# عيب (ع-ي-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%8A%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Onu kusurlu kılarım

- Harfler: ع - ي - ب
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 10 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَعِيبَهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%A8/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%90%D9%8A%D8%A8%D9%8E%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | أَفْعِلَهَا | Onu kusurlu kılarım | 1 | 1 | [18:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%A8/ayet/18:79.md) |

## Mücavir kökler — 10 mücavir (14 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [غصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B5%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Gasp etmek
2. [سفن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Gemi
3. [وري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Arka
4. [بحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Bahr deniz demektir
5. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Sikkin” bıçak demektir
6. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
7. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
8. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
9. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
10. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عيب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md), [ثلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D9%85.md), [عور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesnenin bütünlüğünde meydana gelen delik, yarık, çatlak veya işlevsel eksiklik; saklama mahfazası |
| Çekirdek Özet 2 | Büyük bir zararı veya yok oluşu önlemek amacıyla yapıda kasıtlı ve sınırlı kusur oluşturma |
| Çekirdek Özet 3 | Zahirde kusur ve noksanlık gibi görünen müdahalenin, batında mutlak ziyanı önleyen koruyucu kalkan işlevi görmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt ahlaki kınama veya mutlak kötülük olarak daraltılıp, varlığı yok olmaktan koruyan fonksiyonel kusur boyutunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عي | Bir şeyin sınırına dayanma, acziyet, yetersizlik veya içe çekilme hareketini temsil eder; [عير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B1.md), [عيش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B4.md), [عيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%84.md), [عين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) köklerinde de bir varlığın belirginleşmesi, açığa çıkması veya bir sınıra varması anlamı ortaktır | ب | İçeride olma, kap veya sınır harfi olan bâ harfinin eklenmesiyle soyut yetersizlik veya açığa çıkma hareketi, bir nesnenin ya da haznenin iç bütünlüğünde somut bir gedik, delik veya kapatılmış mahfaza (عيبة) manasına özelleşmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz | Açığa çıkma, görünür olma, bir durumun fark edilmesi ve dikkat çekmesi hareketini sağlar |
| ي | El ve kol | Bir işe, nesneye bilfiil müdahale etme, dönüştürme ve işlevsel temas kurma yönünü temsil eder |
| ب | Ev, çadır | İç mekân, sınır, bir nesnenin kendi muhafazası ve kapalı bütünlüğüdür |
| عيب | Kapalı bir bütünlüğe yapılan müdahalenin görünür hale gelmesi | Kapalı veya tam olan bir yapının (ب) el ile yapılan bir müdahale neticesinde (ي) dışarıdan fark edilir bir kusur, gedik veya delikle görünür kılınması (ع) hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyun bir kıyıyı veya seti delip dışarı sızması, duvarın çatlaması yahut bir kap ve gemide bütünlüğü bozan deliğin açılması; ayrıca giysi ve değerli eşyaların korunduğu deri bohça ve mahfaza |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Bişr b. Ebî Hâzim bir beytinde dostluğun ve kalplerin sevgiden boşalmasını şu ifadeyle aktarmıştır: وكادتْ عِيابُ الوُدِّ منَّا ومنكـم / وإنْ قيل أبناءُ العُمُومةِ تَصْفَرُ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber’in Ensar hakkındaki şu hadisinde sadakat ve sır mahfazası olarak geçer: الأنصارُ كَرِشي وعيْبَتِي; ayrıca Hudeybiye Antlaşması metninde hıyanetten arınmış sadakat için şöyle zikredilmiştir: وإنّ بيننا وبينكم عيبة مكفوفة |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça عيب kökü, merkezi Sami dil sahasında hem fiziksel bir kusur, leke ve gedik hem de koruma amaçlı bir iç hazne, deri kap ve göğüs/kalp anlamıyla varlığını sürdürmüştür. İbranicede yer alan ve karanlık, kalın bulut veya örtü anlamına gelen 'āḇ (עָב) ile fonetik ve morfolojik paralellikler kurulabilse de Arapçada kök, özellikle nesnenin işlevsel tamlığını zedeleyen görünür çatlak veya delik ile bu açığı kapatan ya da eşyayı örten deri torba ekseninde belirginleşmiştir. Süryanicede 'āpā / 'āppā kökündeki örtme, içine alma veya saklama dairesi, kökün عيبة formundaki deri kap ve sır mahfazası boyutuyla semantik bir kesişim sunar. Arapça bu iki kutbu, yani kusur oluşturarak bir nesneyi bütünlüğünden etme ile bir şeyi gizleyip muhafaza altına alma mantığını tek bir kök altında tutarlı bir diyalektikle birleştirmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha, Lane’s Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عيب / عيبة | Duvarın çatlaması, suyun bendini delmesi anlamından nesnedeki kusura ve giysi saklanan deri mahfazaya uzanan ikili çekirdek | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice 'āḇ, Süryanice 'āpā | Örtme, içine alma, gizleme ve kalınlaşma/lekelenme semantik alanı ile kısmi örtüşme | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış kollarında doğrudan ve düzenli ses denkliği gösteren kökdaş formu tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Payne Smith.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عيب | Anlamlı | Kusur, gedik, noksanlık | Bir nesnede delik, kusur veya çatlak oluşturmak; değerli eşya bohçası | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [عبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%8A.md) | Anlamlı | Katlamak, hazırlamak | Bir şeyi düzene sokmak, orduyu saf haline getirmek veya çizgili aba dokumak | Kur'an'da geçmez |
| يعب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| يبع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| بعي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [بيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9.md) | Anlamlı | Mübadele, sözleşme | Malı malla veya bedelle değiştirmek, bağlılık ahdi yapmak | Kur'an'da geçer; zıt hareket yönü |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عيب | Merkez | Kusur, noksanlık, gedik | Nesnenin değerini düşüren ya da tamlığını bozan fakat yok etmeyen kusur | Bütünlüğü bozan yapısal ve işlevsel eksiklik |
| [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) | Komşu | Eksilme, noksanlık | Niceliksel azalmayı ve miktarca geriye gitmeyi ifade eder | عيب nesnenin niteliğindeki bozulmadır, [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) ise miktardaki azalmadır |
| [ثلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D9%85.md) | Komşu | Gedik, yarık açma | Genellikle kap, bıçak veya surların kenarında oluşan fiziksel kırık ve çentiktir | عيب her türlü görünür veya görünmez kusuru kapsarken [ثلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D9%85.md) fiziki kenar yarığıdır |
| [عور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Açık kapı, zayıf nokta | Bir yapının korunaksız, tehlikeye açık ve delinmiş hale gelmesidir | عيب doğrudan nesnenin kendi kusuruna, [عور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B1.md) ise güvenlik açığına odaklanır |
| [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) | Zıt | Esenlik, tamlık | Her türlü noksanlık, çatlak ve kusurdan tamamen berî ve salim olma durumu | Nesnenin tam, kusursuz ve hiçbir müdahale görmemiş bütünlüğüdür |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عيب | Kusur, leke, gedik | Bir yapının tamlığını bozan, değerini düşüren fiziksel veya ahlaki noksanlık | Kesin |
| Latince | Vitium, defectus | Kusur, bozukluk, eksiklik | Ahlaki ve fiziksel kusurları karşılar; ancak kökün koruma amaçlı gedik boyutunu tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | Defect, flaw, blemish | Kusur, çatlak, leke | Yüzeydeki veya yapıdaki hatayı karşılar; bağlamsal stratejik kusuru doğrudan içermez | Güçlü |
| Almanca | Mangel, Makel, Defekt | Kusur, eksiklik, noksan | Hukuki ve fiziki ayıbı çok iyi karşılar; nesnenin öz değerindeki eksikliği belirtir | Güçlü |
| Fransızca | Défaut, tare, vice | Kusur, ayıp, sakatlık | Maddi ve hukuki sakatlık anlamında örtüşür; eşyanın değerini eksilten duruma odaklanır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَعِيبَهَا | Bir nesnede kasıtlı kusur oluşturmak, hasar vermek | Zulümle gasp eden bir melikin elinden gemiyi kurtarmak amacıyla bilinçli olarak yüzeyinde delik/hasar açma bağlamı (Kehf [18:79](https://lisan.digital/tr/ayet/18:79.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şer ve ilahi fiiller meselesi | Kulun veya peygamberin zahirde şer ve hasar gibi görünen bir eylemi kendine isnat etmesi (Kehf [18:79](https://lisan.digital/tr/ayet/18:79.md) bağlamında edeb-i ilahi) | Kötülüğün ve kusurun izafiyeti, mutlak şer ile cüz'i hasar arasındaki fark |
| Fıkıh | Hıyâru'l-ayb (ayıp muhayyerliği) | Satış akdinde malın değerini düşüren ve akdin feshedilmesine yol açan gizli veya açık kusur | Malın iktisadi ve fonksiyonel bütünlüğünü bozan eksiklik hali |
| Tefsir | Hızır-Musa kıssasının hikmeti | Zahiri hüküm ile batıni hakikat arasındaki gerilim; ehven-i şerreyn kuralının uygulanışı | Büyük bir ziyanı (gasp) savuşturmak için küçük bir kusurun (delik) bizzat üretilmesi |
| Hadis | Müminin ahlakı ve sır mahfazası | Hadislerde geçen "el-Ensar aybetî" ifadesinde olduğu gibi insanın en mahrem sırlarını emanet ettiği güvenilir kişi | Kusurdan ziyade kökün koruyucu deri torba, göğüs ve sadakat boyutu |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Teodise ve ahlak | Şerri kendine isnat, ehven-i şer tercihi | Büyük felaketi küçük zahiri kusurla engelleme | Hızır'ın kusur eylemini nefsiyle ifade etmesi, hayrı ise Allah'a isnat etmesi ahlakıdır | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Yapısal kusur veya sınır tespiti | Sistemin zaaflarını bilerek çöküşü önleme | Bir yapıda kontrollü deformasyon oluşturarak sistemin aşırı yükten patlamasını engelleme | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık ve kriz yönetimi | Stratejik taviz veya aldatma | Despotik gaspı işlevsizleştirme | Zorba otoritenin iştahını kabartan tamlığı bilerek bozup varlığı koruma siyaseti | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve borçlar hukuku | Ayıp ve mal kusuru | Sözleşme adaletini ve değer dengesini koruma | Kusurlu malın tespiti, tüketici hakkı ve haksız kazancın engellenmesi mekanizması | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kontrollü kırılma veya deformasyon çentiği (notch / controlled failure) | Malzeme biliminde yüksek basınca maruz kalan bir yapının tamamen parçalanmaması için belirli bir noktada bilinçli zayıflatma oluşturulması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki ehven-i şer ve kamu yararı | İki zararlı durum karşılaştığında daha az zararlı olanın seçilerek temel varlığın ve hakkın muhafaza edilmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | عيب kökünü yalnızca bireysel ahlaki bir kabahat, kınanacak bir leke veya salt ticari mal bozukluğu olarak anlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, Kur'an'da stratejik ve hikmetli bir koruma manevrası olarak; varlığın bütünüyle yok olmasını önlemek amacıyla bilerek uygulanan yapısal bir müdahaledir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kehf suresindeki kıssa salt bir mülke zarar verme veya anlaşılmaz bir tahribat gibi görülür; zahiri kusurun batıni kurtuluş üreten stratejik boyutu anlaşılamaz |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hikmet, kader, zahir-batın dengesi ve hayır-şer algısını tek bir eylem üzerinden temellendirmesini gösterir; mutlak iyiye ulaşmak için bazen sınırlı bir kusurun göze alınması gerektiğini öğretir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kehf suresindeki Hızır-Musa kıssasında (Kehf [18:79](https://lisan.digital/tr/ayet/18:79.md)) ve genel olarak varlığın korunması, fitneye karşı stratejik tavır alma ilkelerini bildiren ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Her kusurun ve hasarın mutlak bir kötülük olduğu zannını yıkar; ilahi planda bazen kusurlu kılmanın (tazammün edilen eksikliğin), bütünü yok olmaktan kurtaran en büyük lütuf olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesnenin bütünlüğünde meydana gelen delik, yarık, çatlak veya işlevsel eksiklik; aynı zamanda kıymetli eşyanın saklandığı koruyucu deri torba.
- Soyut anlam: Varlığı mutlak bir tehlikeden ve gasptan kurtarmak amacıyla bütünlüğünde geçici, sınırlı ve bilinçli bir noksanlık oluşturma stratejisi.
- Sistematik karşılık: Hukukta ve siyasette ehven-i şer tercihi; malzeme ve sistem teorisinde yapının bütününü koruyan kontrollü lokal deformasyon.
- LaTeX modeli: $$V(t) \to V(t) \setminus \{d\} \implies P(G) = 0 \implies V(t) \text{ korunur}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $V$ toplam varlığı veya nesnenin bütünlüğünü, $t$ zamanı, $d$ nesne üzerinde bilinçli olarak oluşturulan kusur veya deliği temsil eder. Bütünlükten $d$ kusurunun üretilmesiyle nesnenin zalim otorite tarafından gasp edilme olasılığı $P(G)$ sıfıra indirgenir; böylece varlığın bütünü yok olmaktan korunmuş olur.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%8A%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Kehf 18:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%A8/ayet/18:79.md) — أَعِيبَهَا

أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا

Meal (IK): Gemi; denizde çalışan yoksullara aitti. Onu kusurlu kılmak istedim. Zira arkalarında, her sağlam gemiye zorla el koyan bir hükümdar vardı.

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والباء وواي معهما
ع ب ا، ع ب ء، ع ي ب، و ع ب، ب و ع، ب ع و، ب ي ع مستعملات عبا: العَباية: ضرب من الأكْيسة فيه خُطوط سُود كبار والجميع العَباء، والعَباءة لغة. وما ليس فيه خُطوطٌ وجِدّة فليس بعَباءة، قال:
نَجَا دَوْبَل في البئر واللَّيل دامِسٌ		ولولا عباءته لزار المقـابـرا
والعَبا، مقصور، : الرجل العَبام في لغة وهو الجافي العَيُّ.
عبء:
العِبْء: كلّ حِمْلٍ من غُرْمٍ أو حَمالةٍ، والجميع الأَعْباء، قال:
وحَمْلُ العِبْء عن أعناق قَومي		وفِعلي في الخُطوبِ بما عَناني
وما عَبَأَت به شيئاً: أي لم أبالِه ولم ارتفع. وما أعبَأُ بهذا الأمر: أي: ما أصنع به كأنَّك تَستقلُّه وتَستَحقِرهُ. تقول: عَبَأَ يَعْبَأُ عَبْأً وعَباءً، وعَبَأتُ الطِيبَ أعبوه عَبْأً وأُعَبِّئُهُ تَعْبِئةً إذا هَيَّأتُه في مواضعه، وكذلك الجيش إذا ألبستُهم السلاحَ وهَيَّأتُهم للحرب، قال:
وداهيةٍ يُهالُ الناسُ منها		عَبَأتُ لشدِّ شِرَّتِها عَلَيّا
وتقول في ترخيم اسم مثل عبد الرَّحمن وعبد الرَّحيم وعبد الله وعُبَيْد الله عَبْوَيْهِ مثل عَمْرَوَيْةِ.
عيب:
العَيْبُ والعَابُ لغتان، ومنه المَعَابُ. ورجُلٌ عَيّابٌ: يَعيبُ النّاسَ، وكذلك عَيّابة: وقَّاعَةٌ في الناس، قال:
قد أَصْبَحَتْ لَيْلَى قليلاً عابُها
وعابَ الشّيء: إذا ظَهَرَ فيه عَيب. وعابَ الماءُ: إذا ثَقَبَ الشَّطَّ فَخَرَجَ منه، مُجاوزُه ولازمهُ واحد. وعَيْبَة المَتاعِ يجمَعُ عِياباً. والعِيابُ: المِنْدَف، لم يعرفوه. والعِيابُ: الصُّدورُ أيضاً واحدُها عَيْبة.
وفي الحديث: "إنَّ بينَنا وبَينَكم عَيْبةً مكفُوفَةً" يُريد صَدْراً نَقِيّاً من الغِلِّ والعداوة، مَطْوِيًّا على الوفاء. قال بِشْر بنُ أبي خازم:
وكادتْ عِيابُ الوُدِّ منَّا ومنكـم		وإنْ قيل أبناءُ العُمُومةِ تَصْفَرُ
أي: تخلو من المَحبَّة.
وعب:
الوَعْبُ: إيعابُكَ الشَّيْءَ في الشيء. واستَوْعَبَ الجِرابُ الدقيقَ.
وفي الحديث: "إنَّ النِّعْمةَ الواحدَة تَستَوعِبُ جميعَ عَمَلِ العبد يومَ القِيامة" أيْ: تَأتي عليه.
بوع:
البَوعُ والبَاعُ لغتان، ولكنْ يُسَمَّى البَوعُ في الخِلقة، وبَسْطُ الباع في الكَرَم ونحوه فلا يقال إلاّ كريمُ الباع، قال:
لهُ في المجْدِ سابقةٌ وباعٌ
والبَوعُ أيضاً مصدر باع يَبُوع بَوعاً، وهو بَسْطُ الباع في المَشْيِ والتناوُلِ، وفي الذَّرع. والإبِل تَبُوعُ في سيرها. وقال في بَسطِ الباع:
لقد خِفتُ أن ألْقَى المنايا ولم أَنَلْ		من المالِ ما أسْمُو به وأَبُـوعُ
أيْ أمُدُّ به باعي.
بعو:
البَعْوُ: الجُرْمُ، قال:
وإِبسالي بَنِيَّ بغَير جُرْمٍ		بَعَوناهُ ولا بِدمٍ مُراقِ
وبَعَوا من فلان أي حقروا وتجرؤوا.
بيع:
العَرَبُ تقول: بِعتُ الشيءَ بمعنى اشتريته. ولا تَبعْ بمعنى لا تَشْتر.
وبِعتُه فابْتاعَ أي اشتَرَى. والبَيّاعات: الأشياءُ التي يُتَبايَع بها للتجارة.
والإبتياع: الإشتراء. والبَيْعة: الصَّفْقة على إيجابِ البَيع وعلى المُبايَعَةِ والطَّاعة، وقد تَبايَعوا على كذا. والبَيْعُ اسم يَقَع على المَبيعِ، والجميع البُيوع. والبَيِّعان: البائع والمشتري. والبِيعةُ: كنيسة النَّصارَى وجَمعُها بِيَع، قال الله عزّ وجلّ: "لهُدِمَتْ صوامِعُ وبِيَعٌ وصَلَواتٌ ومساجِدُ".

##### Türkçe

باب **العين** ve **الباء** ve **واي** onlarla birlikte

**ع ب ا**، **ع ب ء**، **ع ي ب**، ve **ع ب**، **ب و ع**، **ب ع و**، **ب ي ع** kullanımdadır. **عبا**: **العَباية**: içinde büyük siyah çizgiler bulunan, **الأكْيسة**’den bir türdür; hepsi **العَباء**’dır; ve **العَباءة** bir dildir (lehçedir). İçinde çizgiler ve yenilik (tazelik) olmayan şey **عَباءة** değildir. Dedi ki:
نَجَا دَوْبَل في البئر واللَّيل دامِسٌ		ولولا عباءته لزار المقـابـرا

Ve **العَبا** (maksûr): **العَبام** adam, bir dilde; o, kaba olan **العَيُّ**’dir.

**عبء**:
**العِبْء**: bir **غُرْم** yahut bir **حَمالة**’dan her yük; çoğulu **الأَعْباء**’dır. Dedi ki:
وحَمْلُ العِبْء عن أعناق قَومي		وفِعلي في الخُطوبِ بما عَناني

Ve “**عَبَأَت** onunla bir şeye”: yani ona aldırmadım ve yükselmedim. Ve “Bu iş ile **أعبَأُ** değilim”: yani onunla ne yaparım; sanki sen onu az görür ve onu küçümsersin. Dersin: **عَبَأَ** **يَعْبَأُ** **عَبْأً** ve **عَباءً**; ve “**عَبَأتُ** güzel kokuyu, onu **أعبوه** **عَبْأً** ve onu **أُعَبِّئُهُ** **تَعْبِئةً**”: onu yerlerine hazırladığım zaman; aynı şekilde orduyu da, onlara silah giydirdiğim ve onları savaş için hazırladığım zaman. Dedi ki:
وداهيةٍ يُهالُ الناسُ منها		عَبَأتُ لشدِّ شِرَّتِها عَلَيّا

Ve **عبد الرَّحمن** ve **عبد الرَّحيم** ve **عبد الله** ve **عُبَيْد الله** gibi bir isimde terhîmde **عَبْوَيْهِ** dersin; **عَمْرَوَيْةِ** gibi.

**عيب**:
**العَيْبُ** ve **العَابُ** iki dildir; ondan **المَعَابُ**. Ve bir adam **عَيّابٌ**: insanları ayıplar; aynı şekilde **عَيّابة**: insanlara karşı çokça dil uzatan (çokça ayıplayan). Dedi ki:
قد أَصْبَحَتْ لَيْلَى قليلاً عابُها

Ve “**عابَ** şey”: onda bir **عَيب** ortaya çıktığı zaman. Ve “**عابَ** su”: kıyıyı deldiği ve ondan çıktığı zaman; onun “geçeni” ve “lâzımı” birdir. Ve **عَيْبَة** eşya: **عِياباً** olarak toplanır. Ve **العِيابُ**: **المِنْدَف**; onu tanımadılar. Ve **العِيابُ**: göğüsler de; tekili **عَيْبة**’dir.

Ve hadiste: “إنَّ بينَنا وبَينَكم **عَيْبةً** مكفُوفَةً” (vardır): **غِلّ** ve düşmanlıktan arınmış, vefâ üzerine dürülmüş temiz bir göğüs ister. **بِشْر** b. **أبي خازم** dedi ki:
وكادتْ عِيابُ الوُدِّ منَّا ومنكـم		وإنْ قيل أبناءُ العُمُومةِ تَصْفَرُ

Yani: muhabbetten boşalır.

**وعب**:
**الوَعْبُ**: şeyi şeyin içine senin doldurmandır. Ve **استَوْعَبَ** torba unu.

Ve hadiste: “إنَّ النِّعْمةَ الواحدَة تَستَوعِبُ جميعَ عَمَلِ العبد يومَ القِيامة” yani: onun üzerine gelir.

**بوع**:
**البَوعُ** ve **البَاعُ** iki dildir; fakat **البَوعُ** yaratılışta adlandırılır; ve cömertlik ve benzerinde **الباع**’ın yayılması (için) ise ancak “**كريمُ الباع**” denir. Dedi ki:
لهُ في المجْدِ سابقةٌ وباعٌ

Ve **البَوعُ** ayrıca **باع**’ın **يَبُوع** **بَوعاً** masdarıdır; o, yürüyüşte ve uzanmada, ve ölçmede **الباع**’ın yayılmasıdır. Ve develer yürüyüşlerinde **تَبُوعُ** eder. Ve **الباع**’ın yayılmasında dedi ki:
لقد خِفتُ أن ألْقَى المنايا ولم أَنَلْ		من المالِ ما أسْمُو به وأَبُـوعُ

Yani: onunla **باع**’ımı uzatırım.

**بعو**:
**البَعْوُ**: suçtur. Dedi ki:
وإِبسالي بَنِيَّ بغَير جُرْمٍ		بَعَوناهُ ولا بِدمٍ مُراقِ

Ve “Falancadan **بَعَوا**”: yani küçümsediler ve cüret ettiler.

**بيع**:
Araplar “**بِعتُ** şeyi” “onu satın aldım” anlamında söyler. Ve “**لا تَبعْ**” (yani) “**لا تَشْتر**” (satın alma) anlamındadır.

Ve “Onu **بِعتُ** de o **ابْتاعَ** etti”: yani satın aldı. Ve **البَيّاعات**: ticaret için kendisiyle alım-satım yapılan şeylerdir.

Ve **الإبتياع**: satın almadır. Ve **البَيْعة**: satışın icabı üzerine ve **المُبايَعَة** ve itaat üzerine yapılan el sıkışmadır; ve “Şu şeye dair **تَبايَعوا** ettiler.” Ve **البَيْعُ** satılana düşen bir isimdir; çoğulu **البُيوع**’dur. Ve **البَيِّعان**: satıcı ve alıcıdır. Ve **البِيعةُ**: Hristiyanların kilisesidir; çoğulu **بِيَع**’dır. Aziz ve yüce Allah dedi ki: “لهُدِمَتْ صوامِعُ وبِيَعٌ وصَلَواتٌ ومساجِدُ”.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العَيْب والعَيْبَةُ والعاب بمعنى واحد؛ تقول: عاب المتاعُ أي صار ذا عيب، وعِبْته أنا يتعدَّى ولا يتعدَّى؛ فهو مَعيب ومَعْيوبٌ أيضاً على الأصل. وتقول: ما فيه مَعابة ومَعابٌ، أي عَيْب، ويقال موضع عَيب. قال الشاعر:
أنا الرجلُ الذي قد عِبْتموهُوما فيه لعَيَّاب مَعـابُ
والمَعايب: العُيوب. وعَيَّبه: نسبه إلى العَيب؛ وعَيَّبَه أيضاً، إذا جعله ذا عيب. وتَعَيَّبه مثله. والعَيْبة: ما يُجعل فيه الثياب، وفي الحديث: "الأنصار كَرِشي وعيْبَتي". والجمع عِيَب، مثل بَدْرة وبِدر، وعِيابٌ وعَيْبات.

##### Türkçe

**العَيْب** ve **العَيْبَةُ** ve **العاب** bir tek mânâdadır; dersin ki: metâ **عاب** etti, yani ayıplı oldu; ve ben onu **عِبْته**; geçişli olur ve geçişsiz olur; o hâlde o **مَعيب** ve aslî kaide üzere ayrıca **مَعْيوبٌ**dur. Ve dersin ki: onda **مَعابة** ve **مَعابٌ** yoktur, yani **عَيْب** (yoktur); ve “**عَيب** yeri” denilir. Şair dedi ki:
Ben o adamım ki siz onu **عِبْتموهُ**; ve onda, çok ayıplayan için, **مَعـابُ** yoktur.

