# عيج — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%AC/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%8A%D8%AC/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عيج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%AC.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: عيج

باب العين والجيم وواي معهما
ع ج و، ع و ج، ج و ع، و ج ع، ع ي ج مستعملات
عجو:
العجوة: تمرٌ بالمدينة، يقال إنّه غرسه النّبيّ صلى الله عليه وآله وسلم.
والأمّ تعجو وَلَدَها، أي: تؤخّر رضاعه عن مَواقيته، ويُورِثُ ذلك وَهَناً في جسمِه.. ومنه: المعاجاة، وهو ألا يكون للأمّ لبنٌ يُرْوِي صبيّها فتعاجيه بشيء تعلّله به ساعة. قال الأعشى:
مُشْغِفاً قلبُها عليه فما تَعْ		جوهُ إلاّ عُفافةٌ وفُواقُ
وكذلك إن ربّى الولدَ غيرُ أمّه. والاسم: العُجْوةُ، والفِعل: العَجْو، واسم الولد: عَجيٌّ، والأنثى عَجيّة والجميع: العُجايا. قال يصف أولاد الجراد:
إذا ارتحلت عن منزلٍ خلّفتْ به		عُجايا يحاثى بالتّراب دفينُهـا
ويروى: صغيرها.
وإذا منع اللبن عن الرضيع، واغتذى بالطعام قيل: قد عُوجيَ. قال الإصبع:
إذا شئتَ أبصرتَ من عَقْبِهِمْ		يتامَى يُعاجَوْنَ كـالأَذْؤُبِ
والعُجاية: عَصَبٌ مركّبٌ فيه فُصوص من عظام كأمثال فُصوص الخاتم عند رُسْغ الدّابّة، إذا جاع أحدهم دقّه بين فهرَيْن فأكله، ويُجمع: عُجايات وعُجىً. قال:
شمّ العُجاياتِ يَتركْنَ الحصى زِيَماً
يصف أخفافها بالصّلابة، وعُجاياتها بالشّمم، وأشدّ ما يكون للدّابّة إذا كان أشمّ العُجاية.
عوج:
عَوْجُ كلّ شيء: تعطّفه، من قضيب وغير ذلك. وتقول: عُجْتُه أَعُوجُهُ عَوْجاً فانعاج، قال:
وانعاجَ عُودي كالشَّظيفِ الأَخْشنِ
والعِوَجُ الاسم اللازم منه الذي تراه العيون من خشب ونحوه، والمصدر من عَوِجَ يَعْوَجُ: العَوَجُ فهو أَعْوَجُ، والأنثى: عَوْجاء، وجمعه: عُوجٌ. قال أبو عبد الله: يقال من العِوَج: عَوِج يَعْوَجُ عَوَجاً، ومن العَوْج: اعوجّ اعوجاجاً فهو مُعْوَجٌّ وعوّجَ الشيءَ فهو مُعَوَّجٌ.
والخيولُ الأعوجيّةُ منسوبة إلى فرس كان في الجاهليّة سابقاً، ويقال: كان لغنيّ. قال طفيل:
بناتُ الوَجيهِ والغُرابِ ولاحقٍ		وأَعْوجَ تَنْمي نِسْبةَ المتنسِّبِ
ويقال أعوجيّ من بنات أعوج.
والعوج: القوائم من الخيل التي في أرجلها تحنيب.
والعائج الواقف. والعاج: أنياب الفِيَلَة، لا يُسمّى غير النّاب عاجاً. وناقة عاج إذا كانت مذعان السّير، ليّنة الانعطاف. قال ذو الرّمة:
تقدُّ بيَ المَوْماةَ عاجٌ كأنّها
وإذا عجعجت بالناقةِ قلت: عاجِ عاجِ خفض بغير تنوين. وإن شئت جزمت على توهُّم الوقْف. وعجعجتُها: أنختها.
وعُوج بنُ عُوقٍ، يقال: إنّه صاحبُ الصَّخرةِ، الذي قتله موسى عليه السّلام، ويقال: إنّه إذا قام كان السّحابُ له مئزراً، وكان من فراعنةِ مِصْر.
جوع:
الجوع: اسم جامعٌ للمخمصة. والفعل: جاع يجوع جوعاً. والنعت: جائع، وجَوْعان، والمجاعة: عامٌ فيه جوعٌ ويقال: أجعته وجوّعته فجاع يجوع جوعاً فالمتعدي: الإجاعة والتجويع. قال:
يُدْعَى الجُنَيْدَ وهو فينا الزُّمَّلِقْ
مُجَوَّعُ البطنِ كلابيُّ الخُلُق
وجع:
الوَجَعُ: اسم جامع لكل مرض مؤلم. يقال: رجل وجِعٌ وقومٌ وجاعَى، ونسوة وَجَاعَى، وقوم وَجِعَونَ. وقد وَجِعَ فلانٌ رأسه أو بطنه، وفلانٌ يَوْجَعُ رأسه. وفيه ثلالث لغات: يَوْجَعُ، ويَيْجَعُ، وياجَعُ، ومنهم من يكسر الياء فيقول: يِيجَعُ وكذلك تقول: أنا إيجَعُ، وأنت تِيجَعُ. والوجعاء: اسم الدّبر.
ولغة قبيحة، ومنهم من يقول: وجع يجع.
وتوجّعت لفلان إذا رثيتَ له من مكروه نزل به. ويقال: أوجعت فلاناً ضرباً، وضربته ضرباً وجيعاً، ويُوجِعُني رأسي.
عيج:
العَيْجُ: شبهُ الاكتراث للشيء والإقبال عليه. تقول: عِجْتُ به يعيج عَيْجاً، ولو قيل: عيجوجة لكان صواباً، وما عِجْتُ بقوله: لم أَكْتَرِثْ. قال:
فما رأيت لها شيئاً أَعيجُ به

