# عير — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%8A%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عير

العير، بالفتح: الحمار، أهليا كان أو وحشيا، وقد غلب على الوحشي، والأنثى عيرة. قال شمر:
  لو كنت عيرا كنت عير مـذلة                      أو كنت عظما كنت كسر قبيح أراد بالعير الحمار، وبكسر القبيح طرف عظم المرفق الذي لا لحم عليه. قال: ومنه قولهم: أذل من العير قيل: سمى به لأنه يعير فيتردد في الفلاة، ج أعيار، قال الشاعر:
  أفي السلم أعيارا جفاء وغلظةوفي الحرب أشباه النساء العوارك وعيار، بالكسر، وعيور وعيورة، بضمهما، ومعيوراء، ممدودا، مثل المعلوجاء والمشيوخاء والمأتوناء، ويقصر في كل ذلك؛ قاله الأزهري. وقيل: معيوراء: اسم للجمع وجج، جمع الجمع عيارات. والعير: العظيم الناتئ وسط الكتف. والجمع أعيار. وعير النصل: الناتئ وسطها. قال الراعي:
  فصادف سهمه أحجار قف                      كسرن العير منه والغرارا

  وكل عظم ناتئ في البدن: عير. وعير القدم: الناتئ في ظهرها. وعير الورقة: الخط الناتئ في وسطها كأنه جدير. وعير الصخرة: حرف ناتئ فيها خلقة. وقيل: كل ناتئ في وسط مستو: عير. والعير: ماقئ العين، عن ثعلب، أو عير العين: جفنها، أو هو إنسانها، وقال أبو طالب: العير: هو المثال الذي في الحدقة ويسمى اللعبة، أو عير العين: لحظها، قال تأبط شرا:
  ونار قد حضأت بعيد وهن                      بدار ما أريد بها مقامـا
  سوى تحليل راحلة وعير                      أكالئه مخافة أن ينـامـا والعير: ما تحت الفرع من باطن الأذن، من الإنسان والفرس، كعير السهم. وقيل: العيران: متنا أذني الفرس. والجمع العيار. ومنه حديث أبي هريرة رضي الله عنه: إذا توضأت فأمر على عيار الأذنين الماء. وعير: اسم واد بعينه. وقال الليث: العير: اسم ع كان مخصبا فغيره الدهر فأقفره، هكذا في النسخ كلها، ونص الليث: فأقفر، بغير هاء الضمير. ثم قال: فكانت العرب تضرب المثل في البلد الوحش. وقيل: العير: لقب حمار بن مويلع كافر، وزعم ابن الكلبي أنه كان مؤمنا ثم ارتد. وقد مر في ح م ر وقد ضربت العرب المثل بكفره، فيقال: أكفر من حمار كان له واد فأرسل الله تعالى عليه نارا فأحرقته، وفي نص ابن الكلبي: فاسود فصار لا ينبت شيئا فضرب به المثل في كل مقو. وبه فسر قول امرئ القيس:
  وواد كجوف العير قفر قطعته                      به الذئب يعوى كالخليع المعيل وقيل: كان اسمه حمارا فجعله عيرا لإقامة الوزن. هكذا أنشده الصاغاني وفسره. وفي اللسان قال امرؤ القيس:
  وواد كجوف العير قفر مضـلة                      قطعت بسام ساهم الوجه حسان قال الأزهري: قوله: كجوف العير، أي كوادي العير، وكل واد عند العرب جوف. ويقال للموضع الذي لا خير فيه: هو كجوف عير، لأنه لاشيء في جوفه ينتفع به. ويقال أصله قولهم: أخلى من جوف حمار. وأنشد الزمخشري:
  لقد كان جوف العير للعين منظرا                      أنيقا وفيه للمجاور مـنـفـس
  وقد كان ذا نخل وزرع وجامـل                      فأمسى وما فيه لباغ مـعـرس والعير: خشبة تكون في مقدم الهودج، ذكره الصاغاني. والعير: الوتد، قيل: ومنه المثل: فلان أذل من العير. والعير: الجبل، وقد غلب على جبل بالمدينة، كما سيأتي. والعير: السيد والملك، وعير القوم: سيدهم وعير: اسم جضبل، قال الراعي:
  بأعلام مركوز فعير فـغـرب                      مغانشي أم الوبر إذ هي ما هيا

  وفي الحديث: أنه حرم ما بين عير إلى ثور. قال ابن الأثير: هو جبل بالمدينة شرفها الله تعالى. وقيل: بمكة أيضا جبل يقال له: عير. والعير: الطبل. والعير: المتن في الصلب، وهما عيران يكتنفان جانبي الصلب. والعير، بالكسر، في قوله تعالى: ولما فصلت العير: القافلة، مؤنثة، من عار يعير، إذا سار، أو العير: الإبل التي تحمل الميرة، بلا واحد لها من لفظها. وقيل: العير: قافلة الحمير، ثم كثرت حتى سميت بها كل قافلة، فكل قافلضة عير، كأنها جمع عير. وكان قياسها أن يكون فعلا بالضم كسقف في سقف، إلا أنه حوفظ على الياء بالكسرة، نحو عين، أو كل ما امتير عليه، إبلا كانت أو حميرا أو بغالا فهو عير. قال أبو الهيثم في تفسير قوله تعالى المذكور: العير: كانت حمرا. قال: وقول من قال العير الإبل خاصة باطل. قال: وأنشدني نصير لأبي عمرو الأسدي في صفة حمير سماها عيرا:
  أهـكـذا لا ثـلة ولا لـبـن                      ولا يزكين إذا الدين اطمـأن
  مفلطحات الروث يأكلن الدمن                      لابد أن يخترن مني بـين أن
  يسقن عيرا أو يبعن بالثمـن قال: وقال نصير: الإبل لا تكون عيرا حتى يمتار عليها. وحكى الأزهري عن ابن الأعرابي قال: العير من الإبل: ما كان عليه حمله أو لم يكن. ج عيرات كعنبات، قال سيبويه: جمعوه بالألف والتاء لمكان التأنيث، وحركوا الياء لمكان الجمع بالتاء وكونه اسما، فأجمعوا على لغة هذيل لأنهم يقولون: جوزات وبيضات. قال: ويسكن، وهو القياس. ومنه الحديث: كانوا يترصدون عيرات قريش أي دوابهم وإبلهم التي كانوا يتاجرون عليها. ويقال: فلان عيير وحده، أي معجب برأيه وإن شئت كسرت أوله مثل شييخ، ولا تقل: عوير ولا شويخ؛ كذا في الصحاح. وهو في الذم، كقولك: نسيج وحده، في المدح، أو يأكل وحده، قاله ثعلب. وقال الأزهري: فلان عيير وحده، وجحيش وحده: وهما اللذان لا يشاوران الناس ولا يخالطانهم، وفيهما مع ذلك مهانة وضعف. وعار الفرس والكلب، زاد ابن القطاع: والخبر وغير ذلك يعير عيارا: ذهب من ها هنا وها هنا كأنه منفلت من صاحبه يتردد، والاسم العيار، بالكسر، وأعاره صاحبه، أي أفلته، فهو معار، كذا في الصحاح، وقيل: عار الفرس، إذا ذهب على وجهه وتباعد عن صاحبه، قيل: ومنه قول بشر الآتي بعد بأسطر قليلة. وعار الرجل يعير، إذا ذهب وجاء مترددا. وعار البعير يعير عيارا وعيرانا: ترك شولها، هكذا في النسخ، والذي في تهذيب ابن القطاع: ترك شوله وانطلق إلى أخرى ليقرعها. وفي اللسان: إذا كان في شول فتركها وانطلق نحو أخرى يريد القرع. وعارت القصيدة: سارت، فهي عائرة، والاسم العيارة، بالكسر وفي الأساس: وما قالت العرب بيتا أعير منه والعيار، كشداد، الرجل الكثير المجئ والذهاب في الأرض. وقيل: هو الذكي الكثير التطواف والحركة، حكاه الأزهري عن الفراء. وقال ابن الأعرابي: والعرب تمدح بالعيار وتذم به. يقال: غلام عيار: نشيط في المعاصي؛ وغلام عيار: نشيط في طاعة الله عز وجل. وربما سمى الأسد بالعيار لتردده ومجيئه وذهابه في طلب الصيد. قال أوس بن حجر:

