# عول — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%88%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عول

العَوْل: المَيْل في الحُكْم إِلى الجَوْر. عالَ يَعُولُ عَوْلاً: جار ومالَ عن الحق. وفي التنزيل العزيز: ذلك أَدْنَى أَن لا تَعُولوا؛ وقال:
إِنَّا تَبِعْنا رَسُولَ الله واطَّرَحوا
قَوْلَ الرَّسول، وعالُوا في المَوازِين
والعَوْل: النُّقْصان. وعال المِيزانَ عَوْلاً، فهو عائل: مالَ؛ هذه عن اللحياني. وفي حديث عثمان، رضي الله عنه: كتَب إِلى أَهل الكوفة إِني لسْتُ بميزانٍ لا أَعُول
(* قوله «لا أعول» كتب هنا بهامش النهاية ما نصه:
لما كان خبر ليس هو اسمه في المعنى قال لا أعول، ولم يقل لا يعول وهو يريد صفة الميزان بالعدل ونفي العول عنه، ونظيره في الصلة قولهم: أنا الذي فعلت كذا في الفائق) أَي لا أَمِيل عن الاستواء والاعتدال؛ يقال: عالَ الميزانُ إِذا ارتفع أَحدُ طَرَفيه عن الآخر؛ وقال أَكثر أَهل التفسير: معنى قوله ذلك أَدنى أَن لا تَعُولوا أَي ذلك أَقرب أَن لا تَجُوروا وتَمِيلوا، وقيل ذلك أَدْنى أَن لا يَكْثُر عِيَالكم؛ قال الأَزهري: وإِلى هذا القول ذهب الشافعي، قال: والمعروف عند العرب عالَ الرجلُ يَعُول إِذا جار، وأَعالَ يُعِيلُ إِذا كَثُر عِيالُه. الكسائي: عالَ الرجلُ يَعُول إِذا افْتقر، قال: ومن العرب الفصحاء مَنْ يقول عالَ يَعُولُ إِذا كَثُر عِيالُه؛ قال الأَزهري: وهذا يؤيد ما ذهب إِليه الشافعي في تفسير الآية لأَن الكسائي لا يحكي عن العرب إِلا ما حَفِظه وضَبَطه، قال: وقول الشافعي نفسه حُجَّة لأَنه، رضي الله عنه، عربيُّ اللسان فصيح اللَّهْجة، قال: وقد اعترض عليه بعض المُتَحَذْلِقين فخَطَّأَه، وقد عَجِل ولم يتثبت فيما قال، ولا يجوز للحضَريِّ أَن يَعْجَل إِلى إِنكار ما لا يعرفه من لغات العرب. وعال أَمرُ القوم عَوْلاً: اشتدَّ وتَفاقَم. ويقال: أَمر عالٍ وعائلٌ أَي مُتفاقِمٌ، على القلب؛ وقول أَبي ذؤَيب:
فذلِك أَعْلى مِنك فَقْداً لأَنه
كَريمٌ، وبَطْني للكِرام بَعِيجُ
إِنما أَراد أَعْوَل أَي أَشَدّ فقَلَب فوزنه على هذا أَفْلَع. وأَعْوَلَ الرجلُ والمرأَةُ وعَوَّلا: رَفَعا صوتهما بالبكاء والصياح؛ فأَما قوله:تَسْمَعُ من شُذَّانِها عَوَاوِلا
فإِنه جَمَع عِوّالاً مصدر عوّل وحذف الياء ضرورة، والاسم العَوْل والعَوِيل والعَوْلة، وقد تكون العَوْلة حرارة وَجْدِ الحزين والمحبِّ من غير نداء ولا بكاء؛ قال مُلَيح الهذلي:
فكيف تَسْلُبنا لَيْلى وتَكْنُدُنا،
وقد تُمَنَّح منك العَوْلة الكُنُدُ؟
قال الجوهري: العَوْل والعَوْلة رفع الصوت بالبكاء، وكذلك العَوِيل؛ أَنشد ابن بري للكميت:
ولن يَستَخِيرَ رُسومَ الدِّيار،
بِعَوْلته، ذو الصِّبا المُعْوِلُ
وأَعْوَل عليه: بَكَى؛ وأَنشد ثعلب لعبيد الله بن عبد الله بن عتبة: زَعَمْتَ، فإِن تَلْحَقْ فَضِنٌّ مُبَرِّزٌ
جَوَادٌ، وإِن تُسْبَقْ فَنَفْسَكَ أَعْوِل
أَراد فعَلى نفسك أَعْوِلْ فَحَذف وأَوصَلَ. ويقال: العَوِيل يكون صوتاً من غير بكاء؛ ومنه قول أَبي زُبَيْد:
للصَّدْرِ منه عَوِيلٌ فيه حَشْرَجةٌ
أَي زَئِيرٌ كأَنه يشتكي صَدْرَه. وأَعْوَلَتِ القَوْسُ صَوَّتَتْ. قال سيبويه: وقالوا وَيْلَه وعَوْلَه، لا يتكلم به إِلا مع ويْلَه، قال الأَزهري: وأَما قولهم وَيْلَه وعَوْلَه فإِن العَوْل والعَوِيل البكاء؛ وأَنشد:
أَبْلِغْ أَمير المؤمنين رِسالةً،
شَكْوَى إِلَيْك مُظِلَّةً وعَوِيلا
والعَوْلُ والعَوِيل: الاستغاثة، ومنه قولهم: مُعَوَّلي على فلان أَي اتِّكالي عليه واستغاثتي به. وقال أَبو طالب: النصب في قولهم وَيْلَه وعَوْلَه على الدعاء والذم، كما يقال وَيْلاً له وتُرَاباً له. قال شمر: العَوِيل الصياح والبكاء، قال: وأَعْوَلَ إِعْوالاً وعَوَّلَ تعويلاً إِذا صاح وبكى.
وعَوْل: كلمة مثل وَيْب، يقال: عَوْلَك وعَوْلَ زيدٍ وعَوْلٌ لزيد. وعالَ عَوْلُه وعِيلَ عَوْلُه: ثَكِلَتْه أُمُّه. الفراء: عالَ الرجلُ يَعُولُ إِذا شَقَّ عليه الأَمر؛ قال: وبه قرأَ عبد الله في سورة يوسف ولا يَعُلْ أَن يَأْتِيَني بهم جميعاً، ومعناه لا يَشُقّ عليه أَن يأَتيني بهم جميعاً. وعالَني الشيء يَعُولُني عَوْلاً: غَلَبني وثَقُلَ عليّ؛ قالت الخنساء:
ويَكْفِي العَشِيرةَ ما عالَها،
وإِن كان أَصْغَرَهُمْ مَوْلِداً
وعِيلَ صَبْرِي، فهو مَعُولٌ: غُلِب؛ وقول كُثَيِّر:
وبالأَمْسِ ما رَدُّوا لبَيْنٍ جِمالَهم،
لَعَمْري فَعِيلَ الصَّبْرَ مَنْ يَتَجَلَّد
يحتمل أَن يكون أَراد عِيلَ على الصبر فحَذف وعدّى، ويحتمل أَن يجوز على قوله عِيلَ الرَّجلُ صَبْرَه؛ قال ابن سيده: ولم أَره لغيره. قال اللحياني: وقال أَبو الجَرَّاح عالَ صبري فجاء به على فعل الفاعل. وعِيلَ ما هو عائله أَي غُلِب ما هو غالبه؛ يضرب للرجل الذي يُعْجَب من كلامه أَو غير ذلك، وهو على مذهب الدعاء؛ قال النمر بن تَوْلَب:
وأَحْبِبْ حَبِيبَك حُبًّا رُوَيْداً،
فلَيْسَ يَعُولُك أَن تَصْرِما
(* قوله «أن تصرما» كذا ضبط في الأصل بالبناء للفاعل وكذا في التهذيب، وضبط في نسخة من الصحاح بالبناء للمفعول).
وقال ابن مُقْبِل يصف فرساً:
خَدَى مِثْلَ الفالِجِيِّ يَنُوشُني
بسَدْوِ يَدَيْه، عِيلَ ما هو عائلُه
وهو كقولك للشيء يُعْجِبك: قاتله الله وأَخزاه الله. قال أَبو طالب: يكون عِيلَ صَبْرُه أَي غُلِب ويكون رُفِع وغُيِّر عما كان عليه من قولهم عالَتِ الفريضةُ إِذا ارتفعت. وفي حديث سَطِيح: فلما عِيلَ صبرُه أَي غُلِب؛ وأَما قول الكميت:
وما أَنا في ائْتِلافِ ابْنَيْ نِزَارٍ
بمَلْبوسٍ عَلَيَّ، ولا مَعُول
فمعناه أَني لست بمغلوب الرأْي، مِنْ عِيل أَي غُلِبَ.
وفي الحديث: المُعْوَلُ عليه يُعَذَّب أَي الذي يُبْكي عليه من المَوْتى؛ قيل: أَراد به مَنْ يُوصي بذلك، وقيل: أَراد الكافر، وقيل: أَراد شخصاً بعينه عَلِم بالوحي حالَه، ولهذا جاء به معرَّفاً، ويروى بفتح العين وتشديد الواو من عوّل للمبالغة؛ ومنه رَجَز عامر:
وبالصِّياح عَوَّلوا علينا
أَي أَجْلَبوا واستغاثو. والعَوِيل: صوت الصدر بالبكاء؛ ومنه حديث شعبة: كان إِذا سمع الحديث أَخَذَه العَوِيلُ والزَّوِيل حتى يحفظه، وقيل: كل ما كان من هذا الباب فهو مُعْوِل، بالتخفيف، فأَما بالتشديد فهو من الاستعانة. يقال: عَوَّلْت به وعليه أَي استعنت. وأَعْوَلَت القوسُ: صوّتت. أَبو زيد: أَعْوَلْت عليه أَدْلَلْت عليه دالَّة وحَمَلْت عليه. يقال: عَوِّل عليَّ بما شئت أَي استعن بي كأَنه يقول احْملْ عَليَّ ما أَحببت. والعَوْلُ: كل أَمر عَالَك، كأَنه سمي بالمصدر. وعالَه الأَمرُ يَعوله: أَهَمَّه. ويقال: لا تَعُلْني أَي لا تغلبني؛ قال: وأَنشد الأَصمعي قول النمر بن تَوْلَب:
