# عيط — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B7/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%8A%D8%B7/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عيط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B7.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: عيط

باب العين والطّاء وواي معهما
ع ط و، ط و ع، ع ي ط، ي ط ع مستعملات
عطو:
العَطاء: اسمٌ لما يُعْطَى، وإذا سمّيت الشيء بالعطاء من الذّهب والفضّة قلت: أَعْطِيَة، وأَعْطِيَات: جمع الجمع.
والعَطْوُ: التّناوُلُ باليدِ. قال امرؤ القيس:
وتَعْطو برَخْصٍ غيرِ شَثْنٍ كأنَّه		أساريعُ ظَبْيٍ أو مَساويكُ إسْحِلِ
والظّبيُ العاطي: الرافع يديه إلى الشّجرة ليتناول منه الورق. قال:
تحكُّ بقَـرنَـيْهـا بـريرَ أراكةٍ		وتَعْطُو بظلْفَيها إذا الغُصْنُ طالَها
يقال: ظبيٌ عاطٍ، وعَطُوٌّ، وجَدْيٌ عطوٌّ، ومنه اشتُقَّ الإعطاءُ. والمُعاطاةُ: المُناوَلَةُ. عاطى الصبيُّ أهلَه إذا عَمِلَ لهم وناولَ ما أرادوا. والتَّعاطي: تناولُ ما لا يحقّ.
تعاطَى فلان: ظلمك، قال الله عزّ وجلّ: "فتعاطَى فَعَقَرَ"، قالوا: قام الشّقيّ على أطرافِ أصابع رجلَيْه، ثمّ رفع يدَيْه فضربَها فَعَقَرَهَا، ويقال: بل تَعاطيهِ جُرْأتُهُ، كما تقول: تعاطى أمراً لا ينبغي له.. والتَّعاطي أيضاً في القُبَل.
طوع:
طاع يَطُوع طوعاً فهو طائع. والطَّوْعُ: نقيض الكَرْه، تقول: لَتَفْعَلَنَّهُ طوعاً أو كَرْهاً. طائعاً أو كارِهاً، وطاع له إذا انقاد له.
إذا مضَى في أمرِك فقد أطاعك، وافقك فقد طاوعك. قال يصف دلواً:
أحلِفُ بالله لَتُخْرِجِنَّهْ
كارِهةً أو لتطاوِعِنَّهْ
أو لَتَرينَّ بيَ المُرِنَّهْ
أي: الصّائحة.
والطّاعة اسم لما يكون مصدره الإطاعة، وهو الإنقياد، والطّواعِيَةُ اسم لما يكون مصدره المطاوعة. يقال طاوعتِ المرأة زوجَها طَواعيةً حَسَنةً، ولا يقال: للرعيّة ما أحسن طَواعِيَتَهُم للرّاعي، لأنَّ فعلَهم الإطاعة، وكذلك الطّاقة اسم الإِطاقة والجابة اسم الإِجابة، وكذلك ما أشْبَهَهُ، قال:
حَلَفْتُ بالبيتِ وما حَوْلَـهُ		من عائذٍ بالبيت أَوْ طاعي
أراد: أو طائع فقلبه، مثل قِسِيّ، جعل الياء في طائع بعد العين، ويقال: بل طرح الياءَ أصلاً، ولم يُعِدْها بعد العين، إنّما هي: طاع، كما تقول: رجلٌ مالٌ وقال، يراد به: مائل، وقائل، مثل قول أبي ذؤيب:
وسوّد ماءُ المَرْدِ فاها فلـونُـهُ		كلَوْنِ الرَّمادِ وهي أدماءُ سارُها