  ليث عليه من البردى هبرية                      كالمزبراني عيار بأوصال قال ابن برى: أي يذهب بأوصال الرجال إلى أجمته. وروى باللام عيال، وهو مذكور في موضعه. وأنشد الجوهري:
  لما رأيت أبا عمرو رزمت لـه                      منى كما رزم العيار في الغرف جمع غريف، وهو الغابة: والعيار: اسم فرس خالد بن الوليد رضي الله عنه، وكان أشقر، فيما يقال. وقال السراج البلقيني في قطر السيل: لعله مأخوذ من قولهم: رجل عيار، إذا كان كثير التطواف والحركة ذكيا. وأنشد لمضرس ابن أنس المحاربي:
  ولقد شهدت الخيل يوم يمامة                      يهدى المقانب فارس العيار والعيار: علم من أعلام الأناسي. والعيرانة من الإبل: الناجية في نشاط، سميت لكثرة تطوافها وحركتها. وقيل: شبهت بالعير في سرعتها ونشاطها. وليس ذلك بقوي. وفي قصيد كعب: عيرانة قذفت بالنحض عن عرض. هي الناقة الصلبة تشبيها بعير الوحش والألف والنون زائدتان. وعيران، الجراد بالكسر: أوائله الذاهبة المتفرقة في قلة، كالعوائر. وأعطاه من المال عائرة عينين، أي ما يملؤهما، وقد ذكرا في ع و ر. والعار: السبة والعيب. وقيل: هو كل شيء لزم به سبة أو عيب، والجمع أعيار. ويقال: فلان ظاهر الأعيار، أي العيوب. وقد عيره الأمر، ولا تقل: عيره بالأمر، فإنه قول العامة؛ هكذا صوبه الحريري في درة الغواص. وقد صرح المرزوقي في شرح الحماسة بأنه يتعدى بالباء، قال: والمختار تعديته بنفسه، قاله شيخنا. وأنشد الأزهري للنابغة:
  وعيرتني بنو ذبيان خـشـيتـه                      وهل علي بأن أخشاك من عار

  وتعايروا: عير بعضهم بعضا قال أبو زيد: يقال: هما يتعايبان ويتعايران، فالتعاير: التساب، والتعايب دون التعاير، إذا عاب بعضهم بعضا. وابنة معير، كمنبر: الداهية والشدة يقال: لقيت منه ابنة معير، وبنات معير، أي الدواهي والشدائد وأبو محذورة أوس وقيل: سمرة بن معير بن لوذان بن ربيعة بن عويج بن سعد بن جمح الجمحي القرشي: الأول قول الزبير ابن بكار وعمه، وإليه ذهب ابن الكلبي، صحابي، وهو مؤذن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم، وحديثه في الترمذي. وقد أشار له المصنف أيضا في ح ذ ر. قلت: وأخوه أنيس بن معير، قتل يوم بدر كافرا؛ قاله ابن الكلبي. والمعار، بالكسر: الفرس الذي يحيد عن الطريق براكبه، كما يقال: حاد عن الطريق. قال الأزهري: مفعل من عار يعير، كأنه في الأصل معير فقيل معار، ومنه قول بشر بن أبي خازم، كما أنشده المؤوخ، هكذا بالخاء المعجمة كما ضبطه الصاغاني لا الطرماح، وغلط الجوهري. قال شيخنا: لا غلط، فإن هذا الشطر وجد في كلام الطرماح وفي كلام بشر، كما قاله رواة أشعار العرب. فكل نسبه كما رواه أو وجده. فالتغليط بمثله دون إحاطة ولا استقراء تام هو الغلط، كما لا يخفى. ووقوع الحافر على الحافر في كلامهم لا يكاد يفارق أكثر أكابرهم ولا سيما إذا تقاربت القرائح. انتهى: وجدنا في كتاب بني تميم. وقد ينشد: بني نمير أيضا. أحق الخيل بالركض المعار. وقال الصاغاني: البيت لبشر بن أبي خازم، وهو موجود في شعر بشر دون الطرماح. وقال ابن بري: وهذا البيت يروي لبشر بن أبي خازم. قال أبو عبيدة: والناس يروونه: المعار، بضم الميم، من العارية، هكذا في الأصول الصحيحة يروونه بالواوين من الرواية. وقال القرافي: يرونه من الرؤية، أي يعتقدونه، بالخطإ في الاعتقاد لا الضم. قال شيخنا: وفيه مخالفة ظاهرة لصنيع المصنف، كما لا يخفى. قلت: ومثل ما قال القرافي موجود في نسخ الصحاح، ويدل على ذلك قوله فيما بعد: وهو خطأ. أي اعتقادهم أنه من العارية لا الضم، فتأمل. هكذا تحقيق هذا المقام على ما ذهب إليه القرافي. والصواب أن الخطأ في الضم، وفي الاعتقاد أنه من العارية، على ما ذهب إليه الجوهري. وقد أشار بذلك الرد على من يقول إنه بالضم من العارية، وهو قول ابن الأعرابي وحده. وذكره ابن بري أيضا وقال: لأن المعار يهان بالابتذال ولا يشفق عليه شفقة صاحبه. وقيل: المعار هنا: المسمن من الخيل، من أعاره يعيره، إذا أسمنه. ومنهم من قال: المعار هنا: المنتوف الذنب، من أعاره وأعراه، إذا هلبت ذنبه؛ قالهما ابن القطاع وغيره. وقيل: المعار: المضمر المقدح. ومعنى أعيروا خيلكم، أي ضمروها بترديدها، من عار يعير، إذا ذهب وجاء. فهي أقوال أربعة غير الذي ذكره الجوهري، أشار بالرد على واحد منها، وهو قول ابن الأعرابي وهناك رواية غريبة تفرد بها أبو سعيد الضرير، فروى المغار، بالغين المعجمة، وقال: معناه المضمر؛ كذا نقله شيخنا من أحاسن الكلام ومحاسن الكرام في أمثال العرب لأبي النعمان بشر بن أبي بكر الجعفري التبريزي. قال: وقد خلت عنها الدواوين، فهو نقل غريب عن غريب. قلت: ليس بغريب، فقد