وأَحْبِب حَبِيبَك حُبًّا رُوَيْداً
وقولُ أُمية بن أَبي عائذ:
هو المُسْتَعانُ على ما أَتى
من النائباتِ بِعافٍ وعالِ
يجوز أَن يكو فاعِلاً ذَهَبت عينُه، وأَن يكون فَعِلاً كما ذهب إِليه الخليل في خافٍ والمالِ وعافٍ أَي يأْخذ بالعفو. وعالَتِ الفَريضةُ تَعُول عَوْلاً: زادت. قال الليث: العَوْل ارتفاع الحساب في الفرائض. ويقال للفارض: أَعِل الفريضةَ. وقال اللحياني: عالَت الفريضةُ ارتفعت في الحساب، وأَعَلْتها أَنا الجوهري: والعَوْلُ عَوْلُ الفريضة، وهو أَن تزيد سِهامُها فيدخل النقصان على أَهل الفرائض. قال أَبو عبيد: أَظنه مأْخوذاً من المَيْل، وذلك أَن الفريضة إِذا عالَت فهي تَمِيل على أَهل الفريضة جميعاً فتَنْقُصُهم. وعالَ زيدٌ الفرائض وأَعالَها بمعنًى، يتعدى ولا يتعدى. وروى الأَزهري عن المفضل أَنه قال: عالَت الفريضةُ أَي ارتفعت وزادت. وفي حديث علي: أَنه أُتي في ابنتين وأَبوين وامرأَة فقال: صار ثُمُنها تُسْعاً، قال أَبو عبيد: أَراد أَن السهام عالَت حتى صار للمرأَة التُّسع، ولها في الأَصل الثُّمن، وذلك أَن الفريضة لو لم تَعُلْ كانت من أَربعة وعشرين، فلما عالت صارت من سبعة وعشرين، فللابنتين الثلثان ستة عشر سهماً، وللأَبوين السدسان ثمانية أَسهم، وللمرأَة ثلاثة من سبعة وعشرين، وهو التُّسْع، وكان لها قبل العَوْل ثلاثة من أَربعة وعشرين وهو الثُّمن؛ وفي حديث الفرائض والميراث ذكر العَوْل، وهذه المسأَلة التي ذكرناها تسمى المِنْبَريَّة، لأَن عليًّا، كرم الله وجهه، سئل عنها وهو على المنبر فقال من غير رَوِيَّة: صار ثُمُنها تُسْعاً، لأَن مجموع سهامِها واحدٌ وثُمُنُ واحد، فأَصلُها ثَمانيةٌ
(* قوله «فأصلها ثمانية إلخ» ليس كذلك فان فيها ثلثين
وسدسين وثمناً فيكون اصلها من أربعة وعشرين وقد عالت الى سبعة وعشرين اهـ. من هامش النهاية) والسِّهامُ تسعةٌ؛ ومنه حديث مريم: وعالَ قلم زكريا أَي ارتفع على الماء. والعَوْل: المُستعان به، وقد عَوِّلَ به وعليه. وأَعْوَل عليه وعَوَّل، كلاهما: أَدَلَّ وحَمَلَ. ويقال: عَوَّلْ عليه أَي اسْتَعِنْ به. وعَوَّل عليه: اتَّكَلَ واعْتَمد؛ عن ثعلب؛ قال اللحياني: ومنه قولهم:
إِلى الله منه المُشْتَكى والمُعَوَّلُ
ويقال: عَوَّلْنا إِلى فلان في حاجتنا فوجَدْناه نِعْم المُعَوَّلُ أَي فَزِعْنا إِليه حين أَعْوَزَنا كلُّ شيء. أَبو زيد: أَعالَ الرجلُ وأَعْوَلَ إِذا حَرَصَ، وعَوَّلْت عليه أَي أَدْلَلْت عليه. ويقال: فلان عِوَلي من الناس أَي عُمْدَتي ومَحْمِلي؛ قال تأَبَّط شرّاً:
لكِنَّما عِوَلي، إِن كنتُ ذَا عِوَلٍ،
على بَصير بكَسْب المَجْدِ سَبَّاق
حَمَّالِ أَلْوِيةٍ، شَهَّادِ أَنْدِيةٍ،
قَوَّالِ مُحْكَمةٍ، جَوَّابِ آفاق
حكى ابن بري عن المُفَضَّل الضَّبِّيّ: عِوَل في البيت بمعنى العويل والحُزْن؛ وقال الأَصمعي: هو جمع عَوْلة مثل بَدْرة وبِدَر، وظاهر تفسيره كتفسير المفضَّل؛ وقال الأَصمعي في قول أَبي كبير الهُذَلي: فأَتَيْتُ بيتاً غير بيتِ سَنَاخةٍ،
وازْدَرْتُ مُزْدار الكَريم المُعْوِلِ
قال: هو من أَعالَ وأَعْوَلَ إِذا حَرَص، وهذا البيت أَورده ابن بري مستشهداً به على المُعْوِلِ الذي يُعْوِل بدَلالٍ أَو منزلة. ورجُل مُعْوِلٌ أَي حريص. أَبو زيد: أَعْيَلَ الرجلُ، فهو مُعْيِلٌ، وأَعْوَلَ، فهو مُعْوِل إِذا حَرَص. والمُعَوِّل: الذي يَحْمِل عليك بدالَّةٍ. يونس: لا يَعُولُ على القصد أَحدٌ أَي لا يحتاج، ولا يَعيل مثله؛ وقول امرئ القيس:وإِنَّ شِفائي عَبْرةٌ مُهَراقةٌ،
فهَلْ عِنْدَ رَسْمٍ دارسٍ مِن مُعَوَّل؟
أَي من مَبْكىً، وقيل: من مُسْتَغاث، وقيل: من مَحْمِلٍ ومُعْتَمَدٍ؛ وأَنشد:
عَوِّلْ على خالَيْكَ نِعْمَ المُعَوَّلُ
(* قوله «عوّل على خاليك إلخ» هكذا في الأصل كالتهذيب، ولعله شطر من الطويل دخله الخرم).
وقيل في قوله:
فهلْ عند رَسْمٍ دارِسٍ من مُعَوَّلِ
مذهبان: أَحدهما أَنه مصدر عَوَّلْت عليه أَي اتَّكَلْت، فلما قال إِنَّ شِفائي عَبْرةٌ مُهْراقةٌ، صار كأَنه قال إِنما راحتي في البكاء فما معنى اتكالي في شفاء غَلِيلي على رَسْمٍ دارسٍ لا غَناء عنده عنِّي؟ فسَبيلي أَن أُقْبِلَ على بُكائي ولا أُعَوِّلَ في بَرْد غَلِيلي على ما لا غَناء عنده، وأَدخل الفاء في قوله فهل لتربط آخر الكلام بأَوّله، فكأَنه قال إِذا كان شِفائي إِنما هو في فَيْض دمعي فسَبِيلي أَن لا أُعَوِّل على رَسمٍ دارسٍ في دَفْع حُزْني، وينبغي أَن آخذ في البكاء الذي هو سبب الشّفاء، والمذهب الآخر أَن يكون مُعَوَّل مصدر عَوَّلت بمعنى أَعْوَلْت أَي بكَيْت، فيكون معناه: فهل عند رَسْم دارس من إِعْوالٍ وبكاء، وعلى أَي الأَمرين حمَلْتَ المُعوَّلَ فدخولُ الفاء على هل حَسَنٌ جميل، أَما إِذا جَعَلْت المُعَوَّل بمعنى العويل والإِعوال أَي البكاء فكأَنه قال: إِن شفائي أَن أَسْفَحَ، ثم خاطب نفسه أَو صاحبَيْه فقال: إِذا كان الأَمر على ما قدّمته من أَن في البكاء شِفاءَ وَجْدِي فهل من بكاءٍ أَشْفي به غَليلي؟ فهذا ظاهره استفهام لنفسه، ومعناه التحضيض لها على البكاء كما تقول: أَحْسَنْتَ إِليَّ فهل أَشْكُرُك أَي فلأَشْكُرَنَّك، وقد زُرْتَني فهل أُكافئك أَي فلأُكافِئَنَّك، وإِذا خاطب صاحبيه فكأَنه قال: قد عَرَّفْتُكما ما سببُ شِفائي، وهو البكاء والإِعْوال، فهل تُعْوِلان وتَبْكيان معي لأُشْفَى ببكائكما؟ وهذا التفسير على قول من قال: إِن مُعَوَّل بمنزلة إِعْوال، والفاء عقدت آخر الكلام بأَوله، فكأَنه قال: إِذا كنتما قد عَرَفتما ما أُوثِرُه من البكاء فابكيا وأَعْوِلا معي، وإِذا استَفْهم نفسه فكأَنه قال: إِذا كنتُ قد علمتُ أَن في الإِعْوال راحةً لي فلا عُذْرَ لي في ترك البكاء.
