# عوق — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%82/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%88%D9%82/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%82.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: عوق

باب العين والقاف وواي معهما
ع و ق،و ع ق، ع ق و، ق ع و، و ق ع، ع ق ي، ع ي ق مستعملات
عوق:
عاقه فاعتاقَهُ وعوَّقَهُ في الكثرة والمبالغة يَعوقُهُ عَوْقاً. قال أبو ذؤيب:
ألا هلْ إلى أُمِّ الخويلدِ مُرْسَلٌ		بلى خالدٌ إن لم تَعُقْهُ العَوائِقُ
والواحدة: عائقة. وقال أميّة بن أبي الصلت:
تَعرِفُ ذاك النّفـوس حـتّـى		إذا هَمَّتْ بخيرٍ عاقت عوائقها
ورجل عُوقَةٌ: ذو تعويق وتربيث للنّاس عن الخير، ويجوز عَقاني في معنى عاقني على القلب قال:
لَعاقَك عن دُعاءِ الذّئبِ عاقي
والعوق الذي لا خير فيه وعنده. قال رؤبة:
فَداكَ منهم كلُّ عَوْقٍ أصلدِ
والعَوَقَةُ: حيّ من اليمن. قال:
إنّي امرؤ حنظليّ في أرومتهـا		لا من عَتِيك ولا أخواليَ العَوَقَه
ويعوق: اسم صنم كان يعبد زمن نوح عليه السلام. وعُوقٌ والدُعُوجٍ. وعوق: موضع بالحجاز. قال:
فعُوقٌ فَرُماحٌ فال		لوى من أهلِهِ قَفْرُ
ويقال: كان يعوق رجلاً من صالحي أهلِ زمانِهِ قبلَ نوحٍ. فلما مات جزع عليه قومُه فأتاهم الشيطان في صورة إنسان فقال: أمثله لكم في مِحْرابِكم حتى تروه كلّما صلّيتم. ففعلوا ذلك. وشيّعه من بعده من صالحيهم، ثم تمادى بهم الأمْرُ إلى أن اتخذوا تلك الأمثلة أصناماً يعبدونها من دون الله.
وأمّا عيّق فمن أصواتِ الزّجر. عيّق يُعَيّق في صوته.
وعق:
رجلٌ وَعْقَةٌ لَعْقَةٌ، أي: سيّء الخُلُق. ورجلٌ وَعِقٌ: فيه حِرْصٌ، ووُقوعٌ في الأمر بجهلٍ. تقول: إنه لَوَعِقٌ لَعِقٌ. قال رؤبة:
مخافة الله وأَنْ يُوَعَّقا
أي: أن يقال: إنّك لَوَعِقٌ، وبه وَعْقَةٌ شَديدةٌ.
والوَعيقُ صوت يخرُجُ من حياء الدّابّة إذا مَشَتْ. وَعَقَتْ تَعِقُ، وهو بمنزلة الخَقِيقِ من قُنْب الذّكر. يقال: عُواق ووُعاق وهو العَويقُ والوَعيقُ. قال:
إذا ما الرّكبُ حلَّ بدارِ قـومٍ		سمعتَ لها إذا هَدَرَتْ عواقا
عقو:
العَقْوَةُ: ما حولُ الدّارِ والمَحَلَّة. تقول: ما بعَقْوَةِ هذه الدّار أحدٌ مثل فلان، وتقولُ للأسَد ما يطور بعقوته أحد. والرّجلُ يحفر البئر فإذا لم ينبط من قعرها اعتقى يَمْنَةً ويَسْرةً، وكذلك إذا اشتقّ الإنسان في الكلام فيعتقي منه. والعاقي كذلك، وقلّما يقولون: عقا يعقو. قال:
ولقد دربت بالاعتـقـا		ءِ والاعتقام فنلْتُ نُجْحا
يقول: إذا لم يأته الأمر سهلاً عقم فيه وعقا حتّى ينجح.
قعو:
القَعْو: شبه البَكْرة، وهو الدّموك يستقي عليها الطيّانون. قال:
له صريفٌ صريفَ القَعْوِ بالمَسَدِ
ويقال: القَعْو: خشبتان تكونان كنّا في البكرة تضمّانه يكون فيهما المِحْوَر.
والقَعا رَدَّةٌ في رأسِ أَنْفِ البَعير، وهو أن تُشْرِفَ الأَرْنَبَة، ثم تقعي نحو القصبة. قِعيَ الرّجل قَعاً، وأَقْعَتْ أرنبتُه، وأَقْعَى أنفُه. ورجل أَقْعى وامرأةٌ قَعْواء. وقد يقعي الرّجل في جلوسه كأنّه مُتَساندٌ إلى ظهْرِه.
والذّئب يُقعي، والكلب يُقعي. إقعاءً مثل سواء، لأنّ الكلبَ يُقْعي على اسْتِه.
والقَعْو: إرسالُ الفحل نفسَهُ على النّاقةِ في ضِرابِها. قَعا عليها يَقْعُو قُعُوّاً إذا أناخها ثم علاها.
وقع:
الوَقْعُ: وَقْعَةُ الضَّرب بالشّيء. ووَقْعُ المطرِ، ووَقْعُ حوافِرِ الدّابَّةِ، يعني: ما يُسْمَعُ من وَقعِه. ويقال للطّير إذا كان على أرضٍ أو شجرٍ: هنّ وقوعٌ ووُقَّعٌ. قال الرّاعي:
كأنّ على أثباجها حين شوّلَتْ		بأَذْنابِها قبّا من الطّيْر وُقَّعا
والواحد: واقعٌ. والنَّسْرُ الواقع سُمّي به كأنه كاسرٌ جناحيه من خلفه، وهو من نجوم العلامات التي يُهْتَدَى بها، قريب من بنات نَعش، بحيالِ النَّسْرِ الطّائر.
والمِيقعةُ: المكانُ الذي يقَعُ عليه الطّائر. ويقال: وقعت الدّوابُّ والإبل، أي: ربضَتْ تشبيهاً بوقوع الطّير. قال:
وَقَعْنَ وقوعَ الطّير فيها وما بها		سوى جرّة يرجعنها متعـلـل
وقد وقَّعَ الدّهرُ بالنّاس، والواقِعةُ: النازلةُ الشَّديدةُ من صُروفِ الدّهْر، وفلانٌ وُقَعَةٌ في الناس، ووقّاعٌ فيهم أي يغتابهم. ووَقَعَ الشيءُ يَقَعُ وُقُوعاً، أي: هُويّاً.
وواقعنا العدوّ، والاسم: الوقيعة. والوِقاعُ: المواقعة في الحرب. ووَقَعَ فلان في فلان، وقد أظهر الوقيعة إذا عابه. والوَقيعُ من مناقع الماء في متون الصخور.
ووقائع العرب: أيّامُها التي كانت فيها حروبُهُمْ.
والتَّوقيعُ في الكتاب: إلحاقُ شيءٍ فيه. وتوقّعتُ الأمرَ، أي: انتظرتُه.
والتوقيع: رَمْيٌ قريبٌ لا تُباعِدُهُ كأنّك تُريدُ أن تُوقِعَهُ على شيء، وكذلك توقيع الإزكان، تقول: وَقِّعْ أي: ألقِ ظنّك على كذا. والتّوقيعُ: سَحْجٌ بأطرافِ عِظام الدّابّة من الرّكوب وربّما تحاصّ عنه الشَّعَرُ. قال الكميت:
إذا هما ارتدفا نَصّا قَعُودَهُمـا		إلى التي غِبُّها التَّوْقيعُ والخَزَلُ
يقالُ: دابّة مُوَقَّعة. والتّوقيع: أثَرُ الرّحل على ظهر البعير. يقال: بعيرٌ موقّع، قال:
ولم يُوَقَّعْ برُكوبٍ حَجَبُهْ
وإذا أصابَ الأرضَ مطرٌ مُتَفَرِّقٌ فذلك توقيع في نباتها.
والتّوقيعُ: إقبال الصَّيْقَل على السيف يحدّده بميقعته، وربما وُقِّعَ بحَجَرٍ.
وحافِرٌ وَقيعٌ: مقطّط السّنابك. والوقيعُ من السُّيوف وغيرها: ما شُحِذ بالحجر، قال يصف حافر الحمار:
يركب قيناه وقيعاً ناعلا
وقال الشّماخ يصف إبلاً حدادَ الأسْنانِ:
يغادين العِضاه بمُقْنَعَاتٍ		نواجذُهنّ كالحَدأ الوَقيعِ
وقد وَقِعَ الرّجل يَوْقَعُ وَقعاً. إذا اشتكى قدميه من المشي على الحجارة. قال:
كلَّ الحِذاءِ يَحْتَذي الحافي الوَقِعْ
ووقَّعَتْهُ الحجارةُ توقيعاً، كما توقّع الحديدةُ تُشْحَذُ وتُسَنُّ. واستوقَع السَّيفُ: إذا أنَى له الشَّحْذُ.
والميقَعَةُ: خَشَبَةُ القصّارين يُدَقُّ عليها الثياب بعد غسلها.
والتّوقيعُ: أثر الدّم والسّخج. والتّوقيعُ بالظن شبه الحزر والتّوهُّم.
والمَوْقِعُ: موضِعٌ لكلّ واقع، وجمعُه: مَواقِعُ. قال:
أنا شُرَيْقٌ وأبو البلادِ
في أبلٍ مصنوعة تلادِ
تربّعتْ مَواقِعَ العِهادِ
عقي:
عقّيتم صبيّكم، أي: سقيتموه عَسَلاً، أو دواءً ليَسْقُطَ عنه عِقْيُهُ، وهو ما يخرج من بطن الصبيّ حين يولد، أسودُ لزجٌ كالغِراء. يقال: عقَى يَعْقي عَقْياً.
والعِقْيانُ ذَهَبٌ ينبُتُ نَباتاً وليس مما يُذابُ من الحجارة. قال:
كلّ قوم صيغه مـن آنـك		وبنو العبّاسِ عقيان الذّهب
ويقال عَقَّى بسهمه تعقيةً إذا رمى به بعدما يستبعد العدوّ.
عيق:
العيّوق: كوكبٌ بحيال الثّريّا إذا طلع عُلِمَ أنّ الثّريّا قد طلعت. قال:
تراعى الثّريّا وعيّوقـهـا		ونجم الذّراعين والمرزوم