أي: سائرها. وقال أصحابُ التّصريف: هو مثل الحاجة، أصلها: الحائجة. ألا ترى أنّهم يردّونها إلى الحوائج، ويقولون: اشتُقّت الاستطاعة من الطّوع.
ويقال: تَطاوَعْ لهذا الأمر حتّى تستطيعه. وتطوّع: تكلّف استطاعته، وقد تطوّع لك طوعاً إذا انقاد، والعرب تحذف التّاء من استطاع، فتقول: اسطاع يَسطيع بفتح الياء، ومنهم من يضمّ الياء، فيقول: يُسْطِيعُ، مثل يُهريق.
والتَّطوُّعُ: ما تبرّعت به ممّا لا يلزمك فريضته. والمُطّوِّعة بكسر الواو وتثقيل الحرفين: القوم الذين يتطوّعون بالجهاد يخرجون إلى المُرابَطات. ويقال للإبل وغيرها: أطاعَ لها الكلأ إذا أصابتْ فأكلَتْ منه ما شاءت، قال الطرمّاح:
فما سرحُ أبكارٍ أطاعَ لِسَرْحِهِ
والفَرَس يكون طوعَ العِنانِ، أي: سَلِس العِنانِ. وتقول: أنا طَوْعُ يدِكَ، أي: منقادٌ لكَ، وإنَّها لطوعُ الضّجيع. والطّوْعُ: مصدرُ الطائعِ. قال:
طَوْعَ الشَّوامِتِ مِنْ خَوْفٍ ومِنْ صَرَدِ
عيط:
جملٌ أَعْيَطُ، وناقةٌ عَيْطاء: طويلُ الرّأسِ والعُنُقِ. وتُوصَفُ به حُمُر الوَحْشِ. قال العجّاج يصفُ الفَرَس بأنّه يعقر عليه:
فهو يكُبُّ العَيْط منها للذّقن
وكذلك القَصْرُ المنيف أَعْيَطُ لطوله، وكذلك الفأرة عَيْطاء. قال:
نحنُ ثقيفٌ عِزُّنا منيعُ
أَعْيَطُ صعْبُ المرتَقَى رفيع
واعتاطت النّاقة إذا لم تَحْمِلْ سنوات من غير عقر، وربّما كان اعتياطها من كثرة شحمها، وقد تعتاط المرأة أيضاً. وناقةٌ عائط، قد عاطت تعيط عياطاً في معنى حائل. ونُوقٌ عِيطٌ وعوائطُ.
والتعيّط: تنبّع الشيء من حجرٍ أو عود يَخْرُجُ منه شِبْهُ ماءٍ فيُصَمَّغُ، أو يَسِيلُ. وذِفْرَى الجَمَل يَتَعَيَّطُ بالعَرَق الأسود. قال:
تعَيَّطُ ذِفراها بـجَـوْنٍ كـأنّـه		كُحَيْلٌ جَرَى من قُنْفُذِ اللّيتِ نابعُ
وقال في العائط بالشحم:
قدّد من ذات المدكّ العائط
وعِيطِ: كلمة يُنادَى بها الأشِرُ عند السُّكر، ويُلْهَجُ بها عند الغلبة، فإذا لم يَزِدْ على واحدة مدّه وقال: عيَّط، وإن رجّع قال: عَطْعَط.
يعط:
يَعاطِ: زجرُك الذّئبَ إذا رأيته قلت: يَعاطِ يَعاطِ، ويقال: يَعَطْتُ به، وأَيْعَطْتُ به، وياعَطْتُه. قال:
صُبَّ على شاءِ أبي رِباطِ
ذُؤالةٌ كالأَقْدُحِ الأمْـراطِ
يدنو إذا قيلَ لـه: يَعـاطِ
وبعض يقول: يِعاط، وهو قبيحٌ، لأنَّ كسر الياء زاده قبحاً، وذلك أنّ الياء خُلِقَتْ من الكسرة، وليس في كلامِ العربِ فَعال في صدرها ياء مكسورة في غير اليِسار بمعنى الشّمال، أرادوا أن يكون حذوهما واحداً، ثم اختلفوا فمنهم من يهمز، فيقول: إسار. ومنهم من يفتح الياء فيقول: يَسار، وهو العالي من كلامهم.