وعِيَالُ الرَّجُلِ وعَيِّلُه: الذين يَتَكفَّلُ بهم، وقد يكون العَيِّلُ واحداً والجمع عالةٌ؛ عن كراع وعندي أَنه جمع عائل على ما يكثر في هذا انحو، وأَما فَيْعِل فلا يُكَسَّر على فَعَلةٍ البتَّةَ. وفي حديث أَبي هريرة، رضي الله عنه: ما وِعاءُ العَشَرة؟ قال: رجُلٌ يُدْخِل على عَشَرةِ عَيِّلٍ وِعاءً من طعام؛ يُريد على عَشَرةِ أَنفسٍ يَعُولُهم؛ العَيِّلُ واحد العِيَال والجمع عَيَائل كَجَيِّد وجِياد وجَيائد، وأَصله عَيْوِلٌ فأَدغم، وقد يقع على الجماعة، ولذلك أَضاف إِليه العشرة فقال عشرةِ عَيِّلٍ ولم يقل عَيَائل، والياء فيه منقلبة عن الواو. وفي حديث حَنْظَلة الكاتب: فإِذا رَجَعْتُ إِلى أَهلي دَنَتْ مني المرأَةُ وعَيِّلٌ أَو عَيِّلانِ. وحديث ذي الرُّمَّةِ ورُؤبةَ في القَدَر: أَتُرَى اللهَ عز وجل قَدَّر على الذئب أَن يأْْكل حَلُوبةَ عَيائلَ عالةٍ ضَرَائكَ؟ وقول النبي، صلى الله عليه وسلم، في حديث النفقة: وابْدأْ بمن تَعُول أَي بمن تَمُون وتلزمك نفقته من عِيَالك، فإِن فَضَلَ شيءٌ فليكن للأَجانب. قال الأَصمعي: عالَ عِيالَه يَعُولُهم إِذا كَفَاهم مَعاشَهم، وقال غيره: إِذا قاتهم، وقيل: قام بما يحتاجون إِليه من قُوت وكسوة وغيرهما. وفي الحديث أَيضاً: كانت له جاريةٌ فَعَالَها وعَلَّمها أَي أَنفق عليها. قال ابن بري: العِيَال ياؤه منقلبة عن واو لأَنه من عالَهُم يَعُولهم، وكأَنه في الأَصل مصدر وضع على المفعول. وفي حديث القاسم
(* قوله «وفي حديث القاسم» في نسخة
من النهاية: ابن مخيمرة، وفي أُخرى ابن محمد، وصدر الحديث: سئل هل تنكح المرأَة على عمتها أو خالتها فقال: لا، فقيل له: انه دخل بها وأعولت أفنفرق بينهما؟ قال: لا ادري): أَنه دَخل بها وأَعْوَلَتْ أَي ولدت أَولاداً؛ قال ابن الأَثير: الأَصل فيه أَعْيَلَتْ أَي صارت ذاتَ عِيال، وعزا هذا القول إِلى الهروي، وقال: قال الزمخشري الأَصل فيه الواو، يقال أَعالَ وأَعْوَلَ إِذا كَثُر عِيالُه، فأَما أَعْيَلَتْ فإِنه في بنائه منظور فيه إِلى لفظ عِيال، لا إِلى أَصله كقولهم أَقيال وأَعياد، وقد يستعار العِيَال للطير والسباع وغيرهما من البهائم؛ قال الأَعشى: وكأَنَّما تَبِع الصُّوارَ بشَخْصِها
فَتْخاءُ تَرْزُق بالسُّلَيِّ عِيالَها
ويروى عَجْزاء؛ وأَنشد ثعلب في صفة ذئب وناقة عَقَرها له: فَتَرَكْتُها لِعِيالِه جَزَراً
عَمْداً، وعَلَّق رَحْلَها صَحْبي
وعالَ وأَعْوَلَ وأَعْيَلَ على المعاقبة عُؤولاً وعِيالةً: كَثُر عِيالُه. قال الكسائي: عالَ الرجلُ يَعُول إِذا كثُر عِيالُه، واللغة الجيدة أَعالَ يُعِيل. ورجل مُعَيَّل: ذو عِيال، قلبت فيه الواو ياء طَلَبَ الخفة، والعرب تقول: ما لَه عالَ ومالَ؛ فَعالَ: كثُر عِيالُه، ومالَ: جارَ في حُكْمِه. وعالَ عِيالَه عَوْلاً وعُؤولاً وعِيالةً وأَعالَهم وعَيَّلَهُم، كلُّه: كفاهم ومانَهم وقاتَهم وأَنفَق عليهم. ويقال: عُلْتُهُ شهراً إِذا كفيته مَعاشه.
والعَوْل: قَوْتُ العِيال؛ وقول الكميت:
كما خامَرَتْ في حِضْنِها أُمُّ عامرٍ،
لَدى الحَبْل، حتى عالَ أَوْسٌ عِيالَها
أُمُّ عامر: الضَّبُعُ، أَي بَقي جِراؤُها لا كاسِبَ لهنَّ ولا مُطْعِم، فهن يتتَبَّعْنَ ما يبقى للذئب وغيره من السِّباع فيأْكُلْنه، والحَبْل على هذه الرواية حَبْل الرَّمْل؛ كل هذا قول ابن الأَعرابي، ورواه أَبو عبيد: لِذِي الحَبْل أَي لصاحب الحَبْل، وفسر البيت بأَن الذئب غَلَب جِراءها فأَكَلَهُنَّ، فَعَال على هذا غَلَب؛ وقال أَبو عمرو: الضَّبُعُ إِذا هَلَكَت قام الذئب بشأْن جِرائها؛ وأَنشد هذا البيت:
والذئبُ يَغْذُو بَناتِ الذِّيخِ نافلةً،
بل يَحْسَبُ الذئبُ أَن النَّجْل للذِّيب
يقول: لكثرة ما بين الضباع والذئاب من السِّفاد يَظُنُّ الذئب أَن أَولاد الضَّبُع أَولاده؛ قال الجوهري: لأَن الضَّبُع إِذا صِيدَت ولها ولَدٌ من الذئب لم يزل الذئب يُطْعِم ولدها إِلى أَن يَكْبَر، قال: ويروى غال، بالغين المعجمة، أَي أَخَذ جِراءها، وقوله: لِذِي الحَبْل أَي للصائد الذي يُعَلِّق الحبل في عُرْقوبها.
والمِعْوَلُ: حَديدة يُنْقَر بها الجِبالُ؛ قال الجوهري: المِعْوَل الفأْسُ العظيمة التي يُنْقَر بها الصَّخْر، وجمعها مَعاوِل. وفي حديث حَفْر الخَنْدق: فأَخَذ المِعْوَل يضرب به الصخرة؛ والمِعْوَل، بالكسر: الفأْس، والميم زائدة، وهي ميم الآلة. وفي حديث أُمّ سَلَمة: قالت لعائشة: لو أَراد رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، أَن يَعْهَدَ إِليكِ عُلْتِ أَي عَدَلْتِ عن الطريق ومِلْتِ؛ قال القتيبي: وسمعت من يرويه: عِلْتِ، بكسر العين، فإِن كان محفوظاً فهو مِنْ عالَ في البلاد يَعيل إِذا ذهب، ويجوز أَن يكون من عالَه يَعُولُه إِذا غَلَبَه أَي غُلِبْتِ على رأْيك؛ ومنه قولهم: عِيلَ صَبْرُك، وقيل: جواب لو محذوف أَي لو أَراد فَعَلَ فتَرَكَتْه لدلالة الكلام عليه ويكون قولها عُلْتِ كلاماً مستأْنفاً. والعالَةُ: شبه الظُّلَّة يُسَوِّيها الرجلُ من الشجر يستتر بها من المطر، مخففة اللام. وقد عَوَّلَ: اتخذ عالةً؛ قال عبد مناف بن رِبْعٍ الهُذْلي:
الطَّعْنُ شَغْشَغةٌ والضَّرْبُ هَيْقَعةٌ،
ضَرْبَ المُعَوِّل تحتَ الدِّيمة العَضَدا
قال ابن بري: الصحيح أَن البيت لساعدة بن
جُؤيَّة الهذلي. والعالَة: النعامةُ؛ عن كراع، فإِمَّا أَن يَعْنيَ به هذا النوع من الحيوان، وإِمَّا أَن يَعْنيَ به الظُّلَّة لأَن النَّعامة أَيضاً الظُّلَّة، وهو الصحيح. وما له عالٌ ولا مالٌ أَي شيء. ويقال للعاثِر: عاً لَكَ عالياً، كقولك لعاً لك عالياً، يدعى له بالإِقالة؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
أَخاكَ الذي إِنْ زَلَّتِ النَّعْلُ لم يَقُلْ:
تَعِسْتَ، ولكن قال: عاً لَكَ عالِيا
وقول الشاعر أُمية بن أَبي الصلت:
سَنَةٌ أَزْمةٌ تَخَيَّلُ بالنا
سِ، تَرى للعِضاه فِيها صَرِيرا
لا على كَوْكَبٍ يَنُوءُ، ولا رِيـ
حِ جَنُوبٍ، ولا تَرى طُخْرورا
ويَسُوقون باقِرَ السَّهْلِ للطَّوْ
دِ مَهازِيلَ، خَشْيةً أَن تَبُورا
عاقِدِينَ النِّيرانَ في ثُكَنِ الأَذْ
نابِ منها، لِكَيْ تَهيجَ النُّحورا
سَلَعٌ مَّا، ومِثْلُه عُشَرٌ مَّا
عائلٌ مَّا، وعالَتِ البَيْقورا
(* قوله «فيها» الرواية: منها. وقوله «طخرورا» الرواية: طمرورا، بالميم مكان الخاء، وهو العود اليابس او الرحل الذي لا شيء له. وقوله «سلع ما إلخ» الرواية: سلعاً ما إلخ، بالنصب).
أَي أَن السنة الجَدْبة أَثْقَلَت البقرَ بما حُمِّلَت من السَّلَع والعُشَر، وإِنما كانوا يفعلون ذلك في السنة الجَدْبة فيَعْمِدون إِلى البقر فيَعْقِدون في أَذْنابها السَّلَع والعُشَر، ثم يُضْرمون فيها النارَ وهم يُصَعِّدونها في الجبل فيُمْطَرون لوقتهم، فقال أُمية هذا الشعر يذكُر ذلك.
والمَعاوِلُ والمَعاوِلةُ: قبائل من الأَزْد، النَّسَب إِليهم مِعْوَليٌّ؛ قال الجوهري: وأَما قول الشاعر في صفة الحَمام: فإِذا دخَلْت سَمِعْت فيها رَنَّةً،
لَغَطَ المَعاوِل في بُيوت هَداد
فإِن مَعاوِل وهَداداً حَيَّانِ من الأَزْد. وسَبْرة بن
العَوَّال: رجل معروف. وعُوالٌ، بالضم: حيٌّ من العرب من بني عبد الله بنغَطَفان؛ وقال:
أَتَتْني تَميمٌ قَضُّها بقَضِيضِها،
وجَمْعُ عُوالٍ ما أَدَقَّ وأَلأَما

