# عيس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%8A%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عيس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عيس

العيس، بالفتح: ماء الفحل، وهو يقتل، لأنه اخبث السم، وأنشد المفضل لطرفة بن العبد:
  سأحل عيسا صحن سم فأبتغـي                      به جيرتي حتى يجلوا لي الخمر ورواه غير المفضل: عنسا بالنون، إن لم تجلا لي الخبر، وإنما يتهددهم بشعره. وقيل: العيس: ضراب الفحل، نقله الخليل. يقال: عاس الفحل الناقة يعيسها عيسا: ضربها. والعيس، بالكسر: الإبل البيض يخالط بياضها شيء من شقرة، وهو أعيس، وهي عيساء بينا العيس وهذا نص الجوهري. وقال غيره: العيس والعيسة: لون أبيض مشرب صفاء بظلمة خفية، وهو فعلة، على قياس الصهبة والكمتة، لأنه ليس في الألوان فعلة، وإنما كسرت لتصح الياء، كبيض. وقيل: العيس: الإبل تضرب إلى الصفرة، رواه ابن الأعرابي وحده، وقيل: هي كرائم الإبل. وعيساء: امرأة، وهي جدة غسان السليطي، قال جرير:
  أساعية عيساء والضأن حـفـل                      فما حاولت عيساء أم ما عذيرها

  والعيساء: الأنثى من الجراد. وعيسى، بالكسر: اسم المسيح، صلوات الله على نبينا وعليه وسلم. قال الجوهري: عبراني أو سريان، وقال الليث: وهو معد,ل عن أيشوع، كذا يقول أهل السريانية. قلت: وهو قول الزجاج، وقال سيبويه: عيسى، فعلى، وليست ألفه للتأنيث، إنما هو أعجمي، ولو كانت للتأنث لم ينصرف في النكرة، وهو ينصرف فيها، قال: أخبرني بذلك من أثق به، يعني بصرفه في النكرة. ومثله قول الزجاج، فإنه قال: عيسى: اسم أعجمي عدل عن لفظ الأعجمية إلى هذا البناء، وهو غير مصوف في المعرفة، لاجتماع العجمة والتعريف فيه، ويقال: اشتقاقه من شيئين: أحدهما العيس، والآخر العوس، وهو السياسة، فان قلبت الواو ياء لانكسار ما قبلها، الجوهري عيسون، بفتح السين. قاله الجوهري. وقال غيره: وتضم سينه، لأن الياء زائدة فسقطت.. قال الجوهري: و تقول: رأيت العيسين، ومررت بالعيسين، بفتح سينهما وتكسر سينهما، كوفية، قال الجوهري: وأجاز الكوفيون ضم السين قبل الواو، وكسرها قبل الياء، ولم يجزه البصريون، وقالوا: لأن الألف لما سقطت لاجتماع الساكنين وجب أن تبقى السين مفتوحة على ما كانت عليه، سواء كانت الألف أصلية أو غير أصلية وكان الكسائي يفرق بينهما ويفتح في الأصلية، فيقول: معطون، ويضم في غيرها، فيقول: عيسون، وكذا القول في موسى. والنسبة إليهما عيسي وموسي، بكسر السين وحذف الياء، كما تقول في مرمي وملهي، وعيسوي وموسوي، بقلب الواو ياء، كمرموي، في مرمى، قال الأزهري: كان أصل الحرف من العيس، وقال الليث: إذا استعملت الفعل من عيسى قلت: عيس يعيس، أو عاس يعيس. وأعيس الزرع إعياسا، إذا لم يكن فيه رطب، وأخلس، إذا كان فيه رطب ويابس، قاله أبو عبيدة. وتعيست الإبل صارت بياضا في سواد، وهذا نقله الصاغاني، قال المرار الفقعسي:
  سل الهموم بكل معط رأسه                      ناج مخالط صهبة بتعيس وأبو الأعيس عبد الرحمن بن سليمان الحمصي، هكذا في النسخ، وصوابه: ابن سلمان، وقد تقدمت الإشارة إليه في ع ن س. ومما يستدرك عليه: العيسة، بالكسر: لون العيس، وتقدم تعليله. وظبي أع}سس: فيه أدمة، وكذلك الثور قال:
  وعانق الظل الشبوب الأعيس ورجل أعيس الشعر: أبيضه. ورسم أعيس: أبيض. وسموا عياسا، كشداد، ووقع هكذا في نسب المحدث عفيف الدين المطري المدني، وهو ضبطه وجوده. وأبو العياس، عن سعيد بن المسيب، وعنه أنس بن عياض. وعمرو بن عيسون الأندلسي، عن رجل، عن إسماعيل القاضي. وعبد الحميد بن أحمد بن عيسى، يعرف بابن عيسون، سمع منه عبد الغني ابن سعيد. ومحمد بن عيسون الأنماطي، عن الحسن بن مليح. وأبو بدر العيسي، بالكسر: نسبة إلى عيسى، روى عنه أبو علي الهجري شعرا في نوادره. ونهر عيسى: معروف. وعلي بن عبد الله بن إبراهيم العيسوي، إلى العياس جد له اسمه عيسى، له جزآن سمعناهما. وواثق بن تمام بن أبي عيسى العيسوي وأبو منصور يحيى بن الحسن بن الحسين العيسوي الهاشمي، حدثا.