  ذكره الليث في غ و ر حيث قال: والمغار من الفرس: الشديد المفاصل. وقال الأزهري معناه شدة الأسر، أي كأنه فتل فتلا. ومثله قولهم: حبل مغار، إلا أنهم لم يفسروا به البيت. وسيأتي الكلام عليه في غ و ر. ويقال: عير الدنانير: وزنها واحدا بعد واحد، وكذا إذا ألقاها دينارا دينارا فوازن به دينارا دينارا، يقال هذا في الكيل والوزن. قال الأزهري: فرق الليث بين عايرت وعيرت، فجعل عايرت في المكيال، وعيرت في الميزان. قلت: وإياه تبع المصنف، ففرق بينهما بالذكر في المادتين، فذكر المعايرة في ع و ر والتعيير هنا. وعير الماء، إذا طحلب، نقله الصاغاني. قلت: والأشبه أن يكون أغثر الماء بالألف والغين المعجمة والمثلثة، كما سيأتي. والأعيار: كواكب زهر في مجرى قدمي سهيل، نقله الصاغاني، واحدها العير، شبهت بعير العين، أي حدقتها، أو غير ذلك من معاني العير مما تقدمت. وأعير النصل: جعل له عيرا ونصل معير: فيه عير؛ نقله أبو حنيفة عن أبي عمرو. وبرقة العيرات، بكسر العين ثم فتح التحتية: ع قال امرؤ القيس:ره الليث في غ و ر حيث قال: والمغار من الفرس: الشديد المفاصل. وقال الأزهري معناه شدة الأسر، أي كأنه فتل فتلا. ومثله قولهم: حبل مغار، إلا أنهم لم يفسروا به البيت. وسيأتي الكلام عليه في غ و ر. ويقال: عير الدنانير: وزنها واحدا بعد واحد، وكذا إذا ألقاها دينارا دينارا فوازن به دينارا دينارا، يقال هذا في الكيل والوزن. قال الأزهري: فرق الليث بين عايرت وعيرت، فجعل عايرت في المكيال، وعيرت في الميزان. قلت: وإياه تبع المصنف، ففرق بينهما بالذكر في المادتين، فذكر المعايرة في ع و ر والتعيير هنا. وعير الماء، إذا طحلب، نقله الصاغاني. قلت: والأشبه أن يكون أغثر الماء بالألف والغين المعجمة والمثلثة، كما سيأتي. والأعيار: كواكب زهر في مجرى قدمي سهيل، نقله الصاغاني، واحدها العير، شبهت بعير العين، أي حدقتها، أو غير ذلك من معاني العير مما تقدمت. وأعير النصل: جعل له عيرا ونصل معير: فيه عير؛ نقله أبو حنيفة عن أبي عمرو. وبرقة العيرات، بكسر العين ثم فتح التحتية: ع قال امرؤ القيس:
  غشيت ديار الحي بالبكرات                      فعارمة فبرقة العـيرات وأفرده الحصين بن بكير الربعي فقال:
  وارتبعت بالحزن ذات الصيره                      وأصيفت بين اللوى والعيره

  وعير السراة، بالفتح: طائر كهيئة الحمامة، قصير الرجلين مسرولهما، أصفر الرجلين والمنقار، أكحل العين، صافي اللون إلى الخضرة، أصفر البطن وما تحت جناحيه، وباطن ذنبه كأنه برد موشى. ويجمع: عيور السراة. والسراة: موضع بناحية الطائف، ويزعمون أن هذا الطير يأكل ثلاثمائة تينة من حين تطلع من الورق صغارا وكذلك العنب. ويقال: ما أدرى أي من ضرب العير هو، أي أي الناس حكاه يعقوب ويعنون بالعير الوتد، وقيل: جفن العين. وقيل غير ذلك. ومن أمثال أهل الشأم قولهم: عير بعير، وزيادة عشرة كان الخليفة من بني أمية إذا مات وقام آخر زاد في أرزاقهم وعطاياهم عشرة دراهم، فكانوا يقولون هذا عند ذلك. وفي المثل: فعلته قبل عير وما جرى: أي قبل لحظ العين، قال أبو طالب: العير: المثال الذي في الحدقة، والذي جرى الطرف، وجريه حركته، والمعنى قبل أن يطرف. وفي الصحاح: قال أبو عبيدة: ولا يقال: أفعل. وقول الشماخ:
  أعدو القبصي قبل عير وما جرى                      ولم تدر ما خبري ولم أدر مالها فسره ثعلب فقال: معناه: قبل أن أنظر إليك؛ ولا يتكلم بشيء من ذلك في النفي. والقبصي والقمصي. ضرب من العدو فيه نزو. وقال اللحياني: العير هنا: الحمار الوحشي. وتعار، بالكسر: جضبل ببلاد قيس، بنجد، قال كثير:
  وما هبت الأرواح تجري وما ثوى                      مقيما بنجد عوفها وتـعـارهـا وفي اللسان في ع و ر: وهذه الكلمة يحتمل أن تكون في الثلاثي الصحيح والثلاثي المعتل. ثم قال في عير: وتعار، بالكسر: اسم جبل، قال بشر يصف ظعنا ارتحلن من منازلهن فشبههن في هوادجهن بالظباء في أكنستها:
  بليل ما أتين عـلـى أروم                      وشابة عن شمائلها تعـار
  كأن ظباء أسنمة علـيهـا                      كوانس قالصا عنها المغار قال المغار: أماكن الظباء، وهي كنسها. وأروم: موضع. وشابة وتعار: جبلان في بلاد قيس. قلت: وقد ذكره المصنف أيضا في ت ع ر. والمعاير: المعايب، يقال عاره، إذا عابه، قالت ليلى الأخيلية:
  لعمرك ما بالموت عار على امرئ                      إذا لم تصبه في الحياة المـعـاير والمستعير: ما كان شبيها بالعير في خلقته، نقله الصاغاني، فالسين فيه للصيرورة ليست للطلب. ومما يستدرك عليه: من أمثالهم في الرضا بالحاضر ونسيان الغائب قولهم: إن ذهب العير فعير في الرباط؛ قاله أبو عبيد. وكتف معيرة ومعيرة، على الأصل: ذات عير. والعائر: المتردد، الجوال كالعيار. ومنه المثل: كلب عائر خير من أسد رابض. ويقال: كلب عائر وعيار. وعار الرجل في القوم: عاث وعاب؛ ذكرهما ابن القطاع، وقد ذكر المصنف الأخير، كما تقدم. وعار في القوم يضربهم بالسيف عيرانا: ذهب وجاء، ولم يقيده الأزهري بضرب ولا بسيف. وفرس عيار، إذا عاث، وإذا نشط فركب جانبا ثم عدل إلى جانب آخر. وجرادة العيار: مثل، وقد تقدم في ج ر د. وقيل: العيار: رجل، وجرادة: فرسه. وأنشد أبو عبيد:
  ولقد رأيت فوارسا من قومنا                      غنظوك غنظ جرادة العيار