وعَيُّوقٌ: فَيْعول، يحتمل أن يكون من عيق ومن عوق، لأنّ الواو والياء فيه سواء.

### Türkçe

باب **العين** ve **القاف** ve **واي** onlarla birlikte
**ع و ق**،و **ع ق**، **ع ق و**، **ق ع و**، **و ق ع**، **ع ق ي**، **ع ي ق** kullanılagelenlerdir

**عوق**:
Onu alıkoydu; böylece onu alıkoydurdu; ve onu çokluk ve mübalağada alıkoydurdu: onu **عَوْقاً** alıkoyar. Ebû Züeyb dedi ki:
Acaba Ümmü’l-Huveylid’e bir gönderilen var mı		Evet, Hâlid; eğer onu alıkoymazsa **العَوائِقُ**
Ve tekili: **عائقة**. Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi ki:
Nefisler bunu tanır, ta ki		İyilikle kastettiğinde, onu **عوائقها** alıkoyuncaya kadar
Ve **عُوقَةٌ** bir adam: insanları hayırdan alıkoyma ve oyalama sahibi. Ve kalp hakkında “**عاقني**” mânasında “**عَقاني**” câizdir. Dedi ki:
Seni kurt çağrısından alıkoydu, benim alıkoyucum
Ve içinde hayır olmayan ve yanında (hayır) bulunmayan **العوق**. Rü’be dedi ki:
Onlardan sana her **عَوْقٍ** sert (kimse) feda olsun
Ve **العَوَقَةُ**: Yemen’den bir kabile. Dedi ki:
Ben, köklerinde Hanzalî bir kişiyim		Ne Atîk’tenim ne de dayılarım **العَوَقَه**’dır
Ve **يعوق**: Nûh عليه السلام zamanında tapılan bir putun adıdır. Ve **عُوقٌ**: **الدُعُوجٍ**’un babasıdır. Ve **عوق**: Hicaz’da bir yerdir. Dedi ki:
Derken **عُوقٌ** sonra Rumâh sonra		**اللوى**; halkından ıssızdır
Ve denilir: Nûh’tan önce kendi zamanının salihlerinden bir adam **يعوق** idi. Sonra ölünce kavmi ona çok üzüldü; derken şeytan onlara insan sûretinde geldi ve dedi: “Sizin mihrabınızda size onun benzerini yapayım; böylece her namaz kıldığınızda onu görürsünüz.” Böyle yaptılar. Ondan sonra salihlerinden (başkası) onu izledi; sonra iş onlarla, o benzerleri Allah’tan başka taptıkları putlar edininceye kadar uzayıp gitti.
Ama **عيّق** ise, azarlama seslerindendir. **عيّق** sesinde **يُعَيّق** eder.

**وعق**:
**وَعْقَةٌ** **لَعْقَةٌ** bir adam; yani: kötü huylu. Ve **وَعِقٌ** bir adam: onda hırs vardır ve işte cehaletle düşüp kalma vardır. Dersin ki: “O, elbette **لَوَعِقٌ لَعِقٌ**’dir.” Rü’be dedi ki:
Allah korkusu ve **أَنْ يُوَعَّقا**
Yani: “Sen elbette **لَوَعِقٌ**’sin” denilmesi; ve onda şiddetli bir **وَعْقَةٌ** vardır.
Ve **الوَعيقُ**: binek hayvanının yürüdüğünde hayâsından çıkan bir sestir. **وَعَقَتْ** **تَعِقُ**; o, erkeğin **قُنْب**’undan olan **الخَقِيقِ** menzilesindedir. Denilir: **عُواق** ve **وُعاق**; o, **العَويقُ** ve **الوَعيقُ**’tir. Dedi ki:
Kafile bir kavmin yurduna konakladığında		Onun için, böğürdüğünde **عواقا** işitirsin

**عقو**:
**العَقْوَةُ**: evin ve mahallenin çevresi olan şey. Dersin ki: “Bu evin **عَقْوَةِ**’sinde falan gibi kimse yoktur”; ve aslana dersin ki: “Onun **عقوته**’sinde kimse dolaşmaz.” Ve adam kuyu kazar; eğer dibinden su çıkarmadıysa sağa ve sola **اعتقى** eder; aynı şekilde insan sözde zorlanırsa ondan **يعتقي** eder. **العاقي** de böyledir; ve pek az “**عقا يعقو**” derler. Dedi ki:
Ben **الاعتـقـا** ile alıştırıldım		Ve **الاعتقام** ile; böylece başarı elde ettim
Diyor ki: İş ona kolay gelmezse onda **عقم** etti ve **عقا** etti; ta ki başarılı oluncaya kadar.

