، ومَنْ لا يَزالُ يُعَوِّقُهُ أمرٌ عن حاجَتِهِ، ومَنْ إذا هَمَّ بالشيءِ فَعَلَهُ، ويُشَدَّدُ فيهما.
والعَوْقُ، بالفتحِ: مُنْعَرَجُ الوادي، وع بالحِجازِ، أو بالضم، أو غَلِطَ مَنْ ضَمَّهُ، أو كصُرَدٍ فقط.
وكهُمَزَةٍ: ة باليمامَةِ، وبالتحريكِ: بَطْنٌ من عبدِ القَيْسِ، منهم: المُنْذِرُ بنُ مالِكٍ، ومحمدُ بنُ سِنانٍ العَوَقِيَّانِ. والعَوَقُ، مُحرَّكةً: الجوعُ. ورجُلٌ عَوِقٌ لَوِقٌ، كَخَجِلٍ. وعاقْ عاقْ: حِكَايَةُ صَوْتِ الغُرابِ. وعُوقٌ، كنوحٍ: والدُ عوجٍ الطَّويلِ، ومَنْ قال: عُوجُ بنُ عُنُقَ فقد أخْطَأ. وكغُرابٍ: صَوْتٌ يَخْرُجُ من بَطْنِ الدَّابةِ إذا مَشَى. وما عاقَتْ ولا لاقَتْ عندَ زَوْجِها: لم تَلْصَقْ بِقَلْبِهِ.
والعَيُّوقُ: نَجْمٌ أحْمَرُ مُضيءٌ في طَرَفِ المَجَرَّةِ الأيْمَنِ، يَتْلُو الثُّرَيَّا لا يَتَقَدَّمُها. وأعْوَقَ بي الدابةُ، أو الزادُ: قَطَعَ. والمُعْوِقُ، كمُحْسِنٍ: المُخْفِقُ، والجائِعُ. وتَعَوَّقَ: تَثَبَّطَ.
تاج العروس:
ع و ق
العَوْقُ : الحبْسُ والصَّرْفُ . يُقال : عاقَه عن كذا يَعوقُه : إذا حبَسَه وصرَفَه وأصلُ عاقَ عَوَقَ ثم نُقِل من فَعَلَ الى فعُل ثم قُلِبت الواوُ في فعُلْت ألفاً فصارَت عاقْتُ فالتَقَى السّاكِنان : العيْن المُعتلّة المَقلوبة ألِفاً ولام الفِعْل فحُذِفَت العيْن ؛ لالتِقائِهما فصار التّقديرُ عَقْتُ ثم نُقِلت الضّمّة الى الفاء ؛ لأنّ أصلَه قبْل القَلْب فعُلت فصار عُقْت فهذه مراجَعَة أصل إلا أنّ ذلك الأصلَ الأقْربُ لا الأبعد ألا تَرى أن أوّل أحْوالِ هذِه العَيْن في صيغة المثال إنّما هو فَتحة العَيْن التي أبدلت منها الضّمّة وهذا كُلّه تعليل ابنُ جِنّي . والعَوْق أيضاً : التّثْبيط كالتّعويق والاعْتِياق يقال : عاقَه عن الوَجْه الذي أرادَه عائِق وعَقّاه وعوَّقه واعْتاقَه كله بمَعْنى وفي التّنزيل : ( قد يعْلَمُ اللهُ المُعَوِّقين منكُم ) وهم قوْمٌ من المُنافِقين كانوا يُثَبِّطون أنصار النّبيّ صلّى الله عليه وسلم عن نُصْرته صلّى الله عليه وسلم - وقال رؤبة :
" فسكّنَ اللهُ القُلوبَ الخُفَّقا
" واعْتاقَ عنْه الجاهِلين العُوَّقا
" من العِدا والأقربينَ العُقَّقا والعوْق : الرّجلُ الذي لا خيرَ عنده . قال رؤبة :
" فَداكَ منهم كلُّ عوْقٍ أصْلَدِ ويُضَم نقَله الصّاغانيّ ج : أعواق . والعَوْق أيضاً : مَنْ يُعَوِّقُ الناسَ عن الخيْر كالعَوْقَة بالهاءِ . ولا يكون ذلِك آخِرَ عوْق أي : آخِرَ دهْر . ويُقال : عاقَني عن الأمر الذي أردت عائِقٌ وعَقاني عائِقٌ . وعَوْق بالفَتْحِ والضّمّ وككَتِف بمَعْنىً واحِد أي : صارِفٌ ومُثَبِّطٌ وشاغِلٌ . ويَعوق : صَنَم كان لكِنانةَ عن الزّجّاجِ وقيل : كان لقَوْم نُوحٍ علَيه السّلامُ كما في الصِّحاح أو كان رجُلاً من صالِحي أهلِ زمانِه فلمّا ماتَ جزِعوا عليه فأتاهُم الشّيْطانُ في صورةِ إنْسان فقال : أمَثِّلُه لكُم في مِحْرابِكم حتى تَرَوْه كلّما صلّيْتم ففعَلوا ذلك به وبسَبْعَةٍ من بعْدِه من صالِحِيهم ثم تَمادَى بهمُ الأمرُ الى أن اتّخَذوا تِلكَ الأمثلَةَ أصناماً يعْبُدونَها من دونِ الله تَعالى الله عُلُوّاً كبيراً . ومنه قوله تَعالَى : ( ولا يَغوثَ ويَعوقَ ونَسْرا ) قال اللّيث : كذا بلَغَنا ونقَلَه الأزهريُّ أيضاً وليس في نصِّ اللّيْث : وبسَبْعَةٍ من بعْدِه . وعَوائِقُ الدّهْر : الشّواغِلُ من أحداثِه يكون جمع عائِقَةٍ أو عوْق على غير القياس . قال أبو ذؤيب الهُذَلي :
ألا هل أتى أمَّ الحُوَيْرث مُرسَلٌ ... نَعَم خالِدٌ إن لم تعُقْه العَوائِقُ وقال أميّة بنُ أبي الصّلت :
تعْرِفُ هذِي القُلوبَ حقّاً إذا ... همّتْ بخَيْرٍ عاقَت عَوائِقُها وقال أبو عمْرو : هو لمَوْلًى لخُزاعةَ يُقال له : ابنُ الوارِشِ . وقيل : لسابقٍ البَرْبَريّ . وقولُهم : ضَيِّقٌ ليِّقٌ عَيِّقٌ : إتْباع وقيلَ : عيِّقٌ بمعنى ذي تَعْويقٍ وليس بإتباعٍ كما يأتي للمُصَنِّف قريبا . ورجلٌ عُوَق كصُرَد وعِنَب وهُمَزة واقْتَصر الجوهريّ على الأولى والأخيرة . والثانيةُ عن ابنِ الأعرابيّ وضَبَطَه بعضٌ ككتِف وعَيِّقٌ ككيِّس وعَيِّق بالفَتْح أي : بفَتْح الياءِ المُشدَّدَة : ذو تَعْويقٍ للناسِ عن الخيْر وترْييثٍ لأصْحابِه لأنّ عِلَلَ الأمور تحْبِسه عن حاجَتِه وأنْشَدَ ابن بَرّي للأخْطَل :
مُوطَّأ البيْتِ محْمود شمائِلُه ... عندَ الحَمالَةِ لا كَزٌّ ولا عُوَقُ وقال ابن دُرَيْد : رجُلٌ عُوَّق كقُبَّر : إذا كان يُثَبِّطُ النّاسَ عن أمورِهم شدّد الواوَ الأرْزنيُّ وأبو سهْلٍ الهَرَويّ في الجَمْهَرة . أو رجُلٌ عُوَّقٌ : جبانٌ بلُغةِ هُذَيْل خاصّة نقلَه ابنُ دُرَيْد أيضاً . وقيل : رجل عوَّق : تعْتاقُه الأمور عن حاجَتِه . قال الهُذَليّ :
فِدًى لبَني لِحْيانَ أمِّي فإنّهم ... أطاعُوا رَئيساً منهمُ غيرَ عُوَّقِ والعُوَّق أيضاً : جمْع عائِق . قال رؤبة :
