# عى (ع-ى) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%89
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%89

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ع - ى
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 2 sözlük

## Sözlükler (2)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%89/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب لفيف العين
عوى ، عا ، عى ، عيي ، وعى ، وعوع ، وع ، عو : مستعملات .
عوى : قال الليث : عوت الكلابُ والسباع تَعْوي عُوَاء وهو صوت تمدّه وليس بنبح .
أبو عبيد عن أبي الجراح قال : الذئب يَعْوِي .
وأنشدني أعرابيّ :
هذا أحقّ منزل بالترك
الذئب يَعْوِي والغراب يبكي
ومن أمثالهم في المستغيث بمن لا يغيثه قولهم : لو لك عَوَيت لم أَعْوِهْ . وأصله الرجل يبيت بالبلد القفر فيستنبح الكلاب بعُوائه ليندلّ بنُباحها على الحيّ . وذلك أن رجلاً بات بالقَفْر فاستنبح ، فأتاه ذئب ، فقال : لو لك عَوَيت لم أَعْوِهْ .
وقال الليث : يقال عَوَيت الحبلَ إذا لويته . والمصدر العَيّ . والعَيُّ في كل شيء : الليّ . قال : وعَوَيت رأس الناقة إذا عُجْتها ، فانعوى . والناقة تَعْوِي بُرَتها في سيرها إذا لوتها بخَطْمها .
وقال رؤبة :
تعوي البُرَى مستوفضات وفضا
قال : ويقال للرجل إذا دعا قوماً إلى الفتنة : عَوَى قوماً فاستُعْوُوا .
وأخبرني المنذري عن أبي طالب عن سلمة عن الفراء أنه قال : هو يستعوي القومَ ، ويستغويهم أي يستغيث بهم .
وقال الليث : المُعَاوية : الكلبة المستحرمة تَعْوِي إلى الكلاب إذا صَرَفت ويَعْوِين . وقد تعاوت الكلاب .
ويقال تعاوى بنو فلان على فلان وتغاوَوْا عليه إذا تجمّعوا عليه ، بالعين والغين .
قال : والعَوَّى مقصور : نجم من منازل القمر ، وهو من أنواء البرد .
وقال ساجع العرب : إذا طلعت العَوَّاء ، وجَثَمَ الشتاء ، طاب الصِّلاء .
وقال ابن كُناسة : هي أربعة كواكب : ثلاث مثفَّاة متفرقة ، والرابع قريب منها كأنه من الناحية الشأميّة ، وبه سُمِّيت العَوَّاء ، كأنه يَعْوِي إليها من عُوَاء الذئب . قال : وهو من قولك : عويت الثوب إذا لويته ، كأنه يَعْوِي لمَّا انفرد . قال : والعوّاء في الحساب يمانية . وجاءت مؤنثة عن العرب .
قال : ومنهم من يقول : أول اليمانية السِّماك الرامح ، ولا يجعل العَوّاء يمانية ؛ للكوكب الفرد الذي في الناحية الشأمية .
وقال ابن هانىء : قال أبو زيد : العَوَّاء ممدود ؛ والجوزاء ممدود ، والشِّعْرى مقصور .
وقال الليث : العَوَى والعَوَّة لغتان ، وهي الدُبُر .
وأنشد :
قياماً يوارون عَوَّاتهم
بشتمي وعَوَّاتهم أظهرُ
وقال الآخر في العَوَّى بمعنى العَوَّة :
فهلا شددت العقْد أو بتّ طاويا
ولم تَفْرُج العوَّى كما يُفرج القَتَبْ
وقال شمر : العَوَّاء خمسة كواكب كأنها كتابةُ ألِف ، أعلاها أخفاها . ويقال : كأنها نون . وتدعى وَرِكي الأسد ، وعرقوب الأسد . والعرب لا تكثر ذكر نوئها ، لأن السماك قد استغرقها وهو أشهر منها وطلوعها لاثنتين وعشرين ليلة تخلو من أيلول ، وسقوطها لاثنتين وعشرين ليلة تخلو من آذار .
وقال الْحُصَينيّ في قصيدته التي يذكر فيها المنازل :
وانتثرت عَوّاؤه
تناثُر العِقْد انقطع
ومن سجعهم فيها : إذا طلعت العَوَّاء ضرب الخِبَاء ، وطاب الهواء ، وكُرِه العراء ، وشَنَّن السقاءُ .
قلت أنا : من قصر العَوَّى شبَّهها باست الكلب ، ومن مدّها جعلها تعوِي من يعوِي الكلب ، والمد فيها أكثر .
ويقال عَفَت يده وعواها إذا لواها .
وقال أبو مالك : عوت الناقة البُرَة إذا لوتها عَيّاً . وعَوَى القوم صدور ركابهم وعَوَّوها إذا عطفوها .
أبو عبيد عن الكسائي : عَوَّيت عن الرجل إذا كذَّبت عنه وردَدْت .
أبو عبيدِ عن أبي زيد : العَوَّة والضَوَّةُ : الصوت .
ثعلب عن ابن الأعرابي : قال العَوِيّ : الذئب :
وقال الأصمعي : يقال للرجل الحازم الجلد : ما يُنْهَى ولا يُعْوَى .
وقال أبو العميثل : عَوْيت الشيء عَيّاً إذا أملته .
وقال الفراء : عَوَيت العمامة عَيّة ، ولويتها لَيَّة ، وعَوَى القوس : عطفها .
وقال ابن الأعرابي : العَوُّ جمعُ عَوَّة ، وهي أم سُوَيد .
وقال الليث ( عا ) مقصور زجر الضَئِين . وربما قالوا : عَوْ ، وعايْ : وعاءِ ، كلّ ذلك يقال .
والفعل منه : عَاعَى يُعاعي معاعاة وعاعاة . ويقال : أيضاً عَوْعى يُعوعِي عوعَاة ، وعَيْعَى يعيعى عيعاة وعِيْعَاءَ وأنشد :
وإن ثيابي من ثياب مُحَرِّق
ولم أستعرها من مُعَاعٍ وناعق
عَيَيَ : أبو حاتم عن الأصمعي : عَيي فلان بياءين بالأمر إذا عجز عنه . ولا يقال : أعيا به ومن العرب من يقول عَيَّ به فيدغم . ويقال في المشي : أعييت إعياء . قال : وتكلَّمت حتى عَيِيت عِيّاً . وإذا
أرادوا علاج شيء فعجزوا يقال : عيِيت وأنا عَيِيّ ، وقال النابغة :
عَيّت جواباً وما بالربع من أحد
قال : ولا ينشد : أعيت جواباً . وأنشد لشاعر آخر في لغة من يقول عَييَ :
وحَتَّى حَسِبناهم فوارس كَهَمْسٍ
حَيُوا بعدما ماتوا من الدهر أعصرا
ويقال : أعيا عليَّ هذا الأمر ، وأعياني ، ويقال : أعياني عَيَاؤه . قال المَرَّار :
وأعْيَت أن تجيب رُقى لراقي
ويقال : أعيا به بعيره وأذَمّ ، سواء .
وقال الليث : العِيّ تأسيس أصلِه من عين وياءين وهو مصدر العَيِّ قال : وفيه لغتان رجل عَييّ بوزن فعيل ، وقال العجاج :
لا طائش قاقٌ ولا عَييّ
ورجل عَيُّ بوزن فَعْل ، وهو أكثر من عَيّ ، قال : ويقال : عَيَيَ يَعْيَا عن حُجّته عيّاً وعَيَّ يعيا كلُّ يقال ؛ مثل حَيي يحيا وحَيّ . قال الله جلّ وعزّ : ( وَيَحْيَى مَنْ حَىَّ عَن بَيِّنَةٍ ) ( الأنفال : 42 ) والرجل يتكلّف عملاً فيَعْيا به ، وعنه ، إذا لم يهتدِ لوجه عمله .
سلمة عن الفراء : يقال في فعل الجميع من عَيّ : عَيُّوا . قال وأنشدني بعضهم :
