# عيس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%8A%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عيس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عيس

العَيْسُ: ماء الفَحْل؛ قال طرفة:
سأَحْلُب عَيْساً صَحْن سُمّ
قال: والعَيْس يقتل لأَنه أَخبث السُّم؛ قال شمر: وأَنشدنيه ابن الأَعرابي: سأَحلب عنساً، بالنون، وقيل: العَيْس ضِراب الفحل. عاس الفحلُ الناقةَ يَعِيسُها عَيْساً: ضَرَبها.
والعِيَس والعِيسَة: بياض يُخالِطُه شيء من شُقْرة، وقيل: هو لون أَبيضُ مُشْرَب صَفاءً في ظُلمة خفِية، وهي فُعْلَة، على قياس الصُّهبة والكُمْتة لأَنه ليس في الأَلوان فِعْلَة، وإِنما كُسِرت لتصح الياء كبيض. وجَمل أَعْيَس وناقة عَيْساء وظَبْيٌ أَعْيَس: فيه أُدْمَة، وكذلك الثَّور؛ قال:
وعانَقَ الظِّلَّ الشَّبُوبُ الأَعْيَسُ
وقيل: العِيس الإِبل تضرب إِلى الصُّفرة؛ رواه ابن الأَعرابي وحده. وفي حديث طهفة: تَرْتَمِي بِنَا العِيس؛ هي الإِبل البيض مع شُقرة يسيرة، واحدها أَعْيَس وعَيْساء؛ ومنه حديث سَوادِ بنِ قارب:
وشدَّها العِيسُ بأَحْلاسِها
ورجُل أَعْيسَ الشَّعَر: أَبيضه. ورَسْم أَعْيَس: أَبيض.
والعَيْساء: الجَرادَة الأُنثى. وعَيْساء: اسم جدّة غَسَّان السَّلِيطي؛ قال جرير:
أَساعِية عَيْساء، والضَّأْن حُفَّلٌ،
كما حاولَتْ عَيساء أَمْ ما عَذِيرُها؟
قال الجوهري: العِيس، بالكسر، جمع أَعْيَس. وعَيْساء: الإِبلُ البِيض يُخالِطُ بياضَها شيء من الشُّقرة، واحدها أَعْيَس، والأُنثى عَيْساء بَيِّنا العِيس. قال الأَصمعي: إِذا خالط بياض الشعَر شُقْرة فهو أَعْيَس؛ وقول الشاعر:
أَقول لِخارِبَيْ هَمْدان لمَّا
أَثارَا صِرْمةً حُمراً وعِيسَا
أَي بيضاً. ويقال: هي كرائم الإِبل.
وعِيسَى: اسم المسيح، صلوات اللَّه على نبينا وعليه وسلم؛ قال سيبويه: عيسى فِعْلَى، وليست أَلفه للتأْنِيث إِنما هو أَعجمي ولو كانت للتأْنيث لم ينصرف في النكرة وهو ينصرف فيها، قال: أَخبرني بذلك من أَثِق به، يعني بصَرْفِه في النكرة، والنسب إِليه عِيْسِيٌّ، هذا قول ابن سيده، وقال الجوهري: عِيسى اسم عِبْرانيّ أَو سُرياني، والجمع العِيسَوْن، بفتح السين، وقال غيره: العِيسُون، بضم السين، لأَن الياء زائدة
(* قوله «لأن الياء
زائدة» أطلق عليها ياء باعتبار أنها تقلب ياء عند الإمالة، وكذا يقال فيما بعده.)، قال الجوهري: وتقول مررت بالعِيسَيْنَ ورأَيت العِيسَيْنَ، قال: وأَجاز الكوفيون ضم السين قبل الواو وكسرها قبل الياء، ولم يجزه البَصريون وقالوا: لأَن الأَلف لما سقطت لاجتماع الساكنين وجَب أَن تبقى السين مفتوحة على ما كانت عليه، سواء كانت الأَلف أَصلية أَو غير أَصلية، وكان الكسائي يَفْرق بينهما ويفتح في الأَصلية فيقول مُعْطَوْنَ، ويضم في غير الأَصلية فيقول عِيسُون، وكذلك القول في