# عير — es-Sıhâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B1/sozluk/sihah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%8A%D8%B1/entries/sihah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B1.md)
- es-Sıhâh: Cevherî · 10. yy

## Madde başı: عير

العَيْرُ: الحمار الوحشيّ والأهليُّ أيضاً، والأنثى عَيْرَةٌ، والجمع أعْيارٌ ومَعْيوراءُ وعُيورَةٌ. وعَيْرُ العين: جفنُها. ومنه قولهم: فعلت ذاك قبل عَيْرٍ وما جرى، أي قبل لحظ العينِ. قال أبو عبيدة: ولا يقال اَفعَلُ. ويقال: ما أدري أيُّ من ضرب العَيْرَ هو، أي أيّ الناس هو. وعَيْرُ القوم: سيّدهم. وقولهم: "عَيْرٌ بِعَيْرٍ وزيادةُ عَشَرَةٍ". كان الخليفة من بني أمية إذا مات وقام آخر زاد في أرزاقهم عشرةَ دراهم والعير: الوتر. وعَيْرُ النصل: الناتئ منه في وسطه. وكذلك عَيْرُ الكتفِ. وعَيْرُ القدم: الشاخصُ في ظهرها. وعَيْرُ الأذن: الوتد الذي في باطنها. وعَيْرُ الورقةِ: الخطُّ الذي في وسطها. وعَيْرُ السَراة: طائرٌ كهيئة الحمامة. ويقال للموضع الذي لا خير فيه: هو كجوف عيرٍ، لأنه لا شيء في جوفه يُنتفع به. ويقال: أصله قولهم: أخلى من جوف حمار، ويقال: العَيْرُ ها هنا: الطَبْلُ. وقصيدةٌ عائرةٌ، أي سائرة. ويقال: ما قالت العربُ بيتاً أعْيَرَ من كذا، أي أسيَرَ. وفلانٌ عُيَيْرُ وحدِهِ، أي معجبٌ برأيه، وهو ذمٌّ. ولا تقل عُويرٌ. وعارَ في الأرض يَعيرُ، أي ذهب. والعائِرةُ: الناقة تخرج من الإبل إلى الأخرى ليضربها الفحل. والجملُ عائِرٌ: يترك الشَوْل إلى أخرى. وعارَ الفرسُ، أي افلتَ وذهب هاهنا وهاهنا، من مرحه. وأعارَهُ صاحبهُ فهو مُعارٌ. ومنه قال الشاعر:
وجدنا في كتابِ بني تـمـيمٍأحقُّ الخَيلِ بالركضِ المُعارُ
وفرسٌ عيَّارٌ بأوصالِ، أي يعيرُ هاهنا وهاهنا من نشاطه. وسمِّي الأسدُ: عَيَّاراً لمجيئه وذهابه في طلي صيده. وحكى الفراء: رجل عَيَّارٌ، إذا كان كثير التطواف والحركة ذكيًّا. ويقال: عارَ الرجل في القوم يَضْرُبُهم، مثل عاثَ. وعَيَّرهُ كذا من التعيير، والعامة تقول: عَيَّرهُ بكذا. قال النابغة:
وعَيَّرتني بنو ذبْيانَ رَهْـبَـتَـهُوهل عَليَّ بأن أخشاكَ من عارِ
والعارُ: السُبَّةُ والعَيبُ. يقال: عارَهُ، إذا عابه. والمَعايِرُ: المَعايِبُ. قالت ليلى الأخيليَّةُ:
لعمرُكَ ما بالموتِ عارٌ على امرئٍ		إذا لم تُصِبْهُ في الحياةِ المَـعـايِرُ
وتَعايَرَ القوم: تعايَبوا. وعايَرْتُ المكاييل والموازين عِياراً وعاوَرْتُ بمعنًى. يقال: عايِروا بين مكاييلكم وموازينكم، وهو فاعِلوا من العِيارِ. ولا تقل: عَيِّروا. والمِعْيارُ: العِيارُ. وبناتُ مِعْيَرٍ: الدواهي. والعَيْرانَةُ: الناقة تشبّه بالعَيْرِ في سرعتها ونشاطها. والعيرُ بالكسر: الإبل التي تحمل الميرة، ويجوز أن تجمعه على عيراتٍ.