" واعْتاقَ عنهُ الجاهِلينَ العُوَّقا قال : وأمّا العُوَقُ كصُرَد فإنه بمَعْنى العائِق مثل : غُدَر بمعنى غادِرٍ . والعُوَقُ أيضاً : الجَبانُ هكذا ضبَطه غيرُ ابنِ دُرَيد . قال ابنُ عبّاد : العُوَقُ : مَن لا يزالُ يعوِّقه أمر ونصُّ المُحيط : تُعوِّقُه أمور عن حاجَتِه ومَنْ إذا هَمّ بالشّيْءِ فعَلَه قال : وكأنّه من الأضْدادِ وأغفلَه المُصنِّفُ . ويُشَدَّدُ فيهِما في الأخير عن ابنِ عبّاد وفي الجَبان فقد تقدّم أنها لُغة هُذَلِيّة فإعادَتُه تكرار . والعَوْق بالفَتْح : مُنْعَرَج الوادي . وبلا لام : ع بالحِجاز . وقال ابنُ سيدَه : موضِعٌ لم يُعيَّن . وقال غيرُه : قيل : هو أرضٌ من دِيار غَطَفان بينَ خيْبَر ونَجْدٍ . قال طرَفَةُ بنُ العَبد :
عَفا من آلِ حُبَّى السّه ... بُ فالأملاحُ فالغَمْرُ
فعَوْقٌ فرُماحٌ فالْ ... لِوَى من أهلِه قَفْرُ أو بالضّمّ أو غلِطَ مَنْ ضَمَّه . وقيلَ : بالضّمِّ : موضِعٌ من أرضِ الشّام . أو هو كصُرَد فقَط هكذا جاءَ في شِعْرِ رؤبة . وعُوَقَة كهُمَزة هكذا في النُسَخ والصّواب عَوْقة بالفَتْح كما هو في العُباب : ة باليَمامَة يسْكُنُها بنو عَديّ بنِ حَنيفة . والعَوَقَة بالتّحْريك : بطْن من عبْدِ القَيْس . قلت : وهم بَنو عَوَق بنِ لديد بنِ عمْرو بنِ وديعة لُكَيْز بن أفْصى بن عبْد القَيْس ووقع في بعضِ كُتُبِ الحديثِ أنّهم حيٌّ من الأزْدِ والأولَى الصّواب . وقال المُغيرةُ بنُ حَبْناءَ :
إنّي امْرؤٌ حنظَليٌّ في أُرُومَتِها ... لا مِنْ عَتيكٍ ولا أخْوالِيَ العَوَقَهْ
منهم : أبو نَضْرَةَ المُنْذِرُ بنُ مالِك بنِ قَطَنة العَبْديّ من أهلِ البَصرة رَوى عن ابنِ عمْرو أبي سعيد رضي الله عنهما وكان من فُصَحاءِ الناس فُلِجَ في آخر عمره رَوى عنه قَتادَةُ وسَلْمان التّيميّ ومات سنةَ ثمان أو تِسْع ومائة وأوصى أن يُصلّيَ عليه الحسَنُ فصلّى عليه ومحمّد بنُ سِنان شيْخُ البُخارِي العَوَقيّان . وقال الغَسّانيّ : إن الأخيرَ نزلَ العَوَقة فنُسِب إليهم . وقال ابنُ قُرْقول : ومنهم مَنْ يُسَكِّنُ الواو وهُما صحيحان . وفاتَه : محمّدُ بنُ محمّد بنِ حَكيم العَوَقيُّ البَصْري عن ابن خَليفة ذكره المالِينيّ . والعَوَق مُحرّكة : الجوعُ . يُقال : عَوَق وعَوْلَق . وقال ابنُ الأعْرابيّ : رجُلٌ عَوِق لَوِق كخَجِل فيهما مثل ضيِّق عَيِّق . وقال اللّحيانيّ : يُقال : سمِعتُ : عاقْ عاقْ وغاقْ غاقْ : حِكاية صوْتِ الغُراب قال : وهو نُعاقُه ونُغاقُه بمعنى واحد . وعُوقٌ كنُوح : اسمٌ وهو والدُ عوجٍ الطّويل المشْهور قاله الأزهريّ . ومَنْ قال : عُوجُ بنُ عُنُقٍ فقد أخْطأ هذا الذي خطّأَه هو المشْهور على الألْسِنَةِ . قال شيخُنا : وزَعَم قومٌ من حُفّاظِ التّواريخ أنّ عُنُق هي أمّ عُوج وعُوق أبوه فلا خَطَأ ولا غلَط . وفي شِعْر عَرْقَلَةَ الدِّمَشْقيّ المذْكور في بَدائِعِ البَدائِه المُتوفّى سنة 567 :
أعْورُ الدّجّالُ يمْشي ... خلْفَ عُوجِ بنِ عناق وهو ثِقةٌ عارف . والعُواقُ كغُراب : صوْتٌ يخرُجُ من بطْن الدّابّة إذا مشَى كالوُعاق وقيل : هو الصّوتُ من كُلِّ شيء قال :
إذا ما الرّكْبُ حلَّ بدارِ قومٍ ... سمِعتَ لها إذا هدَرَتْ عُواقا وما عاقَت المرأةُ ولا لاقَت عندَ زوْجِها أي : لم تلْصَقْ بقَلْبِه كما في الصِّحاح . زادَ ابنُ القَطّاع . وما حبَسَتْه عن فِراقِها أو نِكاحِ غيرِها وقال غيرُه : أي ما حَظِيَتْ عندَه . وقيل : عاقَت : إتباعٌ للاقَت ؛ لأنّه يُقال : لاقَتِ الدّواةُ : إذا لَصِقَتْ . قال ابنُ سيدَه : وإنما حمَلْناهُ على الواو وإن لم نعرِف أصلَه ؛ لأنّ انقِلابَ الألِف عن الواو عيْناً أكثَر من انقِلابِها عن الياءِ . والعَيّوق كتَنّور : نجْمٌ أحمَر مُضيءٌ في طَرَف المَجَرّة الأيْمَن يتْلو الثُرَيّا لا يتقدّمُها ويطلُع قبل الجوْزاء سُمّي بذلك لأنّه يَعوقُ الدَّبَران عن لِقاءِ الثُرَيّا . قال أبو ذُؤيْب الهُذَليّ يصفُ الحُمُر :
فورَدْن والعَيّوقُ مَقْعَدَ رابِئِ الضْ ... ضُرَباءِ خلْفَ النّجْم لا يتتَلّعُ وأنشد الليثُ :
تُراعِي الثُرَيّا وعيّوقَها ... ونجْمَ الذِّراعَيْنَ والمِرْزَما قال سيبَوَيْه : لزِمَتْه اللاّم لأنّه عندهم الشيءُ بعَيْنِه وكأنّه جُعِلَ من أمّة كُلُّ واحد منها عيّوق . قال : فإنْ قلتَ : هلْ هذا البِناءُ لكُلِّ ما عاقَ شيئاً ؟ قيل : هذا بناءٌ خُصَّ به هذا النّجْم كالدَّبَرانِ والسِّماك . وقال ابنُ الأعرابي : هذا عَيّوق طالِعاً فحذَف الألِفَ واللاّم وهو يَنويهما فلِذلك يبْقى على تعْريفِه الذي كان عليه . وقال الأزهريّ : عيّوق فَيْعول يُحْتَمَلُ أن يكونَ بناؤه من عوق ومن عَيق ؛ لأنّ الواو والياءَ في ذلِك سَواءٌ وأنشَدَ :
وعانَدَتِ الثُريّا بعدَ هَدْءٍ ... مُعانَدَةً لها العَيّوقُ جارا قال الجوهريُّ : أصلُه فَيْعول فلما التَقَى الياءُ والواوُ والأولَى ساكِنَةٌ صارَتا ياءً مُشدَّدَة . وقال ابنُ عبّادٍ : يُقال : أعْوَقَ بي الدّابَّةُ أو الزّادُ أي : قَطَع . قال : والمُعْوِقُ ؛ كمُحْسِنٍ : المُخْفِق . والمُعْوِقُ أيضاً : الجائِعُ . وفي الصّحاح : تعَوّق : تثبّط . ومما يُستَدرك عليه : تعوَّقَه إذا حبَسَه وصرفَه عن ابنِ جنّي . وروى شَمِر عن الأُمَويّ : ما في سِقائِه عَيْقَة من الرُّبِّ . قال الأزهريّ : كأنّه ذهَب به الى قولِه : ما لاقَتْ ولا عاقَتْ . وقال غيرُه : ما في نِحْيِه عَيْقَةٌ ولا عَمَقَةٌ هكذا ذكَرَه صاحِبُ اللّسان وهو غَريب فإنه قد تقدّم ذلك بعَيْنِه في ع ب ق ونقلنا هناك عن ابنِ سيدَه أن باءَ عَبَقة مُنقَلِبة عن ميمِ عَمَقة فتأمّل ذلك . والوَعيقُ والعَويق : صوتُ قُنْبِ الفَرَس