### Türkçe

باب **العين** ve **الجيم** ve **واي** onlarla birlikte

**ع ج و**، **ع و ج**، **ج و ع**، **و ج ع**، **ع ي ج** kullanımdadırlar.

**عجو**:
**العجوة**: Medine’de bir hurmadır; denilir ki onu Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم dikmiştir.
Ve anne çocuğunu **تعجو** eder; yani: onun emmesini vakitlerinden geciktirir; bu da onun bedeninde bir zayıflık miras bırakır.. Bundan: **المعاجاة**; o da annenin çocuğunu doyuran bir sütü olmaması, böylece onu bir saat oyaladığı bir şeyle **تعاجيه** etmesidir. A‘şâ dedi ki:
مُشْغِفاً قلبُها عليه فما تَعْ		جوهُ إلاّ عُفافةٌ وفُواقُ
Ve aynı şekilde, çocuğu annesinden başkası büyütürse. İsim: **العُجْوةُ**; fiil: **العَجْو**; çocuğun adı: **عَجيٌّ**; dişisi **عَجيّة** ve hepsi: **العُجايا**. Çekirge yavrularını vasfederken dedi ki:
إذا ارتحلت عن منزلٍ خلّفتْ به		عُجايا يحاثى بالتّراب دفينُهـا
Ve rivayet olunur: “küçüğü”.
Ve süt emzirilenden men edilirse ve yemekle beslenirse denilir: **عُوجيَ** olmuştur. İsbı‘ dedi ki:
إذا شئتَ أبصرتَ من عَقْبِهِمْ		يتامَى يُعاجَوْنَ كـالأَذْؤُبِ
Ve **العُجاية**: içinde yüzük kaşları misali kemiklerden parçalar bulunan, bileşik bir sinirdir; binek hayvanının bileği yanında, yüzük kaşları misali. Onlardan biri acıkınca onu iki parmak arasında döver de yer; çoğulu: **عُجايات** ve **عُجىً**. Dedi ki:
شمّ العُجاياتِ يَتركْنَ الحصى زِيَماً
Onun toynaklarını sertlikle, **عُجايات**’ını da yükseklikle vasfeder; binek hayvanı için en şiddetlisi, **العُجاية**’si yüksek burunlu olduğu zamandır.