### Türkçe

**العَوْل**: hükümde zulme meyletme. **عالَ يَعُولُ عَوْلاً**: zulmetti ve haktan saptı. Aziz tenzilde: “bu, **أَن لا تَعُولوا**’ya daha yakındır”; ve dedi ki:

“Biz Allah’ın Resulüne tâbi olduk; onlar ise
Resulün sözünü bir kenara attılar ve terazilerde **عالُوا** ettiler.”

Ve **العَوْل**: eksilme. **عالَ المِيزانَ عَوْلاً**; o hâlde o **عائل**’dir: meyletti; bu, Lihyânî’dendir. Osman’ın, Allah ondan razı olsun, hadisinde: Kûfe ehline yazdı: “Ben, **لا أَعُول** etmeyen bir terazi değilim.”
(* “**لا أعول**” sözü hakkında: “**ليس**’in haberi mânada onun ismi olunca ‘**لا أعول**’ dedi; ‘**لا يعول**’ demedi; o, terazinin adaletle vasfını ve ondan **العَوْل**’ü nefyetmeyi murad ediyor; bunun benzeri sıla’da onların ‘Ben, şunu yapan kimseyim’ sözüdür” diye **النهاية**’nin kenarına yazılmıştır; **الفائق**’te.) Yani: düzgünlükten ve itidalden sapmam; denir ki: **عالَ الميزانُ**: iki ucundan biri ötekinden yükseldiği zaman. Ve tefsir ehlinin çoğu dedi ki: “**ذلك أَدنى أَن لا تَعُولوا**” sözünün mânası: bu, **أَن لا تَجُوروا** ve meyletmemenize daha yakındır. Ve denildi ki: bu, **عِيَال**’inizin çoğalmamasına daha yakındır. Ezherî dedi ki: Şâfiî bu görüşe gitti; dedi ki: Araplar yanında bilinen: **عالَ الرجلُ يَعُول**: zulmettiği zaman; ve **أَعالَ يُعِيلُ**: **عِيال**’i çoğaldığı zaman. Kisâî: **عالَ الرجلُ يَعُول**: fakirleştiği zaman; dedi ki: fasih Araplardan, **عالَ يَعُولُ**’u **عِيال**’i çoğaldığı zaman diyen vardır. Ezherî dedi ki: Bu, Şâfiî’nin âyeti tefsirde gittiği şeyi teyit eder; çünkü Kisâî Araplardan ancak hıfzedip ضبط ettiği şeyi nakleder. Dedi ki: Şâfiî’nin kendi sözü de hüccettir; çünkü o, Allah ondan razı olsun, Arap diliyle (konuşan), fasih lehçeli idi. Dedi ki: Bazı mütehazlıklar ona itiraz edip onu hatalı saydı; acele etti ve dediğinde sebat etmedi; şehirli için, Arapların dillerinden bilmediği şeyi inkâra acele etmesi câiz değildir.