##### Türkçe

**عوق**
**عَاقَ - يَعُوْقُ - عَوَّق - يُعَوِّقُ - مُعَوِّق - مُعَوِّقِيْن - يَعُوْق**
Cuma, 11 Şubat/Şubat 2011 14:46 yazar: Administrator
**عَاقَ - يَعُوْقُ** + bir varlık veya bir şey + bir fiili veya bir işi: fiilin yolunda durur da onu yavaşlatır yahut gidişini bozar yahut onu gayesinden çevirir.
**عَوَّق - يُعَوِّقُ**: **عَاقَ - يَعُوْقُ**’tan “**فَعَّل**” vezninde: başkasını “**يَعُوْقُ**” kılar; şiddetli etkili bir şey kullanarak ve tekrar ve şiddet üzere: işinin gerçekleştirilmesinin güzergâhına ve yoluna çokça “engeller” koyar.
**مُعَوِّق**: **عَوَّق - يُعَوِّقُ**’tan müşebbehe sıfat olarak ism-i fâil.
**مُعَوِّقِيْن**: **مُعَوِّق**’un çoğulu.
**يَعُوْق**: Nûh kavminde bulunan bir putun adıdır; görünüşe göre adının, bir işin yapılması için onunla istihâre edilmesiyle bir ilişkisi vardır; böylece istihâre eden kimseyi engeller yahut onu engellemez; Allah daha iyi bilir.

Ve lafız, “başkasının bir iş veya bir şeye doğru yürüyüşünü ve ilerleyişini men etme ve engelleme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**نَهَى - يَنْهَى**، **مَنَعَ - يَمْنَعُ**، **حَرَمَ - يَحْرِمُ** (**حَرِمَ - يَحْرَمُ**)، **ذَمَّ- يَذِمُّ**، **عَذَرَ - يَعْذِرُ**، **عَاقَ - يَعُوْقُ**

**معوقين**
﴿“Allah sizden engelleyenleri ve kardeşlerine ‘bize gelin’ diyenleri elbette bilir; ve onlar savaşa ancak az gelirler (18)”﴾ **الأحزاب**

**يعوق**
﴿“Ve dediler: ‘İlahlarınızı bırakmayın; ve **وَدّ**’u da bırakmayın, **سُوَاع**’ı da, **يَغُوث**’u da, **يَعُوق**’u da, **نَسْر**’ı da (23)”﴾ **نوح**

**مختار الصحاح**
● [**عوق**] **ع و ق**: **عَاقَهُ** onu şundan alıkoydu: onu ondan hapsetti ve çevirdi; ve babı **قال**’dır. Ve yine böyledir **اعْتَاقَهُ**. Ve **عَوَائِقُ الدهر**: onun olaylarından meşgul edenler. Ve **التَّعَوُّقُ**: ağırdan alma. Ve **التَّعْوِيقُ**: ağırdan aldırma. Ve **يَعُوقُ**: Nûh (aleyhisselâm) kavminin bir putunun adıdır. Ve **العَوُّوقُ**: galaksinin sağ ucunda, Süreyyâ’yı takip eden, onu geçmeyen parlak kırmızı bir yıldızdır.