**قعو**:
**القَعْو**: makaraya benzer; o, **الدّموك**’tur; **الطيّانون** onun üzerinde su çekerler. Dedi ki:
Onun bir gıcırtısı vardır; **القَعْوِ**’un **المَسَدِ** ile gıcırtısı gibi
Ve denilir: **القَعْو**: makarada iki **كنّا** gibi olan iki ağaçtır; onu kuşatırlar; ikisinde **المِحْوَر** bulunur.
Ve **القَعا**: devenin burun ucunda bir geri dönüş (çökme)dir; o, **الأَرْنَبَة**’nin yükselmesi, sonra **القصبة**’ye doğru **تقعي** etmesidir. Adam **قَعاً** **قِعيَ** etti; ve onun **أرنبتُه** **أَقْعَتْ** etti; ve burnu **أَقْعَى** oldu. **أَقْعى** bir adam ve **قَعْواء** bir kadın. Ve adam oturuşunda, sanki sırtına dayanmış gibi, **يقعي** edebilir.
Ve kurt **يُقعي** eder, köpek **يُقعي** eder; **إقعاءً** “**سواء**” gibi; çünkü köpek kıçı üzerine **يُقْعي** eder.
Ve **القَعْو**: erkeğin, dişiyi çiftleşmesinde kendi nefsini salıvermesidir. Onun üzerine **قَعا** eder; **قُعُوّاً** **يَقْعُو** eder; onu çöktürüp sonra üzerine çıktığında.

**وقع**:
**الوَقْعُ**: bir şeyle vurmanın vuruşu. Ve yağmurun **وَقْعُ**’ı; ve binek hayvanının nallarının **وَقْعُ**’ı; yani: onun **وَقعِه**’inden işitilen şey. Ve kuşa, yerde veya ağaçta olduğunda, denilir: onlar **وقوعٌ** ve **وُقَّعٌ**’dır. Er-Râ‘î dedi ki:
Sanki onun sırtlarının üzerinde, kuyruğunu kaldırdığında		Kuyruklarıyla, kuşlardan **وُقَّعا** kubbeler var
Ve tekili: **واقعٌ**. Ve **النَّسْرُ الواقع** bununla adlandırıldı; sanki kanatlarını arkasından kıran gibidir. Ve o, kendisiyle yol bulunulan alâmet yıldızlarındandır; **بنات نَعش**’a yakın, **النَّسْرِ الطّائر**’in hizasında.
Ve **المِيقعةُ**: kuşun üzerine konduğu yerdir. Ve denilir: **وقعت** binekler ve develer; yani: kuşun **وقوع**’una benzetilerek çöktüler. Dedi ki:
Orada kuşun **وقوعَ**u gibi çöktüler; ve onda		Sadece bir su kırbası vardır; onu dönüp durarak geri getirirler
Ve zaman insanlara **وقَّعَ** etti; ve **الواقِعةُ**: zamanın dönüşlerinden şiddetli musibettir. Ve falan, insanlar içinde **وُقَعَةٌ**’dır; ve onların içinde **وقّاعٌ**’dır; yani onları gıybet eder. Ve şey **وُقُوعاً** **يَقَعُ**; yani: düşüş olarak.
Ve düşmanla **واقعنا** ettik; adı: **الوقيعة**. Ve **الوِقاعُ**: savaşta karşılaşmadır. Ve falan, falana **وَقَعَ**; ve onu ayıpladığında **الوقيعة**’yi açığa çıkarmıştır. Ve **الوَقيعُ**: kayaların sırtlarındaki su birikintilerindendir.