**عالَ أَمرُ القوم عَوْلاً**: şiddetlendi ve azdı. Ve denir: **أَمر عالٍ** ve **عائلٌ**: yani azmış; kalb üzere. Ebû Züeyb’in sözü:

“İşte bu, senden daha **أَعْلى**’dır kayıpça; çünkü o
Kerîmdir; benim karnım kerîmler için yarılmıştır.”

Ancak o, **أَعْوَل** yani daha şiddetliyi murad etti; çevirdi; böylece veznini bu üzere **أَفْلَع** yaptı.

**أَعْوَلَ** erkek ve kadın ve **عَوَّلا**: ağlama ve feryatla seslerini yükselttiler; ama şu sözü:

“Onun dağınıklarından **عَوَاوِلا** işitirsin”

çünkü o, **عِوّالاً**’ı (ki **عوّل**’in masdarıdır) cem etti ve zaruret sebebiyle yâ’yı hazfetti. İsim: **العَوْل** ve **العَوِيل** ve **العَوْلة**’dir. Ve **العَوْلة**, çağırma ve ağlama olmaksızın, hüzünlünün ve âşığın vecd harareti olabilir. Müleyh el-Hüzelî dedi ki:

“Leylâ’yı bizden nasıl alırsın ve bizi nasıl nankör kılarsın,
Hâlbuki senden **العَوْلة** nankörlüğü bağışlanmışken?”

Cevherî dedi ki: **العَوْل** ve **العَوْلة** ağlamayla sesi yükseltmektir; **العَوِيل** de böyledir. İbn Berrî, Kumeyt için inşad etti:

“Diyarların izlerini hayır dilemeyecek,
**بِعَوْلته** ile, gençlik sahibi **المُعْوِل**.”

Ve **أَعْوَل عليه**: ağladı. Sa‘leb, Ubeydullah b. Abdullah b. Utbe için inşad etti:

“Zannettin; eğer yetişirsen, seçkin bir yiğit vardır,
Cömerttir; eğer geçilirsen, kendine **أَعْوِل**.”

Muradı: “kendi nefsine **أَعْوِلْ**” idi; hazfetti ve ulaştırdı. Ve denir: **العَوِيل** ağlama olmaksızın bir ses olur; bununla Ebû Zübeyd’in sözü:

“Göğüsten onda bir **عَوِيلٌ** vardır; onda bir hırıltı vardır”

yani: göğsünden şikâyet eder gibi bir kükreme. Ve **أَعْوَلَتِ القَوْسُ**: ses çıkardı. Sîbeveyh dedi ki: “**وَيْلَه** ve **عَوْلَه** dediler; **وَيْلَه** ile beraber olmadıkça bununla konuşulmaz.” Ezherî dedi ki: “Onların **وَيْلَه** ve **عَوْلَه** sözlerine gelince: **العَوْل** ve **العَوِيل** ağlamadır.” Ve inşad etti:

“Müminlerin emîrine bir risale ulaştır,
Sana gölgeleyen bir şikâyet ve **عَوِيلا**.”

Ve **العَوْل** ve **العَوِيل**: imdat isteme; onların “**مُعَوَّلي** falan üzerinedir” sözünden: yani ona dayanışım ve onunla imdat isteyişim. Ebû Tâlib dedi ki: onların **وَيْلَه** ve **عَوْلَه** sözünde nasb, dua ve zem üzerinedir; “ona **وَيْلاً**” ve “ona **تُرَاباً**” denildiği gibi. Şemmer dedi ki: **العَوِيل** feryat ve ağlamadır; dedi ki: **أَعْوَلَ إِعْوالاً** ve **عَوَّلَ تعويلاً**: bağırıp ağladığı zaman.

Ve **عَوْل**: **وَيْب** gibi bir kelimedir; denir: **عَوْلَك** ve **عَوْلَ زيدٍ** ve “Zeyd’e **عَوْلٌ**.” **عالَ عَوْلُه** ve **عِيلَ عَوْلُه**: anası onu kaybetsin. Ferrâ: **عالَ الرجلُ يَعُول**: iş ona ağır geldiği zaman; dedi ki: Yusuf sûresinde Abdullah böyle okudu: “**ولا يَعُلْ أَن يَأْتِيَني بهم جميعاً**”; mânası: onları hep birlikte bana getirmesi ona ağır gelmesin. Ve **عالَني الشيء يَعُولُني عَوْلاً**: beni yendi ve bana ağır geldi; Hansâ dedi ki:

“Aşirete, ona **عالَها** olan yeter;
Doğumca onların en küçüğü olsa bile.”

Ve **عِيلَ صَبْرِي**; o hâlde o **مَعُولٌ**’dür: yenildi. Kuseyyir’in sözü:

“Dün, Lebeyn’e develerini geri çevirmediler;
Ömrüme yemin olsun, sabra bürünen kimse için **فَعِيلَ الصَّبْرَ**.”

Muhtemeldir ki “sabır üzerine **عِيلَ**”i murad etti; hazfetti ve geçişli kıldı; ve muhtemeldir ki onun “**عِيلَ الرَّجلُ صَبْرَه**” sözü üzere câiz olsun. İbn Sîde dedi ki: Onu başkasına ait görmedim. Lihyânî dedi ki: Ebû’l-Cerrâh “**عالَ صبري**” dedi; onu fâilin fiili üzere getirdi. Ve “**عِيلَ ما هو عائله**”: yani onu yenen şey yenildi; sözüyle yahut başka bir şeyle hayran kalınan adam için darb-ı meseldir; ve o, dua mezhebi üzerinedir. Nemer b. Tevleb dedi ki:

“Sevdiğini yavaşça sev;
Çünkü koparman sana **يَعُولُك** etmez.”
(* “**أن تصرما**” sözü: asılda fâil bina üzere böyle ضبط edilmiştir; **التهذيب**’de de böyledir; **الصحاح**’ın bir nüshasında mef‘ûl bina üzere ضبط edilmiştir.)

İbn Mukbil bir atı vasfederek dedi ki:

“Felçli gibi sürüklenmiş; iki elinin uzatmasıyla beni dürter;
**عِيلَ ما هو عائلُه**.”

Ve bu, hoşuna giden şey için “Allah onu öldürsün” ve “Allah onu rezil etsin” demen gibidir. Ebû Tâlib dedi ki: “**عِيلَ صَبْرُه**” olur: yani yenildi; ve “yükseltildi ve değiştirildi” olur; onların “**عالَتِ الفريضةُ**: yükseldi” sözünden. Satîh hadisinde: “**فلما عِيلَ صبرُه**” yani yenildi. Ama Kumeyt’in sözü:

“Ben, Nizâr’ın iki oğlunun uyuşmasında
Üzerime giyilmiş değilim; ne de **مَعُول**.”

Mânası: ben görüşçe yenilmiş değilim; **عِيل**’den: yani yenildi.