  وثمرة عائرة: ساقطة لا يعرف لها مالك. وشاة عائرة: مترددة بين قطيعين لا تدري أيهما تتبع. وقد مثل بها المنافق. والعير، كسيد: الفرس النشيط؛ قاله ابن الأعرابي والعائرة من الإبل: التي تخرج منها إلى أخرى ليضربها الفحل. ومن أمثالهم: عير عاره وتده أي أهلكه، كما يقال: لا أدري أي الجراد عاره، قاله المؤرج. وعرت ثوبه: ذهبت به. وأنشد الباهلي قول الراجز: وإن أعارت حافرا معارا. أي رفعت وحولت. قال الأزهري: ومنه إعارة الثياب والأدوات. واستعار فلان سهما من كنانته: رفعه وحوله منها، وأنشد قول الراجز:
  هتافة تخـفـض مـن نـذيرهـا                      وفي اليد اليمنى لمستـعـيرهـا
  شهباء تروي الريش من بصيرها وذكره الزمخشري في ع و ر وقد تقدم. ويقال: هم يتعيرون من جيرانهم الأمتعة والقماش، أي يستعيرون. قال الأزهري: وكلام العرب: يتعورون، بالواو. وفي حديث أبي سفيان: قال رجل: أغتال محمدا ثم آخذ في عير عدوي، أي أمضى فيه وأجعله طريقي وأهرب؛ حكى ذلك ابن الأثير عن أبي موسى. وعيار، ككتاب: هضبة في ديار الأزد لبني الإواس بن الحجر، منهم. والعيرة، بالفتح: جبل بأبطح مكة. وعير: جبل آخر بمكة، يقابل الثنية المعروفة بشعب الخوز؛ كذا في المعجم. وقال الزبير بن بكار: العيرة: الجبل الذي عند الميل، على يمين الذاهب إلى منى. والعير: الجبل الذي يقابله، فهما العيرتان. وإياهما عني الحارث بن خالد المخزومي في قوله:
  أقوى من ال ظليمة الحزم                      فالعيرتان فأوحش الخطم قال: وليس بالعير والعيرة اللتين عند مدخل مكة مما يلي خم، انتهى. وسعيد بن أبي سعيد العيار: محدث مشهور. وراعي العير: لقب والد بشر الصحابي. تكميل: قال الحارث بن حلزة اليشكري:
  زعموا أن كل من ضرب العي                      ر موال لهـا وأنـى الـولاء هكذا أنشده الصاغاني. وفي اللسان: موال لنا. ويروى: الولاء، بالكسر. وقد اختلف في معنى العير في هذا البيت اختلافا كثيرا، حتى حكى الأزهري عن أبي عمرو بن العلاء أنه قال: مات من كان يحسن تفسير بيت الحارث بن حلزة: زعموا أن كل من ضرب العير. إلى آخره. وها أنا أجمع لك ما تشتت من أقوالهم في الكتب، لئلا يخلو هذا الكتاب عن هذه الفائدة، فقيل: العير هنا: كليب، أي أنهم قتلوه، فجعل كليبا عيرا. قال ابن دريد: وأنشد ابن الكلبي لرجل من كضلب قديم فيما ذكره، وجعل كليبا عيرا كما جعله الحارث. أيضا عيرا في شعره:
  كليب العير أيسر منك ذنبا                      غداة يسومنا بالفتـكـرين
  فما ينجيكم مـنـا شـبـام                      ولا قطن ولا أهل الحجون

  كذا نقله الصاغاني. وقيل: العير: هنا سيد القوم ورئيسهم مطلقا. وقيل: بل المراد به هو المنذر بن ماء السماء، لسيادته. وقال الصاغاني: لأن شمرا قتله يوم عين أباغ، وشمر حنفي، فهو منهم. وقيل: المراد بالعير هنا الطبل. وقيل: المراد معناه: كل من ضرب بجفن على عير، أي على مقلة. وقيل: المراد بالعير الوتد، أي من ضرب وتدا من أهل العمد مطلقا. وقيل: يعني إيادا، لأنهم أصحاب حمير. وقيل: يعني بالعير جبلا. ومنهم من خص فقال: جبلا بالحجاز، وأدخل عليه اللام كأنه جعله من أجبل، كل واحد منها عير، أو جعل اللام زائدة على قوله: ولقد نهيتك عن بنات الأوبر. إنما أراد: بنات أوبر، فقال: كل من ضربه أي ضرب فيه وتدا أو نزله. وقال أبو عمرو: العير: هو الناتئ في بؤبؤ العين، ومعناه أن كل من انتبه من نومه حتى يدور عيره جنى جناية فهو مولى لنا، يقولونه ظلما وتجنيا. قال: ومنه قولهم: أتيتك قبل عير وما جرى، أي قبل أن ينتبه نائم. وروى سلمة عن الفراء أنه أنشده كل من ضرب العير، بكسر العين. والعير: الإبل، أي كل من ركب الإبل موال لنا، أي العرب كلهم موال لنا من أسفل، لأنا أسرنا فيهم فلنا نعم عليهم. فهذه عشرة أقوال، قلما توجد في مجموع واحد، فاظفر بها، والله أعلم.

### Türkçe

**العير**، fetih ile: eşek; evcil olsun yahut yabanî olsun; ve yabanî olana galip gelmiştir; dişisi **عيرة**’dir. Şemr dedi:
  “Eğer ben **عير** olsaydım, zillet **عير**i olurdum;                      yahut kemik olsaydım, çirkin bir kırık olurdum.”
**العير** ile eşeği kastetti; **القبيح**’in kesriyle de, üzerinde et bulunmayan dirsek kemiğinin ucu (tarafı)dır. Dedi: Ve ondan onların sözü: “**أذل من العير** (eşekten daha zelil)”; denildi ki: onunla adlandırıldı; çünkü o **يعير** eder de ıssız düzlükte gidip gelir. Çoğulu **أعيار**. Şair dedi:
  “Barışta mı kabalık ve katılık **أعيارا** (eşekler) (gibidir),                      savaşta ise kadınların benzerleri, **العوارك** (gibidirler).”

Ve **عيار** (kesre ile), ve **عيور** ve **عيورة** (ikisi de damme ile), ve **معيوراء** (medli), **المعلوجاء** ve **المشيوخاء** ve **المأتوناء** gibi; ve bütün bunlarda kısaltılır; bunu Ezherî söyledi. Ve denildi ki: **معيوراء**: cemaat için bir isimdir; ve **جج**; cem‘u’l-cem‘: **عيارات**. Ve **العير**: kürek kemiğinin ortasında büyük, çıkıntılı olan. Çoğulu **أعيار**. Ve **عير النصل**: onun ortasındaki çıkıntı. Râ‘î dedi:
  “Onun oku, sert bir kayanın taşlarına rastladı;                      ondan **العير**i ve **الغرارا**yı kırdılar.”

Ve bedende çıkıntılı her kemik: **عير**. Ve **عير القدم**: onun sırtındaki çıkıntı. Ve **عير الورقة**: ortasındaki çıkıntılı çizgi; sanki bir **جدير** gibidir. Ve **عير الصخرة**: onda yaratılıştan çıkıntılı bir kenar. Ve denildi ki: düz bir şeyin ortasında olan her çıkıntı: **عير**. Ve **العير**: gözün **ماقئ**’i; Sa‘leb’den. Yahut **عير العين**: onun göz kapağıdır; yahut o, onun göz bebeğidir. Ebû Tâlib dedi: **العير**: o, gözbebeğindeki surettir; ona **اللعبة** denir. Yahut **عير العين**: onun bakışıdır. Teebbete Şerran dedi:
  “Ve bir ateş ki, zayıflıktan uzak (bir yerde) tutuşturuldu;                      bir yurtta ki, onunla bir ikamet istemem.
  Ancak bir binek çözmek ve bir **عير** (için);                      onu gözetirim, uyumasından korkarak.”

Ve **العير**: insan ve at için, kulağın iç tarafından, **الفرع**’ın altındaki şey; okun **عير**i gibi. Ve denildi ki: **العيران**: atın iki kulağının sırtlarıdır. Çoğulu **العيار**. Ondan Ebû Hureyre رضى الله عنه hadisi: “Abdest aldığında, suyu kulakların **عيار**ı üzerine geçir.” Ve **عير**: bizzat bir vadi adıdır. Leys dedi: **العير**: bereketli olan bir **ع**’ın adıdır; zaman onu değiştirdi de onu ıssızlaştırdı; nüshaların hepsinde böyledir; Leys’in metni: “**فأقفر**”, zamir **هاء**’sı olmaksızın. Sonra dedi: Araplar, vahşi belde hakkında mesel vururlardı. Ve denildi ki: **العير**: Muvayli‘ oğlu Hımar’ın (bir) lakabıdır; kâfirdi; İbnü’l-Kelbî onun mümin olduğunu, sonra irtidat ettiğini iddia etti. **ح م ر**’de geçti. Araplar onun küfrüyle mesel vurmuşlardır; denilir: “**أكفر من حمار كان**”; onun bir vadisi vardı; Allah تعالى onun üzerine bir ateş gönderdi de onu yaktı. İbnü’l-Kelbî’nin metninde: “karardı da artık hiçbir şey bitirmez oldu”; her **مقو** hakkında onunla mesel vuruldu. Bununla İmruü’l-Kays’ın sözü tefsir edildi:
  “Ve **العير**’in içi gibi bir vadi; ıssız; onu geçtim;                      onda kurt ulur, yoksul, kovulmuş gibi.”