Ve **المَعايب**: **العُيوب**dur. Ve onu **عَيَّبه**: onu **العَيب**e nisbet etti; ve onu ayrıca **عَيَّبَه** (denir), onu ayıplı kıldığı zaman. Ve onu **تَعَيَّبه**; onun benzeridir. Ve **العَيْبة**: elbiselerin içine konulduğu şeydir; ve hadiste: “Ensâr benim işkembem ve **عيْبَتي**dir.” Ve cem‘i **عِيَب**dir; **بَدْرة** ve **بِدر** gibi; ve **عِيابٌ** ve **عَيْبات** (da gelir).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والباء
عبأ ، عيب ، بعا ، بيع ، بوع ، وبع ، وعب : مستعملات .
عبأ : أمّا عبا فهو مهموز لا أعرف في معتلاَّت العين حرفاً مهموزاً غيره . ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى لَوْلاَ دُعَآؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَاماً ) ( الفرقان : 77 ) ، وهذه آية مشكِلة . ورَوَى ابن أبي نَجيح عن مجاهد أنه قال في قوله تعالى : ( قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى ( أي ما يفعل بكم ربي لولا دعاؤكم إيّاه لتعبدوه وتطيعوه ، ونحو ذلك قال الكلبي .
وروى سلمة عن الفراء في قوله تعالى : ( قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى ( أي ما يصنع بكم ربي ) لَوْلاَ دُعَآؤُكُمْ ( ابتلاؤكم : لولا دعاؤه إيّاكم إلى الإسلام .
وقال أبو إسحاق : ( قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ ( أي ما يفعل بكم ) لَوْلاَ دُعَآؤُكُمْ ( معناه : لولا توحيدكم . قال وتأويله : أيُّ وزن لكم عنده لولا توحيدكم ، كما يقول : ما عَبَأت بفلان ، أي ما كان له عندي وزن ولا قَدْر ، قال : وأصل العبء الثقل . قال وعبّأت المتاع : جعلت بعضه فوق بعض .
وقال شمر : قال أبو عبد الرحمن : ما عَبَأت به شيئاً أي لم أعدّه شيأ .
قال أبو عدنان عن رجل من باهلة يقال : ما عبأ الله بفلان إذا كان فاجراً أو مائقاً . وإذا قيل : قد عبأ الله به فهو رجلُ صدقٍ وقد قبل الله منه كل شيء . قال : وأقول : ما عَبَأت بفلان أي لم أقبل منه شيأ ولا من حديثه .
وقال غيره : عبأتُ له شراً أي هيأتُه . قال وقال ابن بزرج : احتويت ما عنده وامتخرته واعتبأته وازدلعته وأخذته واحد .
وقال أبو زيد : عَبَأت الأمر والطِيب عَبْأ إذا ما صنعته وخلطته ، وعَبأت المتاع عَبْأ إذا ما هيأته .
ويقال عبَّأته تعبئة ، وكل من كلام العرب وعبّأت الخيل تعبئة وتعبيئا ، وجمع العبء أعباء ، وهو الأحمال والأثقال .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المعبأة : خرقة الحائض . وقد اعتبأت المرأة بالمعبأة . قال وعبا وجهه يعبأ إذا أضاء وجهه وأشرق . قال والعبوة : ضوء الشمس وجمعه عِباً .
وقال الليث العِبُّ كل حِمْل من غُرْم أو حَمَالة . وما عبَأت به شيأ : لم أباله . قال : والعباية : ضرب من الأكسية واسع فيه خطوط سود والجميع العَبَاء . والعباءة لغة فيها . قال : والعَبَا مقصور : الرجل العَبَامُ ، وهو الجافي . ومدَّه الشاعر فقال :
كجبهة الشيخ العَبَاء الثطّ
قلت : ولم أسمع العبا بمعنى العَبَام لغير
الليث . وأما الرجز فالرواية عندي كجبهة الشيخ العياء بالياء . يقال شيخ عياء وعياياء وهو العبام الذي لا حاجة له إلى النساء ومن قاله بالباء فقد صحف .
وقال الليث : يقال في ترخيم اسمِ مِثْلِ عبد الرحمن أو عبد الرحيم عَبْوَيْه مثل عمرو وعمرويه .
وقال غيره العَبُ : ضوء الشمس وحسنها . يقال : ما أحسن عَبَها وأصله العَبْوُ فنُقِص .
عيب : قال الليث : العاب والعَيْب لغتان . ومنه المعاب . يقال عاب فلان فلاناً يعيبه عيباً ، ورجل عيّاب وعيّابة إذا كان يعيب الناس ، وعاب الحائطُ والشيءُ إذا صار ذا عيب ، وعبته أنا .
وقال أبو الهيثم في قول الله جلّ وعزّ : ( فَأَرَدتُّ أَنْ أَعِيبَهَا ) ( الكهف : 79 ) أي أجعلها ذات عيب ، يعني السفينة . قال والمجاوِز واللازم فيه واحد . قال وعَيْبَةُ المتاع ، وجمعها العِيَاب .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه أملى في كتاب الصلح بينه وبين كُفّار أهل مكة بالحُدَيبِيَة ( لا إغلال ولا إسلال وبيننا وبينهم عَيْبة مكفوفة ) فسّر أبو عبيد الإغلال والإسلال ، وأعرض عن تفسير العَيْبة المكفوفة . وروي عن ابن الأعرابي أنه قال : معناه : أن بيننا وبينهم في هذا الصلح صدراً معقوداً على الوفاء بما في الكتاب ، نقِيّاً من الغِلّ والغَدْر والمكفوفة هي المُشْرجة المعقودة . والعرب تكني عن الصدور التي تحتوي على الضمائر المخفاة بالعِيَاب ، وذلك أن الرجل إنما يضع في عَيْبته حُرَّ متاعه وثيابه ، ويكتم في صدره أخصّ أسراره التي لا يحبّ شيوعها فسميت الصدور عِيَاباً تشبيهاً بِعياب الثياب ومنه قول الشاعر :
وكادت عِياب الودّ منا ومنكم
وإن قيل أبناء العُمُومَة تَصْفَرُ
أراد بعياب الود صدورهم .
وقال الليث : العِيَاب : المِنْذف .
قلت ولم أسمعه لغيره
بيع بوع : قال أبو عبد الرحمن : قال المفضّل الضبيّ : يقال باع فلان على بيعِ فلان . وهو مَثَل قديم تضربه العرب للرجل يخاصم صاحبه وهو يُريغ أن يغالبه : فإذا ظفر بما حاوله قيل : باع فلان على بيع فلان ، ومثله شَقّ فلان غبار فلان . وقال غيره : يقال باع فلان على بيعك أي قام مقامك في المنزلة والرفعة . ويقال ما باع على بَيْعك أحد أي لم يساوِك أحد . وتزوّج يزيد بن معاوية أمّ مسكين بنت عمرو على أمّ هاشم فقال لها :
مالكِ أمّ هاشم تبكِّين
من قَدَر حلّ بكم تضِجْين
باعت على بيعكِ أمُّ مسكين
ميمونة من نسوة ميامين
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( البيّعان بالخيار ما لم يتفرقا ) البَيّعان هما البائع والمشتري وكل واحد منهما بَيّع وبائع . ورواه بعضهم : المتبايعان بالخيار ما لم يتفرقا .
وقال أبو عبيد : البَيْع من حروف الأضداد
في كلام العرب . يقال : باع فلان إذا اشترى ، وباع من غيره وأنشد قول طرفة :
ويأتيك بالأنباء من لم تبِع له
بتاتاً ولم تضرب له وَقت موعد
أراد من لم تشتر له زاداً . وأمّا قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا يَخْطِب الرجل على خِطْبة أخيه ولا يِبِعْ على بيع أخيه ) ، فإن أبا عبيد قال : كان أبو عبيدة وأبو زيد وغيرهما من أهل العلم يقولون : إنما النهي في قوله : ( لا يبيع على بيع أخيه ) إنما هو : لا يشتري على شراء أخيه ، فإنما وقع النهي على المشتري لا على البائع ، لأن العرب تقول : بعت الشيء بمعنى اشتريته .
قال أبو عبيد : وليس للحديث عندي وجه غير هذا لأن البائع لا يكاد يدخل على البائع ، وإنما المعروف أن يُعطَى الرجل بسلعته شيئاً فيجيء مشتر آخر فيزيد عليه .
قلت : وأخبرني عبد الملك عن الربيع عن الشافعيّ أنه قال في قوله : ( ولا يبيع الرجل على بيع أخيه ) هو أن يشتري الرجل من الرجل سِلْعة ولَمّا يتفرقا عن مَقامهما ، فنَهى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أن يَعرض رجل آخر سلعة أخرى على المشتري تُشْبِه السلعة التي اشترى ، ويبيعها منه ؛ لأنه لعله أن يردّ السلعة التي اشترى أوّلاً ؛ لأن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) جعل للمتبايعين الخيار ما لم يتفرقا فيكون البائع الآخر قد أفسد على البائع الأوّل بيعه ، ثم لعل البائع الآخر يختار نقض البيع فيفسد على البائع والمبتاع بيعه . قال : ولا أنهى رجلاً قبل أن يتبايع المتبايعان ، وإن كان تساوما ، ولا بعد أن يتفرقا عن مقامهما الذي تبايعا فيه عن أن يبيع أيُّ المتبايعين شاء ؛ لأن ذلك ليس ببيع على بيع غيره فينهى عنه . قال وهذا يوافق حديث ( المتبايعين بالخيار ما لم يتفرقا ) . فإذا باع رجل رجلاً على بيع أخيه في هذه الحال فقد عصى الله إذا كان عالماً بالحديث فيه ، والبيع لازم لا يفسد .
قلت : البائع والمشتري سواء في الإثم إذا باع على بيع أخيه ، أو اشترى على شراء أخيه ؛ لأن كل واحد منهما يلزمه اسم البائع ، مشترياً كان أو بائعاً ، وكلُّ منهيّ عن ذلك والله أعلم .
وقال الشافعي : هما متساومان قبل عَقْد الشِّرَى ، فإذا عقد البيع فهما متبايعان ، ولا يسميان بيِّعين ولا متبايعين وهما في السَوْم قبل العقد .
قلت : وقد تأوّل بعض مَن يحتجّ لأبي حنيفة وذويه ؛ وقولهم : لا خيار للمتبايعين بعد العقد بأنهما يسميَّان متبايعين وهما متساومان قبل عقدهما البيع . واحتجّ في ذلك بقول الشماخ في رجل باع قوساً :
فوافى بها بعض المواسم فانبرى
لها بَيّع يُغْلي لها السومَ رائز
قال فسمّاه بَيّعاً ، وهو سائم .
قلت : وهذا وهَم وتمويه . ويردّ ما تأوّله هذا المحتجُّ شيآن . أحدهما أن الشماخ قال هذا الشعر بعد ما انعقد البيع بينهما ، وتفرقا عن مَقَامهما الذي تبايعا فيه ، فسمَّاه بَيِّعاً بعد ذلك ، ولو لم يكونا أتَمّا البيع لم يسمّه بَيّعاً . وأراد بالبيّع : الذي اشترى . وهذا لا يكون
حجَّة لمن يجعل المتساومين بَيِّعين ولمَّا ينعقد بينهما البيع . والمعنى الثاني الذي يردّ تأويله ما في سياق خبر ابن عمر ، وهو ما حدثنا به الحسين بن إدريس عن محمد بن رُمْح عن الليث بن سعد عن نافع عن ابن عمر أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( البَيِّعان بالخيار ما لم يتفرقا ، إلا أن يخيِّر أحدهما صاحبه ، فإذا قال له : اختر فقد وجب البيع ، وإن لم يتفرقا ) ألا تراه جعل البيع ينعقد بأحد شيئين أحدهما أن يتفرّقا عن مكانهما الذي تبايعا فيه ، والآخر أن يخيِّر أحدهما صاحبه ، ولا معنى للتخيير إلا بعد انعقاد البيع . وقد شرحت هذا في تفسير حروف ( المختصر ) بأوضح من هذا ، فإن أردت استقصاء ما فيه فخذه من ذلك الكتاب .
وقال الليث : البَوْع والباع لغتان ، ولكنهم يسمون البُوع في الخِلْقة ، فأمَّا بَسط الباع في الكرم ونحوه فلا يقولون إلاَّ كريم الباع ، قال والبَوْع أيضاً : مصدر باع يبوع وهو بسط الباع في المشي ، والإبلُ تبوع في سيرها ، والرجل يبوع بماله إذا بسط به باعه وأنشد :
لقد خفت أن ألقى المنايا ولم أنل
من المال ما أسمو به وأبوع
والبِياعات : الأشياء التي يُتبايع بها في التجارة . وقال : البَيْعة الصفقة لإيجاب البيع على المتابعة والطاعة . يقال : تبايعوا على ذلك الأمر ؛ كقولك أَصْفَقوا عليه . قال : والبَيْع : اسم يقع على المبيع ، والجميع البيوع . قال والبِيعة : كنيسة النصارى . وجمعها بِيَع ، وهو قول الله تعالى : ( وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ ( . ( الحج : 40 ) قلت : فإن قال قائل : فلم جعل الله هدمها من الفساد وجعلها كالمساجد ، وقد جاء الكتاب بنسخ شريعة النصارى واليهود ؟ فالجواب في ذلك أن البِيَع والصوامع كانت متعبّدات لهم إذْ كانوا مستقيمين على ما أُمروا به غير مبدِّلين ولا مغيرين ، فأخبر الله جلّ ثناؤه أنه لولا دفعه الناس عن الفساد ببعض الناس لهدّمت متعبّدات كل فريق من أهل دينه وطاعته في كل زمان . فبدأ بذكر البِيَع على المساجد لأن صلوات من تقدم من أنبياء بني إسرائيل وأُممهم كانت فيها قبل نزول الفرقان ، وقبل تبديل من بدّل وَأَحدثت المساجد وسمّيت بهذا الاسم بعدهم ، فبدأ جل ثناؤه بذكر الأقدم ، وأخَّر ذكر الأحدث لهذا المعنى ، والله أعلم .
وقال بعض أهل العربية : يقال : إن رباع بني فلان قد بُعْن من البيع . وقد بِعن من البَوْع فضم الباء في البيع ، وكسروها في البوع للفرق بين الفاعل والمفعول ، ألا ترى أنك تقول : رأيت إماء بِعْن متاعا إذا كنّ بائعات ، ثم تقول : رأيت إماء بُعن إذا كنّ مبيعات ، فإنما يتبين الفاعل من الفاعل باختلاف الحركات وكذلك من البوع .
قلت : ومن العرب من يجري ذوات الياء على الكسر وذوات الواو على الضم . سمعت العرب تقول صِفنا بمكان كذا وكذا أي أقمنا به في الصيف وصِفْنا أيضاً إذا أصابنا مطر الصيف ، فلم يفرقوا بين فعل الفاعلين والمفعولين .
وقال الأصمعي : قال أبو عمرو بن العلاء : سمعت ذا الرمّة يقول : ما رأيت أفصح من أَمَة آل فلان ، قلت لها كيف كان المطر عندكم فقالت : غِثْنا ما شئنا . رواه هكذا بالكسر .
وروى ابن هانىء عن أبي زيد قال يقال : الإماء قد بعن أشمُّوا الباء شيأ من الرفع . وكذلك الخيل قد قدن ، والنساء قد عدن من مرضهن أَشمُّوا هذا كله شيأ من رفع ، وقد قِيل ذلك ، وبعضهم يقول : قول .
وقال اللحياني : يقال : والله لا تبلغون تَبَوُّعه أي لا تلحقون شأوه . وأصله طول خطاه . يقول باع وانباع وتبوَّع . وانباع العَرَق إذا سال . قال وانباعت الحيَّة إذا بسطت بعد تَحَوِّيها لتساور وقال الشاعر :
ثُمّتَ ينباع انبياع الشجاع
ومن أمثال العرب ، مُطْرِق لينباع ، يضرب مثلاً للرجل إذا أضَبَّ على داهية .
الحراني عن ابن السكيت قال : أبَعت الشيء إذا عرضته للبيع وقد بعته أنا من غيري . وقال الهمذاني :
فرضيت آلاء الكميت ومن يُبع
فَرَساً فليس جوادنا بمباع
أي بمعرَّض للبيع . وقال في قول صَخْر الهذلي :
لفاتح البيع يوم رؤيتها
وكان قبلُ انبياعُه لَكِد
قال انبياعه : مسامحته بالبيع . يقال : قد انباع لي إذا سامح في البيع وأجاب إليه . وإن لم يسامح قلت : الاينباع .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : يقال بُعْ بُعْ إذا أمرته بمدّ باعيه في طاعة الله تعالى .
بعا : أبو عبيد عن أبي عمرو : البَعْو : الجناية وقد بعا إذا جنى . قال عوف :
وابْسالى بَنَّى بغير بَعْو
جَرَمناه ولا بدم مراق
يقال : بعا يبعو ، يَبْعى .
وقال الأصمعي : البعْو أن يستعير الرجل من صاحبه الكلب فيصيد به . قال ويقال : أبِعنِي فرسك أي أعِرْنيه ، واستبعى يستبعي إذا استعار . وقال الكميت :
قد كادها خالد مستبعِيا حُمُرا
بالوكت تجري إلى الغايات والهضب
والهَضَب : جري ضعيف . والوَكْت : القرمطة في المشي وقد وكَت يكِت وَكْتاً . كادها : أرادها .
سَلَمَة عن الفراء : المستبعِي : الرجل يأتي الرجل وعنده فرس فيقول : أعطنيه حتى أسابِق عليه .
وعب : الليث : الوَعْب : إيعابك الشيء في الشيء ، كأنه يأتي عليه كلّه ، وكذلك إذا استؤصل الشيء فقد استُوعب . وأوعب القومُ : إذا خرجوا كلّهم إلى الغزو . ويقال : استوعب الجرابُ الدقيقَ . وفي الحديث : ( إن النعمة الواحدة تَستوعب جميعَ عمل العبد يوم القيامة ) ، أي تأتي عليه . وفي حديث مسند ( في الأنف إذا استُوعب جدْعُه الديةُ ) ، وفي رواية أخرى : ( إذا أُوعِب جَدْعه ) . قال أبو عبيد ومعناهما : استؤصل . وكل شيء اصطُلِم
فلم يَبْق منه شيء فقد أُوعِب واستُوعب ، وقد أوعبته فهو موعَب . وأنشد قول أبي النجم يمدح رجلاً :
يجدع من عاداه جَدْعاً موعِبا
وقال عَبِيد بن الأبرص في إيعاب القوم إذا نفروا جميعاً :
أُنبئت أن بني جَدِيلة أوعبوا
نُفَراء من سَلْمى لنا وتكتَّبوا
قال : ومنه قول حذيفة في الجُنُب : قال : ينام قبل أن يغتسل ؛ فهو أوعب للغُسْل ، يعني أنه أحرى أن يخرج كل بقيّة في ذكره من الماء .
وقال غيره : بيت وَعِيب ، ووُعاء وعيب : واسع . ويقال لِهَنِ المرأة إذا كان واسعاً : وَعيب . وركض وعيب : إذا استفرغ الحُضْر كلّه .
وقال ابن السكيت : جدعه جَدْعاً موعِباً أي مستأصِلاً . وأوعب القوم كلهم إذا حَشَدوا جاءوا موعبِين . وقد أوعَب بنو فلان جَلاَء فلم يبق منهم ببلدهم أحد .
وبع : أهمله الليث . أبو عبيد عن أبي زيد يقال : كَذَبت عَفَّاقته ومخذ محدفته ووبَّاعته وهي استه .
عمرو عن أبيه : أَنْبَق فلان : إذا خرجت ريحهُ ضعيفة ، فإن زاد عليها قيل عَفَق بها ، ووبَّع بها .
قال : ويقال لرَمَّاعة الصبي : الوبّاعة والغَاذِيَة .
وقال ابن الفرج : قال مدرك الجعفري : كذَبت وبَّاعته ، ووبَّاغته ، ونبَّاعته ، ونَبَّاغته .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الباء**
**عبأ** ، **عيب** ، **بعا** ، **بيع** ، **بوع** ، **وبع** ، **وعب** : kullanılanlardır .

**عبأ** : Amma **عبا** ise hemzelidir; **العين**’in illetlilerinde ondan başka hemzeli bir harf bilmiyorum. Ondan, Allah جلّ وعزّ’ün sözü: ( قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى لَوْلاَ دُعَآؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَاماً ) ( الفرقان : 77 ) ; ve bu, müşkil bir âyettir. Ve İbn Ebî Necîh, Mücâhid’den rivayet etti ki o, Yüce’nin sözü hakkında dedi: ( قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى ( yani: Rabbim sizinle ne yapar, eğer O’na dua etmeniz olmasaydı; O’na ibadet edesiniz ve itaat edesiniz diye; ve bunun benzerini Kelbî söyledi.
Ve Seleme, Ferrâ’dan Yüce’nin sözü hakkında rivayet etti: ( قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى ( yani: Rabbim sizinle ne yapar ) لَوْلاَ دُعَآؤُكُمْ ( sizin imtihan edilmeniz: O’nun sizi İslâm’a çağırması olmasaydı.
Ve Ebû İshâk dedi: ( قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ ( yani: sizinle ne yapar ) لَوْلاَ دُعَآؤُكُمْ ( manası: sizin tevhidiniz olmasaydı. Dedi ki: onun te’vîli: O’nun katında sizin için hangi ağırlık vardır, tevhidiniz olmasaydı; nitekim denir: **ما عَبَأت بفلان**, yani: onun benim yanımda ne ağırlığı vardı ne de değeri. Dedi ki: **العبء**’ün aslı ağırlıktır. Dedi: **وعبّأت المتاع**: onun bir kısmını bir kısmının üstüne koydum.
Ve Şemmer dedi: Ebû Abdurrahman dedi: **ما عَبَأت به شيئاً** yani onu bir şey saymadım.
Ebû Adnân, Bâhile’den bir adamdan: denir: **ما عبأ الله بفلان**; fâcir veya mâyık olduğu zaman. Ve denildiğinde: **قد عبأ الله به**; o, doğruluk adamıdır ve Allah ondan her şeyi kabul etmiştir. Dedi: ve ben derim: **ما عَبَأت بفلان** yani ondan bir şey kabul etmedim, ne de onun hadisinden.
Ve başkası dedi: **عبأتُ له شراً** yani onu hazırladım. Dedi ve İbn Bezrec dedi: onun yanındakini kuşattım, onu emdim, onu **اعتبأته** yaptım, onu **ازدلعته** yaptım ve onu aldım: bir.
Ve Ebû Zeyd dedi: **عَبَأت الأمر والطِيب عَبْأ**: onu yaptığın ve onu karıştırdığın zaman; ve **عَبأت المتاع عَبْأ**: onu hazırladığın zaman.
Ve denir: **عبَّأته تعبئة**; ve hepsi Arapların sözündendir. Ve **عبّأت الخيل تعبئة وتعبيئا**; ve **العبء**’ün çoğulu **أعباء**’dır; ve o, yükler ve ağırlıklardır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المعبأة**: hayızlı kadının bezi. Ve kadın **بالمعبأة** ile **اعتبأت**. Dedi: ve **عبا وجهه يعبأ**: yüzü aydınlandığı ve parladığı zaman. Dedi: ve **العبوة**: güneşin ışığıdır; çoğulu **عِباً**.
Ve Leys dedi: **العِبُّ** her bir yük: borçtan veya kefaletten. Ve **ما عبَأت به شيأ**: ona aldırmadım. Dedi: ve **العباية**: geniş, içinde siyah çizgiler bulunan bir çeşit örtülerdendir; hepsi **العَبَاء**’dır. Ve **العباءة** onda bir dildir. Dedi: ve **العَبَا** (maksûr): **الرجل العَبَامُ**; ve o, kaba olandır. Şair onu uzattı da dedi ki:
كجبهة الشيخ العَبَاء الثطّ
Dedim: **العبا**’yı **العَبَام** manasında Leys’ten başkası için işitmedim. Amma recez ise, rivayet benim yanımda **كجبهة الشيخ العياء** (yâ ile)dir. Denir: **شيخ عياء** ve **عياياء**; ve o, kadınlara ihtiyacı olmayan **العبام**’dır. Ve onu **ب** ile söyleyen tashîf etmiştir.
Ve Leys dedi: **عبد الرحمن** veya **عبد الرحيم** gibi bir ismin terhîminde denir: **عَبْوَيْه**; **عمرو** ve **عمرويه** gibi.
Ve başkası dedi: **العَبُ**: güneşin ışığı ve güzelliği. Denir: **ما أحسن عَبَها**; ve aslı **العَبْوُ** idi de eksiltildi.

**عيب** : Leys dedi: **العاب** ve **العَيْب** iki dildir. Ondan **المعاب**. Denir: falan, falanı **عاب** eder; onu **يعيبه عيباً**; ve adam **عيّاب** ve **عيّابة**: insanları ayıpladığı zaman. Ve duvar ve şey **عاب** etti: ayıplı olduğu zaman; ve ben onu **عبته**.
Ve Ebû’l-Heysem, Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında: ( فَأَرَدتُّ أَنْ أَعِيبَهَا ) ( الكهف : 79 ) yani: onu ayıplı kılmak; yani gemi. Dedi: onda mütecâviz ve lâzım birdir. Dedi: ve **عَيْبَةُ المتاع**; çoğulu **العِيَاب**.
Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki, Hudeybiye’de Mekke ehli kâfirleriyle kendisi arasındaki sulh kitabında imlâ etti: ( لا إغلال ولا إسلال وبيننا وبينهم عَيْبة مكفوفة ) Ebû Ubeyd **الإغلال** ve **الإسلال**’ı açıkladı; ve **العَيْبة المكفوفة**’nin açıklamasından yüz çevirdi. Ve İbnü’l-A‘râbî’den rivayet olundu ki dedi: manası: bu sulhta bizimle onların arasında, kitaptakine vefâ ile bağlı bir göğüs vardır; kin ve hıyanetten arı; ve **المكفوفة**: **المُشْرجة المعقودة**’dur. Ve Araplar, gizli zamirleri içine alan göğüslere **العِيَاب** ile kinaye ederler; çünkü adam ancak **عَيْبته**’sine malının ve elbisesinin en kıymetlisini koyar; ve göğsünde, yayılmasını sevmediği en özel sırlarını gizler; böylece göğüsler, elbise torbalarına benzetilerek **عِيَاباً** diye adlandırıldı. Ondan şairin sözü:
وكادت عِياب الودّ منا ومنكم
وإن قيل أبناء العُمُومَة تَصْفَرُ
**عياب الود** ile onların göğüslerini kastetti.
Ve Leys dedi: **العِيَاب**: **المِنْذف**.
Dedim: onu ondan başkası için işitmedim.