مُوسَى، والنسبةُ إِليهما عِيسَويّ ومُوسَويّ، بقلب الياء واواً، كما قلت في مَرْمًى مَرْمَوِيّ، وإِن شئت حذفت الياء فقلت عِيسِيّ وموسِيّ، بكسر السين، كما قلت مَرْميّ ومَلْهيّ؛ قال الأَزهري: كأَن أَصل الحرف من العَيَس، قال: وإِذا استعملت الفعل منه قلت عَيِس يَعْيَس أَو عاس يَعِيس، قال: وعِيسى شبه قِعْلى، قال الزجاج: عيسى اسم عَجَمِيّ عُدِلَّ عن لفظ الأَعجمية إِلى هذا البناء وهو غير مصروف في المعرفة لاجتماع العُجمة والتعريف فيه، ومَنال اشتقاقه من كلام العرب أَن عيسى فِعْلى فالأَلف تصلُح أَن تكون للتأْنيث فلا ينصرف في معرفة ولا نكرة، ويكون اشتقاقه من شيئين: أَحدهما العَيَس، والآخر من العَوْس، وهو السِّياسة، فانقلبت الواو ياء لانكسار ما قبلها، فأَما اسم نبيّ اللَّه فعدول عن إِيسُوع، كذا يقول أَهل السريانية، قال الكسائي: وإِذا نسبت إِلى موسى وعيسى وما أَشبهها مما فيه الياء زائدة قلت مُوسِيّ وعيسيّ، بكسر السين وتشديد الياء.
وقال أَبو عبيدة: أَعْيَس الزرعُ إِعْياساً إِذا لم يكن فيه رطب، وأَخْلَس إِذا كان فيه رَطْب ويابِس.

### Türkçe

**العَيْسُ**: aygırın suyu; Tarafe dedi:
Sâeḥlubu **عَيْساً** ṣaḥn summ
Dedi ki: ve **العَيْس** öldürür; çünkü o, zehrin en habîsidir; Şemmer dedi: ve onu bana İbnü’l-A‘râbî inşâd etti: “Sâeḥlubu **عَنْساً**”, **النون** ile; ve denildi: **العَيْس** aygırın çiftleşmesidir. Aygır dişi deveyi **عاس** eder, onu **يَعِيسُها** **عَيْساً**: onu vurdu (çiftleşti).
Ve **العِيَس** ve **العِيسَة**: içine bir şey miktarı sarılık karışan beyazlıktır; ve denildi: o, gizli bir karanlıkta saflıkla içilmiş (katışmış) beyaz bir renktir; ve o **فُعْلَة**’dir, **الصُّهبة** ve **الكُمْتة** kıyasına göre; çünkü renklerde **فِعْلَة** yoktur; ancak **بيض** gibi **الياء** sahih olsun diye kesrelenmiştir. Ve **جَمل أَعْيَس** ve **ناقة عَيْساء** ve **ظَبْيٌ أَعْيَس**: onda esmerlik vardır; ve كذلك öküz; dedi:
Ve‘ânaqa **الظِّلَّ** **الشَّبُوبُ الأَعْيَسُ**
Ve denildi: **العِيس** sarılığa vuran develerdir; onu yalnız İbnü’l-A‘râbî rivayet etti. Ve Tuhfe hadîsinde: “Bizi **العِيس** ile savurur”; o, az bir sarılık ile birlikte beyaz develerdir; onun teki **أَعْيَس** ve **عَيْساء**’dır; ve ondan Sevâd b. Kârib hadîsi:
Ve şeddehâ **العِيسُ** bi-**أَحْلاسِها**
Ve **رَجُل أَعْيسَ الشَّعَر**: onun saçı beyaz olanı. Ve **رَسْم أَعْيَس**: beyaz.
Ve **العَيْساء**: dişi çekirgedir. Ve **عَيْساء**: Gassân es-Selîtî’nin ninesinin adıdır; Cerîr dedi:
Esa‘iyye **عَيْساء**، ve **الضَّأْن** ḥuffalun،
kemâ ḥâvelet **عَيساء** em mâ ‘aẕîruhâ?