Ve denildi ki: Onun adı **حمارا** idi; vezni ikame için onu **عيرا** yaptı. Sâgânî onu böyle inşad etti ve tefsir etti. **اللسان**’da İmruü’l-Kays dedi:
  “Ve **العير**’in içi gibi bir vadi; ıssız, saptırıcı;                      onu, yüzü parlak, güzel bir **سام** ile geçtim.”

Ezherî dedi: Onun sözü: “**كجوف العير**”, yani **كوادي العير** (yani **العير** vadisi gibi). Araplar katında her vadi **جوف**tur. Ve içinde hayır olmayan yere denilir: “o, **كجوف عير** gibidir”; çünkü onun iç boşluğunda faydalanılan bir şey yoktur. Ve denilir: aslı onların sözü: “**أخلى من جوف حمار**”. Zemahşerî inşad etti:
  “Gerçekten **العير**’in içi, göz için bir manzara idi;                      zarif; ve onda komşu için bir nefeslik vardı.
  Ve o, hurmalık, ekin ve deve sahibi idi;                      sonra sabahladı; onda, arayan için bir konak yok.”

Ve **العير**: hevdicin ön tarafında bulunan bir ağaç parçası; Sâgânî onu zikretti. Ve **العير**: kazık. Denildi ki: ve ondan mesel: “falanca **أذل من العير**”. Ve **العير**: dağ; ve Medine’deki bir dağa galip gelmiştir; ileride geleceği üzere. Ve **العير**: efendi ve hükümdar; ve **عير القوم**: onların efendisi. Ve **عير**: bir **جضبل** adıdır. Râ‘î dedi:
  “Dikilmiş bir alametle; sonra **عير**; sonra **غرب**;                      **مغانشي**; **أم الوبر**; o, ne ise odur.”

Ve hadiste: “**عير** ile **ثور** arasını haram kıldı.” İbnü’l-Esîr dedi: O, Medine’de bir dağdır; Allah تعالى onu şereflendirsin. Ve denildi ki: Mekke’de de **عير** denilen bir dağ vardır. Ve **العير**: davul. Ve **العير**: omurgada sırtın üzerindeki iki çıkıntı; ikisi **عيران**dır; omurganın iki yanını kuşatırlar. Ve **العير** (kesre ile), Allah تعالى’nın sözü: “**ولما فصلت العير**”de: kervan; müennestir; **عار يعير**’den; yürüdüğü zaman. Yahut **العير**: azık taşıyan develerdir; lafzından tekili yoktur. Ve denildi ki: **العير**: eşekler kervanıdır; sonra çoğaldı da her kervan onunla adlandırıldı; her kervan **عير**dir; sanki o, **عير**’in cem‘idir. Kıyas, onun damme ile **فُعْل** olmasıydı; **سقف**’un **سقف**’ta olduğu gibi; ancak **عين** gibi, kesre ile **ياء** muhafaza edildi. Yahut üzerine azık yüklenen her şey—deve olsun, eşek olsun, katır olsun—o **عير**dir. Ebû’l-Heysem, zikredilen ayetin tefsirinde dedi: **العير**: eşekler idi. Dedi: **العير**in yalnız develer olduğu sözünü söyleyenin sözü bâtıldır. Dedi: Ebû Amr el-Esedî için, **عيرا** diye adlandırdığı eşeklerin sıfatında, Nasîr bana inşad etti:
  “Böyle mi: ne sürü var ne süt;                      ve din yerleştiğinde (bile) semirmezler.
  Dışkısı yayvan; pisliği yerler;                      mutlaka benden, şu ikisinden birini seçecekler:
  ya **عيرا** sürülecekler yahut bedel ile satılacaklar.”

Dedi: Nasîr dedi: Develer, üzerlerine azık yüklenmedikçe **عيرا** olmazlar. Ezherî, İbnü’l-A‘râbî’den nakletti; dedi: Develerden **العير**: üzerinde yükü olan da olmayan da. Çoğulu **عيرات**; **عنبات** gibi. Sîbeveyh dedi: Müennestlik sebebiyle onu elif ve tâ ile cem‘ ettiler; tâ ile cem‘ olma ve onun isim oluşu sebebiyle **ياء**’yı harekelediler; böylece Hüzeyl’in lügatine icmâ ettiler; çünkü onlar “**جوزات**” ve “**بيضات**” derler. Dedi: ve sükûnlanır; ve o kıyastır. Ondan hadis: “Kureyş’in **عيرات**’ını gözetlerlerdi”; yani onların bineklerini ve üzerinde ticaret yaptıkları develerini. Ve denilir: “falanca **عيير وحده**”; yani kendi görüşüne hayran; istersen başını **شييخ** gibi kesreli yaparsın; ve “**عوير**” deme, “**شويخ**” da deme; **الصحاح**’ta böyledir. Ve o, zemmdedir; senin “**نسيج وحده**” demen gibi; medhte. Yahut “yalnız yer”; Sa‘leb söyledi. Ezherî dedi: “falanca **عيير وحده** ve **جحيش وحده**”: bunlar, insanlara danışmayan ve onlarla kaynaşmayan kimselerdir; bununla beraber onlarda aşağılık ve zayıflık vardır. Ve at ve köpek **عار يعير**; İbnü’l-Kattâ‘ artırdı: haber ve bunun dışındakiler de; **عيارا**: buradan buraya gitti; sanki sahibinden kopmuş, gidip gelir. İsim **العيار** (kesre ile). Ve sahibi onu **أعاره** etti; yani onu salıverdi; o da **معار**dır; **الصحاح**’ta böyledir. Ve denildi ki: at **عار** etti; yani kendi başına gitti ve sahibinden uzaklaştı. Denildi ki: ondan, birkaç satır sonra gelecek Beşîr’in sözü. Ve adam **عار يعير** etti; yani gidip geldi, tereddüt ederek. Ve deve **عار يعير** **عيارا** ve **عيرانا**: **شول**unu terk etti; nüshalarda böyledir; İbnü’l-Kattâ‘ın **تهذيب**’inde olan: **شوله**’unu terk etti ve başka birine doğru gitti ki onu **ليقرعها**. **اللسان**’da: **شول** içinde olduğu zaman, onu terk eder ve başka birine doğru gider; **القرع**ı ister. Ve kaside **عارت**: yürüdü; o da **عائرة**dir. İsim **العيارة** (kesre ile). **الأساس**’ta: “Araplar, ondan daha **أعير** bir beyit söylemedi.” Ve **العيار** (Şeddâd vezninde): yeryüzünde gelişi gidişi çok olan adam. Ve denildi ki: o, zeki; dolaşması ve hareketi çok olan; Ezherî bunu Ferrâ’dan nakletti. İbnü’l-A‘râbî dedi: Araplar **العيار** ile hem över hem yerer. Denilir: “**غلام عيار**”: masiyetlerde çevik; ve “**غلام عيار**”: Allah عز وجل’e itaatte çevik. Ve bazen aslan, av aramada gidip gelmesi ve gelişi gidişi sebebiyle **العيار** diye adlandırılır. Evs b. Hacer dedi:

  “Üzerinde **البردى**’dan bir **هبرية** bulunan bir aslan;                      **المزبراني** gibi; eklemlerle **عيار**.”