**عوج**:
Her şeyin **عَوْجُ**’u: onun eğilip bükülmesidir; çubuktan ve başkasından. Ve dersin: onu **عُجْتُه**; onu **أَعُوجُهُ** **عَوْجاً**; böylece **انعاج** etti. Dedi ki:
وانعاجَ عُودي كالشَّظيفِ الأَخْشنِ
Ve **العِوَجُ**: ondan gözlerin gördüğü, ağaç ve benzeri şeylerden olan, ondan ayrılmayan isimdir. Ve **عَوِجَ يَعْوَجُ**’dan masdar: **العَوَجُ**’dur; o **أَعْوَجُ**’dur; dişisi: **عَوْجاء**; çoğulu: **عُوجٌ**. Ebû Abdullah dedi: **العِوَج**’den denilir: **عَوِج يَعْوَجُ عَوَجاً**; **العَوْج**’den: **اعوجّ اعوجاجاً**; o **مُعْوَجٌّ**’dur; ve bir şeyi **عوّجَ** etti; o **مُعَوَّجٌ**’dur.
Ve **الخيولُ الأعوجيّةُ**: câhiliyede yarışçı olan bir ata nispet edilmiştir; ve denilir: bir zengine ait idi. Tufeyl dedi ki:
بناتُ الوَجيهِ والغُرابِ ولاحقٍ		وأَعْوجَ تَنْمي نِسْبةَ المتنسِّبِ
Ve denilir: **أعوجيّ**; **أعوج**’un kızlarından.
Ve **العوج**: bacaklarında içe eğrilik bulunan atların bacaklarıdır.
Ve **العائج**: duran (ayakta bekleyen)dir. Ve **العاج**: fillerin dişleridir; dişten başkasına **عاجاً** denilmez. Ve **ناقة عاج**: yürüyüşe boyun eğen, dönüp bükülmesi yumuşak olduğu zaman. Zû’r-Rumme dedi ki:
تقدُّ بيَ المَوْماةَ عاجٌ كأنّها
Ve deveyi **عجعجت** ettiğinde dersin: **عاجِ عاجِ**; tenvinsiz, hafız (خفض) ile. Ve istersen, vakfı vehmetme üzerine cezmedersin. Ve onu **عجعجتُها**: onu çöktürdüm (çöktürüp yatırdım) demektir.
Ve **عُوج بنُ عُوقٍ**; denilir ki: o **الصَّخرةِ**’nin sahibidir; Musa عليه السّلام’ın öldürdüğü kimse. Ve denilir ki: o ayağa kalktığında bulut onun için bir peştamal olurdu; ve Mısır firavunlarından idi.

**جوع**:
**الجوع**: açlık (muhmase) için toplayıcı bir isimdir. Fiil: **جاع يجوع جوعاً**. Sıfat: **جائع** ve **جَوْعان**. Ve **المجاعة**: içinde açlık olan bir yıldır. Ve denilir: onu **أجعته** ve onu **جوّعته**; böylece **جاع يجوع جوعاً**; geçişli olan: **الإجاعة** ve **التجويع**’dir. Dedi ki:
يُدْعَى الجُنَيْدَ وهو فينا الزُّمَّلِقْ
مُجَوَّعُ البطنِ كلابيُّ الخُلُق

**وجع**:
**الوَجَعُ**: acı veren her hastalık için toplayıcı bir isimdir. Denilir: **رجل وجِعٌ** ve **قومٌ وجاعَى**; ve **نسوة وَجَاعَى**; ve **قوم وَجِعَونَ**. Ve falanın başı veya karnı **وَجِعَ** oldu; ve falanın başı **يَوْجَعُ**. Onda üç lehçe vardır: **يَوْجَعُ** ve **يَيْجَعُ** ve **ياجَعُ**; ve onlardan kimi yâ’yı kesreler de **يِيجَعُ** der. Ve aynı şekilde dersin: ben **إيجَعُ**’ım; sen **تِيجَعُ**’sın. Ve **الوجعاء**: makatın adıdır.
Ve çirkin bir dildir; ve onlardan kimi der: **وجع يجع**.
Ve falan için **توجّعت**; ona, başına inen bir hoşnutsuzluktan dolayı acıdığın zaman. Ve denilir: falanı dövmekle **أوجعت**; ve onu acı veren bir dövüşle dövdüm; ve başım beni **يُوجِعُني**.

**عيج**:
**العَيْجُ**: bir şeye aldırış etmenin ve ona yönelmenin benzeridir. Dersin: onunla **عِجْتُ**; **يعيج عَيْجاً**. Ve eğer **عيجوجة** denilseydi doğru olurdu. Ve onun sözüne **عِجْتُ** etmedim: aldırış etmedim. Dedi ki:
فما رأيت لها شيئاً أَعيجُ به