**معجم الفرائد القرآنية:**
**ع و ق**
“**الْمُعَوِّقِينَ**” Yüce Allah’ın şu sözünde: “**قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقَائِلِينَ لإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنَا**” (18) **الأحزاب**.
**عاق**: ağırdan aldırdı ve çevirdi; ve **المعوقون**: Resûlullah’tan (sallallahu aleyhi ve sellem) alıkoyan ağırdan aldıranlardır.

**الراغب**
**عوق**
- **العائق**: istenen hayırdan çeviren; bundan: **عوائق الدهر**. Denir: **عاقة** ve **عوقة** ve **اعتاقه**. Yüce Allah dedi: ﴿**قد يعلم الله المعوقين**﴾ [**الأحزاب/18**], yani: hayır yolundan ağırdan aldıran, çevirenler. Ve **رجل عوق وعوقة**: insanları hayırdan alıkoyar; ve **يعوق**: bir putun adıdır.

**ملخص اللسان:**
1. **وعاقَهُ عن الشيء يَعُوقه عَوْقاً**: onu çevirdi ve hapsetti,
2. ve **رجل عُوَق**: korkak,
3. **عوق**: **رجل عَوْق**: onda hayır yoktur,.
4. ve **التَّعْويقُ**: insanları hayırdan alıkoymadır.
5. ve **العَوْق**: meşgul eden iş.
6. ve **التَّعْوِيقُ**: ağırdan aldırma. **المُعَوِّقون**: münafıklardan bir kavim; Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) ensarını ağırdan aldırıyorlardı,
7. **العَيُّوق** parlak kırmızı bir yıldızdır,
8. ve **يَعُوقُ**: Nûh kavminin bir putunun adıdır, aleyhisselâm,