Ve Arapların **وقائع**’i: onların savaşlarının bulunduğu günleridir.
Ve yazıda **التَّوقيعُ**: onda bir şeyi eklemektir. Ve işi **توقّعتُ**; yani: onu bekledim.
Ve **التوقيع**: yakın bir atıştır; onu uzaklaştırmazsın; sanki onu bir şeyin üzerine düşürmek istiyorsun. Ve aynı şekilde **توقيع الإزكان**; dersin ki: **وَقِّعْ**; yani: zannını şuna at. Ve **التّوقيعُ**: binmeden dolayı binek hayvanının kemik uçlarıyla bir sıyrılmadır; bazen ondan kıl dökülür. Kümeyt dedi ki:
İkisi, bineklerini art arda bindiklerinde, hızlıca sürdüler		Şuna doğru ki onun aralıklı (sonucu) **التَّوْقيعُ** ve topallıktır
Denilir: **مُوَقَّعة** bir binek. Ve **التّوقيع**: semerin devenin sırtındaki izidir. Denilir: **موقّع** bir deve. Dedi ki:
Onun örtüsü, binmeyle **يُوَقَّعْ** edilmedi
Ve yere dağınık bir yağmur isabet ederse, bu, bitkisinde bir **توقيع**’dir.
Ve **التّوقيعُ**: **الصَّيْقَل**’ın kılıca yönelip onu **ميقعته** ile keskinleştirmesidir; bazen taşla **وُقِّعَ** edilir.
Ve **وَقيعٌ** bir nal: tırnakları çizgili (yarıklı) olan. Ve kılıçlardan ve başkalarından **الوقيعُ**: taşla bilenmiş olan şeydir. Eşeğin nalını vasfederek dedi ki:
Bizim demircimizi biner; **وقيعاً** nallanmış olarak
Ve Şemmâh, dişleri keskin develeri vasfederek dedi ki:
**العِضاه**’a sabahlarlar; ağızlık takmış olarak		Azı dişleri, **الحَدأ الوَقيعِ** gibi
Ve adam **وَقِعَ** eder; **وَقعاً** **يَوْقَعُ** eder: taşlar üzerinde yürümekten ayaklarından şikâyet ettiğinde. Dedi ki:
Her ayakkabıyı, yalınayak **الوَقِعْ** giyer
Ve taşlar onu **توقيعاً** **وقَّعَتْ** etti; tıpkı demirin, bilendiğinde ve keskinleştirildiğinde **تُشْحَذُ** ve **تُسَنُّ** edilmesi gibi. Ve kılıç **استوقَع** etti: yani, bilemenin vakti geldiğinde.
Ve **والميقَعَةُ**: çamaşırcıların, yıkadıktan sonra elbiselerin üzerinde dövüldüğü bir tahtadır.
Ve **التّوقيعُ**: kan ve sıyrık izidir. Ve zan ile **التّوقيعُ**, tahmin ve vehme benzer.
Ve **المَوْقِعُ**: her **واقع** için bir yerdir; çoğulu: **مَواقِعُ**. Dedi ki:
Ben Şurayk’ım ve memleketin babası
Eski yapılmış develer içinde
**العِهادِ**’ın **مَواقِعَ**’ini dört ayak üstüne aldı

