# عيب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%8A%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عيب

العيب والعيبة والعاب: الوصمة. قال سيبويه: أمالوا العاب تشبيها له بألف رمى؛ لأنها منقلبة عن ياء، وهو نادر كالمعاب والمعيب والمعابة تقول: ما فيه معابة ومعاب، أي عيب، ويقال: موضع عيب. قال الشاعر:
  أنا الرجل الذي قد عبتموه                      وما فيه لعياب معـاب

  لأن المفعل من ذوات الثلاثة -نحو كال يكيل- إن أريد به الاسم مكسور، والمصدر مفتوح، ولو فتحتهما أو كسرتهما في الاسم والمصدر جميعا لجاز؛ لأن العرب تقول: المسار والمسير، والمعاش والمعيش، والمعاب والمعيب. وجمع العيب أعياب وعيوب، الأول عن ثعلب، وأنشد:
  كيما أعدكم لأبعد مـنـكـم                      ولقد يجاء إلى ذوي الأعياب ورواه ابن الأعرابي: إلى ذوي الألباب. وعاب الشيء والحائط عيبا وعبته أنا وعابه عيبا وعابا لازم ومتعد وهو معيب ومعيوب الأخير على الأصل. وقال أبو الهيثم في قوله تعالى: فأردت أن أعيبها أي أجعلها ذات عيب، يعني السفينة قال: والمجاوز واللازم فيه سواء واحد. ورجل عيبة كهمزة وعياب كشداد وعيابة كعلامة، والهاء للمبالغة: كثير العيب للناس. قال:
  اسكت ولا تنطق فأنت خياب
  كلك ذو عيب وأنت عياب وقال:
  وصاحب لي حسن الدعابه
  ليس بذي عيب ولا عيابه والعيبة: زبيل كأمير من أدم، محركة ينقل فيه الزرع المحصود إلى الجرن، في لغة همدان. العيبة: ما يجعل فيه الثياب. ووعاء من أدم يكون فيه المتاع. العيبة من الرجل هو موضع سره، على المثل. وفي الحديث الأنصار عيبتي وكرشي أي خاصتي وموضع سري. ج: عيب كبدرة وبدر وعياب بالكسر وعيبات بكسر ففتح. والعياب: الصدور والقلوب، كناية أي أن العرب تكني عن الصدور والقلوب التي تحتوي على الضمائر المخفاة بالعياب، وذلك أن الرجل إنما يضع في عيبته حر متاعه وثيابه، ويكتم في صدره أخص أسراره التي لا يحب شيوعها، فسميت الصدور عيابا تشبيها بعياب الثياب. ومنه قول الشاعر:
  وكادت عياب الود منا ومنكـم                      وإن قيل أبناء العمومة تصفر أراد بعياب الود صدورهم. وفي الحديث أنه أملى في كتاب الصلح بينه وبين كفار أهل مكة بالحديبية لا إغلال ولا إسلال وبيننا وبينهم عيبة مكفوفة روي عن ابن الأعرابي أنه قال: معناه بيننا وبينهم في هذا الصلح صدر معقود على الوفاء بما في الكتاب، نقي من الغل والغدر والخداع، والمكفوفة: المشرجة المعقودة. قال الأزهري: وقرأت بخط شمر: قال بعضهم: أراد به: الشر بيننا مكفوف، كما تكف العيبة إذا شرجت. وقيل: أراد أن بينهم موادعة ومكافة عن الحرب يجريان مجرى المودة التي تكون بين المتصافين الذين يثق بعضهم إلى بعض. العياب: المندف، بالكسر. قال الأزهري: لم أسمعه لغير الليث. والعائب: الخاثر من اللبن. و منه يقال: قد عاب السقاء، أي إذا خثر ما فيه من اللبن وأعيب كجندب: ع باليمن أي على طريقه وهو فعيل وقد سبق في كلام المصنف في ع ل ب أنه ليس في كلامهم فعيل غير عليب، ولو كان أعيب فعيلا لوجب ذكره في الهمزة، قاله شيخنا، وهو ظاهر، لمن تأمل. أو أفعل وقد أخرج على أصله، وهو وزن قليل جدا. ومما يستدرك عليه: عيبه وتعيبه، إذا نسبه إلى العيب، وجعله ذا عيب. قال الأعشى:
  وليس مجيرا إن أتى الحي خائف                      ولا قائلا إلا هو المـتـعـيبـا أي ولا قائلا القول المعيب إلا هو. والمعيب كمعظم: المعيوب، وأنشد ثعلب:

  قال الجواري ما ذهبت مذهبا                      وعبنني ولم أكن مـعـيبـا وفي حديث عائشة رضي الله عنها في إيلاء النبي صلى الله عليه وسلم على نسائه قالت لعمر رضي الله عنه لما لامها: مالي ولك يا ابن الخطاب عليك بعيبتك أي اشتغل بأهلك ودعني. وعيبة كطيبة: من منازل بني سعد ابن زيد.

### Türkçe

**العيب** ve **العيبة** ve **العاب**: damga. Sîbeveyh dedi: **العاب**’ı, **رمى**’nın ألف’ına benzeterek imâle ettiler; çünkü o, ياء’dan dönmüştür; ve o, **المعاب** ve **المعيب** ve **المعابة** gibi nâdirdir. Şöyle dersin: “Onda **معابة** ve **معاب** yoktur”, yani ayıp; ve denilir: “aybın yeri”. Şair dedi:
  Ben o adamım ki siz onu ayıpladınız                      ve onda, ayıplayana ayıplanacak yoktur

  Çünkü üçlülerin sahiplerinden olan **المفعل** -**كال يكيل** gibi- eğer onunla isim kastedilirse kırık (kesreli), mastar (kastedilirse) açık (fethalı)dır; ikisini de, isimde ve mastarda birlikte fethalı yapsan yahut ikisini de kesreli yapsan câiz olur; çünkü Araplar **المسار** ve **المسير** der, ve **المعاش** ve **المعيش**, ve **المعاب** ve **المعيب**. **العيب**’in çoğulu **أعياب** ve **عيوب**’dur; birincisi Sa‘leb’dendir; ve inşâd etti:
  Sizi sizden daha uzağa sayayım diye                      ve muhakkak **ذوي الأعياب**’a gelinir  İbnü’l-A‘râbî onu şöyle rivayet etti: **إلى ذوي الألباب**. Ve **عاب** şeyi ve duvarı **عيبا** (diye ayıpladı); ve ben onu ayıpladım; ve o, onu **عيبا** ve **عابا** (diye) ayıpladı; lâzım ve müteaddîdir; ve o **معيب** ve **معيوب**dur; sonuncusu asıl üzerinedir. Ebü’l-Heysem, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi: **فأردت أن أعيبها** yani onu ayıp sahibi kılayım; yani gemiyi. Dedi: ve onda mücâviz (müteaddî) ile lâzım birdir, aynı (şey)dir. Ve adam **عيبة** (hemze gibi) ve **عياب** (şeddâd gibi) ve **عيابة** (allâme gibi)dir; ve هاء mübâlağa içindir: insanlara çok ayıp bulan. Dedi:
  Sus ve konuşma; çünkü sen **خياب**sın
  Hepiniz ayıp sahibisiniz; sen ise **عياب**sın  Ve dedi:
  Benim bir arkadaşım var, şakası güzel
  Ayıp sahibi değildir, ne de **عيابه**. Ve **العيبة**: deriden bir sepet, **أمير** gibi; harekeli; onda biçilmiş ekin harmana taşınır; Hemdân dilinde. **العيبة**: elbiselerin içine konulduğu şey. Ve deriden bir kap; içinde eşya olur. Adamdan **العيبة** onun sırrının yeridir; mesel üzere. Hadiste: “Ensâr benim **عيبتي** ve **كرشي**’mdir” yani benim haslarım ve sırrımın yeridir. Çoğulu: **عيب** (bedre ve bedr gibi) ve **عياب** (kesre ile) ve **عيبات** (kesre ile sonra fetha ile). Ve **العياب**: göğüsler ve kalpler; kinaye olarak; yani Araplar, gizli vicdanları ihtiva eden göğüsler ve kalplerden **العياب** ile kinaye eder; çünkü adam, ancak kıymetli eşyasını ve elbiselerini **عيبة**sine koyar; ve göğsünde, yayılmasını sevmediği en özel sırlarını gizler; böylece göğüsler, elbise **عياب**larına benzetilerek **عيابا** diye adlandırıldı. Ondandır şairin sözü:
  Ve neredeyse bizden ve sizden sevginin **عياب**ları                      -“amcaoğulları” denilse de- sararır  Sevginin **عياب**larıyla onların göğüslerini kastetti. Hadiste: Mekke ehli kâfirleriyle Hudeybiye’de kendisi arasındaki sulh kitabında imlâ etti: “Ne zincirleme vardır ne de kan dökme; ve bizimle onların arasında **عيبة مكفوفة** vardır.” İbnü’l-A‘râbî’den rivayet olundu ki dedi: manası, bu sulhta bizimle onların arasında, kitaptakine vefâ ile bağlı bir göğüstür; kinden, hıyanetten ve aldatmadan arınmış; ve **المكفوفة**: bağlanmış, düğümlenmiş olan **المشرجة**’dir. Ezherî dedi: ve Şemmer’in hattıyla okudum: bazısı dedi ki: onunla kastetti: aramızdaki şer kapatılmıştır; **العيبة** bağlanınca nasıl kapatılırsa. Ve denildi: kastetti ki aralarında, savaştan karşılıklı el çekme ve barışma vardır; birbirine güvenen, saflaşanlar arasında bulunan sevgi gibi cereyan eder. **العياب**: **المندف** (kesre ile). Ezherî dedi: onu Leys’ten başkasına işitmedim. Ve **العائب**: sütün koyulaşmışı. Ve ondan denilir: “**عاب** tulum”, yani içindeki süt koyulaştığı zaman. Ve **أعيب** (cündüb gibi): Yemen’de **ع** (yani) yol üzerinde; ve o **فعيل**dir; ve daha önce musannifin **ع ل ب**’deki sözünde geçti ki onların sözünde **فعيل** ancak **عليب**’ten başkası değildir; eğer **أعيب** **فعيل** olsaydı, hemzede zikredilmesi gerekirdi; bunu şeyhimiz söyledi; ve bu, düşünen için açıktır. Yahut **أفعل**’dir; ve aslı üzerine çıkarılmıştır; ve o, pek az bir vezindir. Ve ona ilâve olarak istidrâk olunanlardandır: **عيبه** ve **تعيبه**; onu ayıba nisbet ettiği ve onu ayıp sahibi kıldığı zaman. A‘şâ dedi:
  Korkmuş olarak mahalleye gelirse sığınak veren değildir                      ve ayıplı sözü söyleyen değildir; ancak o **المتعيبا**dır  Yani ayıplı sözü söyleyen ancak odur. Ve **المعيب** (muazzam gibi): **المعيوب**. Sa‘leb inşâd etti:

  Câriyeler dedi: bir gidiş gitmedin                      ve beni ayıpladılar; hâlbuki ben **معيبا** değildim  Âişe رضى الله عنها’nın, Peygamber صلى الله عليه وسلم’in kadınlarına îlâsı hakkında hadisinde: Ömer رضى الله عنه ona, onu kınayınca dedi: “Benimle senin ne işin var ey Hattâb’ın oğlu; sen kendi **عيبتك**’ne (bak);” yani ehlinle meşgul ol ve beni bırak. Ve **عيبة** (taybe gibi): Benî Sa‘d b. Zeyd’in menzillerindendir.