**لسان العرب**
● - **عوق**: **رجل عَوْق**: onda hayır yoktur; çoğulu **أَعْواق**. Ve **رجل عُوَق**: korkak; **هذَليَّة**. Ve **وعاقَهُ عن الشيء يَعُوقه عَوْقاً**: onu çevirdi ve hapsetti; bundan **التَّعْويقُ** ve **الاعْتِياق**; bu, bir işi istediğinde bir çevirenin onu ondan çevirmesi hâlidir. Ve **عاقَ**’ın aslı **عَوَق** idi; sonra **فَعَل**’den **فَعُلٍ**’e nakledildi; sonra **فَعُلْتُ**’ta vav elif’e çevrildi de **عاقْتُ** oldu; böylece iki sâkin karşılaştı: elif’e çevrilmiş illetli **العين** ve fiilin **لام**’ı; karşılaşmalarından dolayı **العين** düşürüldü de takdir **عَقْتُ** oldu; sonra aslı, çevirmeden önce **فَعُلت** olduğundan, damme **الفاء**’ya nakledildi de **عُقْت** oldu. İşte bu, aslın gözden geçirilmesidir; ancak o, uzak değil yakın asıldır. Görmez misin ki bu **العين**’in onun sigalarında ilk hâli, dammeden çevrilen **العين** fethasıdır? Bunun hepsi İbn Cinnî’nin ta‘lîlidir. Ve dersin: **عاقَني عن الوجه الذي أَردتُ عائِقٌ** ve **عاقَتْني العَوائِقُ**; bir tanesi **عائقةٌ**. Dedi: ve **عاقَني** ve **عَقانِي** aynı mânâda câizdir. Ve **التَّعْويقُ**: insanları hayırdan alıkoymadır. Ve **عَوَّقَه** ve **تَعَوَّقه**; sonuncusu İbn Cinnî’den; ve **اعْتاقَه**; hepsi: onu çevirdi ve hapsetti. Ve **رجل عُوَقَة وعُوَق وعَوِق** (* “**وعوق**” sözü: asılda **كتف** gibi zabtlıdır; ve Şerhu’l-Kâmûs’ta: İbnü’l-A‘râbî’den **عوق** **عنب** gibi; ve bazıları onu **كتف** gibi zabt etti). Yani: **تَعْوِيقٍ** sahibi; sonuncusu İbnü’l-A‘râbî’den; dedi: yani: insanları hayırdan alıkoymada ve arkadaşlarına ağırdan aldırmada **تَعْويقٍ** sahibi; çünkü işlerin illetleri onu ihtiyacından alıkoyar. İbn Berrî, el-Ahtal için şu beyti rivayet etti:
مُوطَّأُ البيتِ مَحْمودٌ شَمائلُه،
عند الحَمَالةِ، لا كَزُّ ولا عُوَقُ
Böyledir **عَيّق**; ve denildi: **عيِّق**; **ضَيّق**’e tâbi kılmadır. Denir: **عَوِقٌ لَوِقٌ** ve **ضَيّق لَيّق عَيّق**. Ve **رجل عُوَّق**: işler onu ihtiyacından alıkoyar; Hüzeli dedi:
فِدىً لِبَني لِحْيان أُمي فإِنهم
أَطاعوا رئيساً منهمُ غير عُوَّقِ
Ve **العَوْق**: onda hayır olmayan adam; Rü’be dedi:
فَداك منهم كلُّ عَوْقٍ أَصْلَدِ
Ve **العَوْق**: meşgul eden iş. Ve **عَوائِقُ الدهر**: onun olaylarından meşgul edenler. Ve **التَّعَوُّق**: ağırdan alma. Ve **التَّعْوِيق**: ağırdan aldırma. Ve tenzîlde: ﴿**قد يعلم الله المُعَوِّقين منكم**﴾; **المُعَوِّقون**: münafıklardan bir kavim; Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) ensarını ağırdan aldırıyorlardı; bu, onlara şöyle demelerinden dolayıdır: “Muhammed ve ashabı ancak bir baş lokmasıdır; et olsalardı Ebû Süfyân ve hizbi onları yutardı; onları bırakın ve bize gelin.” İşte bu, onların onları Nebî’ye (sallallahu aleyhi ve sellem) yardım etmekten alıkoymalarıdır; ve o, **عَاقَ يَعُوق**’tan **تَفْعِيل**’dir. Şairin sözüne gelince:
فلو أَنِّي رَمَيْتُكَ من قريبٍ،
لَعاقَك، عن دُعاء الذِّئبِ، عَاقِ
Ancak **عائق**’i kastetti de çevirdi; ve denildi: **عَقَوْته** vehmi üzerinedir; o, yerinde zikredilmiştir. Ve **العَيُّوقُ**: Süreyyâ’nın hizasında, kuzey tarafında parlak kırmızı bir yıldızdır; Cevzâ’dan önce doğar; ona bu ad verildi; çünkü o, **الدَّبَران**’ı Süreyyâ ile buluşmaktan alıkoyar. Ebû Züeyb dedi:
فَوَرَدْنَ، والعَيوقُ مَقْعَدَ رابئِ الضْـ
ـضُرَباءِ، خَلْفَ النجمِ، لا يَتَتَلَّعُ
Sîbeveyh dedi: **اللام** ona lâzım oldu; çünkü onların yanında o, bizzat şeydir; sanki bir ümmetten kılındı; onun her biri **عَيُّوقٌ**’tur. Dedi: eğer “Bu bina, bir şeyi alıkoyan her şey için midir?” dersen, denir: bu, bu yıldıza tahsis edilmiş bir binadır; **الدَّبَران** ve **السِّمَاكِ** gibi. İbnü’l-A‘râbî dedi: “Bu, **عَيُّوق** طلوع hâlinde”; böylece elif ve lâmı hazfetti, hâlbuki onları niyet ediyordu; bu yüzden, üzerinde bulunduğu tarif üzere kalır. Ve yıldızlar ve parlak yıldızlar isimlerinden, içinde elif ve lâm bulunan her şey böyledir: onları ondan hazfetmen câizdir, sen onları niyet ederken; böylece, elif ve lâm ile birlikte olan tarif onda kalır. Ve denildi: **الدَّبَرانُ** Süreyyâ’yı takip eden bir yıldızdır; doğduğunda, Süreyyâ’nın doğmuş olduğu bilinir. Ezherî dedi: **عَيُّوق** **فَيْعُول**’dür; binasının **عَوْق**’tan da **عَيْق**’tan da olması muhtemeldir; çünkü vav ve yâ bunda birdir. Ve şu beyit okundu:
وعاندَت الثُّرَيّا، بعد هَدْءٍ،
مُعاندةً لها العَيُّوقُ جَارَا
Cevherî dedi: **العَيُّوق** galaksinin sağ ucunda, Süreyyâ’yı takip eden, onu geçmeyen parlak kırmızı bir yıldızdır; aslı **فَيْعُول**’dür; yâ ile vav karşılaşınca ve birincisi sâkin olunca, ikisi şeddeli yâ oldu. Ve dersin: **ما عَاقتِ المرأَةُ عند زوجها ولا لاقَتْ**; yani: onun yanında itibar görmedi. Ezherî dedi: **ما لاقَتْ ولا عاقَتْ** denir; yani: onun kalbine yapışmadı. Bundan: **لاقَتِ الدَّواةُ** denir; yani: yapıştı; ve ben onu **أَلَقْتُ**; sanki **عَاقَتْ**, **لاقَتْ**’e tâbi kılmadır. İbn Sîde dedi: aslını bilmesek de onu vav üzerine hamlettik; çünkü elif’in vavdan **عين** olarak dönmesi, yâdan dönmesinden daha çoktur. Şemr, Ümevî’den rivayet etti: **ما في سقائه عَيْقةٌ من الرُّبِّ**; Ezherî dedi: sanki onu **ما لاقَتْ ولا عاقَتْ** sözüne götürdü. Dedi: başkası “**ما في نِحْيه عَيقةٌ ولا عَمَقَة**” der. Ve **العُوَاق** ve **العَوِيقُ**: atın **قُنْب**’unun sesi; ve denildi: her şeyden olan sestir. Dedi: o, **العَوِيقُ** ve **الوَعيقُ**’tur. Ve şu beyit okundu:
إِذا ما الرَّكْبُ حلَّ بدارِ قومٍ،
سمعتَ لها، إِذا هَدَرَتْ، عُوَاقَا
Ezherî dedi: Lihyânî dedi: karganın sesi için **عَاقْ عَاقْ** ve **عاقِ عاقِ** ve **غَاقْ غَاقْ** ve **غاقِ غاقِ** işittim. Dedi: o, **نُعَاقُه** ve **نُغاقُه**’dur; mânâca birdir. Ve **عُوق**: bir isimdir. Ezherî dedi: **العُوقُ** **أَبو عُوج بنِ عُوق**’tur. Ve **عُوق**: Hicaz’da bir yerdir; şair dedi:
فَعُوقٌ فَرُمَاحٌ فالـ
ـلِوَى من أَهله قَفْرُ
İbn Sîde dedi: **عُوق** tayin edilmemiş bir yerdir. Ve **العَوَقَةُ**: Yemen’den bir kabiledir; ve şu beyit okundu:
إِنِّي امْرُؤٌ حَنْظَلِيٌّ في أَرُومَتِها،
لا من عَتِيكٍ، ولا أَخواليَ العَوَقَهْ
Ve **يَعُوقُ**: Zecâc’tan: Kinâne’nin bir putunun adıdır. Ve denildi: Nûh kavminin idi, aleyhisselâm. Ve denildi: Nûh zamanında ibadet edilirdi, aleyhisselâm. Ezherî dedi: denir ki o, Nûh’tan önce zamanının salihlerinden bir adam idi; ölünce kavmi ona üzüldü; şeytan onlara insan suretinde geldi ve dedi: “Onu mihrabınızda size temsil edeyim ki her namaz kıldığınızda onu göresiniz.” Bunu yaptılar; sonra bu, onlarla sürüp gitti; nihayet onun misali üzere bir put edindiler de Allah Teâlâ’dan başka ona ibadet ettiler. Allah onu aziz kitabında zikretmiştir; ve yine böyledir **يُغُوث**; **بالغين المعجمة والثاء المثلثة** ile; o da Nûh kavminin bir putunun adıdır; ve her ikisinde de yâ ziyadedir; Allah daha iyi bilir.

**مقاييس اللغة:**
Musannif bundan sonra **العين** ve **الواو** babından bazı maddeleri ihmal etti; ve onlar, **المجمل**’de olduğu üzere: (**عوف**), (**عوق**), (**عول**), (**عوم**), (**عون**), (**عوه**).

**العَوْقُ**: hapsetme ve çevirme; ve ağırdan aldırma; **التَّعْويقِ** ve **الاعْتِياقِ** gibi; ve kendisinde hayır bulunmayan adam; ve (bu) zamme ile de (gelir).

Çoğulu: **أعْواقٌ**. Ve insanları hayırdan alıkoyan kimse; **العَوْقَةِ** gibi. “Bu, son **عَوْقٍ** olmaz”: (yani) son devir (son zaman).