### Türkçe

**العيس**، fetih ile: aygırın suyu; ve o öldürür; çünkü o zehrin en habisidir. Ve el-Mufaḍḍal, Ṭarafa b. el-ʿAbd’e ait olarak inşad etti:
  “Bir **عيسا**yı (aygırın suyunu) zehir çanağı (gibi) çözeceğim; sonra onunla komşularımı arayacağım, ta ki bana **الخمر**i (şarabı) açıklasınlar.”
Ve el-Mufaḍḍal’dan başkası rivayet etti: **عنسا** ( **النون** ile); “Eğer bana **الخبر**i (haberi) açıklamazlarsa.” Ancak o, şiiriyle onları tehdit etmektedir. Ve denildi: **العيس**: aygırın çiftleşmesi; el-Ḫalîl onu nakletti. Denir: **عاس** aygır, dişi deveyi **يعيسها عيسا**: onu çiftleşti (üzerine atladı). Ve **العيس**، kesra ile: beyaz develer; beyazlıklarına sarılıktan bir şey karışır; o (erkek) **أعيس**tir, o (dişi) **عيساء**dır; “**بينا العيس**” (beyaz develer iken); bu, el-Cevherî’nin nassıdır. Ve başkası dedi: **العيس** ve **العيسة**: gizli bir karanlıkla (hafifçe) karışmış bir saflık (parıltısı) içeren beyaz renk; ve o **فعلة**dir; **الصهبة** ve **الكمتة** kıyasınca; çünkü renklerde **فعلة** yoktur; ancak **الياء** sahih olsun diye kesralandı; **بيض** gibi. Ve denildi: **العيس**: sarılığa çalan develer; bunu yalnız İbnü’l-Aʿrâbî rivayet etti. Ve denildi: onlar develerin seçkinleridir. Ve **عيساء**: bir kadındır; ve o, Ġassân es-Sulayṭî’nin ninesidir. Cerîr dedi:
  “**عيساء**’ın ve koyunun sürüsü dolu iken koşan (kadın) mı?
  Öyleyse **عيساء** neyi denedi; yahut onun özrü nedir?”