İbn Berrî dedi: yani erkeklerin uzuvlarını kendi **أجمة**’sine götürür. Lâm ile “**عيال**” rivayet edildi; o, yerinde zikredilmiştir. Cevherî inşad etti:
  “Ebû Amr’u gördüğümde, ona karşı benden bir bağlanış bağladım;                      **العيار**’ın **الغرف**’ta bağlanışı gibi.”

**غرف**: **غريف**’in cem‘idir; o da ormandır. Ve **العيار**: Hâlid b. Velîd رضي الله عنه’nun atının adıdır; ve o, denildiğine göre, doru idi. Serrâc el-Bulkînî, **قطر السيل**’de dedi: belki “**رجل عيار**” sözünden alınmıştır; dolaşması ve hareketi çok, zeki olduğu zaman. Mudarris b. Enes el-Muhâribî’den inşad etti:
  “Ve gerçekten Yemâme günü atları gördüm;                      bölükleri, **العيار** süvarisi sevk eder.”

Ve **العيار**: insan adlarından bir addır. Ve develerden **العيرانة**: canlılık içinde hızlı giden dişi deve; dolaşması ve hareketi çok olduğu için adlandırıldı. Ve denildi ki: sürati ve canlılığında **العير**e benzetildi. Ve bu güçlü değildir. Ka‘b’ın kasidesinde: “**عيرانة** **قذفت بالنحض عن عرض**.” O, yaban eşeği **عير**ine benzetme olarak sert dişi devedir; elif ve nûn ziyadedir. Ve **عيران** (çekirge; kesre ile): azlık içinde dağınık giden ilkleri; **العوائر** gibi. Ve ona maldan “**عائرة عينين**” verdi; yani iki gözü dolduracak kadar; ikisi **ع و ر**’da zikredildi. Ve **العار**: ayıp ve kusur. Ve denildi ki: o, kendisiyle ayıp veya kusur yapışan her şeydir. Çoğulu **أعيار**. Ve denilir: “falanca **ظاهر الأعيار**”; yani kusurlar (sahibi). Ve iş onu **عيره** etti; “onu işle **عيره بالأمر** etti” deme; çünkü o, avamın sözüdür; Harîrî bunu **درة الغواص**’ta böyle tashih etti. Merzûkî, **شرح الحماسة**’da onun **باء** ile geçişli olduğunu açıkça söyledi; dedi: tercih edilen, onu bizzat kendisiyle geçişli kılmaktır; şeyhimiz bunu söyledi. Ezherî, Nâbiga için inşad etti:
  “Beni **بنو ذبيان** **عيرتني**; ondan korktum;                      ve benim üzerime, senden korkmamdan bir **عار** var mı?”

Ve **تعايروا**: Bazıları bazısını **عير** etti. Ebû Zeyd dedi: “Şöyle denir: ‘İkisi **يتعايبان** ve **يتعايران**’; artık **التعاير**: sövüşmedir; **التعايب** ise **التعاير**’den aşağıdır; birbirlerini ayıpladıkları zaman.”

Ve **ابنة معير**, **منبر** gibi: musibet ve şiddet; şöyle denir: “Ondan **ابنة معير** ile karşılaştım”; ve **بنات معير**: yani musibetler ve şiddetler.

Ve Ebû Mahzûra: Evs; ve denildi: Semüre b. Muʿîr b. Lûzân b. Rabîʿa b. ʿUveyc b. Saʿd b. Cumah el-Cumahî el-Kureşî: birincisi Zübeyr b. Bekkâr ve amcasının sözüdür; İbnü’l-Kelbî de ona gitti; sahâbîdir; o, Peygamber’in (Allah Teâlâ ona salât etsin) müezzinidir; hadisi Tirmizî’dedir. Musannif ona **ح ذ ر**’de de işaret etmiştir.

Dedim: Kardeşi Enîs b. Muʿîr; Bedir günü kâfir olarak öldürüldü; bunu İbnü’l-Kelbî söyledi.

Ve **المعار**, kesre ile: binicisiyle yoldan sapan at; “yoldan saptı” denildiği gibi. Ezherî dedi: **عار يعير**’den **مفعل**; sanki aslında **معير** idi de **معار** denildi. Ondan, Bişr b. Ebî Hâzim’in sözü; müerrih onu inşâd ettiği üzere; işte böyle, muʿceme **الخاء** ile; Sâgânî’nin ضبط ettiği gibi; Tırmâh’ın değil; Cevherî yanıldı.

Şeyhimiz dedi: Yanılma yoktur; çünkü bu yarım mısra Tırmâh’ın كلامında da Bişr’in كلامında da bulundu; Arap şiirlerinin râvileri söylediği gibi. Artık her biri onu, rivayet ettiği yahut bulduğu üzere nisbet etti. Öyleyse, kuşatmadan ve tam bir istikrâdan yoksun olarak bunun benzeriyle “yanlışlama” bizzat yanlıştır; gizli değildir. Ve “nalın nal üzerine düşmesi” onların كلامında, büyüklerinin çoğundan neredeyse ayrılmaz; özellikle de tabiatlar yakınlaştığında. Bitti: Benî Temîm kitabında bulduk. Ve bazen şöyle de inşâd edilir: Benî Numeyr de. “Koşuya en layık at: **المعار**.”

Sâgânî dedi: Beyit Bişr b. Ebî Hâzim’indir; Bişr’in şiirinde vardır, Tırmâh’ta değil. İbn Berrî dedi: Bu beyit Bişr b. Ebî Hâzim’e rivayet olunur. Ebû Ubeyde dedi: İnsanlar onu şöyle rivayet ederler: **المعار**, **الميم**’in zammı ile; **العارية**’den; sahih asıllarda böyle rivayet ederler; rivayetten iki **الواو** ile.

Karâfî dedi: Onu **الرؤية**’den görürler; yani onu itikad ederler; itikaddaki hata ile, zam değil. Şeyhimiz dedi: Onda, musannifin tutumuna açık bir muhalefet vardır; gizli değildir. Dedim: Karâfî’nin dediğinin benzeri **الصحاح** nüshalarında mevcuttur; buna, sonra gelen sözü delâlet eder: “Ve o hatadır.” Yani onların onun **العارية**’den olduğuna dair itikadı, zam değil; öyleyse düşün. İşte bu makamın tahkiki, Karâfî’nin gittiği üzeredir.

Ve doğru olan: hata zamdadır ve onun **العارية**’den olduğuna dair itikaddadır; Cevherî’nin gittiği üzere. Bununla, “o, zam ile **العارية**’dendir” diyen kimseye reddi işaret etti; o da yalnız İbnü’l-Aʿrâbî’nin sözüdür. İbn Berrî de onu zikretti ve dedi: Çünkü **المعار** bayağılaştırma ile horlanır ve sahibinin şefkatiyle ona şefkat edilmez.

Ve denildi: Burada **المعار**: atlardan semizletilmiş olan; **أعاره يعيره**’den; onu semizlettiği zaman. Ve onlardan kimisi dedi: Burada **المعار**: kuyruğu yolunmuş olan; **أعاره** ve **أعراه**’dan; kuyruğunu yolduğu zaman; ikisini de İbnü’l-Kattâʿ ve başkaları söyledi. Ve denildi: **المعار**: zayıflatılmış, koşuya sevk edilmiş. Ve “**أعيروا** خيلكم”un manası: onları gidip gelmekle zayıflatın; **عار يعير**’den; gidip geldiği zaman. Artık bunlar, Cevherî’nin zikrettiği dışında dört sözdür; redd ile onlardan birine işaret etti; o da İbnü’l-Aʿrâbî’nin sözüdür.