يَحِدْن بنا عن كل حَيّ كأننا
أخاريس عَيُّوا بالسلام وبالنَسَبْ
وقال آخر :
من الذين إذا قلنا حديثهمُ
عَيُّوا وإن نحن حدَّثناهم شَغِبوا
قال : وإذا سكن ما قبل الياء الأولى لم تدغم كقولك : هو يُعْي ويُحيى . قال : ومن العرب من أَدْغَم في مثل هذا قال : وأنشدني بعضهم :
فكأنها بين النساء سبيكة
تمشي بسدّة بيتها فتُعِيُّ
وقال أبو إسحاق : هذا غير جائز عِند حُذّاق النحويين . وذكر أن البيت الذي استشهد به الفراء ليس بمعروف .
قلت : والقياس ما قال أبو إسحاق ، وكلام العرب عليه . وأجمع القُرَّاء على الإظهار في قوله : ( يُحْىِ وَيُمِيتُ ) ( الأعراف : 158 ) .
وقال الليث : الإعياء : الكلال . تقول : مشيت فأعييت ، وأنا مُعْيٍ . قال : والمعاياة : أن تداخل كلاماً لا يَهتدي له صاحبُك ، قال : والفحل العَيَاياء : الذي لا يَهتدِي لضراب طَرُوقته . قال : وكذلك هو في الرجال .
قلت : وفي حديث أمّ زرع : أن المرأة السادسة قالت : زوجي عياياء ، طباقاء ، كلّ داء له داء .
قال أبو عبيد : العيَاياء من الإبل : الذي لا يَضْرب ولا يُلْقح ، وكذلك هو من الرجال .
وقال الليث : الداء العَياء : الذي لا دواء له قال ويقال : أيضاً الداء العَيَاء : الْحُمْق . وقال أبو زيد : جمل عَياء وجِمَال أَعْياء . وهو الذي لا يُحسن أن يضرب . وقالوا : حياء الناقة وجمعه أحياء .
وقال شمر : عَيِيت بالأمر وعيِيته ، وأعيا عليَّ ذلك وأعياني .
وقال الليث : أعياني هذا الأمر أن أَضبِطه ، وعَيِيت عنه .
وقال غيره : عيِيت فلاناً أعْياه أي جهلته . وفلان لا يَعْياه أحد أي لا يجهله أحد ، والأصل في ذلك أن تعيا عن الإخبار عنه إذا سئلت ، جهلاً به . وقال الراعي :
يَسْأَلْن عنك ولا يعياك مسؤول
أي لا يجهلك . وبنو أَعْيا : حَيّ من العرب والنسبة إليه أعْيَوِيّ . وداء عَيِيّ مثل عياء . ويقال : عاعى بالغنم وحاحى عِيعاءً وحِيحَاءً ؛ وهو زجرها .
وعي : أبو عبيد عن الأصمعي : وعى الحديثَ يعيه وَعْياً إذا حفظه . وأوعى الشيء في الوِعَاء يوعيه إيعاء بالألف فهو مُوعًى . قال والوِعَاء يقال له : الإعَاء .
وقال الليث : الوَعْي : حفظ القلب للشيء .
أبو عبيد عن أبي زيد : إذا جَبَر العظمُ بعد الكسر على عَثْمٍ وهو الاعوجاج قيل : وعى يعي وَعْياً ، وأَجَر يأجِر أَجْراً ، ويأجُرُ أُجُوراً .
وقال أبو زُبَيد :
خُبَعْثِنة في ساعدَيه تزايُل
تقول وَعَى من بعد ما قد تجبّرا
وقال أبو زيد : إذا سال القيح من الجُرْح قيل : وَعَى الْجَرْحُ يَعِي وَعْياً . قال : والوَعيى هو القيح . ومثله المِدَّة .
وقال الليث في وَعْيِ الكسر والمِدَّة مثله . قال : وقال أبو الدقيش : إذا وعت جايئته أي مدَّته .
وقال الأصمعي : يقال بئس واعي اليتيم ووالي اليتيم ، وهو الذي يقوم عليه .
أبو عبيدة عن أبي عمرو : الواعية والوَعْي والوَعَى كلها الصوت .
وقال الليث : الواعية الصُرَاخ على الميت . قال : والوَعَى جلبة أصوات الكلاب والصيد قال : ولم أسمع لهما فعلاً . قال : وإذا أمرت من الوعي قلت عِهْ ، الهاء عماد للوقوف لخفّتها ؛ لأنه لا يستطيع الابتداء والوقوف معاً على حرف واحد .
الحراني عن ابن السكيت يقال : مالي عنه وَعْي أي بُدّ ، ولا وعْيَ عن كذا أي لا تماسك دونه .
وقال النضر : إنه لفي وَعْي رجال أي في رجال كثير . وقال ابن أحمر :
تواعدن أن لا وَعْي عَن فرج راكس
فرُحْن ولم يغضِرن عن ذاك مَغْضرا
وعع ( وعوع ) : قال الليث : الوَعْوعة هي من أصوات الكلاب ، وبنات آوَى . قال : وتقول خطيب وَعْوع : نعت حسن . ورجل مِهذار وَعْواع : نعت قبيح . وقالت الخنساء :
هو القَرْم واللسِن الوعوع
قال والوَعْواع : الجلبة وأنشد :
تسمع للمرء به وَعْواعا
وأنشد شمر لأبي ذؤيب :
وعاث في كُبَّة الوعواع والعِير
وقال الليث : يضاعف في الحكاية ، فيقال : وعوع الكلبُ وعوعة . والمصدر الوعوعة والوَعواع . قال : ولا يُكسَر واو الوعواع كما تكسر الزاي من الزلزال
ونحوه ؛ كراهية للكسرة في الواو . قال : وكذلك حكاية اليَعْيعة واليَعْياع من فِعال الصبيان إذا رمى أحدهم الشيء إلى صبيّ آخر ؛ لأن الياء خِلْقتها الكسر ، فيستقبحون الواو بين كسرتين ، والواو خِلقتها الضم ، فيستقبحون التقاء كسرة وضمة فلا تجدهما في كلام العرب في أصل البناء ، وأنشد :
أمست كهامة يعياع تداولها
أيدي الأوازع ما تُلْقي وما تُذَرُ
عمرو عن أبيه : الوعوع : الديدبان يكون واحداً وجمعاً .
أبو نصر عن الأصمعي الديدبان يقال له الوَعْوع . قال : والوعوع : الرجل الضعيف . والوعوع ابن آوى .
وقال أبو عبيدة : الوعاوع الأشدّاء ، وأوّل من يغيث . وقال غيره : الوعاوع : الخِفاف الأجرياء . وقال أبو كبير :
لا يُجفلون عن المضاف إذا رأوا
أُولي الوعاوع كالغَطَاط المقبل
عمرو عن أبيه قال : العاعاء صوت الذئب .
وقال ابن الأعرابي : الوعيُّ : الحافِظ الكيس الفقيه . وتقول استوعى فلان من فلان حقّه إذا أخذه كله ؛ وأوعى فلان جَدْع أنفه واستوعاه إذا استوعبه . وفي الحديث : ( في الأنف إذا استُوعي جدعُه الديةُ ) .
وقال الأصمعي : الوعاوع : أصوات الناس إذا حَمَلوا . ويقال للقوم إذا وعوعوا : وعاوع أيضاً . وقال ساعدة الهذلي :
ستنصرني أفناء عمرو وكاهل
إذا ما غَزَا منهم غَزيٌّ وعاوع
والوعواع : موضع . ويقال عيّع القوم تعييعاً إذا عيُّوا عن أمر قصدوه . وأنشد :
حططتُ على شقِّ الشمال وعيّعوا
حُطُوط رَباعٍ محصَفِ الشدّ قارب
الحطّ : الاعتماد على السير .
وقال الأصمعي : سمعت عوعاة القوم ، وغوغاتهم إذا سمعت لهم لَجّة وصوتاً .
آخر لفيف العين والمنة لله في تيسير ما يسر .
كتاب الرباعي من حرف العين
قال الخليل بن أحمد : الرباعي يكون اسماً ويكون فعلاً ، وأما الخماسي فلا يكون إلاّ اسماً ، وهو قول سيبويه ومن قال بقوله .