Ve **العيساء**: çekirgenin dişisi. Ve **عيسى**، kesra ile: Mesîḥ’in adıdır; Allah’ın salâtları nebîmize ve onun üzerine olsun ve selâm. el-Cevherî dedi: İbrânî yahut Süryânîdir. Ve el-Leys dedi: o, **أيشوع**’dan çevrilmiştir; Süryânî ehli böyle söyler. Dedim: bu, ez-Zeccâc’ın sözüdür. Ve Sîbeveyh dedi: **عيسى**، **فعلى**dır; ve onun **ألف**’ı dişillik için değildir; ancak o yabancıdır; eğer dişillik için olsaydı nekirede munsarif olmazdı; hâlbuki onda munsarif olur. Dedi: bunu bana güvendiğim kimse haber verdi; yani nekiredeki sarfını kasteder. Ve bunun benzeri ez-Zeccâc’ın sözüdür; zira o dedi: **عيسى**: yabancı bir isimdir; yabancının lafzından bu binaya çevrilmiştir; ve marifede munsarif değildir; onda yabancılık ve marifelik birleştiği için. Ve denir: onun اشتقاقı iki şeydendir: birincisi **العيس**, ikincisi **العوس**; o da siyâsettir; sonra kendinden öncekinin kesralı oluşundan dolayı **الواو** **ياء**ya çevrildi. el-Cevherî: **عيسون**، **السين**’in fethi ile. Bunu el-Cevherî söyledi. Ve başkası dedi: ve onun **سين**’i dammelidir; çünkü **الياء** ziyadedir, sonra düştü. el-Cevherî dedi: ve dersin: “**رأيت العيسين**”, “**مررت بالعيسين**”; ikisinin **سين**’ini fetih ile (okursun) ve ikisinin **سين**’ini kesra ile (de okursun); **كوفية** gibi. el-Cevherî dedi: Kûfeliler, **السين**’in **الواو**dan önce dammesini ve **الياء**dan önce kesrasını câiz gördüler; Basralılar bunu câiz görmediler ve dediler: **الألف**, iki sâkinin birleşmesi sebebiyle düştüğünde, **السين**’in, **الألف** asıl olsun olmasın, üzerinde bulunduğu hâl üzere açık kalması vacip olur. el-Kisâî ikisi arasında ayırım yapardı: asıl olanda fethederdi; “**معطون**” derdi; asıl olmayanında dammelerdi; “**عيسون**” derdi. Ve söz, **موسى** hakkında da böyledir. Ve ikisine nisbet: **عيسي** ve **موسي**; **السين**’in kesrası ve **الياء**’ın hazfi ile; tıpkı **مرمي** ve **ملهي** hakkında dediğin gibi. Ve **عيسوي** ve **موسوي**; **الواو**’yu **ياء**ya çevirerek; **مرموي** gibi, **مرمى**da. el-Ezherî dedi: harfin aslı **العيس**’dendir. Ve el-Leys dedi: **عيسى**’dan fiili kullandığında dersin: **عيس يعيس**; yahut **عاس يعيس**. Ve **أعيس** ekin, **إعياسا**: onda yaş (taze) bulunmadığında; ve **أخلس**: onda yaş ve kuru bulunduğunda; bunu Ebû ʿUbeyde söyledi. Ve **تعيست** develer: siyahlık içinde beyazlık oldu. Bu, es-Sâġânî’nin naklidir. el-Murâr el-Faḳʿasî dedi:
  “Başını eğmiş her (binit) ile kederleri gider;
  **ناج** (hızlı deve), **صهبة**yı (kırçıllığı) **بتعيس** (beyazlığa çalma) ile karıştırandır.”

Ve Ebû’l-**أعيس**: ʿAbdü’r-Raḥmân b. Süleymân el-Ḥimṣî; nüshalarda böyle; doğrusu: İbn Salmân’dır; ona **ع ن س**’de işaret geçmişti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **العيسة**، kesra ile: **العيس**’in rengi; ve onun taʿlîli geçti. Ve **ظبي أع}سس**: onda **أدمة** (esmerlik) vardır; öküz de böyledir. Dedi:
  “Ve **الأعيس** (beyazımsı) **الشبوب** (genç) gölgeyi kucakladı.”

Ve **رجل أعيس الشعر**: onun saçı beyazdır. Ve **رسم أعيس**: beyazdır. Ve **عياسا** diye adlandırdılar; **شداد** gibi. Ve bu, Medîneli muhaddis ʿAfîfü’d-Dîn el-Maṭarî’nin nesebinde böyle vâki oldu; o, onu ضبط etti ve iyi yaptı. Ve Ebû’l-**عياس**: Saʿîd b. el-Müseyyeb’den; ondan da Enes b. ʿIyâḍ. Ve ʿAmr b. **عيسون** el-Endelüsî: bir adamdan, İsmâʿîl el-Ḳâḍî’den. Ve ʿAbdü’l-Ḥamîd b. Aḥmed b. ʿÎsâ; İbn **عيسون** diye bilinir; ondan ʿAbdü’l-Ġanî İbn Saʿîd semâʿ etti. Ve Muḥammed b. **عيسون** el-Enmâṭî: el-Ḥasan b. Melîḥ’ten. Ve Ebû Bedr el-**عيسي**، kesra ile: **عيسى**’ya nisbet. Ebû ʿAlî el-Hecrî, **نوادر**’inde ondan şiir rivayet etti. Ve **نهر عيسى**: mâruftur. Ve ʿAlî b. ʿAbdillâh b. İbrâhîm el-**عيسوي**: **العياس**’a (nisbetle); onun bir dedesi vardır, adı **عيسى**; onun iki cüzü vardır, onları işittik. Ve Vâsiḳ b. Temmâm b. Ebî **عيسى** el-**عيسوي** ve Ebû Manṣûr Yaḥyâ b. el-Ḥasan b. el-Ḥüseyn el-**عيسوي** el-Hâşimî: hadis rivayet ettiler.