Hadiste: “**المُعْوَلُ عليه** azap olunur”: yani ölülerden, üzerine ağlanan kimse. Denildi ki: bununla, bunu vasiyet eden kimseyi murad etti; ve denildi ki: kâfiri murad etti; ve denildi ki: vahiy ile hâlini bildiği belirli bir şahsı murad etti; bunun için onu marife getirdi. Ve **عوّل**’den mübalağa için, aynın fethi ve vâvın teşdidiyle rivayet olunur. Bununla Âmir’in recezi:

“Ve bağırışla üzerimize **عَوَّلوا**”

yani: topladılar ve imdat istediler. Ve **العَوِيل**: ağlamayla göğsün sesi; Şu‘be hadisi bundandır: hadisi işittiği zaman onu **العَوِيلُ** ve **الزَّوِيلُ** tutardı, ta ki onu ezberleyinceye kadar. Ve denildi ki: bu babdan olan her şey, tahfifle **مُعْوِل**’dür; ama teşdid ile olan, yardım istemedendir. Denir: **عَوَّلْت** onunla ve onun üzerine: yani yardım istedim. Ve **أَعْوَلَت القوسُ**: ses çıkardı. Ebû Zeyd: “**أَعْوَلْت عليه**: ona nazlandım (dallâ) ve ona yüklendim.” Denir: “**عَوِّل عليَّ بما شئت**”: yani benden yardım iste; sanki “dilediğini benim üzerime yükle” der. Ve **العَوْل**: sana ağır gelen her iş; sanki masdar ile adlandırılmıştır. Ve **عالَه الأَمرُ يَعوله**: onu kaygılandırdı.

Ve denir: **لا تَعُلْني**; yani beni yenme; dedi: ve el-Asmaʿî, en-Nemir b. Tevleb’in sözünü inşad etti:
Ve sev sevgilini, bir sevgiyi, yavaşça
ve Ümeyye b. Ebî ʿÂʾiz’in sözü:
O, gelen şeyler üzerine yardım istenendir
musibetlerden, **بِعافٍ وعالِ**
Caizdir ki **فاعِلاً** olsun; gözü gitmiştir; ve caizdir ki **فَعِلاً** olsun; Halîl’in **خافٍ والمالِ وعافٍ** hakkında gittiği üzere; yani bağışlama ile alır. Ve **عالَتِ الفَريضةُ** **تَعُول** **عَوْلاً**: arttı. el-Leys dedi: **العَوْل** ferâizde hesabın yükselmesidir. Ve farzı takdir edene denir: **أَعِل الفريضةَ**. el-Lihyânî dedi: **عالَت الفريضةُ** hesapta yükseldi; ve ben onu **أَعَلْتها**. el-Cevherî: ve **العَوْلُ** farîzanın **عَوْلُ**’üdür; o da şudur: hisseleri artar da eksilme ferâiz ehlinin üzerine girer. Ebû ʿUbeyd dedi: zannederim ki o, **المَيْل**’den alınmıştır; bu da şundandır: farîza **عالَت** olduğu vakit, ferâiz ehlinin hepsinin üzerine meyleder de onları eksiltir. Ve Zeyd ferâizi **عالَ** etti ve **أَعالَها**; bir mânâ ile; geçişli olur ve geçişsiz olur. el-Ezherî, el-Mufaḍḍal’dan rivayet etti ki o dedi: **عالَت الفريضةُ** yani yükseldi ve arttı. ʿAlî hadîsinde: kendisine iki kız ve iki ebeveyn ve bir kadın hakkında getirildi de dedi: “Onun sekizde biri dokuzda bir oldu.” Ebû ʿUbeyd dedi: muradı şudur ki hisseler **عالَت** etti, ta ki kadın için dokuzda bir oldu; aslında onun için sekizde bir vardır; bu da şundandır: farîza **تَعُلْ** etmeseydi yirmi dörtten olurdu; **عالت** edince yirmi yediden oldu; iki kız için üçte iki, on altı hisse; ebeveyn için iki altıda bir, sekiz hisse; kadın için yirmi yediden üç, o da dokuzda birdir; **العَوْل**’den önce onun için yirmi dörtten üç vardı, o da sekizde birdir. Ve ferâiz ve miras hadîsinde **العَوْل** zikredildi; ve bizim zikrettiğimiz bu meseleye **المِنْبَريَّة** denir; çünkü ʿAlî, Allah yüzünü keremli kılsın, minber üzerinde iken ondan soruldu da düşünmeksizin dedi: “Onun sekizde biri dokuzda bir oldu”; çünkü hisselerinin toplamı bir ve birin sekizde biridir; onun aslı sekizdir
(* “فأصلها ثمانية إلخ” sözü böyle değildir; çünkü onda üçte iki ve iki altıda bir ve sekizde bir vardır; böylece aslı yirmi dörttendir; ve yirmi yediye **عالت** etmiştir; nihâyenin hâmişinden.)
ve hisseler dokuzdur. Ve ondan Meryem hadîsi: **وعالَ قلم زكريا** yani su üzerinde yükseldi. Ve **العَوْل**: kendisiyle yardım istenen; onunla ve onun üzerine **عَوِّلَ** edilmiştir. Ve ona **أَعْوَل** etti ve **عَوَّل**; ikisi de: delâlet etti ve yükledi. Ve denir: **عَوَّلْ عليه** yani onunla yardım iste. Ve **عَوَّل عليه**: dayandı ve güvendi; Saʿleb’den; el-Lihyânî dedi: ve ondandır onların sözü:
Ondan Allah’a şikâyet edilendir ve kendisine dayanılan
Ve denir: ihtiyacımızda falana **عَوَّلْنا** ettik de onu **نِعْم المُعَوَّلُ** bulduk; yani her şey bize zor geldiği vakit ona sığındık. Ebû Zeyd: adam **أَعالَ** etti ve **أَعْوَلَ** etti, hırslanınca; ve **عَوَّلْت عليه** yani ona karşı nazlandım. Ve denir: falan, insanlardan benim **عِوَلي**’mdir; yani direğim ve yüküm; Teʾabbaṭa Şerran dedi:
Lâkin benim **عِوَلي**m, eğer ben **ذَا عِوَلٍ** isem,
şan kazanmayı bilen, öne geçen birinin üzerinedir
Sancaklar taşıyan, meclisler şahitliği yapan,
sağlam söz söyleyen, ufuklar aşan
İbn Berrî, el-Mufaḍḍal ed-Ḍabbî’den hikâye etti: beyitte **عِوَل**, **العويل** ve hüzün mânâsınadır; el-Asmaʿî dedi: o, **عَوْلة**’nin cemʿidir; **بَدْرة** ve **بِدَر** gibi; ve onun tefsirinin zahiri, el-Mufaḍḍal’ın tefsiri gibidir. Ve el-Asmaʿî, Ebû Kebîr el-Huẕelî’nin sözünde dedi:
Böylece Senâḫa’nın evi olmayan bir eve geldim,
ve **المُعْوِلِ** kerîmin uğrak yerini ziyaret ettim
Dedi: o, hırslanınca **أَعالَ** eden ve **أَعْوَلَ** edenden gelir; ve bu beyti İbn Berrî, **المُعْوِلِ** üzerine şahit getirerek zikretti; o **المُعْوِلِ** ki nazlanma yahut mevki ile **يُعْوِل** eder. Ve **رَجُل مُعْوِلٌ**: yani hırslı. Ebû Zeyd: adam **أَعْيَلَ** etti; o **مُعْيِلٌ**’dir; ve **أَعْوَلَ** etti; o **مُعْوِل**’dir; hırslanınca. Ve **المُعَوِّل**: sana karşı bir naz ile yüklenen kimsedir. Yûnus: **لا يَعُولُ على القصد أَحدٌ**; yani hiç kimse ihtiyaç duymaz; ve onun benzeri **يَعيل** etmez. Ve İmruʾu’l-Kays’ın sözü:
Ve şüphesiz benim şifam, dökülmüş bir gözyaşıdır,
öyleyse yıpranmış bir iz yanında **مِن مُعَوَّل** var mıdır?
Yani bir ağlama yeri; ve denildi: bir imdat istenen; ve denildi: bir yüklenilen ve dayanılan. Ve inşad etti:
**عَوِّلْ** iki dayına; ne güzel **المُعَوَّلُ**
(* “عوّل على خاليك إلخ” sözü: asılda, Tehzîb’de olduğu gibi böyledir; ve belki de **الطويل**’den bir mısradır; ona **الخرم** girmiştir.)
Ve onun sözünde denildi:
Öyleyse yıpranmış bir iz yanında **مِن مُعَوَّلِ** var mıdır?
İki mezhep vardır: birincisi, onun **عَوَّلْت عليه**’nin masdarı olmasıdır; yani dayandım; “Şifam dökülmüş bir gözyaşıdır” dediği vakit, sanki şöyle demiş oldu: benim rahatım ancak ağlamadadır; öyleyse benim içimin yanmasının şifasında, bana faydası olmayan yıpranmış bir ize dayanmanın mânâsı nedir? Öyleyse yolum, ağlamama yönelmem ve içimin yanmasının serinlemesinde faydası olmayan şeye **أُعَوِّلَ** etmememdir. Ve “**فهل**” sözünde **الفاء**’yı, sözün sonunu başına bağlamak için soktu; sanki şöyle dedi: şifam ancak gözyaşımın taşmasında ise, yolum, hüznümü gidermede yıpranmış bir ize **أُعَوِّل** etmememdir; ve şifanın sebebi olan ağlamaya başlamam gerekir. İkinci mezhep: **مُعَوَّل**’ün, **عَوَّلت**’in masdarı olmasıdır; **أَعْوَلْت** mânâsında; yani ağladım; böylece mânâsı: yıpranmış bir iz yanında bir **إِعْوالٍ** ve ağlama var mıdır? Ve iki işten hangisine **المُعوَّل**’ü hamledersen, **هل** üzerine **الفاء**’nın girişi güzel ve hoştur. Ama **المُعَوَّل**’ü **العويل** ve **الإِعوال** mânâsında, yani ağlama kıldığın vakit, sanki şöyle dedi: şifam, dökmemdir; sonra kendine yahut iki arkadaşına hitap etti de dedi: iş, benim takdim ettiğim üzere, ağlamada vecdimin şifası ise, içimin yanmasını şifalandıracağım bir ağlama var mıdır? Bu, zahirde kendine bir istifhamdır; mânâsı ise onu ağlamaya teşviktir; senin “bana iyilik ettin; öyleyse sana şükredeyim mi?” demen gibi; yani elbette sana şükredeceğim; ve “beni ziyaret ettin; öyleyse sana karşılık vereyim mi?”; yani elbette sana karşılık vereceğim. Ve iki arkadaşına hitap ederse, sanki şöyle dedi: size şifamın sebebini tanıttım; o da ağlama ve **الإِعْوال**’dır; öyleyse benimle birlikte **تُعْوِلان** eder ve ağlar mısınız ki sizin ağlamanızla şifa bulayım? Bu tefsir, **مُعَوَّل**’ün **إِعْوال** menzilesinde olduğunu söyleyenin sözü üzerinedir; ve **الفاء**, sözün sonunu başına bağladı; sanki şöyle dedi: siz, benim ağlamadan tercih ettiğimi bildiyseniz, benimle birlikte ağlayın ve **أَعْوِلا** edin. Ve kendine istifham ederse, sanki şöyle dedi: **الإِعْوال**’da benim için bir rahat olduğunu bildiğim vakit, ağlamayı terk etmede benim için bir özür yoktur.