##### Türkçe

باب “عين”in “lafîf”i

**عوى** ، **عا** ، **عى** ، **عيي** ، **وعى** ، **وعوع** ، **وع** ، **عو**: kullanılagelenlerdir.

**عوى**: Leys dedi: Köpekler ve yırtıcılar **تَعْوي** **عُوَاء** (diye) **عوت**; o, uzattığın bir sestir ve havlama değildir.

Ebû Ubeyd, Ebû’l-Cerrâh’tan: dedi: Kurt **يَعْوِي**.

Bir bedevî bana inşâd etti:
هذا أحقّ منزل بالترك
الذئب يَعْوِي والغراب يبكي

Onların, kendisine imdat etmeyene imdat isteyen hakkında darb-ı mesellerinden sözleri: “Eğer senin için **عَوَيت** olsaydım, ona **أَعْوِهْ** etmezdim.” Aslı: adam ıssız beldede geceleyip, **عُوائه** ile köpekleri havlatır; onların havlamasıyla mahalleyi bulsun diye. Şu da: bir adam ıssızda geceledi de havlattı; ona bir kurt geldi; dedi: “Eğer senin için **عَوَيت** olsaydım, ona **أَعْوِهْ** etmezdim.”

Leys dedi: İpi **عَوَيت** (dersin), onu büktüğün zaman. Masdar **العَيّ**’dir. Ve **العَيّ** her şeyde: bükmedir. Dedi: Dişi devenin başını, onu eğdiğin zaman **عَوَيت**; o da **انعوى** oldu. Dişi deve, yürüyüşünde gemini **تَعْوِي** eder; onu burnuyla büktüğü zaman.

Rü’be dedi:
تعوي البُرَى مستوفضات وفضا

Dedi: Bir adama, bir topluluğu fitneye çağırdığı zaman denir: “Bir topluluğu **عَوَى** etti de onlar **فاستُعْوُوا** oldular.”

Münzirî bana, Ebû Tâlib’den, Seleme’den, Ferrâ’dan haber verdi ki o dedi: O, topluluğu **يستعوي** eder ve onları **يستغويهم** eder; yani onlarla imdatlaşır.

Leys dedi: **المُعَاوية**: kızgın köpektir; köpeklere doğru **تَعْوِي** eder, (onlar) döndükleri zaman; ve (dişiler) **يَعْوِين**. Köpekler **تعاوت** da olmuştur.

Denir: Falan oğulları falana karşı **تعاوى** ettiler ve ona karşı **تغاوَوْا** ettiler; üzerine toplandıkları zaman; **العين** ve **الغين** ile.

Dedi: **العَوَّى** (maksûr): ayın menzillerinden bir yıldızdır; ve o, soğuğun **أنواء**’undandır.

Arapların seci’ söyleyeni dedi: “**العَوَّاء** طلû‘ ettiği zaman, kış çöker; kızartma hoş olur.”

İbn Kunâse dedi: O, dört yıldızdır: üçü, dağınık, üçayaklı (ocak taşı gibi); dördüncüsü ona yakındır, sanki Şam tarafındandır; onunla **العَوَّاء** isimlendirildi; sanki ona doğru **يَعْوِي** eder; kurdun **عُوَاء**’ından. Dedi: Ve o, senin sözünden: “Elbiseyi **عويت** ettim” (yani) onu büktüğün zaman; sanki o, yalnız kaldığı için **يَعْوِي** eder. Dedi: Hesapta **العوّاء** Yemenîdir. Araplardan müennes olarak da gelmiştir.

Dedi: Onlardan kimi der: Yemenînin evveli **السِّماك الرامح**’tır; ve **العَوّاء**’ı Yemenî kılmaz; Şam tarafındaki tek yıldız sebebiyle.

İbn Hânî’ dedi: Ebû Zeyd dedi: **العَوَّاء** memdûddur; ve **الجوزاء** memdûddur; ve **الشِّعْرى** maksûrdur.

Leys dedi: **العَوَى** ve **العَوَّة** iki lugattır; ve o, **الدُبُر**’dür.

İnşâd etti:
قياماً يوارون عَوَّاتهم
بشتمي وعَوَّاتهم أظهرُ

Bir başkası, **العَوَّى** hakkında, **العَوَّة** manasında dedi:
فهلا شددت العقْد أو بتّ طاويا
ولم تَفْرُج العوَّى كما يُفرج القَتَبْ

Şemmer dedi: **العَوَّاء** beş yıldızdır; sanki bir **أَلِف** yazısıdır; en üstü, en gizlisidir. Denir: sanki o bir **نون**’dur. Ve “aslanın kalçaları” ve “aslanın topuğu” diye adlandırılır. Araplar onun nev’ini çokça zikretmez; çünkü **السماك** onu kaplamıştır ve o ondan daha meşhurdur; onun doğuşu, Eylül’den boş kalan yirmi iki gece içindir; ve batışı, Mart’tan boş kalan yirmi iki gece içindir.

Husaynî, menzilleri zikrettiği kasidesinde dedi:
وانتثرت عَوّاؤه
تناثُر العِقْد انقطع

Onların onda seci’lerinden: “**العَوَّاء** طلû‘ ettiği zaman, çadır vurulur; hava hoş olur; çıplaklık kerih görülür; ve kırba şırıldar.”

Ben dedim: **العَوَّى**’yı kısaltan, onu köpeğin kıçıyla benzetti; onu uzatan, onu, köpeğin uluduğu gibi ulur kıldı; ve onda uzatma daha çoktur.

Denir: Eli **عَفَت** etti ve onu **عواها** etti; onu büktüğü zaman.

Ebû Mâlik dedi: Dişi deve gemi **عوت** etti; onu **عَيّاً** bükünce. Ve topluluk, bineklerinin göğüslerini **عَوَى** etti ve onları **عَوَّوها** etti; onları çevirdikleri zaman.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: “Adamdan **عَوَّيت**” (dersin), onun hakkında yalanladığın ve geri çevirdiğin zaman.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **العَوَّة** ve **الضَوَّةُ**: sestir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **العَوِيّ**: kurttur.

Asma‘î dedi: Azimli, dayanıklı adama denir: “Ne **يُنْهَى** olunur ne **يُعْوَى** olunur.”

Ebû’l-‘Umeysil dedi: Şeyi **عَوْيت** ettim, **عَيّاً**; onu ümit ettiğim zaman.

Ferrâ dedi: Sarığı **عَوَيت** ettim, **عَيّة**; ve onu **لَيَّة** büktüm; ve yayı **عَوَى** etti: onu eğdi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **العَوُّ**, **عَوَّة**’nin cem‘idir; ve o, **أم سُوَيد**’dir.

Leys dedi: (**عا**) maksûr: koyunu sürme sesidir. Bazen “**عَوْ**” ve “**عايْ**” derler: “**وعاءِ**”; bunların hepsi söylenir.

