# عيش — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B4/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%8A%D8%B4/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عيش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B4.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عيش

العيش: الحياة، وقد عاش الرجل يعيش عيشا، ومعاشا، ومعيشا، ومعيشة، وعيشة بالكسر، وعيشوشة، وفاته من المصادر: المعوشة، بلغة الأزد، وقد أفرد لها ترجمة، وقال الجوهري: كل واحد من المعاش والمعيش يصلح أن يكون مصدرا، وأن يكون اسما، مثل معاب ومعيب، وممال ومميل، وقال رؤبة:
  أشكو إليك شدة المعـيش                      وجهد أعوام برين ريشي وأعاشه الله عيشة راضية، قال أبو دواد، وقد سأله أبوه: ما الذي أعاشك بعدي? فأجابه:
  آعاشني بعدك واد مبقل                      آكل من حوذانه وأنسل

  وكذلك عيشه تعييشا. وقال ابن دريد: العيش: الطعام، يمانية. والعيش: ما يعاش به، يقال: آل فلان عيشهم التمر، وربما سموا الخبز عيشا، وهي مضرية. والمعيشة: التي تعيش بها من المطعم والمشرب، قاله الليث. والعيش، والمعيشة: ما تكون به الحياة. والمعاش والمعيش والمعيشة: ما يعاش به، أو فيه، فالنهار معاش، والأرض معاش للخلق يلتمسون فيها معايشهم. ج أي جمع المعيشة: معايش، بلا همز إذا جمعتها على الأصل، وأصلها معيشة، وتقديرها مفعلة، والياء أصلية متحركة، فلا تقلب في الجمع همزة، وكذلك: مكايل، ومبايع، ونحوها، وإن جمعتها على الفرع همزت، وشبهت مفعلة بفعلية، كما همزت المصائب؛ لأن الياء ساكنة، ومن النحويين من يرى الهمز لحنا، كما قاله الجوهري، وقد قرئ بهما قوله تعالى: وجعلنا لكم فيها معايش. وأكثر القراء على ترك الهمز، إلا ما روى عن نافع فإنه همزها، وجميع النحويين البصريين يزعمون أن همزها خطأ. قلت: والذي قرأ بالهمز زيد بن علي والأعرج وحميد بن عمير عن نافع، وأما تفسيرها في هذه الآية فيحتمل أن يكون ما يتعيشون به، ويحتمل أن يكون الوصلة إلى ما يتعيشون به، وأسند هذا القول إلى أبي إسحاق، وقوله تعالى: فإن له معيشة ضنكا. قال: وأكثر المفسرين أن المعيشة الضنك: عذاب القبر، وقيل: إن هذه المعيشة الضنك في نار جهنم. ورجل عايش: له حالة حسنة. وعبد الرحمن بن عايش، الحضرمي، شامي مختلف في صحبته، له حديث لم يقل فيه سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم، جاء من طريق يحيى بن أبي كثير، عن زيد بن سلام، عن أبي سلام عن عبد الرحمن ابن عائش عن مالك بن يحامر. وزيد بن عايش المزني، وأبو عياش: زيد بن الصامت أو ابن النعمان، وعياش بن أبي ربيعة، وابن أبي ثور: صحابيون. وعياش بن أبي مسلم، وابن عبد الله، وابن مونس، وابن أبي سنان، وابن عبد الله اليشكري، وابن عبد الله بن أبي معلى، وابن عقبة، وابن عباس القتباني، وابن الوليد، وابن الفضل، وابن عمرو، وأبو بكر وحسن وعمر أبناء عياش، واسماعيل بن عياش، ومحمد بن علي بن عياش بن شمام، وإبراهيم بن مسعود بن عياش: محدثون. وعايش بن أنس: حدث عن عطاء. وبنو عايش بن مالك بن تيم الله، إليه ينسب الصعق بن حزن العايشي، وغيره من العايشيين. وعيش، بالكسر، ابن حرام وابن أسيد، كلاهما في قضاعة، وابن ثعلبة في بني الحارث بن سعد، وابن عبد بن ثور في مزينة، وابن خلاوة في غطفان. وعائشة: علم للرجال وللنساء، منهم: ابن نمير بن واقف، وله بئر عائشة بقرب المدينة، وابن عثم، ومنه المثل: أضبط من عائشة وسيأتي، أو هو بالسين، من العبوس. وعيشان: ة، ببخارا، نقله الصاغاني. والمتعيش: من له بلغة من العيش، قاله الليث، ويقال: إنهم ليتعيشون، وقيل: المتعيش: المتكلف لأسباب المعيشة. ومما يستدرك عليه: عايشة معايشة: عاش معه، كقولهم عاشره، قال قعنب بن أم صاحب:

  وقد علمت على أني أعايشهم                      لا تبرح الدهر إلا بيننا إحن والعيشة، بالكسر: ضرب من العيش، يقال: عاش عيشة صدق، وعيشة سوء، ويقولون: الأرض معاش الخلق، والمعاش: مظنة المعيشة. وقوله تعالى: وجعلنا النهار معاشا. أي ملتمسا للعيش. وفي مثل: أنت مرة عيش، ومرة جيش أي تنفع مرة وتضر أخرى، وقال أبو عبيد: معناه أنت مرة في عيش رخي، ومرة في جيش غزي، وقال ابن الأعرابي لرجل: كيف فلان? قال: عيش وجيش، أي مرة معي ومرة علي. وبنو عائشة: بطن، والنسبة إليهم العائشي، ولا تقل: العيشي، قاله الليث، وأنشد: عبد بني عائشة الهلابعا. وسموا عيشا، بالفتح، ومعيشا، كمحدث. والعيش: الزرع، بلغة الحجاز، نقله الزمخشري. وتعايشوا بألفة ومودة. وعايش بن الظرب بن الحارث بن فهر، جاهلي، وبنته مجد هي أم أولاد كعب بن ضمرة بن بكر ابن عبد مناة بن كنانة. وعايش: جد عويمر بن ساعدة البدري. وعيشون، علم جماعة. وأحمد بن علي بن محمد بن عياش العياشي، عن جده، عن ابن المناوي، ذكره أبو سعد الماليني. وعبيد الله بن محمد بن حفص العيشي نسبة إلى جدته عائشة، سمع حماد بن سلمة. وأبو زرعة أحمد بن منذر العيشي الأستراباذي، كتب عنه أبو القاسم، مات سنة 382. ومحمد بن نسيم العيشوني، حدث عن العلاف وغيره. وآية عياش: مدينة بالمغرب، وقد نسب إليها أجلة أهل العلم، من المتأخرين الإمام المحدث الرحلة أبو سالم عبد الله بن محمد بن أبي بكر العياشي، قرأ بالمغرب على الإمام عبد القادر بن علي الفاسي، وأحمد بن موسى الأبار وغيرهما، وبالمشرق علي الحافظ البابلي والشبراملسي، والخفاجي والمزاحي والثعالبي والكردي، حدث عنه شيوخ مشايخنا. وأبو العيش: كنية أحمد بن القاسم بن محمد بن القاسم بن إدريس الحسني، بالمغرب. وأبو العرب إسماعيل بن مفروح ابن عبد الملك الكناني السبتي، يعرف بابن معيشة، قدم العراق، ومدح الظاهر غازي بن صلاح الدين فأكرمه وأجازه، ومات بمصر سنة 587.

### Türkçe

**العيش**: hayat; ve gerçekten adam yaşadı, yaşar: **عيشا**, ve **معاشا**, ve **معيشا**, ve **معيشة**, ve kesre ile **عيشة**, ve **عيشوشة**; ve kaynaklardan onun **فاته**’si: Ezd’in diliyle **المعوشة**; ve ona bir tercüme (madde) müstakil kılındı. Ve Cevherî dedi: **المعاش**’tan ve **المعيش**’ten her biri, hem mastar olmaya, hem isim olmaya elverişlidir; **معاب** ve **معيب**, ve **ممال** ve **مميل** gibi. Ve Rü’be dedi:
  Sana **المعيش**’in şiddetini şikâyet ederim,
  ve tüyümü yıpratmış yılların yorgunluğunu.

Ve Allah onu razı olunan bir **عيشة** ile yaşattı. Ebû Duvâd dedi; babası ona sormuştu: “Benden sonra seni yaşatan nedir?” O da ona cevap verdi:
  Senden sonra beni yeşermiş bir vadi yaşattı;
  onun **حوذان**’ından yerim ve çoğalırım.