**بيع بوع** : Ebû Abdurrahman dedi: Mufaddal ed-Dabbî dedi: denir: falan, falanın **بيع**’ı üzerine **باع** etti. Ve o, eski bir meseldir; Araplar onu, arkadaşına husumet eden ve onu yenmek isteyen adam için vururlar: eğer amaçladığı şeye galip gelirse denir: falan, falanın **بيع**’ı üzerine **باع** etti; ve benzeri: falan, falanın tozunu yardı. Ve başkası dedi: denir: falan, senin **بيع**’ın üzerine **باع** etti; yani mertebe ve yücelikte senin yerini tuttu. Ve denir: kimse senin **بَيْع**’ın üzerine **ما باع** etmedi; yani kimse sana denk olmadı. Ve Yezîd b. Muâviye, Ümmü Miskîn bint Amr ile Ümmü Hâşim üzerine evlendi de ona dedi ki:
مالكِ أمّ هاشم تبكِّين
من قَدَر حلّ بكم تضِجْين
باعت على بيعكِ أمُّ مسكين
ميمونة من نسوة ميامين
Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki dedi: ( البيّعان بالخيار ما لم يتفرقا ) **البَيّعان** satıcı ve alıcıdır; ve her biri **بَيّع** ve **بائع**tır. Bazıları onu şöyle rivayet etti: ( المتبايعان بالخيار ما لم يتفرقا ).
Ve Ebû Ubeyd dedi: **البَيْع** Arapların sözünde zıtlar harflerindendir. Denir: falan **باع** etti: satın aldığı zaman; ve başkasına sattığı zaman da **باع**. Ve Tarafe’nin sözünü şahit getirdi:
ويأتيك بالأنباء من لم تبِع له
بتاتاً ولم تضرب له وَقت موعد
Kastetti: ona azık satın almadığın kimse. Amma Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) sözü: ( لا يَخْطِب الرجل على خِطْبة أخيه ولا يِبِعْ على بيع أخيه ) ; Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde, Ebû Zeyd ve ilim ehlinden başkaları derlerdi ki: onun sözü olan ( لا يبيع على بيع أخيه )’deki nehiy ancak şudur: kardeşinin satın alışı üzerine satın almasın; nehiy alıcı üzerine vâki olmuştur, satıcı üzerine değil; çünkü Araplar **بعت الشيء** derler, **اشتريته** manasında.
Ebû Ubeyd dedi: hadisin benim yanımda bundan başka bir vechi yoktur; çünkü satıcı, satıcı üzerine pek girmez; bilinen şudur: adama malı karşılığında bir şey verilir de başka bir alıcı gelir ve onun üzerine artırır.
Dedim: Abdülmelik bana, Rebî‘den, Şâfiî’den haber verdi ki, onun sözü hakkında dedi: ( ولا يبيع الرجل على بيع أخيه ) o şudur: adam, adamdan bir mal satın alır ve henüz ikisi makamlarından ayrılmamışlardır; Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) başka bir adamın, satın alan alıcıya, satın aldığı mala benzeyen başka bir malı arz etmesini ve onu ona satmasını nehyetti; çünkü belki önce satın aldığı malı geri verir; çünkü Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) iki alım-satım yapan için, ayrılmadıkça muhayyerlik kıldı; böylece diğer satıcı, birinci satıcının satışını bozmuş olur; sonra belki diğer satıcı, satışı bozmayı seçer de satıcının ve alıcının satışını bozar. Dedi: ve ben, iki alım-satım yapan, alışveriş yapmadan önce—pazarlık etmiş olsalar bile—bir adamı nehyetmem; ve ne de, alışveriş yaptıkları makamdan ayrıldıktan sonra, iki alım-satım yapandan hangisi isterse satmaktan; çünkü bu, başkasının satışı üzerine satış değildir ki ondan nehyedilsin. Dedi: ve bu, ( المتبايعين بالخيار ما لم يتفرقا ) hadisine uygundur. Eğer bir adam, bu hâlde kardeşinin satışı üzerine satış yaparsa, hadisi bilerek yapmışsa Allah’a isyan etmiştir; ve satış lâzımdır, bozulmaz.
Dedim: satıcı ve alıcı, kardeşinin satışı üzerine sattığında veya kardeşinin satın alışı üzerine satın aldığında, günahta eşittir; çünkü her birine satıcı adı lâzım gelir; alıcı olsa da satıcı olsa da; ve her biri bundan nehyedilmiştir; Allah daha iyi bilir.
Ve Şâfiî dedi: onlar, satın alma akdinden önce pazarlık eden iki kimsedir; satış akdi yapıldığında ise **متبايعان**dır; ve akidden önceki **السَوْم** hâlinde, **بيِّعين** de **متبايعين** de diye adlandırılmazlar.
Dedim: Ebû Hanîfe ve yandaşları için delil getirenlerden bazısı—ve onların sözü: akidden sonra iki alım-satım yapan için muhayyerlik yoktur—şöyle te’vîl etti: onlar, satış akdini yapmadan önce pazarlık ederken de **متبايعين** diye adlandırılırlar. Ve buna, Şemmâh’ın bir yay satan adam hakkında sözünü delil getirdi:
فوافى بها بعض المواسم فانبرى
لها بَيّع يُغْلي لها السومَ رائز
Dedi: onu **بَيّعاً** diye adlandırdı; hâlbuki o, pazarlık edendir.
Dedim: bu, vehim ve göz boyamadır. Bu delilcinin te’vîlini reddeden iki şey vardır. Birincisi: Şemmâh bu şiiri, satış ikisi arasında bağlandıktan ve alışveriş yaptıkları makamdan ayrıldıktan sonra söyledi; böylece onu bundan sonra **بَيِّعاً** diye adlandırdı; eğer satışı tamamlamamış olsalardı onu **بَيّعاً** diye adlandırmazdı. Ve **البيّع** ile satın alanı kastetti. Ve bu, pazarlık edenleri, aralarında satış bağlanmadan **بَيِّعين** yapan kimse için hüccet olmaz. Ve onun te’vîlini reddeden ikinci mana, İbn Ömer haberinin siyakında olan şeydir: Hüseyin b. İdrîs bize haber verdi; Muhammed b. Rumh’dan; Leys b. Sa‘d’dan; Nâfi‘den; İbn Ömer’den: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: ( البَيِّعان بالخيار ما لم يتفرقا ، إلا أن يخيِّر أحدهما صاحبه ، فإذا قال له : اختر فقد وجب البيع ، وإن لم يتفرقا ) Görmüyor musun, satışı iki şeyden biriyle bağlanmış kıldı: biri, alışveriş yaptıkları yerden ayrılmaları; diğeri, birinin arkadaşını muhayyer bırakması. Ve muhayyer bırakmanın manası, ancak satışın bağlanmasından sonradır. Bunu, ( المختصر )’ın harflerinin tefsirinde bundan daha açık şekilde şerh ettim; eğer onda istiksâ istersen onu o kitaptan al.
Ve Leys dedi: **البَوْع** ve **الباع** iki dildir; fakat yaratılışta **البُوع** derler; amma keremde ve benzerinde **بَسط الباع** için ancak **كريم الباع** derler. Dedi: ve **البَوْع** ayrıca, **باع يبوع**’un masdarıdır; ve o, yürüyüşte kol açıklığıdır. Ve develer yürüyüşlerinde **تبوع** eder; ve adam, malıyla **يبوع** eder: onunla kolunu açtığı zaman. Ve şunu inşad etti:
لقد خفت أن ألقى المنايا ولم أنل
من المال ما أسمو به وأبوع
Ve **البِياعات**: ticarette alınıp satılan şeylerdir. Dedi: ve **البَيْعة**: satışın icabına, tâbi olma ve itaat üzere yapılan anlaşmadır. Denir: o iş üzerine **تبايعوا**; senin “ona el çırptılar” demen gibi. Dedi: ve **البَيْع**: satılan şeye düşen bir isimdir; hepsi **البيوع**. Dedi: ve **البِيعة**: Hristiyanların kilisesidir; çoğulu **بِيَع**. Ve o, Allah تعالى’nın sözü: ( وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ ( . ( الحج : 40 ) Dedim: eğer bir söyleyen derse: Allah, onun yıkılmasını niçin fesattan saydı ve onu mescidler gibi kıldı; hâlbuki kitap, Hristiyanların ve Yahudilerin şeriatının neshiyle geldi? Bunun cevabı: **البِيَع** ve **الصوامع**, onlar için ibadet yerleriydi; emrolundukları üzere dosdoğru iken, değiştirmeyen ve dönüştürmeyen iken. Allah جلّ ثناؤه haber verdi ki, eğer O’nun insanları, insanların bir kısmıyla fesattan defetmesi olmasaydı, her zaman, din ve itaat ehlinin her fırkasının ibadet yerleri yıkılırdı. **البِيَع**’in zikriyle mescidlerden önce başladı; çünkü İsrailoğullarının önceki peygamberlerinin ve ümmetlerinin namazları, Furkan inmeden önce ve değiştirenin değiştirmesinden önce, onların içinde idi; mescidler ise onlardan sonra ihdas edildi ve bu adla adlandırıldı; böylece جلّ ثناؤه, bu mana için daha eski olanı önceledi ve daha yeni olanın zikrini erteledi; Allah daha iyi bilir.
Ve Arapçacılardan bazısı dedi: denir: falan oğullarının evleri, satıştan **بُعْن** olmuştur. Ve **البَوْع**’dan **بِعن** olmuştur; böylece **البيع**’de **الباء**’yı dammelediler, **البوع**’da onu kestiler; fâil ile mef‘ûl arasında ayırmak için. Görmüyor musun, sen dersin: **رأيت إماء بِعْن متاعا**: eğer satıcı iseler; sonra dersin: **رأيت إماء بُعن**: eğer satılmış iseler. Ancak fâil, harekelerin farklılığıyla seçilir; **البوع**’da da böyledir.
Dedim: Araplardan kimi, **ذوات الياء**’ı kesre üzere, **ذوات الواو**’yu damme üzere yürütür. Arapların şöyle dediğini işittim: **صِفنا** falan yerde: yani yazın orada ikamet ettik; ve **صِفْنا** da: yaz yağmuruna uğradığımız zaman; böylece fâillerin fiili ile mef‘ûllerin fiili arasında ayırmadılar.
Ve Asma‘î dedi: Ebû Amr b. Alâ dedi: Zü’r-Rumme’yi işittim: “Falan âlinin câriyesinden daha fasih görmedim.” Dedim: “Yağmur sizde nasıldı?” Dedi ki: **غِثْنا ما شئنا**. Onu böyle, kesre ile rivayet etti.
Ve İbn Hânî’, Ebû Zeyd’den rivayet etti: denir: **الإماء قد بعن**; **الباء**’yı biraz ref‘ten koklatın. Ve aynı şekilde: **الخيل قد قدن**; ve **النساء قد عدن** hastalıklarından; bunun hepsinde biraz ref‘ten koklatın. Ve bu söylenmiştir; bazısı der: **قول**.
Ve Lihyânî dedi: denir: Vallahi onların **تَبَوُّعه**’una ulaşamazsınız; yani onun şevkine yetişemezsiniz. Aslı, adımlarının uzunluğudur. Der: **باع** ve **انباع** ve **تبوَّع**. Ve **انباع العَرَق**: aktığı zaman. Dedi: ve yılan, kıvrılmasından sonra saldırmak için yayıldığında **انباعت**. Ve şair dedi:
ثُمّتَ ينباع انبياع الشجاع
Arapların mesellerindendir: **مُطْرِق لينباع**; adam, bir felakete kapanıp kaldığında ona mesel vurulur.
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten dedi: **أبَعت** şeyi: onu satışa arz ettiğim zaman; ve ben onu başkasına sattığım zaman da **بعته**. Ve Hemdânî dedi:
فرضيت آلاء الكميت ومن يُبع
فَرَساً فليس جوادنا بمباع
Yani: satışa arz edilmiş olarak. Ve Sahr el-Hüzelî’nin sözü hakkında dedi:
لفاتح البيع يوم رؤيتها
وكان قبلُ انبياعُه لَكِد
**انبياعه**: satışta müsamahasıdır. Denir: **قد انباع لي**: satışta müsamaha etti ve ona icabet ettiğinde. Eğer müsamaha etmezse dersin: **الاينباع**.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: denir: **بُعْ بُعْ**; Allah تعالى’ya itaatte iki kolunu uzatmasını ona emrettiğin zaman.

**بعا** : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **البَعْو**: cinayettir; ve **بعا** etti: cinayet işlediği zaman. Avf dedi:
وابْسالى بَنَّى بغير بَعْو
جَرَمناه ولا بدم مراق
Denir: **بعا يبعو ، يَبْعى**.
Ve Asma‘î dedi: **البعْو**: adamın, arkadaşından köpeği ödünç almasıdır; onunla avlanır. Dedi: ve denir: **أبِعنِي فرسك** yani onu bana ödünç ver. Ve **استبعى يستبعي**: ödünç aldığı zaman. Kumeyt dedi:
قد كادها خالد مستبعِيا حُمُرا
بالوكت تجري إلى الغايات والهضب
Ve **الهَضَب**: zayıf koşu. Ve **الوَكْت**: yürüyüşte kısa adımlamadır; ve **وكَت يكِت وَكْتاً**. **كادها**: onu istedi.
Seleme, Ferrâ’dan: **المستبعِي**: adam, adamın yanına gelir; onun yanında bir at vardır; der ki: “Onu bana ver, onunla yarışayım.”

**وعب** : Leys: **الوَعْب**: şeyi şeyin içine tamamen doldurmandır; sanki onun hepsini kapsar. Ve aynı şekilde, bir şey kökünden sökülürse, **استُوعب** edilmiştir. Ve kavim **أوعب** etti: hepsi savaşa çıktıkları zaman. Ve denir: torba, unu **استوعب** etti. Ve hadiste: ( إن النعمة الواحدة تَستوعب جميعَ عمل العبد يوم القيامة ) yani onun hepsini kaplar. Ve müsned bir hadiste: ( في الأنف إذا استُوعب جدْعُه الديةُ ) ve başka bir rivayette: ( إذا أُوعِب جَدْعه ) Ebû Ubeyd dedi: ikisinin manası: kökünden kesildi. Ve her şey, tamamen koparılıp da ondan hiçbir şey kalmazsa, **أُوعِب** ve **استُوعب** edilmiştir. Ve onu **أوعبته** ettim; o, **موعَب**dır. Ebû’n-Necm’in bir adamı övdüğü sözünü inşad etti:
يجدع من عاداه جَدْعاً موعِبا
Ve Ubeyd b. el-Ebras, kavmin hepsinin birden çıkması olan **إيعاب** hakkında dedi:
أُنبئت أن بني جَدِيلة أوعبوا
نُفَراء من سَلْمى لنا وتكتَّبوا
Dedi: ve ondan, Huzeyfe’nin cünüp hakkında sözü: dedi ki: yıkanmadan önce uyur; çünkü o, gusül için daha **أوعب**tır; yani, onun zekerindeki sudan kalan her bakiyenin çıkmasına daha elverişlidir.
Ve başkası dedi: **بيت وَعِيب**; ve **وُعاء وعيب**: geniş. Ve kadının ferci geniş olduğunda ona denir: **وَعيب**. Ve **ركض وعيب**: bütün hızlı yürüyüşü tükettiği zaman.
Ve İbnü’s-Sikkît dedi: onun burnunu **جَدْعاً موعِباً** ile kesti; yani kökünden. Ve kavim, hepsi **أوعب** etti: toplandıkları zaman; **موعبِين** olarak geldiler. Ve falan oğulları, göç olarak **أوعَب** etti: beldelerinde onlardan kimse kalmadı.