Ondan fiil: **عَاعَى** **يُعاعي**; **معاعاة** ve **عاعاة** (olarak). Denir: ayrıca **عَوْعى** **يُعوعِي** **عوعَاة**; ve **عَيْعَى** **يعيعى** **عيعاة** ve **عِيْعَاءَ**. Ve inşâd etti:
وإن ثيابي من ثياب مُحَرِّق
ولم أستعرها من مُعَاعٍ وناعق

**عَيَيَ**: Ebû Hâtim, Asma‘î’den: Falan, işte iki **ياء** ile **عَيي** oldu; ondan aciz kaldığı zaman. “Onunla **أعيا** oldu” denmez. Araplardan kimi “Onunla **عَيَّ** oldu” der de idğam eder. Yürüyüşte denir: **أعييت** **إعياء**. Dedi: Konuştum da **عَيِيت** **عِيّاً**. Ve bir şeyi tedavi etmek istedikleri de aciz kaldıkları zaman denir: “**عيِيت** ve ben **عَيِيّ**’im.” Nâbiga dedi:
عَيّت جواباً وما بالربع من أحد

Dedi: “**أعيت** جواباً” diye inşâd edilmez. Başka bir şaire, **عَييَ** diyenin lugatında inşâd etti:
وحَتَّى حَسِبناهم فوارس كَهَمْسٍ
حَيُوا بعدما ماتوا من الدهر أعصرا

Denir: Bu iş bana **أعيا** etti; ve beni **أعياني** etti. Denir: Onun **عَيَاؤه** beni **أعياني** etti. Merrâr dedi:
وأعْيَت أن تجيب رُقى لراقي

Denir: Devesi onu **أعيا به** etti ve **أذَمّ** etti; eşittir.

Leys dedi: **العِيّ**: aslının tesisi **عين** ve iki **ياء**’dandır; ve o, **العَيِّ**’nin masdarıdır. Dedi: Onda iki lugat vardır: adam **عَييّ** (fa‘îl vezninde). ‘Accâc dedi:
لا طائش قاقٌ ولا عَييّ

Ve adam **عَيُّ** (fa‘l vezninde); ve o, **عَيّ**’den daha çoktur. Dedi: Denir: **عَيَيَ** **يَعْيَا** hüccetinden **عيّاً**; ve **عَيَّ** **يعيا**; hepsi söylenir; tıpkı **حَيي** **يحيا** ve **حَيّ** gibi. Allah, aziz ve celîl dedi: ( **وَيَحْيَى مَنْ حَىَّ عَن بَيِّنَةٍ** ) (الأنفال: 42). Adam bir işi yüklenir de onunla **فيَعْيا** olur, ve ondan; işinin yönüne hidayet bulamadığı zaman.

Seleme, Ferrâ’dan: **عَيّ**’in cem‘inin fiilinde denir: **عَيُّوا**. Dedi ve bana bazısı inşâd etti:
يَحِدْن بنا عن كل حَيّ كأننا
أخاريس عَيُّوا بالسلام وبالنَسَبْ

Bir başkası dedi:
من الذين إذا قلنا حديثهمُ
عَيُّوا وإن نحن حدَّثناهم شَغِبوا

Dedi: İlk **ياء**’dan önceki sakin olursa idğam edilmez; senin sözün gibi: “O **يُعْي** eder” ve “**يُحيى**.” Dedi: Araplardan kimi bunun benzerinde idğam etti. Dedi: Bana bazısı inşâd etti:
فكأنها بين النساء سبيكة
تمشي بسدّة بيتها فتُعِيُّ

Ebû İshâk dedi: Bu, nahivcilerin mahirleri yanında câiz değildir. Ve Ferrâ’nın onunla istişhâd ettiği beytin bilinmiş olmadığını zikretti.

Ben dedim: Kıyas, Ebû İshâk’ın dediğidir; ve Arapların sözü onun üzerinedir. Kurrâ, şu kavilde izhâr üzerinde icmâ etti: ( **يُحْىِ وَيُمِيتُ** ) (الأعراف: 158).

Leys dedi: **الإعياء**: yorgunluktur. Dersin: yürüdüm de **فأعييت**; ve ben **مُعْيٍ**’im. Dedi: **المعاياة**: sahibinin kendisine yol bulamadığı bir söze karışmandır. Dedi: **الفحل العَيَاياء**: **طَرُوقته**’sini aşmaya yol bulamayan (erkek)tir. Dedi: Erkeklerde de böyledir.

Ben dedim: Ümmü Zer‘ hadîsinde: altıncı kadın dedi ki: “Kocam **عياياء**; **طباقاء**; her dert, onda bir derttir.”

Ebû Ubeyd dedi: Develerden **العيَاياء**: ne aşan ne dölleyen; erkeklerden de böyledir.

Leys dedi: **الداء العَياء**: ilacı olmayan (hastalık)tır. Dedi: ayrıca denir: **الداء العَيَاء**: ahmaklıktır. Ebû Zeyd dedi: **جمل عَياء** ve **جِمَال أَعْياء**; ve o, aşmayı iyi yapmayan (dır). Ve dediler: **حياء الناقة**; onun cem‘i **أحياء**.

Şemmer dedi: İşte **عَيِيت** oldum ve onu **عيِيته**; ve o bana **أعيا** etti ve beni **أعياني** etti.

Leys dedi: Bu iş, onu zapt etmem, beni **أعياني** etti; ve ondan **عَيِيت** oldum.

Başkası dedi: Falanı **عيِيت** ettim, onu **أعْياه** (yani) onu bilmedim. Ve falanı kimse **يَعْياه** etmez; yani kimse onu bilmezlik etmez. Bunun aslı: sorulduğun zaman, onu haber vermekten **تعيا** olmandır; onu bilmezlikten. Râ‘î dedi:
يَسْأَلْن عنك ولا يعياك مسؤول

Yani: seni bilmez. Ve **بنو أَعْيا**: Araplardan bir kabiledir; ona nisbet: **أعْيَوِيّ**. Ve **داء عَيِيّ**: **عياء** gibi. Denir: Koyunla **عاعى** etti ve **حاحى** etti; **عِيعاءً** ve **حِيحَاءً**; ve o, onu sürme sesidir.

**وعي**: Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Hadîsi **وعى** etti, onu **يعيه** **وَعْياً**; onu ezberlediği zaman. Şeyi kabın içine **أوعى** etti; onu **يوعيه** **إيعاء** (olarak) **الألف** ile; o da **مُوعًى**’dır. Dedi: **الوِعَاء**’a **الإعَاء** denir.

Leys dedi: **الوَعْي**: kalbin bir şeyi ezberlemesidir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Kemik, kırıldıktan sonra **عَثْمٍ** üzere, yani eğrilik üzere kaynadığı zaman denir: **وعى** eder, **يعي** **وَعْياً**; ve **أَجَر** eder, **يأجِر** **أَجْراً**; ve **يأجُرُ** **أُجُوراً**.

Ebû Zübeyd dedi:
خُبَعْثِنة في ساعدَيه تزايُل
تقول وَعَى من بعد ما قد تجبّرا

Ebû Zeyd dedi: Yaradan irin aktığı zaman denir: **وَعَى الْجَرْحُ**; **يَعِي** **وَعْياً**. Dedi: **الوَعيى** irindir. Onun benzeri **المِدَّة**’dir.

Leys, kırığın **وَعْي**’i ve **المِدَّة** hakkında: onun benzeri. Dedi: Ebû’d-Dakîş dedi: “**وعت** onun **جايئته**”; yani onun **مدَّته**.

Asma‘î dedi: Denir: Yetimin kötü **واعي**’si ve yetimin kötü **والي**’si; ve o, onun işini üstlenendir.

Ebû Ubeyde, Ebû ‘Amr’dan: **الواعية** ve **الوَعْي** ve **الوَعَى**; hepsi sestir.