Ve orada, Ebû Saʿîd ed-Darîr’in tek başına rivayet ettiği garip bir rivayet vardır: **المغار**’ı, muʿceme **الغين** ile rivayet etti; ve dedi: manası zayıflatılmış olandır; Şeyhimiz bunu, Ebû’n-Nuʿmân Bişr b. Ebî Bekr el-Caʿferî et-Tebrîzî’nin “Arap emsallerinde sözün güzellikleri ve keremlerin güzellikleri”nden naklettiği üzere. Dedi: Dîvânlar ondan boş kalmıştır; o, garipten garip bir nakildir.

Dedim: Garip değildir; çünkü Leys onu **غ و ر**’da zikretti; şöyle dedi: “Ve **المغار** attan: eklemleri şiddetli olandır.” Ezherî dedi: manası bağın şiddetidir; yani sanki bükülerek bükülmüş gibidir. Ve bunun benzeri onların sözü: “**حبل مغار**”; ancak beyiti onunla tefsir etmediler. Ve onun hakkında söz **غ و ر**’da gelecektir.

Ve denilir: **عير** etti dinarları: onları birer birer tarttı; ve yine, onları dinar dinar attığı zaman, onunla dinar dinar tartar; bu, ölçmede ve tartmada söylenir. Ezherî dedi: Leys **عايرت** ile **عيرت** arasında فرق yaptı; **عايرت**’i ölçek kabında, **عيرت**’i terazide kıldı. Dedim: Musannif de onu izledi; ikisini iki maddede zikrederek aralarını ayırdı; **ع و ر**’da **المعايرة**’yi, burada **التعيير**’i zikretti.

Ve **عير** etti suyu: yosun tuttuğu zaman; Sâgânî onu nakletti. Dedim: Daha uygun olan, suyun **أغثر** olmasıdır; **الألف** ile ve muʿceme **الغين** ve **المثلثة** ile; geleceği üzere.

Ve **الأعيار**: Süheyl’in iki ayağının mecrasında parlayan yıldızlar; Sâgânî onu nakletti; tekili **العير**’dir; gözün **عير**’ine benzetildi; yani gözbebeğine; yahut daha önce geçen **العير** manalarından başka bir şeye.

Ve **أعير** etti ok ucunu: ona **عير** yaptı; ve **نصل معير**: onda **عير** vardır; Ebû Hanîfe onu Ebû ʿAmr’dan nakletti.

Ve **برقة العيرات**, **العين**’in kesresi sonra **التحتية**’nin fethi ile: **ع**. İmru’ul-Kays dedi:
  **غشيت ديار الحي بالبكرات                      فعارمة فبرقة العـيرات**

Ve Husayn b. Bukeyr er-Rabʿî onu tekilleştirdi de dedi:
  **وارتبعت بالحزن ذات الصيره                      وأصيفت بين اللوى والعيره**

Ve **عير السراة**, fetha ile: güvercin heyeti gibi bir kuştur; bacakları kısa, ikisi de tüylüdür; bacakları ve gagası sarıdır; gözü sürmelidir; rengi yeşilliğe doğru safîdir; karnı ve iki kanadının altı sarıdır; kuyruğunun içi sanki nakışlı bir bürd gibidir. Ve çoğulu: **عيور السراة**. Ve **السراة**: Tâif tarafında bir yerdir; ve zannederler ki bu kuş, yapraktan küçük olarak çıktığı zamandan (itibaren) üç yüz incir yer; üzüm de böyledir. Ve denilir: “Ben bilmem, **ضرب العير**’den hangisidir o”, yani hangi insanlar onu hikâye etti; Ya‘kūb rivayet etti; ve **العير** ile kazığı kastederler; ve denildi: göz kapağı. Ve denildi: bundan başka. Ve Şâm ehlinin mesellerinden sözleri: “**عير بعير**”, ve “on (daha) artış”; (şöyle ki) Benî Ümeyye’den halife, öldüğü ve bir başkası kalktığı zaman, onların rızıklarında ve atıyelerinde on dirhem artırırdı; o vakit bunun yanında bunu söylerlerdi. Ve meselde: “Onu **قبل عير وما جرى** yaptım”: yani göz kırpmasından önce; Ebû Tâlib dedi: **العير**: gözbebeğindeki misaldir; ve **الذي جرى**: bakıştır; ve onun cereyanı: onun hareketidir; ve mâna: kırpmadan önce. Ve **الصحاح**’ta: Ebû Ubeyde dedi: “**أفعل** denilmez.” Ve Şemmâh’ın sözü:
  **أعدو القبصي قبل عير وما جرى                      ولم تدر ما خبري ولم أدر مالها**
Bunu Sa‘leb tefsir etti, dedi ki: mânası: “Sana bakmadan önce”; ve nefyde bunun hiçbir şeyiyle konuşulmaz. Ve **القبصي** ve **القمصي**: içinde sıçrayış bulunan bir koşu türüdür. Ve Lihyânî dedi: **العير** burada: yaban eşeğidir. Ve **تعار**, kesra ile: Necd’de, Kays diyarında bir dağdır; Kesîr dedi:
  **وما هبت الأرواح تجري وما ثوى                      مقيما بنجد عوفها وتـعـارهـا**
Ve **اللسان**’da **ع و ر**’da: Bu kelime, sahih üçlüde de mu‘tel üçlüde de bulunmaya muhtemeldir. Sonra **عير**’de dedi: **وتعار**, kesra ile: bir dağın adıdır; Bişr, menzillerinden göçen bir kafileyi vasfeder; onları hevdeçlerinde, inlerinde ceylanlara benzetti:
  **بليل ما أتين عـلـى أروم                      وشابة عن شمائلها تعـار**
  **كأن ظباء أسنمة علـيهـا                      كوانس قالصا عنها المغار**
**المغار** dedi: ceylanların yerleridir; ve o, onların inleridir. Ve **أروم**: bir yerdir. Ve **شابة** ve **تعار**: Kays diyarında iki dağdır. Dedim: Musannif onu **ت ع ر**’de de zikretmiştir. Ve **المعاير**: ayıplardır; denilir: **عاره**, onu ayıpladığı zaman; Leylâ el-Ahîliyye dedi:
  **لعمرك ما بالموت عار على امرئ                      إذا لم تصبه في الحياة المـعـاير**
Ve **المستعير**: yaratılışında **العير**’e benzer olan şeydir; bunu Sâğânî nakletti; o hâlde ondaki **السين** talep için değil, sîrûret içindir. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: hazır olana razı olup gaibi unutma hakkında onların mesellerinden sözleri: “Eğer **العير** giderse, **فعير في الرباط**”; bunu Ebû Ubeyd söyledi. Ve **كتف معيرة ومعيرة**, asıl üzere: **ذات عير** (olan). Ve **العائر**: **العيار** gibi gidip gelen, dolaşan kimsedir. Ve ondan mesel: “**كلب عائر خير من أسد رابض**.” Ve denilir: **كلب عائر وعيار**. Ve adam kavim içinde **عار** etti: fesat çıkardı ve ayıpladı; ikisini İbnü’l-Kattâ‘ zikretti; musannif de sonuncuyu zikretmiştir, geçtiği üzere. Ve kavim içinde onları kılıçla **عيرانا** döverken **عار** etti: gitti ve geldi; Ezherî onu ne dövmekle ne kılıçla kayıtlamadı. Ve **فرس عيار**, fesat çıkardığı zaman; ve çevik olduğu zaman bir yana biner, sonra başka bir yana döner. Ve **جرادة العيار**: bir meseldir; ve **ج ر د**’de geçmiştir. Ve denildi: **العيار**: bir adamdır; ve **جرادة**: onun atıdır. Ve Ebû Ubeyd inşâd etti:
  **ولقد رأيت فوارسا من قومنا                      غنظوك غنظ جرادة العيار**