**وبع** : Leys onu ihmal etti. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: denir: **كَذَبت عَفَّاقته** ve **مخذ محدفته** ve **وبَّاعته**; ve o, onun makatıdır.
Amr, babasından: falan **أَنْبَق** etti: kokusu zayıf çıktığı zaman; eğer onun üzerine artarsa denir: onunla **عَفَق** etti; ve onunla **وبَّع** etti.
Dedi: ve çocuğun sümük akıntısına denir: **الوبّاعة** ve **الغَاذِيَة**.
Ve İbnü’l-Ferec dedi: Medrek el-Ca‘ferî dedi: **كذَبت وبَّاعته**; ve **وبَّاغته**; ve **نبَّاعته**; ve **نَبَّاغته**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والياء وما يثلثهما)
(عيب) العين والياء والباء أصلٌ صحيح، فيه كلمتان: إحداهما العَيب والأخرى العَيْبة، وهما متباعدتان.
فالعَيب في الشيء معروفٌ. تقول: عابَ فلان فلاناً يَعيبُه. ورجلٌ عَيَّابةٌ: وَقَّاعٌ في الناس. وعابَ الحائطُ وغيرهُ، إذا ظهر فيه عَيب. والعاب: العيب([1]) .
والكلمة الأخرى العَيْبَة: عَيْبَة الثيابِ وغيرها، وهي عربيَّة صحيحة.
قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "الأنصارُ كَرِشي وعيْبَتِي"، ضربها لهم مثلاً، كأنهم موضعُ سِرّه والذين يأمَنُهم على أمره.
(عيث) العين والياء والثاء أصلان صحيحان متقاربان، أحدهما: الإسراع في الفساد، والآخَر تطلُّب الشيء على غير بَصيرة.
فالأوّل قولهم: عاثَ يَعِيث، إذا أسرع في الفساد. ويقولون: هو أعْيَثُ الناسِ في ماله. والذِّئب يَعيث في الغَنم، لا يأخذ منها شيئاً إلاّ قتلَه([2]) . قال:
قد قلتُ للذِّئبِ أيا خبيثُ *** والذّئب وسْطَ غنمي يَعِيثُ([3])
والأصل الآخر: التَّعييث، قال الخليل: هو طلب الأعمى للشيء والرَّجُلِ في الظُّلمة. ومنه التعييث: إدخال اليد في الكِنانة تطلُب سهْماً([4]) . قال أبو ذؤيب:
وبدا لـه أقرابُ هادٍ رائغٍ  *** عجِلٍ فَعيَّث في الكنانة يُرْجِعُ([5])
وقال ابن أبي عائذ:
فعيَّثَ ساعةَ أقفَرنَه  *** بالايفاقِ والرَّمْي أو باستلالِ([6])
(عيج) العين والياء والجيم أُصيلٌ صحيحٌ يدلُّ على إقبال واكتراثٍ للشيء. يقولون: ما عِجْتُ *بقول فلانٍ، أي لم أصَدِّقْه ولم أُقْبِلْ عليه. وما أَعِيج بشيء يأتيني مِن قِبَلِه. قال النابغة:
فما رأيت لها شيئاً أَعِيجُ به  *** إلا الثُّمامَ وإِلاّ موقدَ النّارِ([7])
(عيد) العين والياء والدال قد مضى ذكره في محلِّه، لأن ذلك هو الأصل.
(عير) العين والياء والراء أصلانِ صحيحان، يدل أحدُهما على نتوِّ الشيء وارتفاعه، والآخر على مجيءٍ وذَهاب.
فالأوَّل العَيْر، وَهو العَظْم الناتئ وَسْط الكتِف، والجمع عُيورة([8]) . وعير النَّصل: حرف في وَسَطه كأنّه شَظِيّة. وقال:
فصادف سَهْمُهُ أحجارَ قُفٍّ  *** كَسَرْنَ العَيْرَ منه وَالغِرارا([9])
والغِرار: الحَدّ. وَالعَيْر في القَدَم: العظم النّاتئ في ظهر القَدَم. وحُكي عن الخليل: العير: سَيِّد القوم. وهذا إن كان صحيحاً فهو القياس، وذلك أنّه أرفَعُهم منزلةً وأنْتَأ. قال: ولو رأيتَ في صخرةٍ نتوءاً، أي حرفاً ناتئاً خِلقةً، كان ذلك عَيْراً.
والأصل الآخر العَيْر: الحِمار الوحشيّ والأهليّ، والجمع الأعيار والمعيوراء. وإنما سمي عَيْرَاً لتردُّده ومجيئِه وذَهابه. قال الخليل: وكلماتٌ جاءت في الجمع عن العرب في مفعولاء: المَعْيوراء، والمَعْلوجاء، والمَشيُوخاء. قال: ويقولون مَشْيَخَة على مَفْعَلَة. ولم يقولوا مثلَه في شيءٍ من الجمع. ومما جاء من الأمثال في العَيْر: "إذا ذَهَبَ عَيْرٌ فعَيْرٌ في الرِّباط". وإنسان العَينِ عَيرٌ، يسمِّى لما قلناه من مجيئه وذَهابه وَاضطرابِه. وقال الخليل: في أمثالهم: "جاء فلانٌ قيل عَيْرٍ وما جَرَى" يريدون به السُّرعة، أي قبل لحظِ العين. وَأنشد لتأبّط شرَّاً:
ونار قد حضأتُ بُعيد هُدءٍ  *** بدارٍ ما أُريدُ بها مُقاما([10])
سوى تحليلِ راحلةٍ وعيرٍ  *** أُغالِبُه مخافةً أن يناما
وقال الحارث بن حِلّزة:
زعموا أنّ كل من ضرب العيـ  *** ـرَ مُوَالٍ لنا وَأنَّى الوَلاء([11])
أي أنّ كلّ من طرف جفنٌ [له] على عَيرٍ، وَهو إنسان العين. والعِيار: فِعلُ الفرس العائر. يقال: عَار يَعير، وهو ذَهَابُه كأنّهُ متفلِّتٌ من صاحبه يتردّد. وقصيدةٌ عائرة: سائرة. وما قالت العربُ بيتاً أعيَرَ من قوله:
فمن يلقَ خيراً يحمَدِ الناسُ أمرَه  *** ومن يَغْوِ لا يَعْدَم على الغَيِّ لائما([12])
يعني بيتاً أسيَرَ.
(عيس) العين والياء والسين كلمتان: إحداهما لونٌ أبيض مُشْرَبٌ، والأخرى عَسْب الفحل.
قال الخليل: العَيَس والعِيسَة([13]) : لونٌ أبيضٌ مشربٌ صفاءً في ظلمةٍ خفيَّة. جملٌ أعْيَسُ وناقةٌ عيساء؛ والجمع عِيس. قال أبو دُواد:
وعيـس قـد بَـرَاها لــ *** ـذّة المَوْكِب والشَّرْبِ
وقال آخر في وصف الثَّور:
* وعانَقَ الظِّلَّ الشّبُوبُ الأعْيَسُ([14]) *
قال: والعرب قد خصّت بالعَيَس الإِبل العِرَاب([15]) البيضَ خاصّة. والعِيسَة في أصل البناء الفُعْلة، على قياس الصُّهْبَة والكُمْتة، ولكن كسرت العين لأجل الياء بعدها. ويقولون: ظبيٌ أعْيَسٌ. وفي الذي([16]) ذكره في الظَّبي والشّبوب الأعيس، خلافٌ لما قالَه من أنّ العرب خَصّت بالعَيَسِ الإِبلَ العِرَابَ([17]) البيضَ خاصّة.
والكلمة الأخرى العيْس: ماء الفحل. قال الخليل: العَيْس: عَسْب الفحل، وهو ضِرابُه. يقال: لا تأخُذْ على عَيْس جملِك أجراً. وهذا الذي ذكره الخليلُ أصحُّ.
(عيش) العين والياء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على حياةٍ وبقاء، قال الخليل: العيش: الحياة. والمعيشة: الذي يعيش بها الإنسان: من مطعمٍ ومشربٍ وما تكون به الحياة. والمعيشة: اسمٌ لما يعاش به. وهو في عِيشةٍ ومَعيشةٍ صالحة. والعِيشة مثل الجِلْسة والمِشْية. والعَيْش: المصدر الجامع. والمعاش يجري مجرى العَيْش. تقول عاشَ يَعِيشُ عَيْشاً ومعاشاً. وكلُّ شيء يُعاش به أو فيه فهو مَعاشٌ. قال الله تعالى: ﴿وَجَعَلْنَا النَّهَارَ مَعَاشاً﴾  [النبأ 11]، والأرضُ مَعاشٌ للخلق، فيها يلتمسون معايِشَهم. وذكر الخليل أنّ المعيشَ بطرح الهاء يقوم في الشِّعر مقامَ المَعيشة، *وأنشد لحُميد:
إزاءُ مَعِيشٍ ما تحلُّ إزارها *** من الكَيْسِ فيها سَوْرَة وهي قاعدُ([18])
والناس يروونه: "إزاءُ مَعاشٍ". وقال بعضهم: عاش فلانٌ عَيْشُوشةً صالحة، وإنّهم لمتعيِّشون، إذا كانت لهم بُلْغةٌ من عَيش. ورجل عائِشٌ، إذا كانت حالُه حسنةً.
(عيص) العين والياء والصاد أصلٌ صحيح، وهو المَنْبِت. قال الخليل. العِيص: مَنْبِت خِيارِ الشَّجر. قال: وأعياص قُريش: كرامهم يتناسبون إلى عِيصٍ. وأعياصٌ وعيصٌ في آبائهم. وذكَر أيضاً المَعيص، وقال: كالمَنْبِت. وقال العجّاج في العِيص:
* من عِيصِ مَرْوانَ إلى عِيصٍ غِطَمّْ([19]) *
وقال جرير:
فما شَجراتُ عَيصِكَ في قريشٍ  *** بعَشَّات الفروعِ ولا ضَواحِ([20])
(عيط) العين والياء والطاء أصلان صحيحان، يدلُّ أحدُهما على ارتفاعٍ، والآخَر [على] تتبُّع شيء.
فالأوّل العَيَط، وهو مصدر الأعْيَط، وهو الطَّويل الرأسِ والعنُق. ويقال ناقة عيطاءُ وجملٌ أعيط، والجمع العِيط. قال الخليل: وتُوصَف به حُمُر الوَحْش. قال العجّاجُ يصفُ الفرسَ بأنّه يَعْقِر عِيطاً([21]) :
فهو يَكُبُّ العِيطَ منها للذقَن *** بأرَنٍ أو بشبيهٍ بالأرَنْ([22])
والأرَنّ: النَّشاط حَتّى يكون كالمجنون. ويقال للقارَةِ المستطيلة في السّماء جداً: إنها لَعَيطاء. وكذلك القَصْر المُنيف أعيطُ. قال أمية:
نحن ثقيفٌ عِزُّنا منيعُ  *** أعْيَطُ صَعْبُ المرتَقَى رفيعُ([23])
ومما يجوز أن يُقاسَ على هذا النّاقةُ التي لم تَحْمِل سنواتٍ من غير عُقْر، يقال قد اعتاطت، وذلك أنها تَرَفَّعُ وتتعَالى عن الحمل. قالوا: وربَّما كان اعتياطُها من كثرة شَحْمها. وتعتاطُ المرأةُ أيضاً. ويقال: ناقةٌ عائط، وقد عَاطت تَعِيط عِياطاً في معنى حائل، في نوق عِيطٍ وعوائط. وقال:
وبالبُزْلٍ قد دمّها نِيُّها  *** وذاتِ المُدارأة العائط([24])
والمصدر أيضاً عُوطَطٌ وعُوطة([25]) .
والأصل الآخر التعيُّط. نَتْعُ الشّيء([26]) من حَجرٍ أو عودٍ، يخرج منه شِبهُ ماءٍ فيُصمِّغ([27]) أو يَسِيل. وذِفْرَى الجمل يتعيَّط بالعرق([28]) . قال:
تَعَيَّطُ ذِفراها بجَونٍ كأنّه *** كُحَيْلٌ جَرَى منها على اللِّيتِ واكفُ([29])
(عيف) العين والياء والفاء أصلٌ صحيح واحد يدلُّ على كراهة. من ذلك قولُهم: عافَ الشَّيء يَعافه عِيافاً، إذا كره، من طعامٍ أو شراب. والعُيوف من الإبل: الذي يَشَمّ الماءَ وهو عطشانُ فيدعُه، وذلك لأنّه يتكرّهُه. وربما جُهِد فشرِبَه. قال ابن [أبي] ربيعة:
فسافَت وما عافت وما صَدَّ شربها *** عن الرِّيِّ مطروقٌ من الماء أكدرُ([30])
 ومن هذا القياس عِيافةُ الطَّير، وهو زَجْرُها. وهو من الكراهة أيضاً، وذلك أن يرى غُراباً أو طائراً غيرَه أو غير ذلك فيتطيَّر به. وربّما قالوا للمتكهِّن عائف. قال الأعشى:
ما تَعِيفُ اليومَ في الطَّيْرِ الرَّوَحْ  *** من غُرابِ الطَّيرِ أو تيسٍ بَرَحْ([31])
وقال:
* لقَدْ عَيْثَرْتَ طيْرَكَ لو تعيفُ([32]) *
(عيق) العين والياء والقاف لم يذكر الخليل فيه شيئاً، وهو صحيح. يقولون: العَيقة: ساحل البحر. قال الهذلي([33]) :
[سادٍ تجرَّمَ في البَضِيع ثمانياً  *** يُلوِي بعَيقاتِ البِحارِ ويُجنَبُ([34])]
وقد أومأ الخليل إلى أنَّ هذا مستعمل، وليس من المهمل، فقال في كتابه:
عَيُّوق فَيْعُول، يحتمل أن يكون بناؤه من عَوق ومن عيق، لأنّ الياء والواو في ذلك سواء. فقد أعْلَمَ أنّ البناءَ مستعملٌ، أعني العين والياء والقاف.
(عيك) العين والياء والكاف. لم يذكر الخليل فيه شيئاً، وهو بناء جيِّد وإن لم يجئْ فيه كلامٌ، لكنّ العَيكَتين: موضعٌ في بلاد العرب معروف.
(عيل) العين والياء واللام، ليس([35]) ] فيه إلاّ ما هو منقلب عن واو. العيْلة: الفاقة والحاجة، يقال عالَ يَعِيل عَيْلةً، إذا احتاج. قال الله تعالى: ﴿وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً﴾ [التوبة 28]، وفي الحديث: "ما عالَ مقتصد". وقال:
* مَن عال مِنَّا بَعدها فَلاَ انْجَبَر([36]) *
وعَيْلان: اسم.
(عيم) العين والياء والميم كلمةٌ واحدة صحيحة، وهي شهوةُ اللَّبَن: يقال للذي اشْتَهَى اللّبَن عَيْمَانُ، والمرأة عَيْمَى. تقول: عِمْتُ إلى *اللبن عَيْمَة وعَيَماً شديداً قال الخليل: وكلُّ مصدرٍ مثلِ هذا ممّا يكون لِفَعْلان وفَعْلَى، فإذا أنّثت المصدر قلته على فَعْلة خفيفة، وإذا ثقّلتَ فَعَلَى فَعَل([37]) ، نحو الحَيَر والحَيْرة. وجمع العَيْمان عَيامَى وَعِيام.
(عين) العين والياء والنون أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على عُضوٍ به يُبْصَر ويُنظَر، ثم يشتقُّ منه، والأصلُ في جميعه ما ذكرنا.
قال الخليل: العين النّاظرة لكلِّ ذي بَصَر. والعين تجمع على أعيُن وعُيون وأعيان. قال الشاعر:
فقد أرُوعُ قلوبَ الغانياتِ به  *** حَتّى يَمِلْنَ بأجيادٍ وأعيانِ
وقال:
* فقد قرَّ أعيانَ الشَّوامِتِ أنّهم *
وربّما جمعوا أعيُنا على أعيناتٍ. قال:
* بأعينُات لم يخالطها قَذَى([38]) *
وعَيْنُ القَلْب مثَل على معنى التشبيه. ومن أمثال العرب في العين، قولهم: "ولا أفعَلُه ما حَمَلتْ عيني الماء"، أي لا أفعله أبداً. ويقولون: "عَينٌ بها كلُّ داء" للكثير العيوب. ويقال: رجلٌ شديد جَفْنِ العين، إذا كان صبوراً على السَّهَر. ويقال: عِنْتُ الرّجلَ، إذا أصبتَه بعينك، فأنا أعينُه عَيْنا، وهو مَعْيون. قال:
قد كان قومُك يحسبونك [سيّداً  *** وإخال أنّكَ] سيِّدٌ مَعيونُ([39])
ورجل عَيُونٌ ومِعيانٌ([40]) : خبيث العين. والعائن: الذي يَعِين، ورأيت الشَّيء عِياناً، أي معايَنة. ويقولون: لقيتُه عَيْنَ عُنَّة، أي عِياناً. وصنعت ذاك عَمْدَ عَيْنٍ، إذا تعمّدتَه. والأصل فيه العين الناظرة، أي إنّه صنع ذلك بعينِ كلِّ مَن رآه. وهو عَبْدُ عينٍ، أي يَخدُم ما دام مولاه يراه. ويقال للأمر يَضِحُ: "بيَّنَ الصُّبحُ لذي عَينَين".
ومن الباب العين: الذي تبعثُه يتجسَّس الخبرَ، كأنَّه شيءٌ تَرَى به ما يَغِيب عنك. ويقال: رأيتُهم أدنى عائنةٍ، أي قَبْلَ كلِّ أحدٍ، يريد -والله أعلم- قبل كلِّ نَفْسٍ ناظرة. ويقال: اذهَبْ فاعتَنْ لنا، أي انظُرْ. ويقال: ما بها عَيَنٌ، متحركة الياء، تريد أحداً له عين، فحرّكت الياء فرقاً. قال:
* ولا عيَناً إلاَّ نَعَاماً مشمِّراً *
فأمَّا قولهم: اعتَانَ لنا منزلاً، أي ارتادَه، فإِنَّهم لم يفسِّروه. والمعنى أنّه نظر إلى المنازل بعينه ثم اختار.
ومن الباب العين الجاريةُ النّابعة من عيون الماء، وإنّما سمِّيت عيناً تشبيهاً لها بالعين النّاظرةِ لصفائها ومائها. ويقال: قد عانَت الصّخرةُ، وذلك إذا كانَ بها صَدعٌ يخرج منه الماء. ويقال: حَفَر فأعْيَن وأعان.
ومن الباب العين: السَّحاب ما جاءَ من ناحية القبلة، وهذا مشبَّه بمشبَّه، لأنَّه شُبِّه بعين الماء التي شبِّهت بعين الإنسان. يقولون: إذا نشأ السَّحاب من قِبَل العين فلا يَكاد يُخلف.
قال ابن الأعرابيّ: يقال هذا مطَر العين، ولا يقال مُطِرنا بالعَين. وعَين الشَّمس مشبه بعين الإنسان. قال الخليل: عين الشَّمس: صَيْخَدُها المستدير([41]) .
ومن الباب ماءٌ عائن، أي سائل. ومن الباب عَيْنُ السِّقاء. قال الخليل: يقال للسِّقاء إذا بَلِي ورقَّ موضعٌ منه: قد تعيَّن. وهذا أيضاً من العَين، لأنه إذا رقّ قرُب من التخرُّق فصار السِّقاء كأنّه يُنظر به. وأنشد ثعلب:
قالت سُليمَى قولةً لرِيدِها([42])   *** ما لابنِ عمِّي صادراً من شِيدها		بذات لَوثٍ عينُها في جيدها
أراد قربةً قد تعيَّنت في جِيدها. ويقال سِقاء عَيَّنٌ، إذا كانت فيه كالعُيون، وهو الذي قد ذكرناه. وأنشد:
* ما بالُ عينِي كالشَّعيب العَيَّنِ([43]) *
وقالوا في قول الطرِمَّاح:
فأَخْضَلَ منها كلَّ بالٍ وعَيِّنٍ  *** وجَفَّ الرَّوايا بالمَلاَ المتباطنِ([44])
إنّ العيِّن الجَديد بلغة طيٍّ. وهذا عندنا مما لا معنَى له، إنّما العيِّن الذي به عُيون، وهي التي ذكرناها من عيون السِّقاء. وإنّما غَلِط القومُ لأنّهم رأوا بَالِياً وعيّناً، فذهبوا إلى أنّ الشاعر أراد كلَّ جديدٍ وبال. وهذا خطأ، لأنّ البالي الذي بليَ، والعيِّن: الذي يكون به عُيون. وقد تكون القربةُ الجديدُ *ذاتَ عُيونٍ لعيبٍ في الجلد. والدَّليل على ما قلناه قولُ القطاميّ:
ولكنّ الأديم إذا تفرَّى *** بِِلىً وتعيُّناً غلَبَ الصَّنَاعا([45])
ومن باقي كلامهم في العَين العِينُ: البَقَر، وتوصف البقرة بسَعَة العين فيقال: بقرة عيناء. والرّجُل أعين. قال الخليل: ولا يقال ثورٌ أعْين. وقال غيره: يقال ثورٌ أعين. قال ذو الرّمَّة:
رفيقُ أعْيَنَ ذَيَّالٍ تشبِّهه  *** فَحلَ الهِجانِ تنحَّى غيرَ مخلوجِ([46])
قال الخليل: الأعيَن: اسمُ الثور، [ويقال] مُعَيَّنٌ أيضاً. قال:
ومعيَّناً يحوِي الصِّوَار كأنّه  *** متخمِّط قَطِمٌ إِذا ما بَرْبَرا([47])
ويقال قوافٍ عِينٌ. وسئل الأصمعيُّ عن تفسيرها فقال: لا أعرِفُه. وهذا من الوَرع الذي كان يستعمله في تركه تفسيرَ القرآن، فكأنّه لم يفسِّر العِينَ كما لم يفسِّر الحُور لأنَّهما لفظتان في القرآن. قال الله تعالى: ﴿وَحُورٌٍ عِينٌٍ([48]) . كأَمْثَال اللُّؤْلُؤِ المَكْنُون﴾ [الواقعة 22- 23]، إِنِّما المعنى في القوافي العِينِ أنّها نافذةٌ كالشَّيء النافذ البصر. قال الهُذليّ([49]) :
بكلامِ خَصْمٍ أو جدالِ مُجادلٍ  *** غَلِقٍ يُعالِجُ أو قوافٍ عينِ
ومن الباب قولهم: أعيان القَوم، أي أشرافهم، وهمْ قياسُ ما ذكرناه، كأنَّهم عيونُهم التي بها ينظرون([50]) ، وكذلك الإخوة، قال الخليل: تقول لكلِّ إخوةٍ يكونون لأبٍ وأُمٍّ ولهم إخوةٌ من أمّهات شتّى: هؤلاء أعيانُ إخوتهم. وهذا أيضاً مقيسٌ على ما ذكرناه. وعِينَةُ كلِّ شيء: خيارُه، يستوي فيه الذكر والأنثى، كما يقال عَيْنُ الشيء وعِينَتُه، أي أجودُه؛ لأن أصفَى ما في وجه الإنسان عينُه.
ومن الباب: ابنا عِيَانٍ: خطَّانِ يخُطُّهما الزاجر ويقول: ابنَيْ عِيان، أسرِعا البيان! كأنّه بهما ينظر إلى ما يريد أنْ يعلمَه. وقال الرّاعي يصف قِدْحاً:
* جَرَى ابنا عِيانٍ بالشِّوَاء المُضَهَّبِ([51]) *
ويقال: نَظَرَت البلادُ بعينٍ أو بعينَين، إذا طَلَعَ النّبتُ. وكلُّ هذا محمولٌ واستعارةٌ وتشبيه. قال الشاعر:
إذا نظرتْ بِلادُ بني نُميرٍ  *** بعَينٍ أو بلادُ بني صُبَاحِ([52])
رميناهُمْ بكلِّ أقَبَّ نَهْدٍ  *** وفتيانِ العَشِيَّة والصّباحِ([53])
ومن الباب: العَين، وهو المال العَتِيد الحاضر؛ يقال هو عَينٌ غير دَين، أي هومال حاضرٌ تراه العيونُ. وعينُ الشَّيء: نفسُه. تقول: خذ دِرْهمَك بعينه، فأمّا قولهم للمَيْل في الميزان عين فهو من هذا أيضاً؛ لأنَّ العَيْن كالزِّيادة في الميزان([54]) .
وقال الخليل: العِينَة : السَّلَف، يقال تعيَّنَ فلانٌ من فلانٍ عِينةً، وعيَّنَهُ تعييناً. قال الخليل: واشتقّت من عين الميزان، وهي زيادتُه. وهذا الذي ذكره الخليلُ [صحيحٌ]؛ لأن العِينة لابدّ أن تجرّ زيادة([55]) .
ويقال من العِينة: اعتَانَ. وأنشد:
فكيف لنا بالشُّرب إنْ لم تكن لنا  *** دراهمُ عند الحانَوِيِّ ولا نَقْدُ([56])
أنَدَّانُ أم نعتانُ أمْ ينبري لنا  *** فتىً مثل نَصْل السَّيف أبرزَه الغِمْدُ([57])
ومن الباب عَين الرَّكِيَّة، وهما عينانِ كأنهما نُقرتانِ في مقدَّمها.
فهذا باب العين والياء وما معهما في الثلاثي. فأمَّا العين والألف فقد مضى ذِكرُ ذلك، لأنَّ الألف فيه لابدّ [أن] تكون منقلبةً عن ياء أو واو، وقد ذكر ذلك([58]) والله أعلم.
--------------ــ
([1]) في الأصل: "عيب".
([2]) في الأصل: "قلت" صوابه في اللسان.
([3])الرجز في الحيوان (1: 306/ 6: 410) على هذا الوجه:
أما أتاك عني الحديث  *** إذ أنا بالغائط استغيث
والذئب وسط غنمي يعيث *** وصحت بالغائط يا خبيث
([4]) في الأصل: "منهما"، تحريف.
([5]) ديوان الهذليين (1: 9) والمفضليات (2: 225) واللسان (رجع، عيث). وقد سبق إنشاده عجزه في (رجع).
([6]) ديوان الهذليين (2: 186) واللسان والمجمل (عيث). وفي الأصل واللسان: "أقفرنه" صوابه بتقديم الفاء كما في الديوان والمجمل.
([7]) لم يرو في ديوان النابغة من مجموع خمسة دواوين. وأنشده في اللسان (عيج) بدون نسبة وبرواية: "وما رأيت بها شيئاً".
([8]) في الأصل: "عيرة" وإنما يجمع العير على أعيار، وعيار، وعيور، وعيورة.
([9]) البيت للراعي، كما في اللسان (عير).
([10]) البيتان في اللسان (عير) مع نسبتهما لتأبط شراً ونسب في الحيوان (4: 481) إلى سهم بن الحارث، وفي (6: 196) إلى شمر بن الحارث الضبي. وفي نوادر أبي زيد إلى "شمير بن الحارث" أو "سمير بن الحارث".
([11]) البيت من معلقته المشهورة.
([12]) البيت للمرقش كما في إصلاح المنطق 227 والمفضليات (2: 47) واللسان (غوى). وسيأتي في (غوي).
([13]) في اللسان: "وهي فعلة على قياس الصهبة والكمتة، لأنه ليس في الألوان فعلة، وإنما كسرت لتصح الياء كبيض". وانظر ما سيأتي بعد.
([14]) البيت في اللسان (عيس) والمخصص (8: 40).
([15]) في الأصل: والغراب".
([16]) في الأصل: "وهو الذي ذكره".
([17]) في الأصل: "الغراب".
([18]) سبق البيت في (أزي) برواية: "إزاء معاش لا يزال نطاقها شديداً وفيها".
([19]) أنشده في اللسان (عيص). وهو في ديوان العجاج. وقبله:
* حتى أناخوا بمناخ المعتصم *
([20])ديوان جرير 99 من قصيدة يمدح بها عبد الملك، وقد سبق في (عش).
([21]) في الأصل: "يعقر عليه".
([22]) البيتان في ملحقات ديوان العجاج 89. والرواية هناك: "بأذن أو بشبيه بالأذن"، محرف.
([23]) الرجز في اللسان (عيط).
([24]) البيت لأسامة بن الحارث الهذلي في ديوان الهذليين (2: 195)، ونسبه في اللسان (درأ) إلى الهذلي. ورواه: "وبالترك". وفي الأصل هنا: "وبالشجر"، صوابه ما أثبت من الديوان.
([25]) في الأصل: "وحولك"، صوابه في اللسان. وأما صاحب القاموس فقد جعل "العوطط" جمعاً لعائط، ونبه على أن طاءه قد تضم.
([26]) النتع: أن يخرج الدم من الجرح والماء من العين أو الحجر قليلاً قليلا. وفي الأصل: "تتبع الشيء"، وفي اللسان: "التعيط أن ينبع حجر أو شجر أو عود"، صواب هذه: "أن ينتع".
([27]) في الأصل: "فيضمع"، تحريف.
([28]) في اللسان: "بالعرق الأسود".
([29]) أنشده في اللسان (عيط)، برواية: "من قنفذ الليت نابع". وفي ديوان أوس 15:
كأن كحيلا معقداً أو عنية  *** على رجع ذفراها من الليت واكف
([30]) ديوان ابن أبي ربيعة 5 برواية: "وما رد شربها".
([31]) ديوان الأعشى 159 والحيوان (3: 442) واللسان (روح، عيف). وقد سبق في (روح).
([32]) عجز بيت للمغيرة بن حبناء في اللسان (عثر). وصدره:
* لعمر أبيك يا صخر بن ليلى *
([33]) هو ساعدة بن جؤية الهذلي، كما في اللسان (سأد، بضع، عيق، جنب، سدا) وديوان الهذليين (1: 172) .
([34]) موضع البيت بياض في الأصل.
([35]) بمثل هذه التكملة يلتئم الكلام.
([36]) الرجز لعمرو بن كلثوم، كما في اللسان (جبر) وفي الأصل: "من عال منهم بعد ما انجبر"، صوابه من اللسان. وفي اللسان: "فلا اجتبر". واجتبر وانجبر بمعنى. وبعده: * ولا سقى الماء ولا راء الشجر *
([37]) كذا، وفي اللسان (عيم) مع النسبة إلى الليث: "فإذا أنثت المصدر فخفف، وإذا خفضت الهاء فثقل، نحو الحيرة والحير، والرغبة والرغب، والرهبة والرهب".
([38]) أنشده في اللسان (عين) .
([39]) للعباس بن مرداس، كما في اللسان (عين) والحيوان (2: 142) وأمالي ابن الشجري (1: 113) والأغاني (4: 89) ومعاهد التنصيص (1: 13) ودرة الغواص 36 وشرحها 63.
([40]) في الأصل: "ورجل معيون معيان"، تحريف. وفي اللسان: "ورجل معيان وعيون: شديد الإصابة بالعين".
([41]) الصيخد: عين الشمس. وفي الأصل: "صخيدها"، تحريف.
([42]) أنشده في اللسان (رأد). والأشطار الثلاثة في المجمل كما هنا.
([43]) لرؤبة بن العجاج في ديوانه 160 واللسان (عين) .
([44]) رواية الديوان 168 واللسان (عين): "قد اخضل". وفي الأصل: "وجيف الروايا المتباطين"، وهو تحريف ونقص. وفسر المتباطن في شرح الديوان بأنه المتطامن".
([45]) ديوان القطامي 39، واللسان (عين).
([46]) في الأصل: "زفيف أعين"، صوابه من ديوان ذي الرمة 75.
([47]) البيت لجابر بن حريش، كما في اللسان (عين).
([48]) قرأها بالجر حمزة والكسائي وأبو جعفر، عطفا على (جنات النعيم) أو على (بأكواب). وقد وافقهم الحسن والأعمش، وباقي القراء بالرفع، عطفا على (ولدان) أو على الابتداء وخبره محذوف، أي فيها، أو لهم، أو على الخبرية، أي نساؤهم حور. إتحاف فضلاء البشر 407-408.
([49]) هو بدر بن عامر الهذلي. ديوان الهذليين (2: 266).
([50]) في الأصل: "ما ينطرون".
([51]) صدره كما في اللسان (عين): * وأصفر عطاف إذا راح ربه *
([52]) أنشدهما الزمخشري في أساس البلاغة (عين)، وقال: "نظرت الأرض بعين أو بعينين ، إذا طلع بأرض ترعاه الماشية بغير استمكان".
([53]) فسره الزمخشري بقوله: "أي القرى والغارة".
([54]) لابن فارس أبيات سرد فيها معاني العين. انظر ما سبق في مقدمة الكتاب ص13-14 من الجزء الأول.
([55]) في الأصل: "أن يجره زيادة". وانظر الكلام على (العينة) بتفصيل في اللسان (17: 181-182).
([56]) أنشده في اللسان (حنا) برواية: "دوانق عند الحانوي"، وفي المخصص (11: 89) وسيبويه (2: 71) واللسان (عون): "دوانيق". ونسبه الأعلم إلى الفرزدق، أو ذي الرمة، أو أعرابي. ونسب في اللسان (عون) إلى ذي الرمة.
([57]) في الأصل: "لم ينبري لنا فتى مثل نصف السيف". وفي اللسان (عون): "شيمته الحمد".
([58]) خالف هنا صنيعه في المجمل فإنه عقد هناك باباً للعين والألف وما يثلثهما، ثم قال: "وإنما نذكر هذا بألفاظه تقريباً على المبتدئ".

ـ

##### Türkçe

(باب العين والياء وما يثلثهما)
(**عيب**) **العين** ve **الياء** ve **الباء** sahih bir asıldır; onda iki kelime vardır: birisi **العَيب** ve diğeri **العَيْبة**; ve ikisi birbirinden uzaktır.

Şu hâlde **العَيب** şeyde bilinen (bir şey)dir. Dersin ki: **عابَ** falan falanı **يَعيبُه**. Ve **رجلٌ عَيَّابةٌ**: insanlar hakkında çokça düşen (ayıplayan). Ve **عابَ** duvar ve başkası, onda **عَيب** ortaya çıktığı zaman. Ve **العاب**: **العيب**([1]) .

Ve öteki kelime **العَيْبَة**: elbiselerin ve başkasının **عَيْبَة**’si; ve o sahih Arapçadır.
Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: "الأنصارُ كَرِشي وعيْبَتِي"، bunu onlar için bir misal olarak vurdu; sanki onlar onun sırrının yeri ve işinde kendilerine emniyet ettiği kimselerdir.

(**عيث**) **العين** ve **الياء** ve **الثاء** birbirine yakın iki sahih asıldır; birisi: bozulmada sürat, diğeri: basiret olmaksızın şeyi aramak.

Şu hâlde birincisi onların sözü: **عاثَ يَعِيث**; bozulmada sürat ettiği zaman. Ve derler: o, malında insanların en **أعْيَثُ**’idir. Ve kurt koyun içinde **يَعيث**; ondan hiçbir şey almaz ki onu öldürmesin([2]) . Dedi ki:
قد قلتُ للذِّئبِ أيا خبيثُ *** والذّئب وسْطَ غنمي يَعِيثُ([3])

Ve öteki asıl: **التَّعييث**; Halîl dedi: o, körün şeyi ve karanlıkta adamı aramasıdır. Ve ondan **التعييث**: elin sadağa sokulması, bir ok arayarak([4]) . Ebû Züeyb dedi:
وبدا لـه أقرابُ هادٍ رائغٍ  *** عجِلٍ فَعيَّث في الكنانة يُرْجِعُ([5])

Ve İbn Ebî Âiz dedi:
فعيَّثَ ساعةَ أقفَرنَه  *** بالايفاقِ والرَّمْي أو باستلالِ([6])

(**عيج**) **العين** ve **الياء** ve **الجيم** sahih bir kök/asıl olup bir şeye yönelme ve ona aldırış etmeye delâlet eder. Derler: **ما عِجْتُ** *falancanın sözüyle, yani onu tasdik etmedim ve ona yönelmedim. Ve bana onun tarafından gelen bir şeye **أَعِيج** olmam. Nâbiga dedi:
فما رأيت لها شيئاً أَعِيجُ به  *** إلا الثُّمامَ وإِلاّ موقدَ النّارِ([7])

(**عيد**) **العين** ve **الياء** ve **الدال** onun zikri yerinde geçmişti; çünkü o, asıldır.

(**عير**) **العين** ve **الياء** ve **الراء** iki sahih asıldır; ikisinden biri şeyin çıkıntısına ve yükselmesine delâlet eder; diğeri geliş ve gidişe.

Şu hâlde birincisi **العَيْر**’dir; o, kürek kemiğinin ortasındaki çıkıntılı kemiktir; çoğulu **عُيورة**([8]) . Ve **عير**’i **النَّصل**’in: ortasında bir kenardır; sanki bir kıymık gibidir. Ve dedi ki:
فصادف سَهْمُهُ أحجارَ قُفٍّ  *** كَسَرْنَ العَيْرَ منه وَالغِرارا([9])

Ve **الغِرار**: keskinliktir. Ve **العَيْر** ayakta: ayağın üst tarafındaki çıkıntılı kemiktir. Ve Halîl’den nakledildi: **العير**: kavmin efendisi. Bu sahih ise kıyastır; çünkü o, onların mertebece en yükseği ve en çıkıntılısıdır. Dedi: ve eğer bir kayada bir çıkıntı, yani yaratılıştan çıkıntılı bir kenar görsen, o **عَيْر** olurdu.