Leys dedi: **الواعية**: ölü üzerine feryattır. Dedi: **الوَعَى**: köpeklerin ve avın seslerinin gürültüsüdür. Dedi: İkisi için fiil işitmedim. Dedi: **الوعي**’den emir verdiğin zaman “**عِهْ**” dersin; **الهاء** duruş için dayanak (harf)tir, hafifliği sebebiyle; çünkü bir harf üzerinde hem başlama hem durma yapamaz.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: denir: “Ondan bana **وَعْي** yok”; yani kaçış yok. Ve “Şundan **وعْيَ** yok”; yani onsuz tutunma yok.

Nadr dedi: O, “erkeklerin **وَعْي**’i içindedir”; yani çok erkek içindedir. İbn Ahmer dedi:
تواعدن أن لا وَعْي عَن فرج راكس
فرُحْن ولم يغضِرن عن ذاك مَغْضرا

**وعع** (**وعوع**): Leys dedi: **الوَعْوعة** köpeklerin seslerindendir; ve **بنات آوَى** (nın seslerindendir). Dedi: “**خطيب وَعْوع**” dersin: güzel bir niteleme. Ve “**رجل مِهذار وَعْواع**”: çirkin bir niteleme. Hansâ dedi:
هو القَرْم واللسِن الوعوع

Dedi: **الوَعْواع**: gürültüdür. Ve inşâd etti:
تسمع للمرء به وَعْواعا

Şemmer, Ebû Züeyb’e inşâd etti:
وعاث في كُبَّة الوعواع والعِير

Leys dedi: Taklitte ikilenir; denir: Köpek **وعوع** etti, **وعوعة**. Masdar: **الوعوعة** ve **الوَعواع**. Dedi: **الوعواع**’ın **واو**’u, **الزلزال**’ın **الزاي**’ı kırıldığı gibi kırılmaz; ve benzeri; **الواو**’da kesreyi kerih görme sebebiyle. Dedi: Aynı şekilde, çocukların, birisi bir şeyi başka bir çocuğa attığı zaman, **اليَعْيعة** ve **اليَعْياع** taklidi; çünkü **الياء**’ın yaratılışı kesredir; **الواو**’u iki kesre arasında çirkin görürler; ve **الواو**’un yaratılışı dammadır; kesre ile dammanın birleşmesini çirkin görürler; bina aslında Arapların sözünde onları bulmazsın. Ve inşâd etti:
أمست كهامة يعياع تداولها
أيدي الأوازع ما تُلْقي وما تُذَرُ

‘Amr, babasından: **الوعوع**: **الديدبان**’dır; tekil ve çoğul olur.

Ebû Nasr, Asma‘î’den: **الديدبان**’a **الوَعْوع** denir. Dedi: **الوعوع**: zayıf adamdır. Ve **الوعوع**: çakaldır.

Ebû Ubeyde dedi: **الوعاوع**: şiddetlilerdir; ve ilk imdada yetişendir. Başkası dedi: **الوعاوع**: hafif, cüretkâr olanlardır. Ebû Kebîr dedi:
لا يُجفلون عن المضاف إذا رأوا
أُولي الوعاوع كالغَطَاط المقبل

‘Amr, babasından: **العاعاء**: kurdun sesidir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الوعيُّ**: ezberleyen, zeki, fakih (kimsedir). Ve dersin: Falan, falandan hakkını **استوعى** etti; onu bütünüyle aldığı zaman. Ve falan, burnunu kesmeyi **أوعى** etti ve onu **استوعاه** etti; onu tamamen kestiği zaman. Hadîste: “( Burunda, kesilmesi tamamen **استُوعي** edildiği zaman, diyet vardır.)”

Asma‘î dedi: **الوعاوع**: insanların, hücum ettikleri zaman sesleridir. Ve topluluğa, **وعوعوا** ettikleri zaman: “**وعاوع**” da denir. Sâ‘ide el-Hüzelî dedi:
ستنصرني أفناء عمرو وكاهل
إذا ما غَزَا منهم غَزيٌّ وعاوع

Ve **الوعواع**: bir yerdir. Denir: Topluluk **عيّع** etti, **تعييعاً**; kastettikleri bir işten **عيُّوا** oldukları zaman. Ve inşâd etti:
حططتُ على شقِّ الشمال وعيّعوا
حُطُوط رَباعٍ محصَفِ الشدّ قارب

**الحطّ**: yürüyüşe dayanmadır.

Asma‘î dedi: Topluluğun **عوعاة**’sini ve onların **غوغاتهم**’ini işittim; onlardan bir uğultu ve ses işittiğin zaman.

“عين”in “lafîf”inin sonu; ve hamd, kolaylaştırdığı şeyi kolaylaştırmasında Allah’a mahsustur.

“عين” harfinden “rubâ‘î” kitabı

Halîl b. Ahmed dedi: Rubâ‘î isim olur ve fiil olur; ama humâsî, ancak isim olur; ve bu, Sîbeveyh’in ve onun sözüyle söyleyenin sözüdür.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%89/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَىَّ بِأَمْرِهِ
1 عَىَّ بِأَمْرِهِ ذ , (S,) or بِالأَمْرِ, (MA, Msb, K,) and عَن الأَمْرِ, (MA,) and الأَمْرَ also, (MA, and Ham p. 717,) and عَيِىَ, (S, Msb, K,) [which is the original form,] but عَىَّ is more common, (S, TA,) and أَعْيَا بِهِ is not allowable, (TA,) first pers. عَيِيتُ, (S,) pl. عَيُوا, (S, TA,) like حَيُوا [from حَىَّ and حَيِىَ], (S,) and عَيُّوا also, which is used by a poet, (S, TA,) aor. يَعْيَا, (Msb, TA), inf. n. عِىٌّ; (Msb, TA;) as also ↓ تعيّا, and ↓ تعايا, and ↓ استعيا; (K;) He found not the right way, or manner, (S, Msb, K, TA,) that he desired, (K, TA,) or the way, or manner, of his acting [i. e. in which he should act], (TA,) to perform, or accomplish, his, or the, affair: (S, Msb, K, TA:) or he lacked power, strength, or ability, for it; (MA, Mgh, * K, TA;) and was unable to perform it, or execute it, thoroughly. (K, TA.) [Hence,] one says, شِفَآءُ العِىِّالسُّؤَالُ (tropical:) [The remedy of inability is the asking information]. (TA in art. شفى.) ― -b2- And in like manner one says, عَيَّ عَنْ حُجَّتِهِ, (Msb, TA,) and عَيِىَ, aor. and inf. n. as above, i. e. He found not the right way, or manner, of adducing his argument, plea, or evidence. (Msb, TA. *) ― -b3- And عَىَّ فِى مَنْطِقِهِ, (S, Msb,) and عَيِىَ, (S, Msb, K,) aor. as above, (Msb,) and so the inf. n., (Msb, K,) He found not the right way, or manner, in his expressing of his ideas: (Msb:) or i. q. حَصِرَ; (K;) or [nearly so, i. e.] عَيِىَ [or عَىَّ] signifies he was, or became, unable to express his mind, to say what he would, to find words to express what he would say; he faltered in speech; like حَصِرَ, except that the latter denotes what is by reason of shame and confusion of mind, or some [other] accidental cause: (TA in art. حصر, from the Expos. of the “ Mufassal ” of Z:) العِىُّ is the contr. of البَيَانُ [q. v.]: (S, TA:) or, accord. to Er-Rلghib, it is an inability that ensues to one who has taken upon himself an affair or a speech. (TA.) One says, جَآءَ بِالعِىِّ وَالشِّىِّ [app. meaning He exhibited much impotence of expression]; (S and K and TA in art. شوى;) using the latter noun as an imitative sequent to the former [for the purpose of corroboration]. (TA in that art.) ― -b4- And عَيِيتُهُ I was ignorant of it: (K, TA:) originally meaning I was unable to give information respecting it when asked, by reason of ignorance of it. (TA.) One says, لَا يَعْيَاهُ أَحَدٌ No one will be ignorant of it. (TA.)