### Türkçe

**العَيْرُ**: yaban eşeği ve evcil (eşek) de; dişisi **عَيْرَةٌ**’dir; çoğulu **أعْيارٌ** ve **مَعْيوراءُ** ve **عُيورَةٌ**’dir. Ve **عَيْرُ العين**: onun göz kapağıdır. Ondan onların sözü: “bunu **عَيْرٍ** ve (henüz) olmamıştan önce yaptım”, yani göz kırpmasından önce. Ebû Ubeyde dedi: ve **اَفعَلُ** denilmez. Ve denilir: “ben bilmiyorum **العَيْرَ**’i vuran hangisi odur”, yani hangi insan odur. Ve **عَيْرُ القوم**: onların efendisidir. Ve onların sözü: “**عَيْرٌ بِعَيْرٍ** ve on (daha) fazlalık”. Ümeyyeoğullarından halife öldüğü ve bir başkası ayağa kalktığı zaman onların rızıklarında on dirhem artırırdı; ve **العير**: kiriş (yay kirişi)dir. Ve **عَيْرُ النصل**: onun ortasında ondan çıkıntı yapan (kısım)dır. Keza **عَيْرُ الكتفِ**. Ve **عَيْرُ القدم**: onun üst yüzündeki çıkık olandır. Ve **عَيْرُ الأذن**: onun iç tarafında olan kazıktır. Ve **عَيْرُ الورقةِ**: onun ortasında olan çizgidir. Ve **عَيْرُ السَراة**: güvercin biçiminde bir kuştur. Ve hayır olmayan yer için denilir: “o, **عيرٍ**’in karnı gibidir”; çünkü onun karnında faydalanılan bir şey yoktur. Ve denilir: aslı onların sözü “eşek karnından daha boş”tur; ve denilir: **العَيْرُ** burada: davuldur. Ve **قصيدةٌ عائرةٌ**: yani yürüyen (dolaşan). Ve denilir: Araplar “şundan daha **أعْيَرَ** bir beyit söylemedi”, yani daha çok yürüyen (daha yaygın). Ve falan, yalnız başına **عُيَيْرُ**’dir; yani görüşüyle kendini beğenendir; ve o bir yergidir. Ve **عُويرٌ** deme. Ve “yerde **عارَ** **يَعيرُ**”: yani gitti. Ve **العائِرةُ**: dişi deve; develerden ötekine çıkar ki erkek deve onu aşsın. Ve deve (erkek) **عائِرٌ**: **الشَوْل**’u bırakıp ötekine (gider). Ve “at **عارَ**”: yani kaçtı ve buraya buraya gitti; şenliği/oynaklığı sebebiyle. Ve arkadaşı onu **أعارَهُ**; o da **مُعارٌ**’dır. Ondan şair dedi ki:
وجدنا في كتابِ بني تـمـيمٍأحقُّ الخَيلِ بالركضِ المُعارُ
Ve **فرسٌ عيَّارٌ بأوصالِ**: yani canlılığından dolayı buraya buraya gider. Ve aslan **عَيَّاراً** diye adlandırıldı; avının öncü kısmında gelişi ve gidişi sebebiyle. Ferrâ rivayet etti: adam **عَيَّارٌ**; eğer çok dolaşan ve hareketli, zeki ise. Ve denilir: adam kavim içinde **عارَ**; onları döver; **عاثَ** gibi. Ve onu şu ile **عَيَّرهُ**; **التعيير**’dendir; avam “onu şu ile **عَيَّرهُ**” der. Nâbiga dedi ki:
وعَيَّرتني بنو ذبْيانَ رَهْـبَـتَـهُوهل عَليَّ بأن أخشاكَ من عارِ
Ve **العارُ**: sövme/ayıplama ve kusurdur. Denilir: onu **عارَهُ**; onu ayıpladığı zaman. Ve **المَعايِرُ**: ayıplardır. Leylâ el-Ahîliyye dedi ki:
لعمرُكَ ما بالموتِ عارٌ على امرئٍ		إذا لم تُصِبْهُ في الحياةِ المَـعـايِرُ
Ve kavim **تَعايَرَ**: birbirlerini ayıpladılar. Ve ölçekleri ve tartıları **عايَرْتُ**; **عِياراً** (olarak); ve **عاوَرْتُ** (da) bir anlamca (aynıdır). Denilir: ölçekleriniz ve tartılarınız arasında **عايِروا**; ve o, **العِيارِ**’dan **فاعِلوا**’dur. Ve “**عَيِّروا**” deme. Ve **المِعْيارُ**: **العِيارُ**’dır. Ve **بناتُ مِعْيَرٍ**: belalardır. Ve **العَيْرانَةُ**: dişi deve; süratinde ve canlılığında **العَيْرِ**’e benzetilir. Ve kesre ile **العيرُ**: azık taşıyan develerdir; ve onu **عيراتٍ** üzere çoğul yapman caizdir.