Ve adamın **عِيَالُ**’ı ve **عَيِّلُه**: kendilerine kefil olduğu kimselerdir; ve **العَيِّلُ** bir tek olabilir; cemʿi **عالةٌ**’dır; Kurâʿ’dan; ve benim yanımda o, bu nevide çokça olduğu üzere **عائل**’in cemʿidir; ama **فَيْعِل** asla **فَعَلةٍ** üzerine kırılmaz. Ebû Hureyre hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “On kişinin kabı nedir?” dedi. Dedi: “On **عَيِّلٍ** üzerine bir yiyecek kabı sokan bir adam”; yani kendilerine baktığı on nefis üzerine; **العَيِّلُ**, **العِيَال**’ın biridir; cemʿi **عَيَائل**’dir; **جَيِّد** ve **جِياد** ve **جَيائد** gibi; aslı **عَيْوِلٌ**’dür; sonra idğam edildi; ve cemaat üzerine de vaki olur; bu yüzden ona onu on diye izafe etti de “on **عَيِّلٍ**” dedi; **عَيَائل** demedi; ondaki **الياء**, **الواو**’dan dönmüştür. Ḥanẓala el-Kâtib hadîsinde: “Aileme döndüğüm vakit, kadın ve bir **عَيِّلٌ** yahut iki **عَيِّلانِ** bana yaklaştı.” Ve Ẕî’r-Rumme ve Ruʾbe’nin kader hakkında hadîsi: “Allah عز وجل, kurda, senin **ضَرَائكَ** olan, **عالةٍ** **عَيائلَ** bir sağmalı yemeyi takdir etti mi dersin?”

Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, nafaka hadîsinde sözü: “Ve **وابْدأْ بمن تَعُول**”, yani **بمن تَمُون** ile; ve **عِيَالك**’ından nafakası sana lâzım gelen kimse ile. Şayet bir şey artarsa, yabancılar için olsun. **الأَصمعي** dedi: **عالَ عِيالَه يَعُولُهم**; onlara geçimlerini kâfi kıldığı zaman. Başkası dedi: Onlara azık verdiği zaman. Ve denildi: Azık, elbise ve bunların dışından ihtiyaç duydukları şeylerle onları ayakta tuttu. Hadîste ayrıca: Onun bir câriyesi vardı; ona **فَعَالَها** ve ona **عَلَّمها**; yani ona nafaka verdi. **ابن بري** dedi: **العِيَال**’ın **ياء**’sı **واو**’dan dönmüştür; çünkü o, **عالَهُم يَعُولهم**’dandır; ve sanki aslında mef‘ûl üzerine konmuş bir masdardır. **القاسم** hadîsinde
(* “**وفي حديث القاسم**” sözü, **النهاية**’nin bir nüshasında: **ابن مخيمرة**; bir diğerinde **ابن محمد**; ve hadîsin başı: “Kadın halası veya teyzesi üzerine nikâhlanır mı?” diye soruldu; dedi ki: “Hayır.” Ona: “Ona girdi ve **أعولت**; ikisini ayıralım mı?” denildi; dedi ki: “Bilmiyorum.”): onun ona girdiği ve **أَعْوَلَتْ**; yani çocuklar doğurduğu. **ابن الأَثير** dedi: Aslı onda **أَعْيَلَتْ**’tir; yani **ذاتَ عِيال** oldu; bu sözü **الهروي**’ye nisbet etti; ve dedi: **الزمخشري** dedi: Aslı onda **الواو**’dur; **أَعالَ** ve **أَعْوَلَ** denir, **عِيالُه** çoğaldığı zaman. **أَعْيَلَتْ**’e gelince, onun yapısında **عِيال** lafzına bakılmıştır, aslına değil; onların “**أَقيال**” ve “**أَعياد**” demeleri gibi. Ve **العِيَال** kuşlar ve yırtıcılar ve hayvanlardan başkaları için de mecazen kullanılır; **الأَعشى** dedi:
وكأَنَّما تَبِع الصُّوارَ بشَخْصِها
فَتْخاءُ تَرْزُق بالسُّلَيِّ عِيالَها
Ve **عَجْزاء** diye de rivayet olunur; **ثعلب**, bir kurt ve onun için sakatladığı bir deve tasvirinde şu beyti okudu:
فَتَرَكْتُها لِعِيالِه جَزَراً
عَمْداً، وعَلَّق رَحْلَها صَحْبي
Ve **عالَ** ve **أَعْوَلَ** ve **أَعْيَلَ**; karşılıklı dönüşüm üzere; **عُؤولاً** ve **عِيالةً**: **عِيالُه** çoğaldı. **الكسائي** dedi: **عالَ الرجلُ يَعُول**; **عِيالُه** çoğaldığı zaman; iyi dil ise **أَعالَ يُعِيل**’dir. Ve **مُعَيَّل** adam: **ذو عِيال**; onda **الواو** hafiflik istemek için **ياء**’ya çevrilmiştir. Ve Araplar der: “**ما لَه عالَ ومالَ**”; **فَعالَ**: **عِيالُه** çoğaldı; **مالَ**: hükmünde saptı. Ve **عالَ عِيالَه عَوْلاً وعُؤولاً وعِيالةً** ve **أَعالَهم** ve **عَيَّلَهُم**; hepsi: onlara kâfi geldi, onları **مانَهم** etti, onları **قاتَهم** etti ve onlara nafaka verdi. Ve denir: **عُلْتُهُ شهراً**; onun geçimini kâfi kıldığım zaman.