2 عَىَّ٣َ see the next paragraph.

مُعَايَاةٌ
3 مُعَايَاةٌ ذ [inf. n. of عَايَا] signifies The saying, or doing, a thing to [the understanding of] which the right direction is not to be found: (S:) or, as also ↓ تَعْيِيَةٌ [inf. n. of عَيَّا], the uttering speech to [the understanding of] which the right direction is not to be found; (K, TA;) making one's speech enigmatical, or obscure; syn. اـِلْغَازٌ: or doing a deed to [the understanding of] the way, or manner, of which the right direction is not to be found. (TA.) One says, اـِيّاكَ وَمَسَائِلَ المُعَايَاةِ فَاـِنَّهَا صَعْبَةُ المُعَانَاةِ [Avoid thou the questions of enigmatical, or obscure, diction; for they are difficult to be endured]: and عَايَاهُ, [He addressed to him enigmatical, or obscure, speech, (like حَاجَاهُ, and لَاغَزَهُ,)] inf. n. مُعَايَاةٌ. (TA. [See also أُعْيِيَّةٌ.])

أَعْيَا
4 أَعْيَا ذ [He was, or became, disabled, or incapacitated]: you say, اعيا عَنِ الجِمَاعِ he was, or became, disabled, or incapacitated, from copulation; syn. عَرِسَ. (IKtt, TA in art. عرس.) ― -b2- He was, or became, fatigued, tired, or wearied, (Mgh, Msb, K, TA,) in walking, or going, (S, Msb, K, TA,) said of a man (S) [and of a beast]. You say, أَذَمَّ and اعيا بِهِ بَعِيرُهُ, both meaning the same [i. e. His camel became jaded, and lagged behind with him], aor. يُعْيِى, and some incorporate [one ى into the other, transferring the kesreh of the former ى to the ع], as is done in a verse of El-Hotei-ah. (TA.) -A2- اعياهُ It made him to be without power, or strength, or ability; disabled, or incapacitated, him; (S, * MA, TA;) said of an affair; (S, MA;) and [app. in like manner] of God. (S.) It is also said of a disease, meaning It disabled him, or incapacitated him, from curing it: (K, * TA:) [or] one says of a difficult disease, for which there is no cure, كَأَنَّهُ أَعْيَا الأَطِبَّآءَ [It is as though it disabled, or incapacitated, the physicians; or frustrated their skill; or baffled them]. (S, TA.) And a poet says, (namely, 'Amr Ibn-Hassلn, TA)
فَاـِنَّ الكُثْرَ أَعْيَانِى قَدِيمًا
وَلَمْ أُقْتِرْ لَدُنْ أَنِّى غُلَامُ
[And, or for, abundance of wealth baffled my attempts to obtain it of old; but I have not been poor from the time of my being a boy]: (S, TA:) he means, I have been in a middling condition; not very poor, nor able to collect much wealth: but some relate the verse otherwise, saying أَعْنَانِى i. e. “ rendered me humble, lowly, or submissive. ” ― -b2- Also He, (TA,) or it, (Msb,) or going or journeying, (MA, K,) fatigued, tired, or wearied, him; (MA, Msb, K, TA;) namely, a man, (Msb,) or a camel. (K.) ― -b3- And you say, of an affair, (S, TA,) or a thing, (MA,) اعيا عَلَيْهِ, (S, MA, TA,) and ↓ تعيّا, and ↓ تعايا, (S, TA,) all meaning the same, (S, TA, PS,) as also ↓ استعيا, (TA,) i. e. It was, or became, difficult, or arduous, to him; (MA, TA;) or [impracticable, i. e.] such that he found not the right way, or manner, to perform it, or accomplish it; (TA;) or veiled, or hidden. (MA.) -A3- مَا أَعْيَاهُ [How wanting is he in ability to find the right way, or manner, of acting! or how impotent is he! &c.]. (S and K in art. شوى: see 4 in that art.)

تعيّا
5 تعيّا ذ : see 1, first sentence. ― -b2- تعيّا عَلَيْهِ: see 4, last sentence but one.

تعايا
6 تعايا ذ : see 1, first sentence. ― -b2- تعايا عَلَيْهِ: see 4, last sentence but one.

استعيا
10 استعيا ذ : see 1, first sentence. ― -b2- استعيا عَلَيْهِ: see 4, last sentence but one.

عَىٌّ
عَىٌّ ذ and ↓ عَيِىٌّ, (S, Msb, K, TA,) the former of which is the more common, (TA,) are epithets denoting the agent of the verb in the phrases عَىٌّ بِالأَمْرِ (Msb, K) and عَىَّ عَنْ حُجَّتِهِ (Msb) and عَىَّ فِى مَنْطِقِهِ: [i. e. they signify Unable to find the right way, or manner, &c., in relation to an affair, and an argument or the like, and in the expression of his ideas; agreeably with the explanations of these phrases in the first paragraph of this art.:] and ↓ عَيَّانُ (K) and ↓ عَيَايَآءُ (S, K) signify the same, (S, K,) in relation to an affair and to the expression of one's ideas: (S:) the pl. [of عَىٌّ] is أَعْيَآءٌ and [of عَيِىٌّ] أَعْيِيَآءُ; (S, K;) Sb says, Yoo has informed us of this; and he says, we have also heard some of the Arabs say أَعْيِيَآءُ [as above] and أَعْيِيَةٌ. (S.)

عَيَآءٌ
عَيَآءٌ ذ An incurable disease; (K;) a difficult disease, for which there is no cure; as though it disabled, or baffled, (أَعْيَا,) the physicians. (S.) [Hence,] one says, الدَّآءُ العَيَآءُ الحُمْقُ [The disease for which there is no cure is stupidity]. (TA.) ― -b2- See also عَيَايَآءُ.

عَيِىٌّ
عَيِىٌّ ذ : see عَىٌّ. ― -b2- Also A stallion-camel that will not cover unles his yard be directed into the vulva. (TA in art. عود.) [See also the next paragraph but one.]

عَيَّانُ
عَيَّانُ ذ : see عَىٌّ: ― -b2- and see also مُعْىٍ.

عَيَايَآءُ
عَيَايَآءُ ذ : see عَىٌّ. ― -b2- Also, (S, K,) and ↓ عَيَآءٌ, (K,) A camel, (S,) a stallion [camel], (K,) that finds not the right way, or manner, to cover (S, K:) or that has never covered, (K, TA,) or impregnated: or that does not cover well: (TA:) [see also عَيِىٌّ:] and in like manner applied to a man: (K:) or, accord. to Az, both signify the coarse, or rude, or the heavy, dull, or stupid, and impotent, who has no need of women: (TA voce عَبًا, in art. عبى:) pl. أَعْيَآءٌ, formed by considering the augmentative letters as rejected, (K, TA.) if pl. of عَيَايَآءُ; but not if pl. of عَيَآءٌ, as it appears to be from what is said in the M. (TA.)

أَعْيَا مِنْ بَاقِلٍ
أَعْيَا مِنْ بَاقِلٍ ذ is a prov. [meaning More unable to express what he would say than Bلkil], (S. TA. [See Freytag's Arab. Prov. ii. 146.])

أُعْيِيَّةٌ
أُعْيِيَّةٌ ذ , (K, TA,) [originally أُعْيُويَةٌ,] like أُحْجِيَّةٌ (TA) [and أُحْجُوَّةٌ, and أُلْغُوزَةٌ], means مَا عَايَيْتَ بِهِ صَاحِبَكَ [A saying with which thou addressest thy companion enigmatically, or obscurely (??) an enigmatical, or obscure, speech]. (K, * TA.)