Ve **ثمرة عائرة**: düşmüş, sahibi bilinmeyen (meyve). Ve **شاة عائرة**: iki sürü arasında gidip gelen; hangisini takip edeceğini bilmez. Ve onunla münafık temsil edilmiştir. Ve **العير**, **كسيد**: çevik attır; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve develerden **العائرة**: ondan (kendi sürüsünden) başka birine çıkıp erkeğin onu aşması için (giden)dir. Ve onların mesellerinden: “**عير عاره وتده**”, yani onu helâk etti; denildiği gibi: “Ben bilmem, çekirge(lerin) hangisi onu **عاره** etti”; bunu Müerric söyledi. Ve **عرت ثوبه**: onu götürdüm. Ve Bâhilî, râcizin sözünü inşâd etti: “**وإن أعارت حافرا معارا**.” Yani kaldırdı ve çevirdi. Ezherî dedi: Ondan elbiseleri ve aletleri ödünç verme (**إعارة**) vardır. Ve falan, sadağından bir oku **استعار** etti: onu kaldırdı ve ondan çevirdi; ve râcizin sözünü inşâd etti:
  **هتافة تخـفـض مـن نـذيرهـا                      وفي اليد اليمنى لمستـعـيرهـا**
  **شهباء تروي الريش من بصيرها**
Ve Zemahşerî onu **ع و ر**’da zikretti; ve geçmiştir. Ve denilir: onlar komşularından eşya ve kumaşı **يتعيرون**, yani ödünç alırlar (**يستعيرون**). Ezherî dedi: Arapların sözü: **يتعورون**, **بالواو**. Ve Ebû Süfyân hadîsinde: bir adam dedi: “Muhammed’i öldürürüm, sonra düşmanımın **عير**’inde alırım”; yani onda ilerlerim ve onu yolum yaparım ve kaçarım; bunu İbnü’l-Esîr, Ebû Mûsâ’dan naklen hikâye etti. Ve **عيار**, **ككتاب**: Ezd diyarında, el-Hacer oğlu el-İvâs oğullarına ait bir tepedir; onlardandır. Ve **العيرة**, fetha ile: Mekke’nin Ebtah’ında bir dağdır. Ve **عير**: Mekke’de başka bir dağdır; Şi‘bü’l-Hûz diye bilinen seniyyenin karşısındadır; **المعجم**’de böyle. Ve Zübeyr b. Bekkâr dedi: **العيرة**: mîle yakın olan dağdır; Minâ’ya gidenin sağında. Ve **العير**: onun karşısındaki dağdır; böylece ikisi **العيرتان**’dır. Ve Hâris b. Hâlid el-Mahzûmî, şu sözünde onları kastetti:
  **أقوى من ال ظليمة الحزم                      فالعيرتان فأوحش الخطم**
Dedi: Mekke’nin girişinde, Hum tarafına yakın olan **العير** ve **العيرة** değildir; bitti. Ve Sa‘îd b. Ebî Sa‘îd **العيار**: meşhur bir muhaddistir. Ve **راعي العير**: Bişr es-sahâbînin babasının lakabıdır. Tekmîl: Hâris b. Hilze el-Yeşkürî dedi:
  **زعموا أن كل من ضرب العي                      ر موال لهـا وأنـى الـولاء**
Sâğânî onu böyle inşâd etti. Ve **اللسان**’da: “**موال لنا**.” Ve rivayet olunur: **الولاء**, kesra ile. Ve bu beyitte **العير**’in mânasında çokça ihtilâf edilmiştir; hatta Ezherî, Ebû Amr b. el-Alâ’dan nakletti ki o dedi: “Hâris b. Hilze’nin beytinin tefsirini güzel yapan kimse öldü: **زعموا أن كل من ضرب العير** … sonuna kadar.” Ve işte ben, kitaplarda onların sözlerinden dağılmış olanı senin için topluyorum; bu kitap bu faydadan hâlî kalmasın diye. Şöyle denildi: **العير** burada: **كليب**’tir; yani onu öldürdüler; böylece Kuleyb’i **عير** yaptılar. İbn Düreyd dedi: İbnü’l-Kelbî, zikrettiği üzere, eski bir **كضلب**’den bir adam için inşâd etti; ve Kuleyb’i, Hâris’in onu yaptığı gibi, **عيرا** yaptı; yine şiirinde onu **عيرا** yaptı:
  **كليب العير أيسر منك ذنبا                      غداة يسومنا بالفتـكـرين**
  **فما ينجيكم مـنـا شـبـام                      ولا قطن ولا أهل الحجون**

Böylece onu **الصاغاني** nakletti. Ve denildi: **العير**: burada kavmin efendisi ve reisidir, mutlak olarak. Ve denildi: bilakis onunla murad, efendiliği sebebiyle **المنذر بن ماء السماء**’dır. Ve **الصاغاني** dedi: çünkü **شمرا** onu **عين أباغ** günü öldürdü; **شمر** ise **حنفي**’dir; o hâlde o, onlardandır. Ve denildi: burada **العير** ile murad davuldur. Ve denildi: murad, manasıdır: her kim bir **جفن** ile bir **عير** üzerine vurduysa; yani bir **مقلة** üzerine. Ve denildi: **العير** ile murad kazıktır; yani mutlak olarak **أهل العمد**’dan her kim bir kazık çaktıysa. Ve denildi: **إيادا** kastediyor; çünkü onlar **حمير** sahipleridir. Ve denildi: **العير** ile bir dağ kastediyor. Onlardan tahsis eden de oldu; şöyle dedi: Hicaz’da bir dağ; ve ona **اللام**’ı dâhil etti; sanki onu **أجبل**’den kılmış gibi; onların her biri bir **عير**’dir; yahut **اللام**’ı şu sözü üzerine زائد kılmıştır: **ولقد نهيتك عن بنات الأوبر**. Ancak muradı: **بنات أوبر** idi; dedi ki: her kim ona vurduysa, yani onda bir kazık çaktıysa yahut ona konduysa. Ve **أبو عمرو** dedi: **العير**: göz bebeğinde olan çıkıntıdır; ve manası: her kim uykusundan uyanıp da **عيره** dönünceye kadar (uyanıp) bir cinayet işlerse, o bizim için bir **مولى**’dır; bunu zulmen ve iftira ederek söylerler. Dedi ki: ve ondan onların sözü: **أتيتك قبل عير وما جرى**; yani bir uyuyan uyanmadan önce. Ve **سلمة** **الفراء**’dan rivayet etti ki, ona “**كل من ضرب العير**”i okudu; **العين**’in kesriyle. Ve **العير**: develerdir; yani her kim develere bindi ise bizim için **موال**dır; yani Arapların hepsi aşağıdan bizim için **موال**dır; çünkü onların içinde esir alındık; bu yüzden bizim için onların üzerimizde nimetleri vardır. İşte bunlar on görüştür; bir toplam içinde nadiren bulunur; öyleyse onlara nail ol; Allah daha iyi bilir.