Ve öteki asıl **العَيْر**: yabanî ve evcil eşek; çoğulu **الأعيار** ve **المعيوراء**. Ancak ona, gidip gelmesi ve geliş gidişi sebebiyle **عَيْر** adı verildi. Halîl dedi: ve Araplardan cem‘de **مفعولاء** üzere gelen kelimeler: **المَعْيوراء** ve **المَعْلوجاء** ve **المَشيُوخاء**. Dedi: ve **مَشْيَخَة** derler **مَفْعَلَة** üzere. Ve cem‘in hiçbirinde onun benzerini söylemediler. Ve **العَيْر** hakkında mesellerden gelen: "إذا ذَهَبَ عَيْرٌ فعَيْرٌ في الرِّباط". Ve göz bebeği **عَيرٌ**’dir; dediğimizden dolayı adlandırılır: onun geliş gidişi ve çalkantısı. Ve Halîl dedi: onların mesellerinde: "جاء فلانٌ قيل عَيْرٍ وما جَرَى" bununla sürati isterler; yani göz kırpmasından önce. Ve Tee’ebbata Şerran’a okundu:
ونار قد حضأتُ بُعيد هُدءٍ  *** بدارٍ ما أُريدُ بها مُقاما([10])
سوى تحليلِ راحلةٍ وعيرٍ  *** أُغالِبُه مخافةً أن يناما

Ve Hâris b. Hillize dedi:
زعموا أنّ كل من ضرب العيـ  *** ـرَ مُوَالٍ لنا وَأنَّى الوَلاء([11])

Yani her kim bir **عَير** üzerine [kendisine] göz kapağı kırptıysa; ve o, göz bebeğidir. Ve **العِيار**: **الفرس العائر**’in fiilidir. Denir: **عَار يَعير**; ve o, sahibinden sanki sıyrılmış gibi gidip gelerek gidişidir. Ve **قصيدةٌ عائرة**: dolaşan (yaygın). Ve Araplar onun sözünden daha **أعيَر** bir beyit söylememiştir:
فمن يلقَ خيراً يحمَدِ الناسُ أمرَه  *** ومن يَغْوِ لا يَعْدَم على الغَيِّ لائما([12])

Yani daha çok dolaşan bir beyit.

(**عيس**) **العين** ve **الياء** ve **السين** iki kelimedir: birisi beyazımsı bir renk, diğeri erkeğin aşımlığı (dölü).

Halîl dedi: **العَيَس** ve **العِيسَة**([13]) : gizli bir karanlıkta saflıkla karışmış beyaz bir renktir. **جملٌ أعْيَسُ** ve **ناقةٌ عيساء**; çoğul **عِيس**. Ebû Duvâd dedi:
وعيـس قـد بَـرَاها لــ *** ـذّة المَوْكِب والشَّرْبِ

Ve bir başkası öküzün vasfında dedi:
* وعانَقَ الظِّلَّ الشّبُوبُ الأعْيَسُ([14]) *

Dedi: ve Araplar **العَيَس** ile özellikle beyaz **الإِبل العِرَاب**([15])’ı tahsis etmiştir. Ve **العِيسَة** bina aslında **الفُعْلة**’dir; **الصُّهْبَة** ve **الكُمْتة** kıyasınca; fakat ondan sonra **الياء** olduğu için **العين** kesrelendi. Ve derler: **ظبيٌ أعْيَسٌ**. Ve **الذي**([16]) onun ceylan ve **الشّبوب الأعيس** hakkında zikrettiğinde, Arapların **العَيَس** ile özellikle beyaz **الإِبلَ العِرَابَ**([17])’ı tahsis ettiği sözünün hilâfı vardır.

Ve öteki kelime **العيْس**: erkeğin suyu. Halîl dedi: **العَيْس**: erkeğin aşımlığıdır; ve o, onun çiftleşmesidir. Denir: devenin **عَيْس**’i üzerine ücret alma. Halîl’in zikrettiği bu daha sahih olandır.

(**عيش**) **العين** ve **الياء** ve **الشين** hayat ve bekaya delâlet eden sahih bir asıldır. Halîl dedi: **العيش**: hayattır. Ve **المعيشة**: insanın onunla yaşadığı şeydir: yiyecekten, içecekten ve hayatın onunla olduğu şeyden. Ve **المعيشة**: onunla yaşanan şeye isimdir. Ve o, salih bir **عِيشةٍ** ve **مَعيشةٍ** içindedir. Ve **العِيشة** **الجِلْسة** ve **المِشْية** gibidir. Ve **العَيْش**: toplayıcı masdardır. Ve **المعاش** **العَيْش**’in yürüdüğü yol üzere yürür. Dersin: **عاشَ يَعِيشُ عَيْشاً ومعاشاً**. Ve her şey ki onunla veya onda yaşanır, o **مَعاشٌ**’tır. Allah تعالى dedi: ﴿وَجَعَلْنَا النَّهَارَ مَعَاشاً﴾  [النبأ 11]; ve yer, yaratıklar için **مَعاشٌ**’tır; onda geçimlerini (**معايِشَهم**) ararlar. Ve Halîl zikretti ki **المعيش** (هاء’yı atmakla) şiirde **المَعيشة**’nin yerini tutar; *ve Humeyd’e okudu:
إزاءُ مَعِيشٍ ما تحلُّ إزارها *** من الكَيْسِ فيها سَوْرَة وهي قاعدُ([18])

Ve insanlar onu "إزاءُ مَعاشٍ" diye rivayet ederler. Ve bazısı dedi: falan salih bir **عَيْشُوشةً** yaşadı; ve onlar **لمتعيِّشون**’dur, eğer onlara **عَيش**’ten bir geçimlik varsa. Ve **رجل عائِشٌ**, hâli güzel olduğu zaman.

(**عيص**) **العين** ve **الياء** ve **الصاد** sahih bir asıldır; ve o, bitim yeridir. Halîl dedi: **العِيص**: seçkin ağaçların bitim yeridir. Dedi: **أعياص قُريش**: onların kerimleri, bir **عِيصٍ**’a nisbetle birbirleriyle nesebleşirler. Ve **أعياصٌ** ve **عيصٌ** onların babalarında. Ve ayrıca **المَعيص**’i zikretti ve dedi: bitim yeri gibi. Ve Accâc **العِيص** hakkında dedi:
* من عِيصِ مَرْوانَ إلى عِيصٍ غِطَمّْ([19]) *

Ve Cerîr dedi:
فما شَجراتُ عَيصِكَ في قريشٍ  *** بعَشَّات الفروعِ ولا ضَواحِ([20])

(**عيط**) **العين** ve **الياء** ve **الطاء** iki sahih asıldır; ikisinden biri yükselmeye, diğeri bir şeyi iz sürmeye delâlet eder.

Şu hâlde birincisi **العَيَط**’tır; ve o, **الأعْيَط**’ın masdarıdır; ve o, başı ve boynu uzun olandır. Ve denir: **ناقة عيطاءُ** ve **جملٌ أعيط**; çoğul **العِيط**. Halîl dedi: onunla yaban eşekleri vasfedilir. Accâc, atı **عِيطاً**([21])’ı yaralıyor diye vasfederek dedi:
فهو يَكُبُّ العِيطَ منها للذقَن *** بأرَنٍ أو بشبيهٍ بالأرَنْ([22])

Ve **الأرَنّ**: delilik gibi oluncaya kadar canlılıktır. Ve gökte çok uzamış **القارَة** için denir: o, elbette **لَعَيطاء**’dır. Ve aynı şekilde yüksek köşk **أعيطُ**’tur. Ümeyye dedi:
نحن ثقيفٌ عِزُّنا منيعُ  *** أعْيَطُ صَعْبُ المرتَقَى رفيعُ([23])

Ve buna kıyas edilmesi caiz olanlardan: yıllarca, kısır olmaksızın gebe kalmayan dişi deve; denir: **قد اعتاطت**; çünkü o, gebelikten yükselir ve kibirlenir. Dediler: ve belki onun **اعتياطُها** çok yağından olur. Ve kadın da **تعتاطُ** eder. Ve denir: **ناقةٌ عائط**; ve **عَاطت تَعِيط عِياطاً** “hâil (gebe olmayan)” manasında; **نوق عِيطٍ** ve **عوائط** içinde. Ve dedi:
وبالبُزْلٍ قد دمّها نِيُّها  *** وذاتِ المُدارأة العائط([24])

Ve masdar da **عُوطَطٌ** ve **عُوطة**([25])’dır.

Ve öteki asıl **التعيُّط**: şeyin **نَتْعُ**’u([26]); taştan veya ağaçtan; ondan suya benzer bir şey çıkar da zamklaşır([27]) veya akar. Ve devenin **ذِفْرَى**’sı terle **يتعيَّط** eder([28]) . Dedi:
تَعَيَّطُ ذِفراها بجَونٍ كأنّه *** كُحَيْلٌ جَرَى منها على اللِّيتِ واكفُ([29])

(**عيف**) **العين** ve **الياء** ve **الفاء** kerahate delâlet eden tek sahih bir asıldır. Ondan: onların sözü: **عافَ** şeyi **يَعافه عِيافاً**; yiyecek veya içecekten, kerih gördüğü zaman. Ve develerden **العُيوف**: susuzken suyu koklayıp onu bırakan; çünkü onu kerih görür. Ve belki zorlanır da onu içer. İbn [أبي] Rabîa dedi:
فسافَت وما عافت وما صَدَّ شربها *** عن الرِّيِّ مطروقٌ من الماء أكدرُ([30])

Ve bu kıyastandır **عِيافةُ الطَّير**; ve o, onları ürkütmektir. Ve o da kerahattendir; çünkü bir karga veya başka bir kuş yahut başka bir şey görür de onunla uğursuzluk çıkarır. Ve belki kâhine **عائف** derler. A‘şâ dedi:
ما تَعِيفُ اليومَ في الطَّيْرِ الرَّوَحْ  *** من غُرابِ الطَّيرِ أو تيسٍ بَرَحْ([31])

Ve dedi:
* لقَدْ عَيْثَرْتَ طيْرَكَ لو تعيفُ([32]) *

(**عيق**) **العين** ve **الياء** ve **القاف** hakkında Halîl bir şey zikretmedi; ve o sahihdir. Derler: **العَيقة**: deniz kıyısı. Hüzeli([33]) dedi:
[سادٍ تجرَّمَ في البَضِيع ثمانياً  *** يُلوِي بعَيقاتِ البِحارِ ويُجنَبُ([34])]

Ve Halîl, bunun kullanılır olduğuna, ihmâl edilenden olmadığına işaret etti; kitabında şöyle dedi:
**عَيُّوق** **فَيْعُول**’dür; binasının **عَوق**’tan ve **عيق**’ten olması muhtemeldir; çünkü bunda **الياء** ve **الواو** birdir. Böylece binanın kullanılır olduğunu bildirmiş oldu; yani **العين** ve **الياء** ve **القاف**’ı.

(**عيك**) **العين** ve **الياء** ve **الكاف**. Halîl onda bir şey zikretmedi; ve o, söz gelmemiş olsa da iyi bir binadır; lâkin **العَيكَتين**: Arap beldelerinde bilinen bir yerdir.

(**عيل**) **العين** ve **الياء** ve **اللام**; onda([35]) ancak **واو**’dan dönmüş olan vardır. **العيْلة**: yoksulluk ve ihtiyaçtır; denir: **عالَ يَعِيل عَيْلةً**, ihtiyaç duyduğu zaman. Allah تعالى dedi: ﴿وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً﴾ [التوبة 28]; ve hadiste: "ما عالَ مقتصد". Ve dedi:
* مَن عال مِنَّا بَعدها فَلاَ انْجَبَر([36]) *

Ve **عَيْلان**: bir isimdir.

(**عيم**) **العين** ve **الياء** ve **الميم** tek sahih bir kelimedir; ve o, sütün iştahıdır: sütü arzulayana **عَيْمَانُ**, kadına **عَيْمَى** denir. Dersin: **عِمْتُ** *süte **عَيْمَة** ve şiddetli **عَيَماً**. Halîl dedi: ve bunun gibi her masdar ki **فَعْلان** ve **فَعْلَى** için olur; masdarı müennes yaptığında onu hafif **فَعْلة** üzere söylersin; ağırlaştırdığında **فَعَلَى فَعَل**([37]) (olur); **الحَيَر** ve **الحَيْرة** gibi. Ve **العَيْمان**’ın çoğulu **عَيامَى** ve **عِيام**’dır.

(**عين**) **العين** ve **الياء** ve **النون** görüp bakılan bir uzva delâlet eden tek sahih asıldır; sonra ondan türetilir; ve hepsinde asıl, zikrettiğimizdir.

Halîl dedi: **العين** bakan (göz), her görme sahibi için. Ve **العين** **أعيُن** ve **عُيون** ve **أعيان** üzere cem‘ edilir. Şair dedi:
فقد أرُوعُ قلوبَ الغانياتِ به  *** حَتّى يَمِلْنَ بأجيادٍ وأعيانِ

Ve dedi:
* فقد قرَّ أعيانَ الشَّوامِتِ أنّهم *

Ve belki **أعيُنا**’yı **أعيناتٍ** üzere cem‘ ederler. Dedi:
* بأعينُات لم يخالطها قَذَى([38]) *

Ve **عَيْنُ القَلْب** teşbih manasında bir meseldir. Ve Arapların göz hakkında mesellerinden, onların sözü: "ولا أفعَلُه ما حَمَلتْ عيني الماء"، yani onu asla yapmam. Ve derler: "عَينٌ بها كلُّ داء" çok ayıplı olana. Ve denir: **رجلٌ شديد جَفْنِ العين**, uykusuzluğa sabırlı olduğu zaman. Ve denir: **عِنْتُ الرّجلَ**, onu gözünle vurduğun zaman; ben onu **أعينُه عَيْنا** (göz değdiririm); ve o **مَعْيون**’dur. Dedi:
قد كان قومُك يحسبونك [سيّداً  *** وإخال أنّكَ] سيِّدٌ مَعيونُ([39])

Ve **رجل عَيُونٌ ومِعيانٌ**([40]) : gözü kötü (nazar değdiren). Ve **العائن**: **يَعِين** eden (nazar eden)dir. Ve şeyi **عِياناً** gördüm; yani gözle görerek. Ve derler: onu **عَيْنَ عُنَّة** ile karşılaştım; yani **عِياناً**. Ve onu **عَمْدَ عَيْنٍ** yaptım; onu kasten yaptığın zaman. Ve aslı, bakan gözdür; yani o, onu gören herkesin gözü önünde yaptı. Ve o, **عَبْدُ عينٍ**’dir; yani efendisi onu gördüğü müddetçe hizmet eder. Ve apaçık olan işe denir: "بيَّنَ الصُّبحُ لذي عَينَين".

Ve babdandır **العين**: haberi araştırıp gözetlesin diye gönderdiğin kimse; sanki o, senin gıyabında olanı onunla gördüğün bir şeydir. Ve denir: onları **أدنى عائنةٍ** gördüm; yani herkesden önce; bununla -Allah daha iyi bilir- her bakan nefisten önceyi isterler. Ve denir: git, bizim için **فاعتَنْ**; yani bak. Ve denir: onda **عَيَنٌ** yoktur; **الياء**’yı harekeli; yani gözü olan bir kimse yok; ayırmak için **الياء**’yı harekelediler. Dedi:
* ولا عيَناً إلاَّ نَعَاماً مشمِّراً *

Ama onların sözü: bizim için bir menzili **اعتَانَ**; yani onu yokladı; onu tefsir etmediler. Mana: menzillere gözüyle baktı, sonra seçti.

Ve babdandır: su gözelerinden fışkıran akan gözeye **العين**; ancak ona, saflığı ve suyu sebebiyle bakan göze benzetilerek **عيناً** adı verildi. Ve denir: kaya **عانَت**; bu, onda su çıkan bir çatlak olduğu zaman. Ve denir: kazdı da **فأعْيَن** ve **أعان**.

Ve babdandır **العين**: kıble tarafından gelen bulut; ve bu, benzetilene benzetilmiştir; çünkü o, su gözesinin gözüne benzetildi; o da insanın gözüne benzetilmişti. Derler: bulut **العين** tarafından doğarsa neredeyse boşa çıkarmaz.

İbnü’l-A‘râbî dedi: buna **مَطَر العين** denir; **مُطِرنا بالعَين** denmez. Ve güneşin **عَين**’i insanın gözüne benzetilmiştir. Halîl dedi: **عين الشَّمس**: onun yuvarlak **صَيْخَدُها**’sıdır([41]) .

Ve babdandır: **ماءٌ عائن**; yani akan. Ve babdandır **عَيْنُ السِّقاء**. Halîl dedi: kırba eskidiğinde ve ondan bir yer inceldiğinde denir: **قد تعيَّن**. Bu da **العَين**’dendir; çünkü inceldiğinde yırtılmaya yaklaştı; kırba sanki onunla bakılır gibi oldu. Sa‘leb okudu:
قالت سُليمَى قولةً لرِيدِها([42])   *** ما لابنِ عمِّي صادراً من شِيدها		بذات لَوثٍ عينُها في جيدها

Boynunda **تعيَّنت** olmuş bir kırba istedi. Ve denir: **سِقاء عَيَّنٌ**, onda gözler gibi (delikler) olduğu zaman; ve o, zikrettiğimizdir. Ve okudu:
* ما بالُ عينِي كالشَّعيب العَيَّنِ([43]) *

Ve onlar, Tırimmâh’ın sözü hakkında:
فأَخْضَلَ منها كلَّ بالٍ وعَيِّنٍ  *** وجَفَّ الرَّوايا بالمَلاَ المتباطنِ([44])

Dediler ki: **العيِّن** yeni (demek)tir, Tayy lehçesinde. Bu, bize göre manası olmayan şeylerdendir; **العيِّن** ancak onda gözler (delikler) olan şeydir; ve o, kırbanın gözelerinden zikrettiğimizdir. Kavim ancak, **بَالِياً** ve **عيّناً** gördükleri için yanıldılar; şairin her yeni ve eskiyi kastettiğine gittiler. Bu hatadır; çünkü **البالي** eskimiş olandır; ve **العيِّن**: onda gözler olan olandır. Ve yeni kırba da, derideki bir ayıp sebebiyle, gözlü olabilir. Dediğimize delil, Katamî’nin sözü:
ولكنّ الأديم إذا تفرَّى *** بِِلىً وتعيُّناً غلَبَ الصَّنَاعا([45])

Ve onların sözünün geri kalanından: **العَين العِينُ**: sığırdır; ve inek göz genişliğiyle vasfedilir; denir: **بقرة عيناء**. Ve adam **أعين**’dir. Halîl dedi: **ثورٌ أعْين** denmez. Başkası dedi: **ثورٌ أعين** denir. Zü’r-Rumme dedi:
رفيقُ أعْيَنَ ذَيَّالٍ تشبِّهه  *** فَحلَ الهِجانِ تنحَّى غيرَ مخلوجِ([46])

Halîl dedi: **الأعيَن**: öküzün ismidir; ve **مُعَيَّنٌ** de denir. Dedi:
ومعيَّناً يحوِي الصِّوَار كأنّه  *** متخمِّط قَطِمٌ إِذا ما بَرْبَرا([47])

Ve denir: **قوافٍ عِينٌ**. Asma‘î’ye onun tefsiri soruldu da dedi: onu bilmem. Bu, Kur’ân’ı tefsir etmeyi terk edişinde kullandığı vera‘dandır; sanki **العِينَ**’i tefsir etmediği gibi **الحُور**’u da tefsir etmedi; çünkü ikisi Kur’ân’da iki lafızdır. Allah تعالى dedi: ﴿وَحُورٌٍ عِينٌٍ([48]) . كأَمْثَال اللُّؤْلُؤِ المَكْنُون﴾ [الواقعة 22- 23]; **القوافي العِينِ**’de mana, onların nüfuz edici olmasıdır; görmesi nüfuz edici şey gibi. Hüzeli([49]) dedi:
بكلامِ خَصْمٍ أو جدالِ مُجادلٍ  *** غَلِقٍ يُعالِجُ أو قوافٍ عينِ

Ve babdandır onların sözü: **أعيان القَوم**; yani onların eşrafları; ve onlar, zikrettiğimize kıyastır; sanki onlar, kendileriyle baktıkları gözleridir([50]) ; ve aynı şekilde kardeşler: Halîl dedi: baba ve anneden olan her kardeşler topluluğuna, ve onların çeşitli annelerden kardeşleri varsa, dersin: هؤلاء **أعيانُ** إخوتهم. Bu da zikrettiğimize kıyas edilmiştir. Ve her şeyin **عِينَةُ**’si: onun seçkini; onda erkek ve dişi eşittir; nasıl ki **عَيْنُ** الشيء ve **عِينَتُه** denir; yani onun en iyisi; çünkü insan yüzündeki en saf şey gözüdür.

Ve babdandır: **ابنا عِيَانٍ**: zâcirin çizdiği iki çizgi; ve der: **ابنَيْ عِيان، أسرِعا البيان!** sanki onlarla, bilmek istediğine bakar. Ve Râ‘î, bir ok kadehini vasfederek dedi:
* جَرَى ابنا عِيانٍ بالشِّوَاء المُضَهَّبِ([51]) *

Ve denir: beldeler bir gözle veya iki gözle **نَظَرَت**; bitki çıktığı zaman. Ve bütün bunlar yüklenmiş (mecaz) ve istiare ve teşbihtir. Şair dedi:
إذا نظرتْ بِلادُ بني نُميرٍ  *** بعَينٍ أو بلادُ بني صُبَاحِ([52])
رميناهُمْ بكلِّ أقَبَّ نَهْدٍ  *** وفتيانِ العَشِيَّة والصّباحِ([53])

Ve babdandır: **العَين**; ve o, hazır mevcut maldır; denir: o, borç değil **عَينٌ**’dir; yani gözlerin gördüğü hazır maldır. Ve bir şeyin **عينُ**’i: kendisidir. Dersin: dirhemini onun **بعينه** al. Ama onların terazideki meyle **عين** demeleri, bu babdandır da; çünkü **العَيْن** terazideki fazlalık gibidir([54]) .

Ve Halîl dedi: **العِينَة**: peşin borç (avans); denir: falan falandan bir **عِينةً** **تعيَّنَ** etti; ve onu **تعييناً** **عيَّنَهُ**. Halîl dedi: ve o, terazinin **عين**’inden türetildi; ve o, onun fazlalığıdır. Halîl’in zikrettiği bu [sahih]dir; çünkü **العِينة** mutlaka bir fazlalık çeker([55]) .

Ve **العِينة**’den denir: **اعتَانَ**. Ve okudu:
فكيف لنا بالشُّرب إنْ لم تكن لنا  *** دراهمُ عند الحانَوِيِّ ولا نَقْدُ([56])
أنَدَّانُ أم نعتانُ أمْ ينبري لنا  *** فتىً مثل نَصْل السَّيف أبرزَه الغِمْدُ([57])

Ve babdandır **عَين الرَّكِيَّة**; ve onlar iki gözdür; sanki onun ön tarafında iki oyuktur.

İşte bu, **العين** ve **الياء** ve onlarla birlikte üçlüde olanın babıdır. Ama **العين** ve **الألف** ise, onun zikri geçmişti; çünkü onda **الألف** mutlaka **ياء** veya **واو**’dan dönmüş olur; ve onu zikretmişti([58]) ve Allah daha iyi bilir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ي ب
أملأ الناس بالعيوب العيّاب‏.‏
ورجل عيّابة وما فيه معابٌ لعائب‏.‏
وقد عاب الشيء وعيب فهو عائب ومعيب وعيّبته وتعيّبته فتعيّب وعيّبته‏:‏ نسبته إلى العيب‏.‏
ومن المستعار‏:‏ هو عيبة فلانٍ إذا كان موضع سره وعن رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الأنصار كرشي وعيبتي ‏"‏ أي أضع فيهم أسراري كما تضع البهيمة العلف في كرشها والرجل حرّ متاعه في عيبته وعنه صلى الله عليه وسلم أنه كتب في صلح الحديبية ‏"‏ وإنّ بيننا وبينكم عيبة مكفوفة ‏"‏ أي مشرجةً وإنما تشرج العيبة على ما فيها من المدّخر ضرب ذلك مثلاً لبقاء الوفاء في القلوب وأنها منطوية عليه‏.‏
قال بشر بن أبي خازم‏:‏ وكادت عياب الودّ منّا ومنكم وإن قيل أبناء العمومة تصفر نفضت له عدنان عيبة مجدها فله التليد من العلي والطارف

##### Türkçe

ع ي ب
İnsanların en dolusu ayıplarla, **العيّاب**dır.

Ve **عيّابة** bir adam; onda, ayıplayan için ayıplanacak bir şey yoktur.

Ve o, şeyi ayıpladı; ve o ayıplandı; artık o **عائب** ve **معيب**tir. Ve onu **عيّبته** ve onu **تعيّبته**; böylece o **تعيّب** oldu. Ve onu **عيّبته**: onu ayıba nispet ettim.

Mecazdan: O, falanın **عيبة**sidir; onun sırrının yeri olduğu zaman. Ve Resûlullah صلى الله عليه وسلم’den: “**الأنصار كرشي وعيبتي**”; yani sırlarımı onların içine koyarım; tıpkı hayvanın yemi kendi **كرش**ine koyması gibi. Ve adam, eşyasının hürdür; onu **عيبة**sinde (tutar). Ve ondan صلى الله عليه وسلم: Hudeybiye sulhunda yazdı: “Ve muhakkak bizimle sizin aranızda **عيبة مكفوفة** vardır”; yani bağlanmış (kapatılmış) bir (torba); ve ancak **العيبة**, içindeki biriktirilmiş olan üzerine bağlanır. Bunu, vefanın kalplerde kalmasına ve onun üzerine dürülmüş olmasına bir misal olarak vurdu.