Ve **العَوْل**: **قَوْتُ العِيال**; ve **الكميت**’in sözü:
كما خامَرَتْ في حِضْنِها أُمُّ عامرٍ،
لَدى الحَبْل، حتى عالَ أَوْسٌ عِيالَها
**أُمُّ عامر**: sırtlan; yani yavruları kaldı; onlar için ne kazanan var ne de yediren; böylece onlar, kurdun ve yırtıcılardan başkasının artığını takip ederler de onu yerler. Ve **الحَبْل**, bu rivayete göre **حَبْل الرَّمْل**’dir; bütün bu, **ابن الأَعرابي**’nin sözüdür. **أَبو عبيد** onu şöyle rivayet etti: **لِذِي الحَبْل**; yani **الحَبْل** sahibine; ve beyti, kurdun onun yavrularına galip gelip onları yemesiyle tefsir etti; bu durumda **فَعَال**: galip geldi. **أَبو عمرو** dedi: Sırtlan helâk olduğu zaman, kurt onun yavrularının işiyle ilgilenir; ve bu beyti okudu:
والذئبُ يَغْذُو بَناتِ الذِّيخِ نافلةً،
بل يَحْسَبُ الذئبُ أَن النَّجْل للذِّيب
Der ki: sırtlanlar ile kurtlar arasında çiftleşmenin çokluğundan dolayı, kurt, sırtlanın çocuklarının kendi çocukları olduğunu zanneder. **الجوهري** dedi: Çünkü sırtlan avlandığı zaman ve onun kurttan bir yavrusu olduğu hâlde, kurt, büyüyünceye kadar onun yavrusunu yedirmeyi sürdürür. Dedi: Ve **غال** diye rivayet olunur; **الغين**’i noktalı olanla; yani onun yavrularını aldı. Ve sözü: **لِذِي الحَبْل**; yani, onun aşık kemiğine ip bağlayan avcıya.

Ve **المِعْوَلُ**: dağların onunla oyulduğu bir demir; **الجوهري** dedi: **المِعْوَل** kayayı onunla oyan büyük baltadır; çoğulu **مَعاوِل**’dir. **الخَنْدق** kazma hadîsinde: **المِعْوَل**’i aldı, onunla kayaya vuruyordu. Ve **المِعْوَل**; kesre ile: balta; ve **الميم** ziyadedir; o, âlet **ميم**’idir. **أُمّ سَلَمة** hadîsinde: **عائشة**’ye dedi: “Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, sana ahd etmeyi isteseydi, **عُلْتِ**”; yani yoldan saptın ve meylettin. **القتيبي** dedi: Onu **عِلْتِ** diye rivayet edeni işittim; **العين**’in kesresiyle. Eğer mahfuz ise, o, **عالَ في البلاد يَعيل**’dendir; gittiği zaman. Ve caizdir ki **عالَه يَعُولُه**’dandır; onu yendiği zaman; yani görüşün üzerinde yenildin; bundan: “**عِيلَ صَبْرُك**” sözleri. Ve denildi: **لو**’nun cevabı hazfedilmiştir; yani “İsteseydi yaptı”; sözün ona delâleti sebebiyle onu terk etti; ve onun “**عُلْتِ**” sözü, yeni başlayan bir söz olur.

Ve **العالَةُ**: adamın ağaçtan yaptığı, yağmurdan onunla gizlendiği, gölgelik benzeri; **اللام** hafifletilmiş olarak. Ve **عَوَّلَ**: **عالةً** edindi; **عبد مناف بن رِبْعٍ الهُذْلي** dedi:
الطَّعْنُ شَغْشَغةٌ والضَّرْبُ هَيْقَعةٌ،
ضَرْبَ المُعَوِّل تحتَ الدِّيمة العَضَدا
**ابن بري** dedi: Doğrusu, beytin **ساعدة بن جُؤيَّة الهذلي**’ye ait olmasıdır. Ve **العالَة**: devekuşu; **كراع**’dan. Artık ya bu hayvan türünü kasteder, ya da gölgeliği kasteder; çünkü devekuşu da gölgeliktir; doğru olan budur. Ve onun için **عالٌ** da yok **مالٌ** da; yani hiçbir şey. Ve tökezleyene denir: **عاً لَكَ عالياً**; “**لعاً لك عالياً**” demen gibi; ona affedilme ile dua edilir. **ابن الأَعرابي** şu beyti okudu:
أَخاكَ الذي إِنْ زَلَّتِ النَّعْلُ لم يَقُلْ:
تَعِسْتَ، ولكن قال: عاً لَكَ عالِيا
Ve şair **أُمية بن أَبي الصلت**’in sözü:
سَنَةٌ أَزْمةٌ تَخَيَّلُ بالنا
سِ، تَرى للعِضاه فِيها صَرِيرا
لا على كَوْكَبٍ يَنُوءُ، ولا رِيـ
حِ جَنُوبٍ، ولا تَرى طُخْرورا
ويَسُوقون باقِرَ السَّهْلِ للطَّوْ
دِ مَهازِيلَ، خَشْيةً أَن تَبُورا
عاقِدِينَ النِّيرانَ في ثُكَنِ الأَذْ
نابِ منها، لِكَيْ تَهيجَ النُّحورا
سَلَعٌ مَّا، ومِثْلُه عُشَرٌ مَّا
عائلٌ مَّا، وعالَتِ البَيْقورا
(* “**فيها**” sözü: rivayet “**منها**”dır. Ve “**طخرورا**” sözü: rivayet “**طمرورا**”dır; **الميم** ile **الخاء** yerine; ve o, kuru dal yahut hiçbir şeyi olmayan semer demektir. Ve “**سلع ما إلخ**” sözü: rivayet “**سلعاً ما**”dır; nasb ile.)
Yani kıtlık yılı, **السَّلَع** ve **العُشَر**’dan yüklendiği şeyle sığırları ağırlaştırdı; onlar bunu ancak kıtlık yılında yaparlardı: sığırlara yönelirler, kuyruklarının köklerine **السَّلَع** ve **العُشَر** bağlarlar, sonra onlarda ateşi tutuştururlar; onlar da onları dağa çıkarırlarken; hemen o vakit yağmur yağdırılırlardı. **أُمية** bu şiiri, bunu anarak söyledi.

Ve **المَعاوِلُ** ve **المَعاوِلةُ**: **الأَزْد**’den kabileler; onlara nisbet: **مِعْوَليٌّ**. **الجوهري** dedi: Şairin güvercin tasvirinde sözüne gelince:
فإِذا دخَلْت سَمِعْت فيها رَنَّةً،
لَغَطَ المَعاوِل في بُيوت هَداد
Şüphesiz **مَعاوِل** ve **هَداداً**, **الأَزْد**’den iki haydır. Ve **سَبْرة بن العَوَّال**: bilinen bir adamdır. Ve **عُوالٌ**, damme ile: Araplardan bir hay; **بني عبد الله بنغَطَفان**’dandır; ve dedi:
أَتَتْني تَميمٌ قَضُّها بقَضِيضِها،
وجَمْعُ عُوالٍ ما أَدَقَّ وأَلأَما