مُعْىٍ
مُعْىٍ ذ , (S, Msb,) for which one should not say ↓ عَيَّانُ, applied to a man, (S,) and to a camel. (TA,) and مَعَايَا and مَعَاىٍ, (K, TA, [the latter, erroneously, in the CK, مَعَاىٌ,]) both being pls. of مُعْىٍ, (TA,) applied to camels, as also [the fem.] مُعْيِيَةٌ, (K, TA,) Fatigued. tired, or wearied, in going, or journeying. (S, Msb, K, TA.)

##### Türkçe

**عَىَّ بِأَمْرِهِ**
1 **عَىَّ بِأَمْرِهِ** ذ, (S,) yahut **بِالأَمْرِ**, (MA, Msb, K,) ve **عَن الأَمْرِ**, (MA,) ve **الأَمْرَ** dahi, (MA, ve Ham s. 717,) ve **عَيِىَ**, (S, Msb, K,) [ki bu aslî şekildir,] fakat **عَىَّ** daha yaygındır, (S, TA,) ve **أَعْيَا بِهِ** câiz değildir, (TA,) birinci şahıs **عَيِيتُ**, (S,) çoğul **عَيُوا**, (S, TA,) **حَيُوا** gibi [**حَىَّ** ve **حَيِىَ**’den], (S,) ve **عَيُّوا** dahi; ki bunu bir şair kullanır, (S, TA,) muzâri‘ **يَعْيَا**, (Msb, TA), mastar **عِىٌّ**; (Msb, TA;) ve yine ↓ **تعيّا**, ve ↓ **تعايا**, ve ↓ **استعيا**; (K;) O, istediği (K, TA,) yahut işini yapmasının yolu yahut tarzı [yani nasıl yapması gerektiği], (TA,) işini yerine getirmek yahut tamamlamak için, (S, Msb, K, TA,) doğru yolu yahut tarzı bulamadı: (S, Msb, K, TA:) yahut ona güç, kuvvet yahut kudret yetmedi; (MA, Mgh, * K, TA;) ve onu tam olarak yapmaya yahut icraya muktedir olamadı. (K, TA.) [Bundan dolayı,] denir: **شِفَآءُ العِىِّالسُّؤَالُ** (mecaz:) [Acziyetin şifası sormaktır]. (TA, **شفى** maddesinde.) ― -b2- Ve aynı şekilde denir: **عَيَّ عَنْ حُجَّتِهِ**, (Msb, TA,) ve **عَيِىَ**, muzâri‘ ve mastar yukarıdaki gibi; yani: Delilini, hüccetini yahut beyyinesini ortaya koymanın doğru yolunu yahut tarzını bulamadı. (Msb, TA. *) ― -b3- Ve **عَىَّ فِى مَنْطِقِهِ**, (S, Msb,) ve **عَيِىَ**, (S, Msb, K,) muzâri‘ yukarıdaki gibi, (Msb,) ve mastar da öyle, (Msb, K,) Fikirlerini ifade edişinde doğru yolu yahut tarzı bulamadı: (Msb:) yahut **حَصِرَ** ile aynı mânâdadır; (K;) yahut [ona yakın olarak, yani] **عَيِىَ** [yahut **عَىَّ**] şu mânâya gelir: Zihnindekini ifade etmeye, istediğini söylemeye, söylemek istediğini ifade edecek kelimeleri bulmaya güç yetiremedi; konuşmada kekeleşti; **حَصِرَ** gibi; ancak ikincisi, hayâ ve zihnin karışıklığı sebebiyle yahut [başka] arızî bir sebep yüzünden olanı ifade eder: (TA, **حصر** maddesinde, Z’nin “Mufassal”ının şerhinden:) **العِىُّ**, **البَيَانُ**’ın zıddıdır [bkz.]: (S, TA:) yahut Er-Râgıb’a göre, bir iş yahut bir söz üstlenmiş olana arız olan bir acziyettir. (TA.) Denir: **جَآءَ بِالعِىِّ وَالشِّىِّ** [görünüşe göre mânâsı: Çokça ifade aczi gösterdi]; (S ve K ve TA, **شوى** maddesinde;) ikinci ismi, birincinin ardından taklitî bir tâbi‘ olarak [pekiştirme maksadıyla] kullanarak. (TA, o maddede.) ― -b4- Ve **عَيِيتُهُ**: Ondan habersiz oldum: (K, TA:) aslında mânâsı: Ondan habersizliğim sebebiyle, sorulduğunda onun hakkında bilgi vermeye güç yetiremedim. (TA.) Denir: **لَا يَعْيَاهُ أَحَدٌ** Hiç kimse ondan habersiz olmayacaktır. (TA.)

2 **عَىَّ٣َ**: bir sonraki paragrafa bak.

**مُعَايَاةٌ**
3 **مُعَايَاةٌ** ذ [**عَايَا**’nın mastarı] şu mânâya gelir: Anlaşılmasına doğru yönelişin bulunmadığı bir şeyi söylemek yahut yapmak: (S:) yahut yine ↓ **تَعْيِيَةٌ** [**عَيَّا**’nın mastarı] ile birlikte: Anlaşılmasına doğru yönelişin bulunmadığı bir söz söylemek; (K, TA;) kişinin sözünü muamma kılması yahut kapalı kılması; eş anlamlısı **اـِلْغَازٌ**: yahut yolunun yahut tarzının anlaşılmasına doğru yönelişin bulunmadığı bir fiil yapmak. (TA.) Denir: **اـِيّاكَ وَمَسَائِلَ المُعَايَاةِ فَاـِنَّهَا صَعْبَةُ المُعَانَاةِ** [Muammalı yahut kapalı söz sorularından sakın; çünkü onlar katlanılması zordur]: ve **عَايَاهُ**, [Ona muammalı yahut kapalı söz söyledi, (**حَاجَاهُ** ve **لَاغَزَهُ** gibi,)] mastarı **مُعَايَاةٌ**. (TA. [Ayrıca **أُعْيِيَّةٌ**’ye de bak.])