Bişr b. Ebî Hâzim dedi:
Ve neredeyse bizden ve sizden sevginin **عياب**ları (bozulacaktı),
ve “amcaoğulları” denilse (bile) sararır.
Adnân, onun için şanının **عيبة**sini silkeledi;
artık onun içindir yücelikten eski (miras) ve yeni (kazanılmış).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ابن سيده: العَابُ والعَيْبُ والعَيْبَةُ: الوَصْمة. قال سيبويه: أَمالوا العابَ تشبيهاً له بأَلف رَمَى، لأَنها منقلبة عن ياء؛ وهو نادر؛ والجمع: أَعْيابٌ وعُـيُوبٌ؛ الأَول عن ثعلب؛ وأَنشد: كَيْما أَعُدَّكُمُ لأَبْعَدَ منكُمُ،  *  ولقد يُجاءُ إِلى ذوي الأَعْيابِ ورواه ابن الأَعرابي: إِلى ذوي الأَلباب.
والـمَعابُ والـمَعِـيبُ: العَيْبُ؛ وقول أَبي زُبَيْدٍ الطَّائيّ: إِذا اللَّثى رَقَـأَتْ بعدَ الكَرى وذَوَتْ، *  وأَحْدَثَ الرِّيقُ بالأَفْواه عَيَّابا يجوز فيه أَن يكون العَيَّابُ اسماً للعَيْبِ، كالقَذَّافِ والجَبَّانِ؛ ويجوز أَن يُريدَ عَيْبَ عَيَّابٍ، فحَذَفَ المضاف، وأَقام المضاف إِليه مُقامه. وعابَ الشيءُ والحائِطُ عَيْباً: صار ذا عَيْبٍ. وعِـبْتُه أَنا، وعابه عَيْباً وعاباً، وعَيَّبه وتَعَيَّبه: نَسَبه إِلى العَيب، وجعله ذا عَيْبٍ؛ يَتَعَدَّى ولا يَتَعَدَّى؛ قال الأَعشى: وليس مُجِـيراً، إِنْ أَتى الـحَيَّ خائفٌ؛ *  ولا قائِلاً، إِلاَّ هُوَ الـمُتَعَيَّبا أَي ولا قائلاً القولَ الـمَعِـيبَ إِلاَّ هو؛ وقال أَبو الهيثم في قوله تعالى: فأَرَدْتُ أَن أَعِـيبَها؛ أَي أَجْعَلَها ذاتَ عَيْب، يعني السفينةَ؛ قال: والـمُجاوِزُ واللازم فيه واحد. ورجل عَيَّابٌ وعَيَّابة وعُيَبة: كثير العَيْبِ للناس؛ قال: اسْكُتْ ! ولا تَنْطِقْ، فأَنْتَ خَيّابْ، *  كُلُّك ذو عَيْبٍ، وأَنتَ عَيَّابْ وأَنشد ثعلب:
قال الجَواري: ما ذَهَبْتَ مَذْهَبا، *  وعِـبْنَني ولم أَكُنْ مُعَيَّبا وقال:
وصاحِبٍ لي، حَسَنِ الدُّعابه، *  ليس بذي عَيْبٍ، ولا عَيَّابَه والـمَعايبُ: العُيوبُ. وشيءٌ مَعِـيبٌ ومَعْيُوبٌ، على الأَصل. وتقول: ما فيه مَعابة ومَعابٌ أَي عَيْبٌ.
ويقال: موضعُ عَيْبٍ؛ قال الشاعر:
أَنا الرَّجُلُ الذي قد عِـبْتُموه، *  وما فيهِ لعَيَّابٍ مَعابُ لأَن الـمَفْعَلَ، من ذواتِ الثلاثة نحو كالَ يَكِـيلُ، إِن أُريد به الاسم، مكسور، والمصدرُ مفتوحٌ، ولو فتحتَهما أَو كسرتَهما في الاسم والمصدر جميعاً، لجازَ، لأَن العرب تقول: الـمَسارُ والـمَسِيرُ، والـمَعاشُ والـمَعِـيشُ، والـمَعابُ والـمَعِـيبُ. وعابَ الماءُ: ثَقَبَ الشَّطَّ، فخرج مُجاوزَه.
والعَيْبة: وِعاءٌ من أَدَم، يكون فيها المتاع، والجمع عِـيابٌ وعِـيَبٌ، فأَما عِـيابٌ فعلى القياس، وأَما عِـيَبٌ فكأَنه إِنما جاءَ على جمع عِـيبة، وذلك لأَنه مما سبيله أَن يأْتي تابعاً للكسرة؛ وكذلك كلُّ ما جاءَ من فعله مما عينه ياء على فِعَلٍ. والعَيْبَةُ أَيضاً: زَبِـيل من أَدَم يُنْقَلُ فيه الزرعُ المحصودُ إِلى الجَرين، في لغة هَمْدان. والعَيْبَةُ: ما يجعل فيه الثياب. وفي الحديث، أَنه أَمْلى في كتابِ الصُّلْح بينه وبين كفار أَهل مكة بالـحُدَيْبية: لا إِغْلالَ ولا إِسلالَ، وبيننا وبينهم عَيْبةٌ مَكفوفةٌ. قال الأَزهري: فسر أَبو عبيد الإِغْلالَ والإِسلالَ، وأَعرضَ عن تفسير العَيْبة المكفُوفةِ. ورُوِيَ عن ابن الأَعرابي أَنه قال: معناه أَن بيننا وبينهم في هذا الصلح صَدْراً مَعْقُوداً على الوفاءِ بما في الكتاب، نَقِـيّاً من الغِلِّ والغَدْرِ والخِداعِ. والـمَكْفُوفةُ: الـمُشرَجَةُ الـمَعْقُودة. والعربُ تَكني عن الصُّدُور والقُلُوب التي تَحْتوي على الضمائر الـمُخْفاةِ: بالعِـيابِ. وذلك أَن الرجلَ إِنما يَضَعُ في عَيْبَته حُرَّ مَتاعِه، وصَوْنَ ثيابه، ويَكتُم في صَدْرِه أَخَصَّ أَسراره التي لا يُحِبُّ شُيوعَها، فسُمِّيت الصدور والقلوبُ عِـياباً، تشبيهاً بعِـيابِ الثياب؛ ومنه قول الشاعر: وكادَتْ عِـيابُ الوُدِّ منَّا ومِنكُمُ، *  وإِن قيلَ أَبناءُ العُمومَة، تَصْفَرُ أَرادَ بعِـيابِ الوُدِّ: صُدُورَهم. قال الأَزهري وقرأْتُ بخَطِّ شَمِر: وإِنَّ بيننا وبينهم عَيْبَةً مَكْفُوفةً. قال: وقال بعضهم أَراد به: الشَّرُّ بيننا مَكْفُوف، كما تُكَفُّ العَيْبةُ إِذا أُشرِجَتْ؛ وقيل: أَراد أَن بينهم مُوادَعَةً ومُكافَّة عن الحرب، تَجْريانِ مُجْرى الـمَوَدَّة التي تكون بين الـمُتَصافِـينَ الذين يَثِقُ بعضُهم ببعض. وعَيْبةُ الرجل: موضعُ سِرِّه، على الـمَثل. وفي الحديث: الأَنصارُ كَرِشي وعَيْبَتي أَي خاصَّتي وموضعُ سِرِّي؛ والجمع عِـيَبٌ مثل بَدْرَةٍ وبِدَرٍ، وعِـيابٌ وعَيْباتٌ. والعِـيابُ: الـمِنْدَفُ. قال الأَزهري: لم أَسمعه لغير الليث. وفي حديث عائشة، في إِيلاءِ النبي، صلى اللّه عليه وسلم، على نسائه، قالت لعمر، رضي اللّه عنهما، لـمَّا لامَها: ما لي ولكَ، يا ابنَ الخَطَّاب، عليك بعَيْبَتِكَ أَي اشْتَغِلْ بأَهْلِكَ ودَعْني. والعائبُ: الخاثر من اللبن؛ وقد عاب السِّقاءُ.

##### Türkçe

İbn Sîde: **العَابُ** ve **العَيْبُ** ve **العَيْبَةُ**: damga (ayıp lekesi). Sîbeveyh dedi: **العابَ**’ı, **رَمَى**’nın elifine benzeterek imâle ettiler; çünkü o, yâ’dan dönmüştür; bu ise nâdirdir; çoğulu: **أَعْيابٌ** ve **عُـيُوبٌ**; birincisi Sa‘leb’dendir; ve inşâd etti:
كَيْما أَعُدَّكُمُ لأَبْعَدَ منكُمُ،  *  ولقد يُجاءُ إِلى ذوي الأَعْيابِ
İbnü’l-A‘râbî onu şöyle rivayet etti: **إِلى ذوي الأَلباب**.

Ve **الـمَعابُ** ve **الـمَعِـيبُ**: **العَيْبُ**; Ebû Zübeyd et-Tâî’nin sözü:
إِذا اللَّثى رَقَـأَتْ بعدَ الكَرى وذَوَتْ، *  وأَحْدَثَ الرِّيقُ بالأَفْواه عَيَّابا
Bunda, **العَيَّابُ**’ın, **العَيْبِ** için bir isim olması câizdir; **القَذَّافِ** ve **الجَبَّانِ** gibi; ve câizdir ki **عَيْبَ عَيَّابٍ**ı kastetsin de muzâfı hazfetsin ve muzâfun ileyhi onun makamına ikame etsin.

Ve **عابَ** şey ve duvar **عَيْباً**: ayıplı oldu. Ben onu **عِـبْتُه**; ve o, onu **عَيْباً** ve **عاباً** ayıpladı; ve onu **عَيَّبه** ve **تَعَيَّبه**: onu ayba nisbet etti ve onu ayıplı kıldı; geçişli olur ve geçişsiz olur; A‘şâ dedi:
وليس مُجِـيراً، إِنْ أَتى الـحَيَّ خائفٌ؛ *  ولا قائِلاً، إِلاَّ هُوَ الـمُتَعَيَّبا
Yani: ayıplanmış sözü söyleyen, ancak o; ve Ebû’l-Heysem, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi: **فأَرَدْتُ أَن أَعِـيبَها**; yani: onu ayıplı kılayım; yani gemiyi; dedi: bunda geçişli olan ile lâzım olan birdir.

Ve adam **عَيَّابٌ** ve **عَيَّابة** ve **عُيَبة**: insanlara çok ayıp eden; dedi:
اسْكُتْ ! ولا تَنْطِقْ، فأَنْتَ خَيّابْ، *  كُلُّك ذو عَيْبٍ، وأَنتَ عَيَّابْ
Ve Sa‘leb inşâd etti:
قال الجَواري: ما ذَهَبْتَ مَذْهَبا، *  وعِـبْنَني ولم أَكُنْ مُعَيَّبا
Ve dedi:
وصاحِبٍ لي، حَسَنِ الدُّعابه، *  ليس بذي عَيْبٍ، ولا عَيَّابَه

Ve **الـمَعايبُ**: **العُيوبُ**. Ve bir şey **مَعِـيبٌ** ve **مَعْيُوبٌ**, asıl üzere.

Ve dersin: onda **مَعابة** ve **مَعابٌ** yoktur; yani **عَيْبٌ**.

Ve denilir: **موضعُ عَيْبٍ**; şair dedi:
أَنا الرَّجُلُ الذي قد عِـبْتُموه، *  وما فيهِ لعَيَّابٍ مَعابُ
Çünkü **الـمَفْعَلَ**, üçlülerin sahiplerinden, **كالَ يَكِـيلُ** gibi, eğer onunla isim kastedilirse, kesrelidir; masdar ise fethalıdır; ikisini de, isimde ve masdarda birlikte fethalı yapsan yahut kesreli yapsan câiz olur; çünkü Araplar der: **الـمَسارُ** ve **الـمَسِيرُ**, ve **الـمَعاشُ** ve **الـمَعِـيشُ**, ve **الـمَعابُ** ve **الـمَعِـيبُ**.

Ve **عابَ الماءُ**: kıyıyı deldi, böylece onu aşarak çıktı.

Ve **العَيْبة**: deriden bir kaptır; içinde eşya olur; çoğulu **عِـيابٌ** ve **عِـيَبٌ**; **عِـيابٌ** kıyasa göredir; **عِـيَبٌ** ise sanki ancak **عِـيبة**’nin çoğulu üzere gelmiştir; bu, onun yolu, kesreye tâbi olarak gelmek olan şeylerden olduğu içindir; ve fiilinin gözü yâ olan her **فِعَلٍ** böyle olanın hepsi de böyledir. Ve **العَيْبَةُ** ayrıca: Hemdân dilinde, biçilmiş ekinin harman yerine taşındığı deriden bir sepet. Ve **العَيْبَةُ**: elbiselerin içine konulduğu şey. Hadiste: Hudeybiye’de Mekke ehlinin kâfirleriyle onun arasındaki sulh yazısında imlâ etti: **لا إِغْلالَ ولا إِسلالَ، وبيننا وبينهم عَيْبةٌ مَكفوفةٌ**. Ezherî dedi: Ebû Ubeyd **الإِغْلالَ** ve **الإِسلالَ**’ı açıkladı, **العَيْبة المكفُوفةِ**’nin açıklamasından yüz çevirdi. İbnü’l-A‘râbî’den rivayet edildi ki dedi: manası: bu sulhta bizimle onların arasında, kitaptakine vefâ üzere bağlanmış bir göğüs; kin, hıyanet ve aldatmadan arınmış. Ve **الـمَكْفُوفةُ**: **الـمُشرَجَةُ الـمَعْقُودة**. Araplar, gizli içtekileri içine alan göğüsler ve kalplerden kinaye ederler: **بالعِـيابِ** ile. Bu, adamın ancak **عَيْبَته**’sine eşyasının en kıymetlisini, elbiselerinin korunmasını koyması; ve göğsünde, yayılmasını sevmediği en özel sırlarını gizlemesi sebebiyledir; böylece göğüsler ve kalpler **عِـياباً** diye adlandırıldı; elbise **عِـيابِ**’ına benzetme olarak; bundan şairin sözü:
وكادَتْ عِـيابُ الوُدِّ منَّا ومِنكُمُ، *  وإِن قيلَ أَبناءُ العُمومَة، تَصْفَرُ
**عِـيابِ الوُدِّ** ile onların göğüslerini kastetti. Ezherî dedi: Şemir’in hattıyla okudum: **وإِنَّ بيننا وبينهم عَيْبَةً مَكْفُوفةً**. Dedi: Bazıları dedi ki onunla şunu kastetti: aramızdaki şer, **العَيْبةُ** bağlanıp kapatıldığı zaman nasıl kapatılırsa, öyle kapatılmıştır; ve denildi: onların arasında, savaştan karşılıklı bırakma ve karşılıklı el çekme vardır; birbirine güvenen, birbirleriyle saflaşmışlar arasında bulunan sevgi gibi cereyan eder.

Ve **عَيْبةُ الرجل**: mesel olarak, sırrının yeri. Hadiste: Ensar, **كَرِشي وعَيْبَتي**; yani: benim haslarım ve sırrımın yeri; çoğulu **عِـيَبٌ**, **بَدْرَةٍ** ve **بِدَرٍ** gibi; ve **عِـيابٌ** ve **عَيْباتٌ**.

Ve **العِـيابُ**: **الـمِنْدَفُ**. Ezherî dedi: Onu, Leys’ten başkası için işitmedim. Âişe’nin hadîsinde, Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, hanımlarına îlâsı hakkında, Ömer’e, Allah ikisinden de razı olsun, onu kınadığında dedi: benimle senin ne işin var, ey **ابنَ الخَطَّاب**; senin **بعَيْبَتِكَ**’ne (kendi heyben/mahrem işine) bak; yani: ehlinle meşgul ol ve beni bırak.

Ve **العائبُ**: sütten pıhtılaşmış olan; ve **عاب السِّقاءُ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

العيب والعيبة والعاب: الوصمة. قال سيبويه: أمالوا العاب تشبيها له بألف رمى؛ لأنها منقلبة عن ياء، وهو نادر كالمعاب والمعيب والمعابة تقول: ما فيه معابة ومعاب، أي عيب، ويقال: موضع عيب. قال الشاعر:
  أنا الرجل الذي قد عبتموه                      وما فيه لعياب معـاب

  لأن المفعل من ذوات الثلاثة -نحو كال يكيل- إن أريد به الاسم مكسور، والمصدر مفتوح، ولو فتحتهما أو كسرتهما في الاسم والمصدر جميعا لجاز؛ لأن العرب تقول: المسار والمسير، والمعاش والمعيش، والمعاب والمعيب. وجمع العيب أعياب وعيوب، الأول عن ثعلب، وأنشد:
  كيما أعدكم لأبعد مـنـكـم                      ولقد يجاء إلى ذوي الأعياب ورواه ابن الأعرابي: إلى ذوي الألباب. وعاب الشيء والحائط عيبا وعبته أنا وعابه عيبا وعابا لازم ومتعد وهو معيب ومعيوب الأخير على الأصل. وقال أبو الهيثم في قوله تعالى: فأردت أن أعيبها أي أجعلها ذات عيب، يعني السفينة قال: والمجاوز واللازم فيه سواء واحد. ورجل عيبة كهمزة وعياب كشداد وعيابة كعلامة، والهاء للمبالغة: كثير العيب للناس. قال:
  اسكت ولا تنطق فأنت خياب
  كلك ذو عيب وأنت عياب وقال:
  وصاحب لي حسن الدعابه
  ليس بذي عيب ولا عيابه والعيبة: زبيل كأمير من أدم، محركة ينقل فيه الزرع المحصود إلى الجرن، في لغة همدان. العيبة: ما يجعل فيه الثياب. ووعاء من أدم يكون فيه المتاع. العيبة من الرجل هو موضع سره، على المثل. وفي الحديث الأنصار عيبتي وكرشي أي خاصتي وموضع سري. ج: عيب كبدرة وبدر وعياب بالكسر وعيبات بكسر ففتح. والعياب: الصدور والقلوب، كناية أي أن العرب تكني عن الصدور والقلوب التي تحتوي على الضمائر المخفاة بالعياب، وذلك أن الرجل إنما يضع في عيبته حر متاعه وثيابه، ويكتم في صدره أخص أسراره التي لا يحب شيوعها، فسميت الصدور عيابا تشبيها بعياب الثياب. ومنه قول الشاعر:
  وكادت عياب الود منا ومنكـم                      وإن قيل أبناء العمومة تصفر أراد بعياب الود صدورهم. وفي الحديث أنه أملى في كتاب الصلح بينه وبين كفار أهل مكة بالحديبية لا إغلال ولا إسلال وبيننا وبينهم عيبة مكفوفة روي عن ابن الأعرابي أنه قال: معناه بيننا وبينهم في هذا الصلح صدر معقود على الوفاء بما في الكتاب، نقي من الغل والغدر والخداع، والمكفوفة: المشرجة المعقودة. قال الأزهري: وقرأت بخط شمر: قال بعضهم: أراد به: الشر بيننا مكفوف، كما تكف العيبة إذا شرجت. وقيل: أراد أن بينهم موادعة ومكافة عن الحرب يجريان مجرى المودة التي تكون بين المتصافين الذين يثق بعضهم إلى بعض. العياب: المندف، بالكسر. قال الأزهري: لم أسمعه لغير الليث. والعائب: الخاثر من اللبن. و منه يقال: قد عاب السقاء، أي إذا خثر ما فيه من اللبن وأعيب كجندب: ع باليمن أي على طريقه وهو فعيل وقد سبق في كلام المصنف في ع ل ب أنه ليس في كلامهم فعيل غير عليب، ولو كان أعيب فعيلا لوجب ذكره في الهمزة، قاله شيخنا، وهو ظاهر، لمن تأمل. أو أفعل وقد أخرج على أصله، وهو وزن قليل جدا. ومما يستدرك عليه: عيبه وتعيبه، إذا نسبه إلى العيب، وجعله ذا عيب. قال الأعشى:
  وليس مجيرا إن أتى الحي خائف                      ولا قائلا إلا هو المـتـعـيبـا أي ولا قائلا القول المعيب إلا هو. والمعيب كمعظم: المعيوب، وأنشد ثعلب:

  قال الجواري ما ذهبت مذهبا                      وعبنني ولم أكن مـعـيبـا وفي حديث عائشة رضي الله عنها في إيلاء النبي صلى الله عليه وسلم على نسائه قالت لعمر رضي الله عنه لما لامها: مالي ولك يا ابن الخطاب عليك بعيبتك أي اشتغل بأهلك ودعني. وعيبة كطيبة: من منازل بني سعد ابن زيد.

##### Türkçe

**العيب** ve **العيبة** ve **العاب**: damga. Sîbeveyh dedi: **العاب**’ı, **رمى**’nın ألف’ına benzeterek imâle ettiler; çünkü o, ياء’dan dönmüştür; ve o, **المعاب** ve **المعيب** ve **المعابة** gibi nâdirdir. Şöyle dersin: “Onda **معابة** ve **معاب** yoktur”, yani ayıp; ve denilir: “aybın yeri”. Şair dedi:
  Ben o adamım ki siz onu ayıpladınız                      ve onda, ayıplayana ayıplanacak yoktur

  Çünkü üçlülerin sahiplerinden olan **المفعل** -**كال يكيل** gibi- eğer onunla isim kastedilirse kırık (kesreli), mastar (kastedilirse) açık (fethalı)dır; ikisini de, isimde ve mastarda birlikte fethalı yapsan yahut ikisini de kesreli yapsan câiz olur; çünkü Araplar **المسار** ve **المسير** der, ve **المعاش** ve **المعيش**, ve **المعاب** ve **المعيب**. **العيب**’in çoğulu **أعياب** ve **عيوب**’dur; birincisi Sa‘leb’dendir; ve inşâd etti:
  Sizi sizden daha uzağa sayayım diye                      ve muhakkak **ذوي الأعياب**’a gelinir  İbnü’l-A‘râbî onu şöyle rivayet etti: **إلى ذوي الألباب**. Ve **عاب** şeyi ve duvarı **عيبا** (diye ayıpladı); ve ben onu ayıpladım; ve o, onu **عيبا** ve **عابا** (diye) ayıpladı; lâzım ve müteaddîdir; ve o **معيب** ve **معيوب**dur; sonuncusu asıl üzerinedir. Ebü’l-Heysem, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi: **فأردت أن أعيبها** yani onu ayıp sahibi kılayım; yani gemiyi. Dedi: ve onda mücâviz (müteaddî) ile lâzım birdir, aynı (şey)dir. Ve adam **عيبة** (hemze gibi) ve **عياب** (şeddâd gibi) ve **عيابة** (allâme gibi)dir; ve هاء mübâlağa içindir: insanlara çok ayıp bulan. Dedi:
  Sus ve konuşma; çünkü sen **خياب**sın
  Hepiniz ayıp sahibisiniz; sen ise **عياب**sın  Ve dedi:
  Benim bir arkadaşım var, şakası güzel
  Ayıp sahibi değildir, ne de **عيابه**. Ve **العيبة**: deriden bir sepet, **أمير** gibi; harekeli; onda biçilmiş ekin harmana taşınır; Hemdân dilinde. **العيبة**: elbiselerin içine konulduğu şey. Ve deriden bir kap; içinde eşya olur. Adamdan **العيبة** onun sırrının yeridir; mesel üzere. Hadiste: “Ensâr benim **عيبتي** ve **كرشي**’mdir” yani benim haslarım ve sırrımın yeridir. Çoğulu: **عيب** (bedre ve bedr gibi) ve **عياب** (kesre ile) ve **عيبات** (kesre ile sonra fetha ile). Ve **العياب**: göğüsler ve kalpler; kinaye olarak; yani Araplar, gizli vicdanları ihtiva eden göğüsler ve kalplerden **العياب** ile kinaye eder; çünkü adam, ancak kıymetli eşyasını ve elbiselerini **عيبة**sine koyar; ve göğsünde, yayılmasını sevmediği en özel sırlarını gizler; böylece göğüsler, elbise **عياب**larına benzetilerek **عيابا** diye adlandırıldı. Ondandır şairin sözü:
  Ve neredeyse bizden ve sizden sevginin **عياب**ları                      -“amcaoğulları” denilse de- sararır  Sevginin **عياب**larıyla onların göğüslerini kastetti. Hadiste: Mekke ehli kâfirleriyle Hudeybiye’de kendisi arasındaki sulh kitabında imlâ etti: “Ne zincirleme vardır ne de kan dökme; ve bizimle onların arasında **عيبة مكفوفة** vardır.” İbnü’l-A‘râbî’den rivayet olundu ki dedi: manası, bu sulhta bizimle onların arasında, kitaptakine vefâ ile bağlı bir göğüstür; kinden, hıyanetten ve aldatmadan arınmış; ve **المكفوفة**: bağlanmış, düğümlenmiş olan **المشرجة**’dir. Ezherî dedi: ve Şemmer’in hattıyla okudum: bazısı dedi ki: onunla kastetti: aramızdaki şer kapatılmıştır; **العيبة** bağlanınca nasıl kapatılırsa. Ve denildi: kastetti ki aralarında, savaştan karşılıklı el çekme ve barışma vardır; birbirine güvenen, saflaşanlar arasında bulunan sevgi gibi cereyan eder. **العياب**: **المندف** (kesre ile). Ezherî dedi: onu Leys’ten başkasına işitmedim. Ve **العائب**: sütün koyulaşmışı. Ve ondan denilir: “**عاب** tulum”, yani içindeki süt koyulaştığı zaman. Ve **أعيب** (cündüb gibi): Yemen’de **ع** (yani) yol üzerinde; ve o **فعيل**dir; ve daha önce musannifin **ع ل ب**’deki sözünde geçti ki onların sözünde **فعيل** ancak **عليب**’ten başkası değildir; eğer **أعيب** **فعيل** olsaydı, hemzede zikredilmesi gerekirdi; bunu şeyhimiz söyledi; ve bu, düşünen için açıktır. Yahut **أفعل**’dir; ve aslı üzerine çıkarılmıştır; ve o, pek az bir vezindir. Ve ona ilâve olarak istidrâk olunanlardandır: **عيبه** ve **تعيبه**; onu ayıba nisbet ettiği ve onu ayıp sahibi kıldığı zaman. A‘şâ dedi:
  Korkmuş olarak mahalleye gelirse sığınak veren değildir                      ve ayıplı sözü söyleyen değildir; ancak o **المتعيبا**dır  Yani ayıplı sözü söyleyen ancak odur. Ve **المعيب** (muazzam gibi): **المعيوب**. Sa‘leb inşâd etti:

  Câriyeler dedi: bir gidiş gitmedin                      ve beni ayıpladılar; hâlbuki ben **معيبا** değildim  Âişe رضى الله عنها’nın, Peygamber صلى الله عليه وسلم’in kadınlarına îlâsı hakkında hadisinde: Ömer رضى الله عنه ona, onu kınayınca dedi: “Benimle senin ne işin var ey Hattâb’ın oğlu; sen kendi **عيبتك**’ne (bak);” yani ehlinle meşgul ol ve beni bırak. Ve **عيبة** (taybe gibi): Benî Sa‘d b. Zeyd’in menzillerindendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَابَ
1 عَابَ ذ , (S, A, O, Msb, K,) aor. يَعِيبُ, (Msb,) inf. n. عَيْبٌ, (Msb, TA,) and مَعَابٌ and مَعِيبٌ are allowable as inf. ns., (S, O, TA,) It (a thing, A, TA, or an article of merchandise, S, O, Msb) was, or became, faulty, unsound, or defective; or had a fault, an unsoundness, a defect, an imperfection, a blemish, or something amiss. (S, A, O, Msb, * K.) [See also 5.] -A2- عَابَهُ, (S, O, Msb, K,) [aor. as above,] inf. n. عَيْبٌ and عَابٌ; (TA;) and ↓ عيّبهُ, (S, A, O,) or this has an intensive signification; (Msb;) and ↓ تعيّبهُ; (S, A, O;) He made, or caused, it (a thing, TA in relation to the first, and A in relation to the second and third, or an article of merchandise, S and O in relation to the first,) to be faulty, unsound, or defective; or to have a fault, an unsoundness, a defect, an imperfection, a blemish, or something amiss. (S, A, O, Msb, * K.) أَرَدْتُ أَنْ أُعِيبَهَا, in the Kur [xviii. 78], means I desired to render it faulty, or unsound. (AHeyth, TA.) ― -b2- [The same verbs are also often used in relation to a human being as the object.] ― -b3- And one says عَابَهُ, [aor. as above,] inf. n. عَيْبٌ and عَابٌ and مَعَابٌ and مَعِيبٌ; (MA;) and ↓ عيّبهُ; (S, A, O, Msb;) and ↓ تعيّبهُ; (TA;) meaning He [found fault with him, or it; blamed, upbraided, or reproached, him; or] attributed or imputed to him, or it, or charged him with, or accused him of, a vice, fault, &c. (S, A, MA, * O, Msb, TA.) [The first of these verbs is of very frequent occurrence as meaning thus: one ex. of it occurs in the saying of a poet cited in the S and O in this art.,
أَنَا الرَّجُلُ الَّذِى قَدْ عِبْتُمُوهُ
 I am the man whom ye have charged with a vice, or fault, &c. And one says, عاب عَلَيْهِ فِعْلَهُ, meaning He blamed, or discommended, to him his deed. -A3- عاب السِّقَآءُ The skin had milk that had become thick in it (O, K, TA.)