### Türkçe

باب **العين** ve **الطّاء** ve onlarla birlikte **واي**

**ع ط و**، **ط و ع**، **ع ي ط**، **ي ط ع** kullanımdadırlar.

**عطو**:
**العَطاء**: verilen şeye isimdir; ve eğer şeyi altın ve gümüşten **العطاء** diye adlandırırsan: **أَعْطِيَة** ve **أَعْطِيَات** dersin: cem‘in cem‘i.
Ve **العَطْوُ**: elle alma. İmru’ul-Kays dedi:
وتَعْطو برَخْصٍ غيرِ شَثْنٍ كأنَّه		أساريعُ ظَبْيٍ أو مَساويكُ إسْحِلِ
Ve **الظّبيُ العاطي**: yaprak ondan almak için iki elini ağaca kaldıran (ceylan). Dedi:
تحكُّ بقَـرنَـيْهـا بـريرَ أراكةٍ		وتَعْطُو بظلْفَيها إذا الغُصْنُ طالَها
Denir: **ظبيٌ عاطٍ** ve **عَطُوٌّ**; ve **جَدْيٌ عطوٌّ**; ve ondan **الإعطاءُ** türetildi. Ve **المُعاطاةُ**: elden verme. Çocuk, ailesine **عاطى** ettiğinde: onlar için iş yaptı ve istediklerini verdi. Ve **التَّعاطي**: hakkı olmayanı alma.
Falan **تعاطَى** etti: sana zulmetti. Aziz ve celil Allah dedi: "فتعاطَى فَعَقَرَ". Dediler: bedbaht, iki ayağının parmak uçları üzerinde kalktı, sonra iki elini kaldırdı, derken onu vurdu da onu kesti; ve denir: bilakis onu **تَعاطيهِ** onun cüreti (yaptırdı), senin: “kendisine yaraşmayan bir işi **تعاطى** etti” demen gibi. Ve **التَّعاطي** ayrıca öpüşmelerde de (kullanılır).

**طوع**:
**طاع** **يَطُوع** **طوعاً**; o hâlde o **طائع**tir. Ve **الطَّوْعُ**: **الكَرْه**’in zıddıdır; dersin: onu mutlaka **طوعاً** yahut **كَرْهاً** yapacaksın; **طائعاً** yahut **كارِهاً**. Ve ona **طاع** etti: ona boyun eğdi.
Eğer senin işinde yürüdüyse, muhakkak sana **أطاع** etmiştir; sana uyduysa, muhakkak sana **طاوع** etmiştir. Bir kovayı vasfederek dedi:
أحلِفُ بالله لَتُخْرِجِنَّهْ
كارِهةً أو لتطاوِعِنَّهْ
أو لَتَرينَّ بيَ المُرِنَّهْ
Yani: **الصّائحة**.
Ve **الطّاعة**: masdarı **الإطاعة** olan şeye isimdir; o da boyun eğmedir. Ve **الطّواعِيَةُ**: masdarı **المطاوعة** olan şeye isimdir. Denir: kadın, kocasına güzel bir **طَواعيةً** ile **طاوعت**; ve denmez: raiyyet için “çobana karşı **طَواعِيَتَهُم** ne güzeldir”, çünkü onların fiili **الإطاعة**’dır. Ve yine **الطّاقة** masdarı **الإِطاقة**’nın ismidir; ve **الجابة** masdarı **الإِجابة**’nın ismidir; ve bunun benzerleri de böyledir. Dedi:
حَلَفْتُ بالبيتِ وما حَوْلَـهُ		من عائذٍ بالبيت أَوْ طاعي
Muradı: yahut **طائع**; onu ters çevirdi; **قِسِيّ** gibi; **طائع**’teki **الياء**’yı **العين**’den sonra kıldı. Ve denir: bilakis **الياء**’yı aslından attı ve onu **العين**’den sonra iade etmedi; ancak o: **طاع**’dır; senin “**رجلٌ مالٌ** ve **قال**” demen gibi; bununla murad: **مائل** ve **قائل**’dir. Ebû Züeyb’in sözü gibi:
وسوّد ماءُ المَرْدِ فاها فلـونُـهُ		كلَوْنِ الرَّمادِ وهي أدماءُ سارُها
Yani: **سائرها**. Ve tasrif ehli dedi: o, **الحاجة** gibidir; aslı: **الحائجة**’dir. Görmez misin ki onu **الحوائج**’e döndürürler; ve derler: **الاستطاعة** **الطّوع**’dan türetilmiştir.
Ve denir: bu iş için **تَطاوَعْ** et, ta ki onu **تستطيعه**. Ve **تطوّع**: onun yapılabilirliğini yüklenip üstlenmek; ve sana **طوعاً** **تطوّع** ettiğinde: boyun eğdi. Ve Araplar **استطاع**’dan **التّاء**’yı hazfeder; böylece: **اسطاع** **يَسطيع** ( **الياء**’yı fetha ile) derler; ve onlardan kimi **الياء**’yı damme eder, böylece: **يُسْطِيعُ** der; **يُهريق** gibi.
Ve **التَّطوُّعُ**: farzı sana lâzım olmayan şeyden gönüllü olarak verdiğindir. Ve **المُطّوِّعة** ( **الواو**’yu kesre ile ve iki harfi şeddeli): cihad ile gönüllü olan, ribatlara çıkan kavimdir. Ve develere ve başkalarına denir: otlak ona **أطاعَ** ettiğinde; yani buldu da ondan dilediğini yediğinde. Tırimmâh dedi:
فما سرحُ أبكارٍ أطاعَ لِسَرْحِهِ
Ve at, **طوعَ العِنانِ** olur; yani: dizgini yumuşak. Ve dersin: ben senin elinin **طَوْعُ**’uyum; yani: sana boyun eğenim. Ve şüphesiz o, yoldaşın **طوعُ**’udur. Ve **الطّوْعُ**: **الطائع**’in masdarıdır. Dedi:
طَوْعَ الشَّوامِتِ مِنْ خَوْفٍ ومِنْ صَرَدِ