**أَعْيَا**
4 **أَعْيَا** ذ [O, âciz kaldı yahut âciz oldu]: dersin ki: **اعيا عَنِ الجِمَاعِ** o, cima‘dan âciz kaldı yahut âciz oldu; eş anlamlısı **عَرِسَ**. (IKtt, TA, **عرس** maddesinde.) ― -b2- O, yürümekte yahut gitmekte, (S, Msb, K, TA,) yorgun düştü, yoruldu, bitkinleşti, (Mgh, Msb, K, TA,) bir adam hakkında söylenir (S) [ve bir hayvan hakkında]. Dersin ki: **أَذَمَّ** ve **اعيا بِهِ بَعِيرُهُ**, ikisi de aynı mânâdadır [yani: Devesi onunla birlikte yorgun düştü ve geride kaldı], muzâri‘ **يُعْيِى**; ve bazıları [iki] **ى**’den birini diğerine katar; birincinin **ى**’sinin kesresini **ع**’ya naklederek; El-Hutey’e’nin bir beytinde yapıldığı gibi. (TA.) -A2- **اعياهُ**: Ona güç, kuvvet yahut kudret bırakmadı; onu âciz bıraktı yahut âciz kıldı; (S, * MA, TA;) bir iş hakkında söylenir; (S, MA;) ve [görünüşe göre aynı şekilde] Allah hakkında. (S.) Bir hastalık hakkında da söylenir; mânâsı: Onu, onu tedavi etmekten âciz bıraktı yahut âciz kıldı: (K, * TA:) [yahut] tedavisi olmayan zor bir hastalık hakkında denir: **كَأَنَّهُ أَعْيَا الأَطِبَّآءَ** [Sanki hekimleri âciz bıraktı yahut âciz kıldı; yahut maharetlerini boşa çıkardı; yahut onları acze düşürdü]. (S, TA.) Ve bir şair der ki, (yani ‘Amr İbn-Hassân, TA)
فَاـِنَّ الكُثْرَ أَعْيَانِى قَدِيمًا
وَلَمْ أُقْتِرْ لَدُنْ أَنِّى غُلَامُ
[Şüphesiz çokluk (mal çokluğu) beni eskiden beri onu elde etme teşebbüslerimde acze düşürdü; fakat ben çocuk olduğum zamandan beri fakir olmadım]: (S, TA:) mânâsı: Orta hâlli oldum; ne çok fakir, ne de çok mal toplayabilen: fakat bazıları beyti başka türlü rivayet eder; **أَعْنَانِى** diyerek; yani “beni zelil, alçak yahut boyun eğmiş kıldı.” ― -b2- Yine O, (TA,) yahut o, (Msb,) yahut yolculuk etmek, (MA, K,) onu yordu, bitkinleştirdi; (MA, Msb, K, TA;) yani bir adamı, (Msb,) yahut bir deveyi. (K.) ― -b3- Ve bir iş hakkında, (S, TA,) yahut bir şey hakkında, (MA,) dersin: **اعيا عَلَيْهِ**, (S, MA, TA,) ve ↓ **تعيّا**, ve ↓ **تعايا**, (S, TA,) hepsi aynı mânâdadır, (S, TA, PS,) ve yine ↓ **استعيا**, (TA,) yani: Ona zor geldi yahut çetin geldi; (MA, TA;) yahut [yapılamaz, yani] onu yapmanın yahut tamamlamanın doğru yolunu yahut tarzını bulamadığı bir şey oldu; (TA;) yahut örtülü yahut gizli oldu. (MA.) -A3- **مَا أَعْيَاهُ** [Ne kadar da doğru yolu yahut tarzı bulma kudretinden yoksundur! yahut ne kadar da âcizdir! vb.]. (S ve K, **شوى** maddesinde: o maddede 4’e bak.)

**تعيّا**
5 **تعيّا** ذ: 1’in ilk cümlesine bak. ― -b2- **تعيّا عَلَيْهِ**: 4’ün sondan bir önceki cümlesine bak.

**تعايا**
6 **تعايا** ذ: 1’in ilk cümlesine bak. ― -b2- **تعايا عَلَيْهِ**: 4’ün sondan bir önceki cümlesine bak.

**استعيا**
10 **استعيا** ذ: 1’in ilk cümlesine bak. ― -b2- **استعيا عَلَيْهِ**: 4’ün sondan bir önceki cümlesine bak.

**عَىٌّ**
**عَىٌّ** ذ ve ↓ **عَيِىٌّ**, (S, Msb, K, TA,) bunlardan birincisi daha yaygındır, (TA,) **عَىٌّ بِالأَمْرِ** (Msb, K) ve **عَىَّ عَنْ حُجَّتِهِ** (Msb) ve **عَىَّ فِى مَنْطِقِهِ** ibarelerinde fiilin fâilini gösteren sıfatlardır: [yani: Bir iş hakkında, ve bir delil yahut benzeri hakkında, ve fikirlerini ifade etmede, vb., doğru yolu yahut tarzı bulamayan; bu maddenin ilk paragrafında bu ibarelerin açıklamalarına uygun olarak:] ve ↓ **عَيَّانُ** (K) ve ↓ **عَيَايَآءُ** (S, K) aynı mânâya gelir, (S, K,) bir iş hakkında ve kişinin fikirlerini ifade etmesi hakkında: (S:) [**عَىٌّ**’ün] çoğulu **أَعْيَآءٌ** ve [**عَيِىٌّ**’ün] **أَعْيِيَآءُ**’dur; (S, K;) Sb der ki: Yoo bize bunu haber verdi; ve der ki: Araplardan bazılarının **أَعْيِيَآءُ** [yukarıdaki gibi] ve **أَعْيِيَةٌ** dediğini de işittik. (S.)

**عَيَآءٌ**
**عَيَآءٌ** ذ: Tedavisi olmayan bir hastalık; (K;) tedavisi olmayan zor bir hastalık; sanki hekimleri âciz bırakmış yahut acze düşürmüş (**أَعْيَا**) gibidir. (S.) [Bundan dolayı,] denir: **الدَّآءُ العَيَآءُ الحُمْقُ** [Tedavisi olmayan hastalık ahmaklıktır]. (TA.) ― -b2- Ayrıca **عَيَايَآءُ**’ye de bak.

**عَيِىٌّ**
**عَيِىٌّ** ذ: **عَىٌّ**’e bak. ― -b2- Ayrıca: Erkeklik uzvu vulvaya yöneltilmedikçe aşmayan bir erkek deve. (TA, **عود** maddesinde.) [Ayrıca bir sonraki paragraftan bir önceki paragrafa da bak.]

**عَيَّانُ**
**عَيَّانُ** ذ: **عَىٌّ**’e bak: ― -b2- ve ayrıca **مُعْىٍ**’ye de bak.

**عَيَايَآءُ**
**عَيَايَآءُ** ذ: **عَىٌّ**’e bak. ― -b2- Ayrıca, (S, K,) ve ↓ **عَيَآءٌ**, (K,) Bir deve, (S,) bir erkek [deve], (K,) aşmanın doğru yolunu yahut tarzını bulamayan (S, K:) yahut hiç aşmamış olan, (K, TA,) yahut döllememiş olan: yahut iyi aşmayan: (TA:) [ayrıca **عَيِىٌّ**’e de bak:] ve aynı şekilde bir adama da uygulanır: (K:) yahut Az’a göre, ikisi de, kadınlara ihtiyacı olmayan kaba yahut sert, yahut ağır, anlayışı kıt yahut ahmak, ve âciz olanı ifade eder: (TA, **عَبًا** lafzında, **عبى** maddesinde:) çoğulu **أَعْيَآءٌ**’dur; artırma harfleri atılmış sayılarak yapılmıştır, (K, TA.) eğer **عَيَايَآءُ**’nun çoğulu ise; fakat **عَيَآءٌ**’nun çoğulu ise değil; M.’de söylenenden anlaşıldığı üzere. (TA.)

**أَعْيَا مِنْ بَاقِلٍ**
**أَعْيَا مِنْ بَاقِلٍ** ذ bir darb-ı meseldir [mânâsı: Bâkil’den daha çok söylemek istediğini ifade edemeyen], (S. TA. [Freytag’ın Arab. Prov. ii. 146’sına bak.])

**أُعْيِيَّةٌ**
**أُعْيِيَّةٌ** ذ, (K, TA,) [aslında **أُعْيُويَةٌ**,] **أُحْجِيَّةٌ** gibi (TA) [ve **أُحْجُوَّةٌ**, ve **أُلْغُوزَةٌ**], **مَا عَايَيْتَ بِهِ صَاحِبَكَ** mânâsına gelir [Kendisiyle arkadaşına muammalı yahut kapalı biçimde hitap ettiğin söz (??) muammalı yahut kapalı bir söz]. (K, * TA.)

**مُعْىٍ**
**مُعْىٍ** ذ, (S, Msb,) ki bunun için ↓ **عَيَّانُ** denmemelidir, bir adama uygulanır, (S,) ve bir deveye. (TA,) ve **مَعَايَا** ve **مَعَاىٍ**, (K, TA, [ikincisi, CK’de hatalı olarak, **مَعَاىٌ**,]) ikisi de **مُعْىٍ**’nin çoğullarıdır, (TA,) develere uygulanır; yine [müennesi] **مُعْيِيَةٌ** dahi, (K, TA,) Gitmekte yahut yolculukta yorgun düşmüş, yorulmuş, bitkinleşmiş. (S, Msb, K, TA.)