عيّبهُ
2 عيّبهُ ذ : see 1, in two places. -A2- عيّب also signifies He made, or prepared, or took for himself, what is called an عَيْبَة (O.)

تعيّب
5 تعيّب ذ It was, or became, rendered faulty, unsound, or defective; or such as to have a fault, an unsoundness, a defect, and imperfection, a blemish, or something amiss. (A.) [See also 1, first sentence. -A2- تعيّبهُ: see 1, in two places.

تعايبوا
6 تعايبوا ذ [They found fault, one with another; blamed, upbraided or reproached. one another]. (S in explanation of تَعَايَرَ القَوْمُ.)

عَابٌ
عَابٌ ذ : see the next paragraph.

عَيْبٌ
عَيْبٌ ذ , (S, A, O, Msb, K,) an inf. n. used as a simple subst. (Msb,) and ↓ عَابٌ [which is also originally an inf. n. (S, O, Msb, K) and ↓ عَيْبَةٌ (S, O) and ↓ مَعَابٌ (S, O, Msb, K) and ↓ مَعِيبٌ and ↓ مَعَابَةٌ. (S, O. K,) signify the same, (S, O, Msb, K,) i. e. [in a man and in any animal,] A vice. [and in the same, and in anything,] a fault or faultiness, an unsoundness, a defect, an imperfection, a blemish, or something amiss; syn. وَصْمَةٌ, (A, K,) and نَقِيصَةٌ: (TK:) in Pers. آهُو: (PS:) or ↓ مَعَابٌ and ↓ مَعَابَةٌ signify a place of عَيْب [or vice, fault, &c.; app. as meaning a ground for عَيْب or finding fault, &c.]. ↓ مَا فِيهِ مَعَابٌ and ↓ مَعَابَةٌ meaning [There is not in him, or it,] عَيْبٌ, or مَوْضِعُ عَيْب: [and so ↓ مَعِيبٌ as is shown by what follows; and ↓ مَعْيَبَةٌ as expl. in Har p. 475, which last and ↓ مَعَابَةٌ may be expl. agreeably with analogy as signifying a cause of عَيْب, i. e. a thing for which one is to be found fault with, blamed, upbraided, or reproached; like مَذَمَّةٌ;] for [although] مَفْعل from triliteral-radical verb such as كَالَ, aor. يَكِيلُ, as the measure of a subst. [or n. of place] is with kesr [to the ع,] and as the measure of an inf. n. with fet-h, yet it is allowable to use fet-h or kesr in either case, for the Arabs say مَسَارٌ and مَسِيرٌ, and مَعَاشٌ and مَعِيشٌ, and ↓ مَعَابٌ and ↓ مَعِيبٌ: (S, O:) the pl. of عَيْبٌ is عُيُوبٌ [a pl. of mult.] (S, A, O, Msb) and أَعْيَابٌ [a pl. of pauc.]; (Th, TA;) and مَعَايِبُ [as pl. of ↓ مَعَابٌ or ↓ مَعِيبٌ or ↓ مَعَابَةٌ, or as an anomalous pl. of عَيْبٌ like as مَشَايِنُ is of شَيْنٌ,] is syn. with عُيُوبٌ. (S, O.)

عَيْبَةٌ
عَيْبَةٌ ذ : see the next preceding paragraph. -A2- Also A receptacle in which clothes are put: (S, O, K:) and a receptable of skin, or leather, in which goods, or utensils, are put: (TA:) and a زَبِيل [or receptacle like a basket] of skin, or leather or the like, (K, TA,) in which reaped corn is conveyed to the threshing-floor: (TA:) or a thing like the خَرِيطَة [q. v.], of skin, or leather: (Ham p. 352:) it has loops with which it is closed and fastened by the insertion of one into another: (see 4 in art. شرج:)] pl. عِيَبٌ and عِيَابٌ and عَيْبَاتٌ. (S, O, K.) ― -b2- Hence, (A,) (tropical:) The depositary of one's secret [or secrets]; (A, O, K) and it is used as a sing and a pl.:] one says, هُوَ عَيْبَةُ فُلَان (tropical:) He is the depositary of the secret [or secrets of such a one: (A:) and it is said in a trad., الأَنْصَارُ كَرِشِى وَعَيْبَتِى (S, O, TA) (tropical:) The A(??) intimates, and the depositary of my secret [or secrets]. (TA. [See also other explanations in art. كرش.]) And [in like manner] العيَابُ is used as meaning (tropical:) The breasts. and the hearts: (O, K:) for, as the Arab deposits in his عيْبَة the best of his goods, or utensils, and of his clothes so he conceals in his breast his meat particular secrets, which may not be divulge. (O, * TA) Hence, (TA,) a poet says,
وَكَادَتْ عِيَابُ الوُدِّ مِنَّا وَمِنْكُمُ
وَاـِنْ قِيلَ أَبْنَآءُ العُمُومَةِ تَصْفَرُ
[And our and your depositories of love, although it be said that we and you are the children of paternal uncles, were near to becoming and]: (O, TA:) by عياب الودّ he means their breasts. (TA.) And بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ عَيْبَةٌ مَكْفُوفَةٌ, a phrase in the treaty of El-Hodeybiyeh. means (tropical:) Between us and them, in respect of this peace, is [determined that there shall be, in each party.] a breast bound to fulfil the terms of this writing. like the عيبة that is closed and fastened by its loops over its contents,] clear of secret enmity, and perfidy, and deceit: (IAar, O, * TA:) or, accord. to some, as related by Sh, evil between us [and them] shall be [as it were] tied up, like as the عيبة is tied up: or there shall be mutual reconciliation, and abstaining from war, like that kind of friendship that subsists between sincere friends who confide in each other. (Az, TA. [See also art. كف.]) ― -b3- عَلَيْكَ بِعَيْنَتِكَ, said by 'ءïsheh to 'Omar on an occasion of his blaming her, means (assumed tropical:) Busy thyself with thine own family, or wife, and let me alone. (TA.)

عُيَبَةٌ
عُيَبَةٌ ذ : see عَيَّابٌ.

عِيَابٌ
عِيَابٌ ذ a pl. of عَيْبَةٌ. (S, O, K.) ― -b2- Also The [wooden implement commonly called] مِنْدَف [with which cotton is separated and loosened]: (O, K:) so says Lth, the only anthority for it known (O, TA) to Az. (TA.)

عَيَّابٌ
عَيَّابٌ ذ (S, A, O, Msb, K) and ↓ عَيَّابَةٌ (A, O, K [but this has a more intensive signification]) and ↓ عُيَبَةٌ (A, K) One [who finds fault with others, or] who attributes or imputes to others, or charges them with, or accuses them, of, vices, faults, &c., much, or often. (A and K in explanation of all, and O in explanation of the second.)

عَيَّابَةٌ
عَيَّابَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

عائِبٌ
عائِبٌ ذ part. n. of the intrans. v. عَابَ; [i. e. Being, or becoming, faulty, &c.;] applied to an article of merchandise [&c.]. (Msb.) ― -b2- And also act. part. n. of عَابَهُ. (Msb.) -A2- Also, applied to milk, Thick, or becoming thick. (O, K.)

مَعَابٌ
مَعَابٌ ذ : see عَيْبٌ, in five places.

مَعِيبٌ
مَعِيبٌ ذ : see عَيْبٌ, in four places. ― -b2- Also, (S, A, O, Msb, K) and ↓ مَعْيُوبٌ, (S, O, K,) agreeably with the original form, (S, O,) and ↓ مُعَيَّبٌ, [or this has an intensive signification, (see its verb,)] and ↓ مُتَعَيَّبٌ, (TA,) Made, or caused, to be faulty, unsound, or defective; or to have a fault, &c. (S, A, O, Msb, * K, TA. [See the verbs.]) ― -b3- And [Found fault with, &c.; or] charged with, or accused of, a vice, faulty, &c. (TA, [See, again, the verbs.])

مَعَابَةٌ
مَعَابَةٌ ذ : see عَيْبٌ, in five places.

مَعْيَبَةٌ
مَعْيَبَةٌ ذ : see عَيْبٌ.

مُعَيَّبٌ
مُعَيَّبٌ ذ : see مَعِيبٌ.

مَعْيُوبٌ
مَعْيُوبٌ ذ : see مَعِيبٌ.

مُتَعَيَّبٌ
مُتَعَيَّبٌ ذ : see مَعِيبٌ.

##### Türkçe

عَابَ
1 **عَابَ** ذ , (S, A, O, Msb, K,) muzâri‘i **يَعِيبُ**, (Msb,) mastarı **عَيْبٌ**, (Msb, TA,) ve **مَعَابٌ** ile **مَعِيبٌ** mastar olarak câizdir, (S, O, TA,) O (bir şey, A, TA, yahut bir ticaret malı, S, O, Msb) kusurlu, sağlam olmayan veya ayıplı oldu; yahut onda bir kusur, bir sağlam olmama, bir ayıp, bir noksanlık, bir leke, yahut bozuk bir şey bulundu. (S, A, O, Msb, * K.) [Ayrıca 5’e de bak.] -A2- **عَابَهُ**, (S, O, Msb, K,) [muzâri‘i yukarıdaki gibi,] mastarı **عَيْبٌ** ve **عَابٌ**; (TA;) ve ↓ **عيّبهُ**, (S, A, O,) yahut bu, şiddet (mübalağa) mânası taşır; (Msb;) ve ↓ **تعيّبهُ**; (S, A, O;) O, onu (bir şeyi; birincide TA’ya göre, ikincide ve üçüncüde A’ya göre; yahut bir ticaret malını; birincide S ve O’ya göre) kusurlu, sağlam olmayan veya ayıplı kıldı; yahut onda bir kusur, bir sağlam olmama, bir ayıp, bir noksanlık, bir leke, yahut bozuk bir şey var kıldı. (S, A, O, Msb, * K.) **أَرَدْتُ أَنْ أُعِيبَهَا**, Kur’da [xviii. 78], “onu kusurlu yahut sağlam olmayan kılmayı diledim” demektir. (AHeyth, TA.) ― -b2- [Aynı fiiller, mef‘ûl olarak bir insan hakkında da çoğu kez kullanılır.] ― -b3- Ve denir: **عَابَهُ**, [muzâri‘i yukarıdaki gibi,] mastarı **عَيْبٌ** ve **عَابٌ** ve **مَعَابٌ** ve **مَعِيبٌ**; (MA;) ve ↓ **عيّبهُ**; (S, A, O, Msb;) ve ↓ **تعيّبهُ**; (TA;) mânası: O, ona yahut ona (bir kimseye yahut bir şeye) bir rezilet, kusur vb. nisbet etti/yükledi; yahut onu bununla suçladı. (S, A, MA, * O, Msb, TA.) [Bu mânada birincisi çok sık vâkidir: bunun bir örneği, S ve O’da bu maddede zikredilen bir şairin sözünde geçer:
أَنَا الرَّجُلُ الَّذِى قَدْ عِبْتُمُوهُ
Ben, sizin kendisine bir rezilet yahut kusur vb. yüklediğiniz adamım. Ve denir: **عاب عَلَيْهِ فِعْلَهُ**, mânası: Ona, yaptığı işi ayıpladı yahut kötü gördü. -A3- **عاب السِّقَآءُ**: Tulukta koyulaşmış süt vardı. (O, K, TA.)

عيّبهُ
2 **عيّبهُ** ذ : 1’e iki yerde bak. -A2- **عيّب** ayrıca şu mânaya gelir: **عَيْبَة** denilen şeyi yaptı, yahut hazırladı, yahut kendisi için edindi. (O.)

تعيّب
5 **تعيّب** ذ O, kusurlu, sağlam olmayan veya ayıplı kılındı; yahut onda bir kusur, bir sağlam olmama, bir ayıp, bir noksanlık, bir leke, yahut bozuk bir şey bulunur hâle geldi. (A.) [Ayrıca 1’in ilk cümlesine de bak. -A2- **تعيّبهُ**: 1’e iki yerde bak.]

تعايبوا
6 **تعايبوا** ذ [Birbirlerinde kusur buldular; birbirlerini ayıpladılar, kınadılar yahut azarladılar]. (S, **تَعَايَرَ القَوْمُ**’un açıklamasında.)

عَابٌ
**عَابٌ** ذ : bir sonraki paragrafa bak.

عَيْبٌ
**عَيْبٌ** ذ , (S, A, O, Msb, K,) basit isim olarak kullanılan bir mastardır. (Msb,) ve ↓ **عَابٌ** [ki o da aslında bir mastardır] (S, O, Msb, K) ve ↓ **عَيْبَةٌ** (S, O) ve ↓ **مَعَابٌ** (S, O, Msb, K) ve ↓ **مَعِيبٌ** ve ↓ **مَعَابَةٌ**. (S, O. K,) aynı mânaya gelirler, (S, O, Msb, K,) yani [insanda ve her hayvanda] bir rezilet. [Ve aynı şeyde ve her şeyde] bir kusur yahut kusurluluk, bir sağlam olmama, bir ayıp, bir noksanlık, bir leke, yahut bozuk bir şey; eş anlamlısı **وَصْمَةٌ**, (A, K,) ve **نَقِيصَةٌ**: (TK:) Farsçada: آهُو: (PS:) yahut ↓ **مَعَابٌ** ve ↓ **مَعَابَةٌ**, **عَيْبٌ**’in yeri [yahut rezilet, kusur vb. yeri; görünüşe göre **عَيْبٌ** yahut kusur bulma vb. için bir dayanak mânasında] demektir. ↓ **مَا فِيهِ مَعَابٌ** ve ↓ **مَعَابَةٌ** “onda (onda yahut onda) **عَيْبٌ** yoktur” yahut “**مَوْضِعُ عَيْب** yoktur” demektir: [ve bunun gibi ↓ **مَعِيبٌ**, aşağıda gelenin gösterdiği üzere; ve ↓ **مَعْيَبَةٌ**, Har s. 475’te açıklandığı üzere; ki bu sonuncu ile ↓ **مَعَابَةٌ**, kıyasa uygun olarak **عَيْبٌ**’in sebebi, yani kendisi yüzünden kusur bulunacak, kınanacak, azarlanacak yahut ayıplanacak şey mânasında açıklanabilir; **مَذَمَّةٌ** gibi;] zira [her ne kadar] **كَالَ**, muzâri‘i **يَكِيلُ** gibi üç harfli kök fiilden **مَفْعل** vezni, isim [yahut mekân ismi] ölçüsü olarak **ع** üzerine kesra ile, mastar ölçüsü olarak ise fetha ile gelirse de, her iki durumda da fetha yahut kesra kullanmak câizdir; çünkü Araplar **مَسَارٌ** ve **مَسِيرٌ**, ve **مَعَاشٌ** ve **مَعِيشٌ**, ve ↓ **مَعَابٌ** ve ↓ **مَعِيبٌ** derler: (S, O:) **عَيْبٌ**’ün çoğulu **عُيُوبٌ** [çokluk çoğulu] (S, A, O, Msb) ve **أَعْيَابٌ** [azlık çoğulu]; (Th, TA;) ve **مَعَايِبُ** [↓ **مَعَابٌ**’ın yahut ↓ **مَعِيبٌ**’in yahut ↓ **مَعَابَةٌ**’nin çoğulu olarak; yahut **شَيْنٌ**’in çoğulu **مَشَايِنُ** gibi **عَيْبٌ**’ün kıyas dışı bir çoğulu olarak] **عُيُوبٌ** ile eş anlamlıdır. (S, O.)

عَيْبَةٌ
**عَيْبَةٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak. -A2- Ayrıca: Elbiselerin konulduğu bir kap: (S, O, K:) ve eşyaların yahut aletlerin konulduğu deriden yahut köseleden bir kap: (TA:) ve biçilen ekinin harman yerine taşındığı, deriden yahut köseleden yahut benzerinden bir **زَبِيل** [yahut sepet gibi bir kap]: (K, TA,) (TA:) yahut deriden yahut köseleden, **خَرِيطَة** [bkz.] gibi bir şey: (Ham s. 352:) içinde olanın üzerine ilmekleri vardır; bunlardan birinin diğerine geçirilmesiyle kapatılır ve bağlanır: (bkz. 4, madde **شرج**)] çoğulu **عِيَبٌ** ve **عِيَابٌ** ve **عَيْبَاتٌ**. (S, O, K.) ― -b2- Buradan, (A,) (mecaz:) kişinin sırrının [yahut sırlarının] mahfazası; (A, O, K) ve tekil ve çoğul olarak kullanılır:] denir: **هُوَ عَيْبَةُ فُلَان** (mecaz:) O, falanın sırrının [yahut sırlarının] mahfazasıdır: (A:) ve bir hadiste şöyle denmiştir: **الأَنْصَارُ كَرِشِى وَعَيْبَتِى** (S, O, TA) (mecaz:) Ensar, benim içim ve sırrımın [yahut sırlarımın] mahfazasıdır. (TA. [Ayrıca madde **كرش**’teki diğer açıklamalara da bak.]) Ve [aynı şekilde] **العيَابُ** şu mânada kullanılır: (mecaz:) Göğüsler ve kalpler: (O, K:) çünkü Arap, **عيْبَة**’sine mallarının yahut eşyasının ve elbiselerinin en iyisini koyduğu gibi, göğsünde de ifşa edilmeyecek en özel sırlarını gizler. (O, * TA) Buradan, (TA,) bir şair şöyle der:
وَكَادَتْ عِيَابُ الوُدِّ مِنَّا وَمِنْكُمُ
وَاـِنْ قِيلَ أَبْنَآءُ العُمُومَةِ تَصْفَرُ
[Ve bizden ve sizden sevgi mahfazaları, biz ve siz baba tarafından amca çocuklarıyız denilse de, neredeyse … olurdu]: (O, TA:) **عياب الودّ** ile onların göğüslerini kasteder. (TA.) Ve **بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ عَيْبَةٌ مَكْفُوفَةٌ**, Hudeybiye antlaşmasındaki bir ifadedir; mânası (mecaz:) Bu barış hususunda bizimle onların arasında, [her iki tarafta da] bu yazının şartlarını yerine getirmeye bağlanmış bir göğüs vardır; içindekinin üzerine ilmekleriyle kapatılıp bağlanan **عيبة** gibi; gizli düşmanlıktan, hainlikten ve hileden arınmış: (IAar, O, * TA:) yahut Sh’nin rivayet ettiği üzere bazılarına göre, bizimle [onların] aramızdaki kötülük, sanki **عيبة** bağlanır gibi bağlanmış olacaktır: yahut samimi dostlar arasında, birbirine güvenenler arasında bulunan türden bir dostluk gibi, karşılıklı barışma ve savaştan el çekme olacaktır. (Az, TA. [Ayrıca madde **كف**’e de bak.]) ― -b3- **عَلَيْكَ بِعَيْنَتِكَ**, ‘Âişe’nin, onu ayıpladığı bir olayda ‘Ömer’e söylediği bir sözdür; mânası (varsayılan mecaz:) Kendi ailene yahut eşine bak, beni bırak. (TA.)

عُيَبَةٌ
**عُيَبَةٌ** ذ : **عَيَّابٌ**’a bak.

عِيَابٌ
**عِيَابٌ** ذ **عَيْبَةٌ**’nin çoğuludur. (S, O, K.) ― -b2- Ayrıca: [pamuk ayrılıp kabartılan] **مِنْدَف** denilen [tahta alet]: (O, K:) Lth böyle der; Az’a göre bunun bilinen tek otoritesi odur. (O, TA) (TA.)

عَيَّابٌ
**عَيَّابٌ** ذ (S, A, O, Msb, K) ve ↓ **عَيَّابَةٌ** (A, O, K [fakat bu daha şiddetli (mübalağalı) bir mânaya sahiptir]) ve ↓ **عُيَبَةٌ** (A, K) Başkalarına çokça yahut sıkça reziletler, kusurlar vb. nisbet eden/yükleyen; yahut onları bununla suçlayan kimse. (A ve K hepsinin açıklamasında, O ise ikincinin açıklamasında.)

عَيَّابَةٌ
**عَيَّابَةٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

عائِبٌ
**عائِبٌ** ذ lâzım fiil **عَابَ**’ın ism-i fâilidir; [yani kusurlu olan yahut kusurlu hâle gelen vb.;] ticaret malına [&c.] uygulanır. (Msb.) ― -b2- Ve ayrıca **عَابَهُ**’nun ism-i fâilidir. (Msb.) -A2- Ayrıca, süte uygulanınca: Koyu; yahut koyulaşan. (O, K.)

مَعَابٌ
**مَعَابٌ** ذ : **عَيْبٌ**’e beş yerde bak.

مَعِيبٌ
**مَعِيبٌ** ذ : **عَيْبٌ**’e dört yerde bak. ― -b2- Ayrıca, (S, A, O, Msb, K) ve ↓ **مَعْيُوبٌ**, (S, O, K,) aslî şekle uygun olarak, (S, O,) ve ↓ **مُعَيَّبٌ**, [yahut bu şiddet (mübalağa) mânası taşır, (fiiline bak,)] ve ↓ **مُتَعَيَّبٌ**, (TA,) Kusurlu, sağlam olmayan veya ayıplı kılınmış; yahut onda bir kusur vb. var kılınmış. (S, A, O, Msb, * K, TA. [Fiillere bak.]) ― -b3- Ve [ayıplanmış vb.; yahut] bir reziletle, kusurla vb. suçlanmış. (TA, [Yine fiillere bak.])

مَعَابَةٌ
**مَعَابَةٌ** ذ : **عَيْبٌ**’e beş yerde bak.

مَعْيَبَةٌ
**مَعْيَبَةٌ** ذ : **عَيْبٌ**’e bak.

مُعَيَّبٌ
**مُعَيَّبٌ** ذ : **مَعِيبٌ**’e bak.

مَعْيُوبٌ
**مَعْيُوبٌ** ذ : **مَعِيبٌ**’e bak.

مُتَعَيَّبٌ
**مُتَعَيَّبٌ** ذ : **مَعِيبٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَابَ
عَابَ ( y )  I ( n. ac. )  عَيْب 1 ),
a.  Was faulty, defective, imperfect; was bad, deteriorated, spoilt; was bad, corrupt, vicious, debased.

b.  see II & V ( c ).

عَيَّبَ
عَيَّبَ II ,
a.  Deterriorated, marred, spoilt; corrupted.

b.  Rebuked, blamed; defamed, dishonoured; shamed; insulted.

تَعَيَّبَ
تَعَيَّبَ V ,
a.  see I (a) .

c.  Found fault with.

عَيْب
عَيْب [ 1 ] , ( pl. عُيُوْب 27 ),
a.  Fault, defect; vice; shame.

عَاب
عَاب
a.  [ 1A ],  see 1 .

عَيْبَة
عَيْبَة ( pl. عِيَب 7 ,  عِيَبَات &  عِيَاْب 23 ),
a.  Leather bag, trunk, portmanteau, valise.

b.  Depository.

c.  [ coll ], Privy parts.f

عُيَبَة
عُيَبَة [ 9t ],
a.  Fault-finder, carper; censorious.

مَعَابَ
مَعَابَ [ 17A ] ,  مَعَابَة [ 17tA ] , ( pl. مَعَاْيِبُ 44 ),
a.  see 1 .

b.  Dishonour, disgrace.

مَعِيْب
مَعِيْب [ 18 ],
a.  Full of faults; vicious.

عَائِب
عَائِب [ 21 ],
a.  Faulty, defective, imperfect; spoilt; bad, corrupt.

b.  Spoiling, corrupting; spoiler &c.

عَيَّاب
عَيَّاب [ 28 ] ,  عَيَّابَة [ 28t ] ,
a.  see 9t .

مَعْيُوْب
مَعْيُوْب [ N. P.
a.  I],  see 18 .

مُعَيِّب
مُعَيِّب [ N. Ag.
a.  II], Trunk-maker.

##### Türkçe

**عَابَ**
**عَابَ** ( y ) I ( n. ac. ) **عَيْب** 1 ),
a. Kusurlu, ayıplı, noksan idi; kötü idi, bozulmuştu, berbat olmuştu; kötü idi, fesat, ahlâksız, alçalmış idi.

b. II ve V ( c )’ye bak.

**عَيَّبَ**
**عَيَّبَ** II ,
a. Bozdu, zedeledi, berbat etti; ifsat etti.

b. Azarladı, kınadı; kötüledi, şerefsizleştirdi; utandırdı; hakaret etti.

**تَعَيَّبَ**
**تَعَيَّبَ** V ,
a. I (a)’ya bak.

c. Kusur buldu.

**عَيْب**
**عَيْب** [ 1 ] , ( çoğ. **عُيُوْب** 27 ),
a. Kusur, ayıp; kötü huy; utanç.

**عَاب**
**عَاب**
a. [ 1A ], 1’e bak.

**عَيْبَة**
**عَيْبَة** ( çoğ. **عِيَب** 7 , **عِيَبَات** & **عِيَاْب** 23 ),
a. Deri torba, sandık, bavul, valiz.

b. Emanet yeri.

c. [ toplu ], avret yerleri.f

**عُيَبَة**
**عُيَبَة** [ 9t ],
a. Kusur arayıcı, kusur bulan; ayıplayıcı.

**مَعَابَ**
**مَعَابَ** [ 17A ] , **مَعَابَة** [ 17tA ] , ( çoğ. **مَعَاْيِبُ** 44 ),
a. 1’e bak.

b. Şerefsizlik, rezillik.

**مَعِيْب**
**مَعِيْب** [ 18 ],
a. Kusurlarla dolu; ahlâksız.

**عَائِب**
**عَائِب** [ 21 ],
a. Kusurlu, ayıplı, noksan; berbat olmuş; kötü, fesat.

b. Bozan, ifsat eden; bozan vb.