Ve yine: onu **تعييشا** ile yaşattı. İbn Düreyd dedi: **العيش**: yemek; Yemenîdir. Ve **العيش**: kendisiyle yaşanılan şey; denir ki: “Falanın âlinin **عيش**’i hurmadır.” Ve bazen ekmeğe **عيش** adını verdiler; o da Mudarîdir. Ve **المعيشة**: yeme ve içmeden kendisiyle yaşadığın şeydir; bunu Leys söyledi. Ve **العيش**, ve **المعيشة**: kendisiyle hayatın olduğu şeydir. Ve **المعاش** ve **المعيش** ve **المعيشة**: kendisiyle yaşanılan şey, yahut içinde yaşanılan şey; böylece gündüz **معاش**tır; ve yer, yaratılmışlar için bir **معاش**tır; onda **معايش**’lerini ararlar. **ج** yani **المعيشة**’nin çoğulu: **معايش**; asla göre topladığında hemzesizdir; aslı **معيشة**’dir; ve takdiri **مفعلة**’dir; ve **الياء** aslî, harekeli (müteharrik)tir; bu yüzden cem‘de hemzeye çevrilmez; ve yine: **مكايل**, ve **مبايع**, ve benzerleri. Eğer onu fer‘ üzerine toplarsan hemzelersin; ve **مفعلة**’yi **فعلية**’ye benzetirsin; tıpkı **المصائب**’in hemzelenmesi gibi; çünkü **الياء** sâkindir. Ve nahivcilerden kimi, Cevherî’nin dediği gibi, hemzeyi lahn (yanlış) görür. Ve onunla ikisiyle de şu yüce söz okunmuştur: “Ve sizin için orada **معايش** kıldık.” Kurrânın çoğu hemzeyi terk üzeredir; ancak Nâfi‘den rivayet olunan şey müstesna; çünkü o onu hemzeledi. Ve bütün Basralı nahivciler, onun hemzelenmesinin hata olduğunu iddia ederler. Dedim: Hemze ile okuyan: Zeyd b. Ali, ve el-A‘rec, ve Humeyd b. Umeyr’dir; Nâfi‘den (rivayetle). Bu âyette onun tefsiri ise, kendisiyle geçindikleri şey olması ihtimalini taşır; ve kendisiyle geçindikleri şeye ulaştıran vasıta olması ihtimalini taşır. Bu söz Ebû İshâk’a isnad edildi. Ve yüce sözü: “Şüphesiz onun için dar bir **معيشة** vardır.” Dedi: Müfessirlerin çoğu, **المعيشة الضنك**’ın kabir azabı olduğunu (söyler); ve denildi ki: Bu **المعيشة الضنك** cehennem ateşindedir. Ve **عايش** bir adam: onun için iyi bir hâl vardır. Ve Abdurrahman b. **عايش**, Hadramî, Şâmî; sohbeti hakkında ihtilaflıdır; onun bir hadisi vardır; onda “Resûlullah’ı (sallallahu aleyhi ve sellem) işittim” dememiştir; Yahyâ b. Ebî Kesîr yolu ile gelmiştir: Zeyd b. Selâm’dan, Ebû Selâm’dan, Abdurrahman b. **عائش**’ten, Mâlik b. Yuhâmir’den. Ve Zeyd b. **عايش** el-Müzenî; ve Ebû **عياش**: Zeyd b. es-Sâmit yahut İbn en-Nu‘mân; ve **عياش** b. Ebî Rebî‘a; ve İbn Ebî Sevr: sahâbîlerdir. Ve **عياش** b. Ebî Müslim, ve İbn Abdillah, ve İbn Mûnis, ve İbn Ebî Sinân, ve İbn Abdillah el-Yeşkurî, ve İbn Abdillah b. Ebî Mu‘allâ, ve İbn Ukbe, ve İbn Abbâs el-Kutebânî, ve İbn el-Velîd, ve İbn el-Fadl, ve İbn Amr, ve Ebû Bekir ve Hasan ve Ömer, **عياش**’ın oğulları; ve İsmâ‘îl b. **عياش**, ve Muhammed b. Ali b. **عياش** b. Şemmâm, ve İbrâhîm b. Mes‘ûd b. **عياش**: muhaddislerdir. Ve **عايش** b. Enes: Atâ’dan rivayet etti. Ve Benû **عايش** b. Mâlik b. Teymullah: ona nisbet edilir **الصعق** b. Hazn el-**عايشي**, ve **العايشيين**’den başkaları. Ve kesre ile **عيش**: İbn Harâm ve İbn Useyd; ikisi de Kudâ‘a’dadır; ve İbn Sa‘lebe, Benî’l-Hâris b. Sa‘d’dadır; ve İbn Abd b. Sevr, Müzeneyne’dedir; ve İbn Halâve, Gatafân’dadır. Ve **عائشة**: erkeklere ve kadınlara bir addır; onlardan: İbn Numeyr b. Vâkıf; ve onun Medine yakınında **بئر عائشة**’si vardır; ve İbn Usem. Ve ondan mesel: “**عائشة**’den daha ضبط” ve gelecektir; yahut o **السين** iledir; **العبوس**’tandır. Ve **عيشان**: Buhârâ’da bir köy; onu Sâgânî nakletti. Ve **المتعيش**: **العيش**’ten bir **بلغة**’si olan kimse; bunu Leys söyledi. Ve denir ki: “Şüphesiz onlar **ليتعيشون**.” Ve denildi ki: **المتعيش**: **المعيشة** sebeplerine tekellüf eden (kendini zorlayan) kimse. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **عايشة معايشة**: onunla yaşadı; onların “**عاشره**” demeleri gibi. Ka‘neb b. Ümm Sâhib dedi:

  Ve gerçekten bildim ki ben onlarla **أعايشهم**;
  zaman, aramızda kinler varken asla ayrılmaz.

Ve kesre ile **العيشة**: **العيش**’ten bir türdür; denir ki: “Doğruluk **عيشة**’si ile yaşadı” ve “kötülük **عيشة**’si.” Ve derler ki: “Yer, yaratılmışların **معاش**’ıdır”; ve **المعاش**: **المعيشة**’nin zannolunan yeridir. Ve yüce sözü: “Ve gündüzü **معاشا** kıldık.” Yani **العيش** için aranan yer. Ve bir meselde: “Sen bir kere **عيش**, bir kere **جيش**’sin”; yani bir kere fayda verirsin, bir kere zarar verirsin. Ebû Ubeyd dedi: Manası: “Sen bir kere yumuşak bir **عيش** içindesin, bir kere akıncı bir **جيش** içindesin.” Ve İbnü’l-A‘râbî bir adama dedi: “Falan nasıl?” Dedi: “**عيش** ve **جيش**”; yani bir kere benim lehime, bir kere benim aleyhime. Ve Benû **عائشة**: bir batın (kol); onlara nisbet **العائشي**’dir; “**العيشي**” deme; bunu Leys söyledi. Ve şu beyti okudu: “Benî **عائشة**’nin kulu, **الهلابعا**.” Ve **عيشا** (fetha ile) ve **معيشا** diye adlandırıldılar; **كمحدث** gibi. Ve **العيش**: ekin; Hicaz diliyle; onu Zemahşerî nakletti. Ve ülfet ve sevgi ile **تعايشوا**. Ve **عايش** b. ez-Zarb b. el-Hâris b. Fihr: câhiliyyedir; ve kızı Mecd, Ka‘b b. Damra b. Bekr b. Abd Menât b. Kinâne’nin çocuklarının annesidir. Ve **عايش**: Uveymir b. Sâ‘ide el-Bedrî’nin dedesidir. Ve **عيشون**: bir topluluğun adı. Ve Ahmed b. Ali b. Muhammed b. **عياش** el-**عياشي**: dedesinden, İbn el-Menâvî’den; onu Ebû Sa‘d el-Mâlînî zikretti. Ve Ubeydullah b. Muhammed b. Hafs el-**عيشي**: ninesi **عائشة**’ye nisbetle; Hammâd b. Seleme’yi dinledi. Ve Ebû Zur‘a Ahmed b. Münzir el-**عيشي** el-Esterâbâzî: ondan Ebû’l-Kâsım yazdı; 382 yılında öldü. Ve Muhammed b. Nesîm el-**عيشوني**: el-‘Allâf ve başkasından rivayet etti. Ve **آية عياش**: Mağrib’de bir şehir; ona, sonrakilerden ilim ehlinin seçkinleri nisbet edilmiştir: muhaddis, seyyah imam Ebû Sâlim Abdullah b. Muhammed b. Ebî Bekir el-**عياشي**; Mağrib’de imam Abdülkâdir b. Ali el-Fâsî ve Ahmed b. Mûsâ el-Ebbâr ve başkaları üzerine okudu; ve Maşrık’ta hâfız el-Bâbilî ve eş-Şebrâmelsî, ve el-Hafâcî ve el-Müzâhî ve es-Seâlibî ve el-Kürdî (üzerine okudu); ondan şeyhlerimizin şeyhlerinin şeyhleri rivayet etti. Ve Ebû **العيش**: Mağrib’de Ahmed b. el-Kâsım b. Muhammed b. el-Kâsım b. İdrîs el-Hasenî’nin künyesidir. Ve Ebû’l-‘Arab İsmâ‘îl b. Mefrûh İbn Abdülmelik el-Kinânî es-Sebtî, **ابن معيشة** diye bilinir; Irak’a geldi; ve Zâhir Gâzî b. Selâhaddîn’i övdü; o da ona ikram etti ve ona icâzet verdi; ve 587 yılında Mısır’da öldü.