“Beni bir **عائِقٌ** ve **عَوْقٌ** (alıkoydu)”, fetha ve zamme ile; ve **كَكَتِفٍ** gibi: (hepsi) bir mânâda. Ve **يَعوقُ**: Nûh kavminin bir putudur; yahut zamanının salihlerinden bir adam idi; sonra ölünce ona üzülüp sızlandılar; derken şeytan onlara bir insan sûretinde geldi, dedi ki: “Onu mihrabınızda size temsîl ederim; tâ ki her namaz kıldığınızda onu göresiniz”; böylece bunu onun hakkında yaptılar; ve ondan sonra salihlerinden yedi kişi hakkında da; sonra iş onlarla sürüp gitti, nihayet o suretleri, kendilerine ibadet ettikleri putlar edindiler. **عَوائِقُ الدَّهْرِ**: onun olaylarından (doğan) meşguliyetlerdir.

“**وضَيِّقٌ لَيِّقٌ عَيِّقٌ**”: tâbi‘ (peş peşe getirilen)dir. Ve **رَجُلُ عُوَقٌ**; **كصُرَدٍ وعِنَبٍ وهُمَزَةٍ**; ve **عَيِّقٌ**; **كَكَيِّسٍ**; ve **عَيَّقٌ** fetha ile: **تَعْوِيقٍ** ve **تَرْييثٍ** sahibi. Ve **كقُبَّرٍ**: insanları işlerinden ağırdan aldırır; yahut korkaktır; ve **عائِقٍ**’in çoğuludur. Ve **كصُرَدٍ**: **العائِقُ**; ve korkak; ve bir işin onu ihtiyacından alıkoymayı sürdürdüğü kimse; ve bir şeye niyet edince onu yapan kimse; ve ikisinde de şeddeli yapılır.

Ve **العَوْقُ** fetha ile: vadinin kıvrımıdır; Hicaz’da bir yer adıdır; yahut zamme iledir; yahut onu zammeleyen yanılmıştır; yahut yalnız **كصُرَدٍ** gibidir.

Ve **كهُمَزَةٍ**: Yemâme’de bir yer adıdır. Ve harekeli olarak: Abdülkays’tan bir koldur; onlardan: **المُنْذِرُ بنُ مالِكٍ** ve **محمدُ بنُ سِنانٍ**; ikisi de **العَوَقِيَّانِ**. Ve **العَوَقُ** (harekeli): açlıktır. Ve **رَجُلٌ عَوِقٌ لَوِقٌ**; **كَخَجِلٍ** gibi. Ve “**عاقْ عاقْ**”: karganın sesinin hikâyesidir (taklidi). Ve **عُوقٌ**; **كنوحٍ**: uzun boylu **عوجٍ**’un babasıdır; “**عُوجُ بنُ عُنُقَ**” diyen hata etmiştir. Ve **كغُرابٍ**: hayvan yürüdüğünde karnından çıkan bir sestir. “Kocasının yanında ne **عاقَتْ** ne de **لاقَتْ**”: onun kalbine yapışmadı.

Ve **العَيُّوقُ**: sağ Samanyolu ucunda parlak kırmızı bir yıldızdır; **الثُّرَيَّا**’yı takip eder, onun önüne geçmez. Ve “bana binek hayvanı yahut azık **أعْوَقَ** etti”: kesti (kesti, koptu). Ve **المُعْوِقُ**; **كمُحْسِنٍ**: başarısız olan; ve aç olan. Ve **تَعَوَّقَ**: ağırdan aldı.

**العَوْقُ**: hapsetme ve çevirme. Denir ki: “Onu şundan **عاقَه**; onu **يَعوقُه**”: onu hapsettiği ve çevirdiği zaman. Ve **عاقَ**’ın aslı **عَوَقَ** idi; sonra **فَعَلَ**’den **فعُل**’e nakledildi; sonra **فعُلْت**’teki vav, elife çevrildi; böylece **عاقْتُ** oldu; sonra iki sâkin birleşti: elife çevrilmiş illetli **العين** ve fiilin **لام**’ı; bu ikisinin birleşmesinden dolayı **العين** hazfedildi; böylece takdir **عَقْتُ** oldu; sonra zamme fâ’ya nakledildi; çünkü kalbden önce aslı **فعُلت** idi; böylece **عُقْت** oldu. İşte bu, asla bir müracaat olmakla beraber, o asıl, uzak olan değil yakın olandır; görmez misin ki bu **العين**’in misal sigasında ilk hâli ancak **العين**’in fethasıdır; ondan zamme bedel kılınmıştır. Bütün bu, İbn Cinnî’nin ta‘lîlidir. Ve **العَوْق** ayrıca: ağırdan aldırmadır; **التّعويق** ve **الاعْتِياق** gibi. Denir ki: “Onu istediği yoldan bir **عائِق** alıkoydu”; ve “**عَقّاه**” ve “**عوَّقه**” ve “**اعْتاقَه**”: hepsi bir mânâdadır. Ve tenzîlde: “(Allah sizden **المُعَوِّقين**’i elbette bilir)”; onlar münafıklardan bir kavimdir; Peygamber’in yardımcılarını, ona yardım etmekten ağırdan aldırırlardı. Rü’be dedi ki:

" فسكّنَ اللهُ القُلوبَ الخُفَّقا
" واعْتاقَ عنْه الجاهِلين العُوَّقا
" من العِدا والأقربينَ العُقَّقا

Ve **العوْق**: kendisinde hayır bulunmayan adamdır. Rü’be dedi ki:

" فَداكَ منهم كلُّ عوْقٍ أصْلَدِ

Ve zamme ile de (gelir); Sâgânî nakletti. Çoğulu: **أعواق**. Ve **العَوْق** ayrıca: insanları hayırdan alıkoyan kimse; hâ’ ile **العَوْقَة** gibi. “Bu, son **عوْق** olmaz”: yani son devir. Ve denir ki: “İstediğim işten beni bir **عائِقٌ** alıkoydu” ve “Beni bir **عائِقٌ** alıkoydu”. Ve **عَوْق** fetha ve zamme ile; ve **ككَتِف**: tek bir mânâdadır; yani çeviren, ağırdan aldıran, meşgul eden. Ve **يَعوق**: Zecâc’dan, Kinâne’nin bir putu idi; ve denildi ki: Sıhâh’ta olduğu üzere Nûh kavminindi; yahut zamanının salihlerinden bir adam idi; sonra ölünce ona üzülüp sızlandılar; derken şeytan onlara bir insan sûretinde geldi, dedi ki: “Onu mihrabınızda size temsîl ederim; tâ ki her namaz kıldığınızda onu göresiniz”; böylece bunu onun hakkında yaptılar; ve ondan sonra salihlerinden yedi kişi hakkında da; sonra iş onlarla sürüp gitti, nihayet o suretleri, Allah’tan başka ibadet ettikleri putlar edindiler; Allah Teâlâ yücelikçe pek yücedir. Ve ondan, O’nun sözü: “(Ve ne **يَغوثَ**’u, ne **يَعوقَ**’u, ne de **نَسْرا**’yı)”. Leys dedi ki: bize böyle ulaştı; Ezherî de onu nakletti; Leys’in nassında “ve ondan sonra yedi kişi ile” yoktur. Ve **عَوائِقُ الدّهْر**: onun olaylarından (doğan) meşguliyetlerdir; **عائِقَة**’nin çoğulu olur; yahut kıyasa aykırı olarak **عوْق**’un (çoğulu) olur. Ebû Züeyb el-Hüzelî dedi ki:

ألا هل أتى أمَّ الحُوَيْرث مُرسَلٌ ... نَعَم خالِدٌ إن لم تعُقْه العَوائِقُ

Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi ki:

تعْرِفُ هذِي القُلوبَ حقّاً إذا ... همّتْ بخَيْرٍ عاقَت عَوائِقُها

Ebû Amr dedi ki: O, Huzâa’nın bir mevlâsıdır; ona: **ابنُ الوارِشِ** denir. Ve denildi ki: Sâbık el-Berberî’nindir. Ve onların sözü: “**ضَيِّقٌ ليِّقٌ عَيِّقٌ**”: tâbi‘dir. Ve denildi ki: **عيِّقٌ**, **تَعْويقٍ** sahibi mânâsınadır; tâbi‘ değildir; az sonra musannif için geleceği üzere. Ve **رجلٌ عُوَق**; **كصُرَد وعِنَب وهُمَزة**; Cevherî birinci ve sonuncu ile yetindi. İkincisi İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve bazıları onu **ككتِف** gibi ضبط etti. Ve **عَيِّقٌ**; **ككيِّس**. Ve **عَيِّق** fetha ile; yani şeddeli yâ’nın fethasıyla: insanları hayırdan alıkoyma ve arkadaşlarına ağırdan aldırma sahibi; çünkü işlerin illetleri onu ihtiyacından alıkoyar. Ve İbn Berrî, Ahtal’dan şu beyti rivayet etti:

مُوطَّأ البيْتِ محْمود شمائِلُه ... عندَ الحَمالَةِ لا كَزٌّ ولا عُوَقُ

İbn Düreyd dedi ki: **رجُلٌ عُوَّق**; **كقُبَّر**: insanları işlerinden ağırdan aldırırsa; Erzenî ve Ebû Sehl el-Herevî, **الجَمْهَرة**’de vavı şeddeli yaptı. Yahut **رجُلٌ عُوَّقٌ**: özellikle Hüzeyl lügatinde korkaktır; İbn Düreyd bunu da nakletti. Ve denildi ki: **رجل عوَّق**: işler onu ihtiyacından alıkoyar. Hüzeylî dedi ki:

فِدًى لبَني لِحْيانَ أمِّي فإنّهم ... أطاعُوا رَئيساً منهمُ غيرَ عُوَّقِ

Ve **العُوَّق** ayrıca: **عائِق**’in çoğuludur. Rü’be dedi ki:

" واعْتاقَ عنهُ الجاهِلينَ العُوَّقا

Dedi ki: **العُوَق** ise, **كصُرَد**, **العائِق** mânâsınadır; tıpkı **غُدَر**’in **غادِرٍ** mânâsında olması gibi. Ve **العُوَق** ayrıca: korkaktır; İbn Düreyd’den başkası onu böyle ضبط etti. İbn Abbâd dedi ki: **العُوَق**: bir işin onu alıkoymayı sürdürdüğü kimsedir; ve **المُحيط**’un nassı: onu ihtiyacından alıkoyan işlerdir; ve bir şeye niyet edince onu yapan kimsedir. Dedi ki: sanki o, zıtlardandır; musannif onu ihmal etti. Ve sonuncuda İbn Abbâd’dan, ikisinde de şeddeli yapılır. Ve korkakta ise, onun Hüzeylî bir lügat olduğu geçti; onu iade etmek tekrar olur. Ve **العَوْق** fetha ile: vadinin kıvrımıdır. Ve lamsız olarak: Hicaz’da bir yer adıdır. İbn Sîde dedi ki: tayin edilmemiş bir yerdir. Başkası dedi ki: denildi ki: Hayber ile Necd arasında, Gatafân diyarından bir arazidir. Tarafe b. el-Abd dedi ki:

عَفا من آلِ حُبَّى السّه ... بُ فالأملاحُ فالغَمْرُ

Fa‘avqٌ, sonra Rumâḥٌ, sonra el-…; **لِوَى**: ehlinden ıssızdır; yahut zamme ile; yahut onu zamme ile okuyan yanılmıştır. Ve denildi ki: zamme ile: Şam toprağından bir yerdir. Yahut o, yalnızca **صُرَد** gibi (bir vezinde)dir; Rü’be’nin şiirinde böyle gelmiştir. Ve **عُوَقَة**; **هُمَزة** gibi; nüshalarda böyledir; doğrusu ise fetha ile **عَوْقة**’dır; **العُباب**’da olduğu gibi: Yemâme’de bir (yer); orada Benû ‘Adiyy b. Ḥanîfe oturur. Ve **العَوَقَة** tahrîk ile: ‘Abdü’l-Ḳays’tan bir batın. Dedim ki: onlar, Benû **عَوَق** b. Ledîd b. ‘Amr b. Vedî‘a, Lukayz b. Afṣâ b. ‘Abdü’l-Ḳays’tır; hadis kitaplarının bazısında onların Ezd’den bir hayy olduğu vâki olmuştur; evlâ olan doğrusu (birincisi)dir. Ve el-Muġîra b. Ḥabnâ dedi ki:
إنّي امْرؤٌ حنظَليٌّ في أُرُومَتِها ... لا مِنْ عَتيكٍ ولا أخْوالِيَ العَوَقَهْ