**عَيَّاب**
**عَيَّاب** [ 28 ] , **عَيَّابَة** [ 28t ] ,
a. 9t’ye bak.

**مَعْيُوْب**
**مَعْيُوْب** [ N. P.
a. I], 18’e bak.

**مُعَيِّب**
**مُعَيِّب** [ N. Ag.
a. II], Sandık yapımcısı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عيب
عَابَ - يَعِيْبُ
عَابَ - يَعِيْبُ + كائن + كائناً أو شيئاً: يخرقه ويشقه ويشوهه: يجعله ناقصاً فيه فساد في خلقه أو عمله: ويكون ذك إما بتعطيله وتغيير خلقه، ليظهر للآخرين فساده ونقصه، أو بالزعم والقول لآخر عما فيه من فساد ونقص
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " عمل وانتاج وتصنيع شيء مشوه وممسوخ"، وهي:
مَسَخَ - يَمْسَخُ، أدَّ - يَؤُدُّ (أَدَّ - يَئِدُّ )، عارَ - يَعُوْرُ، عابَ - يَعيْبُ، فَرى - يَفْري، خَرَقَ - يَخْرِقُ

عاب - يعيب
 	أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا(79)} الكهف
مختار الصحاح
● [عيب] ع ي ب: العَيْبُ و العَيْبَةُ أيضا و العَابُ بمعنى و عابَ المتاع من باب باع و عَيْبَةً و عاباً أيضا صار ذا عيب و عَابَهُ غيره يتعدى ويلزم فهو مَعِيبٌ و مَعْيُوبٌ أيضا على الأصل وما فيه مَعَابَةٌ و مَعَابٌ بفتح ميمهما أي عيب وقيل موضع عيب و المَعِيبُ مثل المَعَابُ و المَعَايِبُ العُيُوبُ و عَيَّبَهُ تَعْيِيبا نسبه إلى العيب و عَيَّبَهُ أيضا جعله ذا عيب و تَعَيَّبَهُ مثله
معجم الفرائد القرآنية:
ع ي ب
"أَعِيبَهَا" في قوله تعالى :" فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا " (79) الكهف .
العَيْبُ : ما يصير به الشيء عيبةً أي مقراً للنقص، وأعيبها : أي أجعل فيها عيباً .
الراغب
عاب
- العيب والعاب: الأمر الذي يصير به الشيء عيبة. أي: مقرا للنقص، وعبته جعلته معيبا إما بالفعل كما قال: }فأردت أن أعيبها{ [الكهف/79]، وإما بالقول، وذلك إذا ذممته نحو قولك: عبت فلانا، والعيبة: ما يستر فيه الشيء، ومنه قوله عليه الصلاة والسلام: (الأنصار كرشي وعيبتي) (الحديث عن أنس عن النبي صلى الله عليه وسلم قال: (الأنصار كرشي وعيبتي، وإن الناس سيكثرون ويقلون، فاقبلوا من محسنهم، وتجاوزوا عن مسيئهم) أخرجه البخاري 7/93؛ ومسلم 2510) أي: موضع سري.
ملخص اللسان:
1.     العَابُ والعَيْبُ والعَيْبَةُ: الوَصْمة.
2.     وعابَ الشيءُ يعِيب والحائِطُ عَيْباً: صار ذا عَيْبٍ.
3.     وعابَ الماءُ: ثَقَبَ الشَّطَّ، فخرج مُجاوزَه.
4.     والعَيْبة: وِعاءٌ من أَدَم، يكون فيها المتاع،
5.     والعَيْبَةُ: ما يجعل فيه الثياب.
6.     والعربُ تَكني عن الصُّدُور والقُلُوب التي تَحْتوي على الضمائر الـمُخْفاةِ: بالعِـيابِ.
7.     وعَيْبةُ الرجل: موضعُ سِرِّه،
لسان العرب
● - عيب: ابن سيده: العَابُ والعَيْبُ والعَيْبَةُ: الوَصْمة. قال سيبويه: أَمالوا العابَ تشبيهاً له بأَلف رَمَى، لأَنها منقلبة عن ياء؛ وهو نادر؛ والجمع: أَعْيابٌ وعُـيُوبٌ؛ الأَول عن ثعلب؛ وأَنشد:  كَيْما أَعُدَّكُمُ لأَبْعَدَ منكُمُ،  *  ولقد يُجاءُ إِلى ذوي الأَعْيابِ  ورواه ابن الأَعرابي: إِلى ذوي الأَلباب.  والـمَعابُ والـمَعِـيبُ: العَيْبُ؛ وقول أَبي زُبَيْدٍ الطَّائيّ:  إِذا اللَّثى رَقَـأَتْ بعدَ الكَرى وذَوَتْ، *  وأَحْدَثَ الرِّيقُ بالأَفْواه عَيَّابا  يجوز فيه أَن يكون العَيَّابُ اسماً للعَيْبِ، كالقَذَّافِ والجَبَّانِ؛ ويجوز أَن يُريدَ عَيْبَ عَيَّابٍ، فحَذَفَ المضاف، وأَقام المضاف إِليه مُقامه.  وعابَ الشيءُ والحائِطُ عَيْباً: صار ذا عَيْبٍ. وعِـبْتُه أَنا، وعابه  عَيْباً وعاباً، وعَيَّبه وتَعَيَّبه: نَسَبه إِلى العَيب، وجعله ذا عَيْبٍ؛ يَتَعَدَّى ولا يَتَعَدَّى؛ قال الأَعشى:  وليس مُجِـيراً، إِنْ أَتى الـحَيَّ خائفٌ؛ *  ولا قائِلاً، إِلاَّ هُوَ الـمُتَعَيَّبا  أَي ولا قائلاً القولَ الـمَعِـيبَ إِلاَّ هو؛ وقال أَبو الهيثم في قوله  تعالى: فأَرَدْتُ أَن أَعِـيبَها؛ أَي أَجْعَلَها ذاتَ عَيْب، يعني السفينةَ؛ قال: والـمُجاوِزُ واللازم فيه واحد.  ورجل عَيَّابٌ وعَيَّابة وعُيَبة: كثير العَيْبِ للناس؛ قال:  اسْكُتْ ! ولا تَنْطِقْ، فأَنْتَ خَيّابْ، *  كُلُّك ذو عَيْبٍ، وأَنتَ عَيَّابْ  وأَنشد ثعلب:  قال الجَواري: ما ذَهَبْتَ مَذْهَبا، *  وعِـبْنَني ولم أَكُنْ مُعَيَّبا  \<ص:634>  وقال:  وصاحِبٍ لي، حَسَنِ الدُّعابه، *  ليس بذي عَيْبٍ، ولا عَيَّابَه  والـمَعايبُ: العُيوبُ. وشيءٌ مَعِـيبٌ ومَعْيُوبٌ، على الأَصل.  وتقول: ما فيه مَعابة ومَعابٌ أَي عَيْبٌ.  ويقال: موضعُ عَيْبٍ؛ قال الشاعر:  أَنا الرَّجُلُ الذي قد عِـبْتُموه، *  وما فيهِ لعَيَّابٍ مَعابُ  لأَن الـمَفْعَلَ، من ذواتِ الثلاثة نحو كالَ يَكِـيلُ، إِن أُريد به  الاسم، مكسور، والمصدرُ مفتوحٌ، ولو فتحتَهما أَو كسرتَهما في الاسم والمصدر جميعاً، لجازَ، لأَن العرب تقول: الـمَسارُ والـمَسِيرُ، والـمَعاشُ والـمَعِـيشُ، والـمَعابُ والـمَعِـيبُ.  وعابَ الماءُ: ثَقَبَ الشَّطَّ، فخرج مُجاوزَه.  والعَيْبة: وِعاءٌ من أَدَم، يكون فيها المتاع، والجمع عِـيابٌ  وعِـيَبٌ، فأَما عِـيابٌ فعلى القياس، وأَما عِـيَبٌ فكأَنه إِنما جاءَ على جمع عِـيبة، وذلك لأَنه مما سبيله أَن يأْتي تابعاً للكسرة؛ وكذلك كلُّ ما جاءَ من فعله مما عينه ياء على فِعَلٍ. والعَيْبَةُ أَيضاً: زَبِـيل من أَدَم يُنْقَلُ فيه الزرعُ المحصودُ إِلى الجَرين، في لغة هَمْدان. والعَيْبَةُ: ما يجعل فيه الثياب. وفي الحديث، أَنه أَمْلى في كتابِ الصُّلْح بينه وبين كفار أَهل مكة بالـحُدَيْبية: لا إِغْلالَ ولا إِسلالَ، وبيننا وبينهم عَيْبةٌ مَكفوفةٌ. قال الأَزهري: فسر أَبو عبيد الإِغْلالَ والإِسلالَ، وأَعرضَ عن تفسير العَيْبة المكفُوفةِ. ورُوِيَ عن ابن الأَعرابي أَنه قال: معناه أَن بيننا وبينهم في هذا الصلح صَدْراً مَعْقُوداً على الوفاءِ بما في الكتاب، نَقِـيّاً من الغِلِّ والغَدْرِ والخِداعِ. والـمَكْفُوفةُ: الـمُشرَجَةُ الـمَعْقُودة. والعربُ تَكني عن الصُّدُور والقُلُوب التي تَحْتوي على الضمائر الـمُخْفاةِ: بالعِـيابِ. وذلك أَن الرجلَ إِنما يَضَعُ في عَيْبَته حُرَّ مَتاعِه، وصَوْنَ ثيابه، ويَكتُم في صَدْرِه أَخَصَّ أَسراره التي لا يُحِبُّ شُيوعَها، فسُمِّيت الصدور والقلوبُ عِـياباً، تشبيهاً بعِـيابِ الثياب؛ ومنه قول الشاعر:  وكادَتْ عِـيابُ الوُدِّ منَّا ومِنكُمُ، *  وإِن قيلَ أَبناءُ العُمومَة، تَصْفَرُ  أَرادَ بعِـيابِ الوُدِّ: صُدُورَهم. قال الأَزهري وقرأْتُ بخَطِّ شَمِر: وإِنَّ بيننا وبينهم عَيْبَةً مَكْفُوفةً. قال: وقال بعضهم أَراد به:  الشَّرُّ بيننا مَكْفُوف، كما تُكَفُّ العَيْبةُ إِذا أُشرِجَتْ؛ وقيل: أَراد أَن بينهم مُوادَعَةً ومُكافَّة عن الحرب، تَجْريانِ مُجْرى الـمَوَدَّة التي تكون بين الـمُتَصافِـينَ الذين يَثِقُ بعضُهم ببعض.  وعَيْبةُ الرجل: موضعُ سِرِّه، على الـمَثل. وفي الحديث: الأَنصارُ  كَرِشي وعَيْبَتي أَي خاصَّتي وموضعُ سِرِّي؛ والجمع عِـيَبٌ مثل بَدْرَةٍ وبِدَرٍ، وعِـيابٌ وعَيْباتٌ.  والعِـيابُ: الـمِنْدَفُ. قال الأَزهري: لم أَسمعه لغير الليث. وفي حديث عائشة، في إِيلاءِ النبي، صلى اللّه عليه وسلم، على نسائه، قالت لعمر، رضي اللّه عنهما، لـمَّا لامَها: ما لي ولكَ، يا ابنَ الخَطَّاب، عليك بعَيْبَتِكَ أَي اشْتَغِلْ بأَهْلِكَ ودَعْني.  والعائبُ: الخاثر من اللبن؛ وقد عاب السِّقاءُ.
مقاييس اللغة:
(عيب) العين والياء والباء أصلٌ صحيح، فيه كلمتان: إحداهما العَيب والأخرى العَيْبة، وهما متباعدتان.
فالعَيب في الشيء معروفٌ. تقول: عابَ فلان فلاناً يَعيبُه. ورجلٌ عَيَّابةٌ: وَقَّاعٌ في الناس. وعابَ الحائطُ وغيرهُ، إذا ظهر فيه عَيب. والعاب: العيب([1]) .
والكلمة الأخرى العَيْبَة: عَيْبَة الثيابِ وغيرها، وهي عربيَّة صحيحة.
قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "الأنصارُ كَرِشي وعيْبَتِي"، ضربها لهم مثلاً، كأنهم موضعُ سِرّه والذين يأمَنُهم على أمره.
القاموس المحيط:
العَيْبُ، والعابُ الوَصْمَةُ، كالمَعابِ والمَعابَةِ والمَعيبِ. وعابَ، لازِمٌ مُتَعَدٍّ، وهو مَعيبٌ ومَعْيوبٌ. ورجلٌ عُيَبَةٌ، كهُمَزَة، وعيَّاب، وعَيَّابةٌ كثيرُ العيب لِلناسِ. والعَيْبَةُ زَبِيلٌ مِنْ أَدَمٍ، وما يُجْعَلُ فيهِ الثِّيابُ، ومِنَ الرَّجُلِ مَوْضِعُ سِرِّهِ، ج عِيَبٌ وعِيابٌ وعِيَبَاتٌ. والعِيابُ الصُّدُورُ والقُلُوبُ، كنايةُ، والمِنْدَف. والعائِبُ الخاثِرُ مِنَ اللَّبَنِ. وقَدْ عابَ السِّقاءُ. وأُعْيَبٌ، كَجُنْدَبٍ ع باليَمَنِ، وهو فُعْيَلٌ أو أُفْعَلٌ.

##### Türkçe

**عيب**
**عَابَ - يَعِيْبُ**
**عَابَ - يَعِيْبُ** + bir varlık + bir varlığı veya bir şeyi: onu deler ve yarar ve çirkinleştirir: onu eksik kılar; onda yaratılışında veya işinde bir bozukluk vardır: ve bu, ya onu işlemez kılması ve yaratılışını değiştirmesiyle olur ki başkalarına onun bozukluğu ve eksikliği görünsün; yahut bir başkasına onda bulunan bozukluk ve eksiklik hakkında iddia ve söz ile olur.

Ve lafız, “çarpık ve maskara edilmiş bir şey yapma ve üretme ve imal etme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**مَسَخَ - يَمْسَخُ**، **أدَّ - يَؤُدُّ** (**أَدَّ - يَئِدُّ**)، **عارَ - يَعُوْرُ**، **عابَ - يَعيْبُ**، **فَرى - يَفْري**، **خَرَقَ - يَخْرِقُ**

**عاب - يعيب**
 **أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا(79)}** **الكهف**

مختار الصحاح
● [**عيب**] ع ي ب: **العَيْبُ** ve **العَيْبَةُ** dahi ve **العَابُ** “**عَيْبُ**” mânâsınadır; ve **عابَ** meta‘ı, **باع** bâbındandır; ve **عَيْبَةً** ve **عاباً** dahi: ayıplı oldu. Ve **عَابَهُ** başkası: geçişli olur ve lâzım olur; o hâlde o **مَعِيبٌ** ve asl üzere **مَعْيُوبٌ** dahi. Ve onda **مَعَابَةٌ** ve **مَعَابٌ** vardır—ikisinin **م**’si fethalı—yani ayıp; ve “ayıp yeri” denildi. Ve **المَعِيبُ** **المَعَابُ** gibidir. Ve **المَعَايِبُ**: **العُيُوبُ**. Ve **عَيَّبَهُ** **تَعْيِيبا**: onu ayba nisbet etti. Ve **عَيَّبَهُ** dahi: onu ayıplı kıldı. Ve **تَعَيَّبَهُ**: onun gibidir.

معجم الفرائد القرآنية:
ع ي ب
**"أَعِيبَهَا"** onun (Allah Teâlâ’nın) sözü olan: **" فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا "** (79) **الكهف** içindedir.
**العَيْبُ**: şeyin onunla **عيبةً** olmasıdır; yani noksanlık için bir karar-gâh. Ve **أعيبها**: yani onda bir ayıp kılarım.

الراغب
**عاب**
- **العيب** ve **العاب**: şeyin onunla **عيبة** olduğu iştir; yani noksanlık için bir karar-gâh. Ve **عبته**: onu **معيبا** kıldım; ya fiil ile—şöyle dediği gibi: **}فأردت أن أعيبها{** [**الكهف/79**]—yahut söz ile; bu da onu yerdiğin vakittir; senin sözün gibi: **عبت فلانا**. Ve **العيبة**: şeyin içinde örtüldüğü şeydir; ve ondan, onun (aleyhi’s-salât ve’s-selâm) sözü: (**الأنصار كرشي وعيبتي**) (Enes’ten Nebî صلى الله عليه وسلم’den hadis: “(**الأنصار كرشي وعيبتي، وإن الناس سيكثرون ويقلون، فاقبلوا من محسنهم، وتجاوزوا عن مسيئهم**)” Buhârî 7/93; Müslim 2510 çıkarmıştır) yani: gizli yer.

ملخص اللسان:
1. **العَابُ** ve **العَيْبُ** ve **العَيْبَةُ**: damga.
2. Ve **عابَ** şey **يعِيب** ve duvar **عَيْباً**: ayıplı oldu.
3. Ve **عابَ** su: kıyıyı deldi; böylece onu aşarak çıktı.
4. Ve **العَيْبة**: deriden bir kaptır; içinde eşya olur.
5. Ve **العَيْبَةُ**: elbiselerin içine konulduğu şeydir.
6. Ve Araplar, gizli zamirleri içine alan göğüsler ve kalplerden kinaye olarak: **بالعِـيابِ** derler.
7. Ve **عَيْبةُ** adam: sırrının yeridir.

لسان العرب
● - **عيب**: İbn Sîdeh: **العَابُ** ve **العَيْبُ** ve **العَيْبَةُ**: damga. Sîbeveyh dedi: **العابَ**’ı, **رَمَى**’nın elifine benzeterek imâle ettiler; çünkü o, yâ’dan dönmüştür; ve o nâdirdir. Çoğulu: **أَعْيابٌ** ve **عُـيُوبٌ**; birincisi Sa‘leb’dendir. Ve inşâd etti:
كَيْما أَعُدَّكُمُ لأَبْعَدَ منكُمُ،  *  ولقد يُجاءُ إِلى ذوي الأَعْيابِ
İbnü’l-A‘râbî onu şöyle rivayet etti: **إِلى ذوي الأَلباب**. Ve **الـمَعابُ** ve **الـمَعِـيبُ**: **العَيْبُ**tur. Ve Ebû Zübeyd et-Tâî’nin sözü:
إِذا اللَّثى رَقَـأَتْ بعدَ الكَرى وذَوَتْ، *  وأَحْدَثَ الرِّيقُ بالأَفْواه عَيَّابا
Bunda câizdir ki **العَيَّابُ**, **العَيْب** için bir isim olsun; **القَذَّافِ** ve **الجَبَّانِ** gibi. Ve câizdir ki **عَيْبَ عَيَّابٍ** murad etsin; böylece muzâfı hazf etti ve muzâfun ileyhi onun makamına ikame etti. Ve **عابَ** şey ve duvar **عَيْباً**: ayıplı oldu. Ve ben onu **عِـبْتُه**; ve o, onu **عَيْباً** ve **عاباً** ayıpladı; ve **عَيَّبه** ve **تَعَيَّبه**: onu ayba nisbet etti ve onu ayıplı kıldı; geçişli olur ve geçişli olmaz. A‘şâ dedi:
وليس مُجِـيراً، إِنْ أَتى الـحَيَّ خائفٌ؛ *  ولا قائِلاً، إِلاَّ هُوَ الـمُتَعَيَّبا
Yani: ayıplı sözü ondan başkası söyleyen değildir. Ve Ebû’l-Heysem, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: **فأَرَدْتُ أَن أَعِـيبَها**: yani onu ayıplı kılarım—gemi kastedilir—dedi. Dedi: bunda aşan ile lâzım olan birdir. Ve adam **عَيَّابٌ** ve **عَيَّابة** ve **عُيَبة**: insanlara çok ayıp eden. Dedi:
اسْكُتْ ! ولا تَنْطِقْ، فأَنْتَ خَيّابْ، *  كُلُّك ذو عَيْبٍ، وأَنتَ عَيَّابْ
Ve Sa‘leb inşâd etti:
قال الجَواري: ما ذَهَبْتَ مَذْهَبا، *  وعِـبْنَني ولم أَكُنْ مُعَيَّبا
\<ص:634>
Ve dedi:
وصاحِبٍ لي، حَسَنِ الدُّعابه، *  ليس بذي عَيْبٍ، ولا عَيَّابَه
Ve **الـمَعايبُ**: **العُيوبُ**. Ve bir şey **مَعِـيبٌ** ve **مَعْيُوبٌ**, asl üzere. Ve dersin: onda **مَعابة** ve **مَعابٌ** yoktur; yani ayıp yoktur. Ve “ayıp yeri” denilir. Şair dedi:
أَنا الرَّجُلُ الذي قد عِـبْتُموه، *  وما فيهِ لعَيَّابٍ مَعابُ
Çünkü **الـمَفْعَلَ**, üçlülerden—**كالَ يَكِـيلُ** gibi—eğer onunla isim murad edilirse, kesralıdır; masdar ise fethalıdır. Ve eğer ikisini de isimde ve masdarda açsan yahut kırsan câiz olur; çünkü Araplar **الـمَسارُ** ve **الـمَسِيرُ**, **الـمَعاشُ** ve **الـمَعِـيشُ**, **الـمَعابُ** ve **الـمَعِـيبُ** derler. Ve **عابَ** su: kıyıyı deldi; böylece onu aşarak çıktı. Ve **العَيْبة**: deriden bir kaptır; içinde eşya olur; çoğulu **عِـيابٌ** ve **عِـيَبٌ**. **عِـيابٌ** kıyas üzeredir; **عِـيَبٌ** ise sanki **عِـيبة**’nin cem‘i üzere gelmiştir; çünkü bu, kesreye tâbi olarak gelmesi gerekenlerdendir; ve fiilinden gözü yâ olan her **فِعَلٍ** böyledir. Ve **العَيْبَةُ** dahi: Hemdân lügatinde, hasat edilmiş ekinin harman yerine taşındığı deriden bir sepet. Ve **العَيْبَةُ**: elbiselerin içine konulduğu şey. Ve hadiste: Hudeybiye’de Mekke ehli kâfirleriyle onun arasında sulh kitabında imlâ etti: **لا إِغْلالَ ولا إِسلالَ، وبيننا وبينهم عَيْبةٌ مَكفوفةٌ**. Ezherî dedi: Ebû Ubeyd **الإِغْلالَ** ve **الإِسلالَ**’ı tefsir etti; **العَيْبة المكفُوفةِ**’nin tefsirinden yüz çevirdi. İbnü’l-A‘râbî’den rivayet olundu ki dedi: mânâsı: bu sulhta bizimle onların arasında, kitaptakine vefâ ile bağlı bir göğüs vardır; kin, hıyanet ve aldatmadan arı. Ve **الـمَكْفُوفةُ**: bağlanmış, düğümlenmiş. Ve Araplar, gizli zamirleri içine alan göğüsler ve kalplerden kinaye olarak: **بالعِـيابِ** derler. Bu, adamın ancak **عَيْبَته**’sine eşyasının en kıymetlisini koyması ve elbiselerinin korunmasını (orada) yapması; ve göğsünde, yayılmasını sevmediği en özel sırlarını gizlemesi sebebiyledir; böylece göğüsler ve kalpler, elbise **عِـياب**’ına benzetilerek **عِـياباً** adlandırıldı. Ve ondan şairin sözü:
وكادَتْ عِـيابُ الوُدِّ منَّا ومِنكُمُ، *  وإِن قيلَ أَبناءُ العُمومَة، تَصْفَرُ
**عِـيابُ الوُدِّ** ile onların göğüslerini murad etti. Ezherî dedi: Şemir’in hattıyla okudum: **وإِنَّ بيننا وبينهم عَيْبَةً مَكْفُوفةً**. Dedi: Bazıları dedi ki onunla murad etti: aramızdaki şer kapatılmıştır; **العَيْبة** bağlandığı vakit kapatıldığı gibi. Ve denildi ki: onların arasında, savaşdan el çekme ve karşılıklı engelleme vardır; birbirine güvenen, saflaşmışlar arasında bulunan sevgi gibi cereyan eder. Ve **عَيْبةُ** adam: sırrının yeridir; mesel üzere. Ve hadiste: **الأَنصارُ كَرِشي وعَيْبَتي** yani: hususîlerim ve sırrımın yeridir; çoğulu **عِـيَبٌ**—**بَدْرَةٍ** ve **بِدَرٍ** gibi—ve **عِـيابٌ** ve **عَيْباتٌ**. Ve **العِـيابُ**: **الـمِنْدَفُ**. Ezherî dedi: onu Leys’ten başkası için işitmedim. Ve Âişe’nin hadîsinde, Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) hanımlarına îlâsında, Ömer’e (radıyallahu anhümâ) onu azarlayınca dedi: benimle senin ne işin var, ey Hattâb’ın oğlu; sen kendi **عَيْبَتِكَ**’ne bak; yani ehlinle meşgul ol ve beni bırak. Ve **العائبُ**: sütten pıhtılaşmış olan; ve **عابَ** tulum.

مقاييس اللغة:
(**عيب**) **العين** ve **الياء** ve **الباء** sahih bir asıldır; onda iki kelime vardır: birisi **العَيب** ve diğeri **العَيْبة**; ve ikisi birbirinden uzaktır.
**العَيب** ise şeyde bilinen (kusur)dur. Dersin: **عابَ** falan, falanı **يَعيبُه**. Ve bir adam **عَيَّابةٌ**: insanlara çok düşen (ayıplayan). Ve **عابَ** duvar ve başkası: onda bir ayıp göründüğü vakit. Ve **العاب**: **العيب**([1]).
Ve diğer kelime **العَيْبَة**: elbise **عَيْبَة**’si ve başkasıdır; ve o sahih Arapçadır.
Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: "**الأنصارُ كَرِشي وعيْبَتِي**"; onu onlar için bir mesel yaptı; sanki onlar, sırrının yeri ve işinde kendilerine emniyet ettiği kimselerdir.

القاموس المحيط:
**العَيْبُ** ve **العابُ**: damga; **كالمَعابِ** ve **المَعابَةِ** ve **المَعيبِ** gibi. Ve **عابَ**: lâzım ve geçişlidir; ve o **مَعيبٌ** ve **مَعْيوبٌ**dur. Ve bir adam **عُيَبَةٌ**—**كهُمَزَة** gibi—ve **عيَّاب** ve **عَيَّابةٌ**: insanlara çok ayıp eden. Ve **العَيْبَةُ**: deriden bir sepet; ve elbiselerin içine konulan şey; ve adamdan, sırrının yeri; çoğulu **عِيَبٌ** ve **عِيابٌ** ve **عِيَبَاتٌ**. Ve **العِيابُ**: göğüsler ve kalpler; kinayedir; ve **المِنْدَف**. Ve **العائِبُ**: sütten pıhtılaşmış olan. Ve **عابَ** tulum. Ve **أُعْيَبٌ**—**كَجُنْدَبٍ** gibi—Yemen’de bir yer adıdır; ve o **فُعْيَلٌ** yahut **أُفْعَلٌ**dür.