**عقي**:
Çocuğunuzu **عقّيتم**; yani: ona bal içirdiniz, yahut ondan **عِقْيُهُ** düşsün diye bir ilaç (içirdiniz); o, çocuk doğduğunda karnından çıkan şeydir: siyah, yapışkan, tutkal gibi. Denilir: **عقَى** **عَقْياً** **يَعْقي**.
Ve **العِقْيانُ**: taşlardan eritilen şeyden olmayan; biterek biten altındır. Dedi ki:
Her kavmin ziyneti **آنـك**’tandır		Ve Abbâs oğulları altının **عقيان**’ıdır
Ve denilir: Düşman uzaklaştıktan sonra onunla attığında, oku ile **عَقَّى** etti; **تعقيةً**.

**عيق**:
**العيّوق**: **الثّريّا**’nın hizasında bir yıldızdır; doğduğunda, **الثّريّا**’nın doğduğu bilinir. Dedi ki:
**الثّريّا**’yı ve onun **عيّوقـهـا**’sını gözetirsin		Ve **الذّراعين** yıldızını ve **المرزوم**’u

Ve **عَيُّوقٌ**: **فَيْعول**; **عيق**’ten de **عوق**’tan da olması muhtemeldir; çünkü onda **الواو** ve **الياء** birdir (aynıdır).