Onlardan: Basra ehlinden Ebû Naḍra el-Münẕir b. Mâlik b. Ḳaṭana el-‘Abdî; İbn ‘Amr Ebû Sa‘îd’den (Allah ikisinden de razı olsun) rivayet etti; insanların fasihlerindendi; ömrünün sonunda felç oldu; ondan Ḳatâde ve Selmân et-Teymî rivayet etti; yüz sekiz yahut yüz dokuz yılında öldü; Ḥasan’ın ona namaz kıldırmasını vasiyet etti; o da ona namaz kıldırdı. Ve Muḥammed b. Sinân, Buhârî’nin şeyhi; ikisi de **العَوَقيّ**. Ve el-Ġassânî dedi ki: sonuncu **العَوَقة**’ya indi de onlara nisbet edildi. Ve İbn Ḳurḳûl dedi ki: onlardan vâv’ı sükûnlu yapan da vardır; ikisi de sahihtir. Ve onun kaçırdığı: el-Baṣrî **محمّدُ بنُ محمّد بنِ حَكيم العَوَقيّ**; İbn Ḫalîfe’den (rivayetle); onu el-Mâlînî zikretti. Ve **العَوَق** muḥarrake: açlık. Denir: **عَوَق** ve **عَوْلَق**. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **رَجُلٌ عَوِق لَوِق**; **خَجِل** gibi; ikisinde de **ضَيِّق عَيِّق** misli vardır. Ve el-Liḥyânî dedi ki: denir: işittim: **عاقْ عاقْ** ve **غاقْ غاقْ**: karganın sesinin taklidi. Dedi ki: o, onun **نُعاقُه**’u ve **نُغاقُه**’udur; mânâca birdir. Ve **عُوقٌ**; **نُوح** gibi: bir isimdir; meşhur uzun ‘Ûc’un babasıdır; bunu el-Ezherî söyledi. Ve “**عُوجُ بنُ عُنُقٍ**” diyen hata etmiştir; onun hata saydığı şey, diller üzerinde meşhur olandır. Şeyhimiz dedi ki: tarihlerin hâfızlarından bir kavim, **عُنُق**’un ‘Ûc’un annesi, **عُوق**’un da babası olduğunu iddia etti; artık ne hata vardır ne yanlış. Ve **عَرْقَلَةَ الدِّمَشْقيّ**’nin, **بَدائِعِ البَدائِه**’de zikredilen, 567 yılında vefat eden şiirinde:
أعْورُ الدّجّالُ يمْشي ... خلْفَ عُوجِ بنِ عناق
ve o, güvenilir, ârif (bir kimse)dir. Ve **العُواقُ**; **غُراب** gibi: hayvan yürüdüğünde karnından çıkan bir sestir; **الوُعاق** gibi. Ve denildi ki: her şeyden çıkan sestir. Dedi ki:
إذا ما الرّكْبُ حلَّ بدارِ قومٍ ... سمِعتَ لها إذا هدَرَتْ عُواقا

Ve kadın, kocasının yanında **عاقَت** etmedi ve **لاقَت** etmedi; yani: **الصِّحاح**’ta olduğu üzere, onun kalbine yapışmadı. İbnü’l-Ḳaṭṭâ‘ artırdı: onu, ondan ayrılmaktan yahut başkasıyla nikâhlanmaktan alıkoymadı. Başkası dedi ki: yani onun yanında nasiplenmedi. Ve denildi ki: **عاقَت**; **لاقَت**’e tâbî kılınmıştır; çünkü denir: **لاقَتِ الدّواةُ**: yapıştığı zaman. İbn Sîde dedi ki: aslını bilmesek de onu vâv üzerine حمل ettik; çünkü elifin vâvdan ‘ayn olarak dönmesi, yâ’dan dönmesinden daha çoktur. Ve **العَيّوق**; **تَنّور** gibi: sağ galaksinin ucunda, parlak kırmızı bir yıldızdır; **الثُرَيّا**’yı izler, onun önüne geçmez; **الجَوْزاء**’dan önce doğar; ona bu ad verilmiştir; çünkü **الدَّبَران**’ı **الثُرَيّا** ile buluşmaktan alıkoyar. Ebû Ḏu’eyb el-Hüzelî, yaban eşeklerini vasfederek dedi ki:
فورَدْن والعَيّوقُ مَقْعَدَ رابِئِ الضْ ... ضُرَباءِ خلْفَ النّجْم لا يتتَلّعُ

Ve el-Leys inşâd etti:
تُراعِي الثُرَيّا وعيّوقَها ... ونجْمَ الذِّراعَيْنَ والمِرْزَما

Sîbeveyh dedi ki: lâm ona lâzım oldu; çünkü onların yanında o, şeyin bizzat kendisidir; sanki bir ümmetten kılınmıştır; onun her biri **عيّوق**. Dedi ki: “Eğer dersen: bu bina, bir şeyi alıkoyan her şey için midir?” denilir ki: bu bina, **الدَّبَران** ve **السِّماك** gibi, bu yıldıza tahsis edilmiştir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: bu, “**عَيّوق** طلِعاً”dır; sonra elif-lâmı hazfetti; hâlbuki ikisini de niyet ediyordu; bu yüzden, üzerinde bulunduğu tarif üzere kalır. El-Ezherî dedi ki: **عيّوق** “**فَيْعول**”dür; binasının **عوق**’tan da **عَيق**’ten de olması muhtemeldir; çünkü bunda vâv ile yâ eşittir. Ve inşâd etti:
وعانَدَتِ الثُريّا بعدَ هَدْءٍ ... مُعانَدَةً لها العَيّوقُ جارا

El-Cevherî dedi ki: aslı **فَيْعول**dür; yâ ile vâv buluşunca ve birincisi sâkin olunca, şeddeli bir yâ oldular. İbn ‘Abbâd dedi ki: denir: **أعْوَقَ** bende binek yahut azık; yani: kesti. Dedi ki: ve **المُعْوِقُ**; **مُحْسِن** gibi: başarısız olan. Ve **المُعْوِقُ** ayrıca: aç olan. Ve **الصّحاح**’ta: **تعَوّق**: gevşedi. Ve üzerine istidrâk olunanlardandır: İbn Cinnî’den: **تعوَّقَه**: onu hapsetti ve (onu) çevirdi. Şemir, el-Ümevî’den rivayet etti: “Onun kırbasında pekmezden **عَيْقَة** yoktur.” El-Ezherî dedi ki: sanki onu, “**ما لاقَتْ ولا عاقَتْ**” sözüne götürdü. Başkası dedi ki: “Onun tulumunda **عَيْقَةٌ** da yok, **عَمَقَةٌ** da.” Lisân sahibinin zikrettiği üzere böyledir; gariptir; çünkü bunun aynısı daha önce **ع ب ق**’da geçti; orada İbn Sîde’den, **عَبَقة**’nin bâ’sının **عَمَقة**’nin mîminden dönmüş olduğunu naklettik; bunu düşün. Ve **الوَعيقُ** ve **العَويق**: atın **قُنْب**’unun sesi.