**عيط**:
**جملٌ أَعْيَطُ** ve **ناقةٌ عَيْطاء**: başı ve boynu uzun. Bununla vahşi eşekler de vasfedilir. ‘Accâc, üzerine vurup sakatladığı atı vasfederek dedi:
فهو يكُبُّ العَيْط منها للذّقن
Ve yine yüksek köşk, uzunluğundan dolayı **أَعْيَطُ**’tur; ve yine fare **عَيْطاء**’dır. Dedi:
نحنُ ثقيفٌ عِزُّنا منيعُ
أَعْيَطُ صعْبُ المرتَقَى رفيع
Ve deve, yıllarca yara olmaksızın yüklenmezse **اعتاطت** etti; ve belki onun **اعتياط**’ı, yağının çokluğundandır; kadın da bazen **تعتاط** eder. Ve **ناقةٌ عائط**: **عاطت** eder, **تعيط** **عياطاً**; **حائل** manasında. Ve **نُوقٌ عِيطٌ** ve **عوائطُ**.
Ve **التعيّط**: bir taştan yahut bir ağaçtan bir şeyin fışkırmasıdır; ondan suya benzer bir şey çıkar da zamklaşır, yahut akar. Ve devenin **ذِفْرَى**’sı siyah ter ile **يَتَعَيَّطُ** eder. Dedi:
تعَيَّطُ ذِفراها بـجَـوْنٍ كـأنّـه		كُحَيْلٌ جَرَى من قُنْفُذِ اللّيتِ نابعُ
Ve yağ ile olan **العائط** hakkında dedi:
قدّد من ذات المدكّ العائط
Ve **عِيطِ**: sarhoşlukta azgın olana seslenilen bir kelimedir; ve galebe anında onunla ağız alışkanlığı edinilir. Eğer bir taneden fazla artırmazsa onu uzatır ve: **عيَّط** der; eğer tekrar ederse: **عَطْعَط** der.

**يعط**:
**يَعاطِ**: kurdu gördüğünde onu azarlamandır; dersin: **يَعاطِ يَعاطِ**. Ve denir: onunla **يَعَطْتُ** ettim; ve onunla **أَيْعَطْتُ** ettim; ve onu **ياعَطْتُه**. Dedi:
صُبَّ على شاءِ أبي رِباطِ
ذُؤالةٌ كالأَقْدُحِ الأمْـراطِ
يدنو إذا قيلَ لـه: يَعـاطِ
Ve bazısı: **يِعاط** der; o çirkindir; çünkü **الياء**’yı kesrelemek onun çirkinliğini artırdı. Bu, şundandır ki **الياء** kesreden yaratılmıştır; ve Arapların sözünde, başında kesreli **ياء** bulunan **فَعال** yoktur; **اليِسار** dışında, “sol” manasında. İstediler ki ikisinin yolu bir olsun; sonra ihtilaf ettiler: onlardan kimi hemzeler, böylece: **إسار** der. Ve onlardan kimi **الياء**’yı fetha eder, böylece: **يَسار** der; ve o, onların sözünün en yükseğidir.