Cevherî dedi: **العِيس** (kesre ile), **أَعْيَس**’ın cem‘idir. Ve **عَيْساء**: beyazlığına bir şey miktarı sarılık karışan beyaz develerdir; onun teki **أَعْيَس**’tır, dişisi **عَيْساء**; apaçık **العِيس**. Asma‘î dedi: eğer kılın beyazlığına sarılık karışırsa o **أَعْيَس**’tır; ve şairin sözü:
Ekûlu li-**خارِبَيْ هَمْدان** lemmâ
eṯârâ ṣirmeten ḥumran ve-**عِيسَا**
Yani: beyazlar. Ve denilir: o, develerin seçkinleridir.
Ve **عِيسَى**: Mesîh’in adıdır; Allah’ın salâtları nebîmizin ve onun üzerine olsun ve selâm; Sîbeveyh dedi: **عيسى** **فِعْلَى**’dır; ve onun **ألف**’ı te’nîs için değildir; ancak o a‘cemîdir; ve eğer te’nîs için olsaydı nekirede munsarif olmazdı, hâlbuki onda munsarif olur; dedi: bunu bana güvendiğim biri haber verdi; yani nekirede onun sarfını; ve ona nisbet **عِيْسِيٌّ**’dir; bu İbn Sîdeh’in sözüdür. Cevherî dedi: **عِيسى** ‘İbrânî yahut Süryânî bir addır; cem‘i **العِيسَوْن**’dur, **السين**’in fethiyle; başkası dedi: **العِيسُون**’dur, **السين**’in zammıyla; çünkü **الياء** ziyadedir. Cevherî dedi: ve dersin: “**بالعِيسَيْنَ** ile geçtim” ve “**العِيسَيْنَ**’i gördüm”; dedi: ve Kûfeliler **السين**’in **الواو**’dan önce zammını ve **الياء**’dan önce kesrini câiz gördüler; Basralılar onu câiz görmediler ve dediler: çünkü **الألف** iki sâkinin birleşmesi sebebiyle düştüğünde, **السين**’in, aslî olsun aslî olmasın, üzerinde bulunduğu hâl üzere meftûh kalması vâcip olur; ve Kisâî ikisi arasında ayırım yapardı: aslî olanda fetha ederdi, böylece “**مُعْطَوْنَ**” derdi; aslî olmayan olanda zamme ederdi, böylece “**عِيسُون**” derdi; ve söz **مُوسَى** hakkında da böyledir; ve ikisine nisbet **عِيسَويّ** ve **مُوسَويّ**’dir; **الياء**’ı **واو**’ya çevirerek; nitekim **مَرْمًى** hakkında “**مَرْمَوِيّ**” dediğin gibi; ve istersen **الياء**’ı hazfeder de “**عِيسِيّ**” ve “**موسِيّ**” dersin, **السين**’in kesriyle; nitekim “**مَرْميّ**” ve “**مَلْهيّ**” dediğin gibi. Ezherî dedi: sanki harfin aslı **العَيَس**’tendir; dedi: ve ondan fiili kullandığında “**عَيِس يَعْيَس**” yahut “**عاس يَعِيس**” dersin; dedi: ve **عِيسى** **قِعْلى** benzeridir. Zeccâc dedi: **عيسى** a‘cemî bir addır; a‘cemî lafzından bu binâya çevrilmiştir; ve onda a‘cemlik ve ta‘rîfin birleşmesi sebebiyle ma‘rifede gayr-i munsariftir; ve Arapların كلامından onun اشتقاقına varılan şey: **عيسى** **فِعْلى**’dır; böylece **الألف** te’nîs için elverişli olur; bu yüzden ma‘rifede de nekirede de munsarif olmaz; ve onun اشتقاقı iki şeydendir: birincisi **العَيَس**; diğeri **العَوْس**’tan, o da siyâsettir; böylece kendisinden önceki kırılma sebebiyle **الواو** **ياء**’a döndü; أما Allah’ın nebîsinin adı ise **إِيسُوع**’dan bir عدول’dür; Süryânîlerin ehli böyle söyler; Kisâî dedi: ve **موسى** ve **عيسى**’ya ve benzerlerine, içinde **الياء** ziyade olan şeylere nisbet ettiğinde “**مُوسِيّ**” ve “**عيسيّ**” dersin; **السين**’in kesriyle ve **الياء**’ın teşdîdiyle.
Ve Ebû Ubeyde dedi: ekin **أَعْيَس** olur, **إِعْياساً**; onda taze (yaş) olmadığında; ve onda taze ve kuru bulunduğunda **أَخْلَس** olur.
