# عيف — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%81/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%8A%D9%81/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عيف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%81.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: عيف

باب العين والفاء وواي معهما
ع ف و، ف ع د، ع و ف، ع ي ف، ي ف ع مستعملات
عفو:
العفو: تركُكَ إنساناً استوجَبَ عُقوبةً فعفوتَ عنه تعفُو، والله العَفُوُّ الغَفور. والعَفْوُ: أحَلُّ المالِ وأطيبُه. والعَفْوُ: المعروف. والعُفاةُ: طُلاّبُ المعروف، وهم المُعْتَفُونَ. واعْتَفَيتُ فلاناً: طَلَبتُ مَعروفَه.
والعافيةُ من الدَّوابِّ والطَّيْر: طُلاّب الرِزقِ، اسمٌ لهم جامع.
وجاء في الحديث: مَن غَرَسَ شجرةً فما أَكَلَتِ العافيةُ منها كُتِبَتْ له صَدَقةٌ. والعافيةُ: دِفاعُ الله عن العبد المَكارِه. والإستِعفاءُ: أن تَطْلُبَ إلى من يُكَلِّفُك أمراً أن يُعفيك منه أي يَصرِفُه عنك.
والعَفاءُ التُّرابُ. والعَفاءُ: الدُّروسُ، قال:
على آثار مَن ذَهَبَ العَفاءُ
تقول: عَفَتِ الدِّيار تَعفُو عُفُوّاً، والرِّيحُ تَعفُو الدارَ عَفاءً وعُفُوّاً وتَعَفَّتِ الدارُ والأثَرُ تَعَفّيَاً. والعَفْو والعِفَو والجميع عِفْوة: الحُمُر الأَفْتاء والفَتيات، والأنثى عِفَوَة ولا أعلم واواً مُتحركة بعد حرف متحرك في آخِر البناء غيرَ هذا، وأن لُغَة قيس بها جاءت وذلكم أنَّهم كَرهوا عِفاة في موضع فِعَلة وهم يريدون الجماعة فيلتبس بوُحْدان الأسماء فلو تكلَّف متكلّف أن يَبنيَ من العَفو اسماً مفرداً على فِعلة لقال عِفاة.
وفيه قول آخر: يقال همزة العَفاء والعَفاءة ليست بأصلية إنما هي واوٌ أو ياء لا تُعرَف لأنّها لم تُصَرَّف ولكنّها جاءت أشياء في لغات العرب ثَبَتَت المَدَّة في مؤنثّها نحو العَماء والواحدة العَماءة ليست في الأصل مهموزة ولكنّهم إذا لم يكن بين المذكّر والمؤنّث فرقٌ في أصل البناء همَزوا بالمدّة كما تقول: رجلٌ سَقّاء وامرأة سقّاءة وسقّاية. قيل أيضاً، من ذهب إلى أن أصله ليس بمهموز.
والعِفاء ما كَثُر من الريش والوَبَر. ناقةٌ ذات عِفاء كثيرةُ الوَبَر طويلتُه قد كادَ ينسِل للسُقوط. وعِفاء النَّعامة: الريشُ الذي قد عَلا الزِّفَّ الصِّغار، وكذلك الدّيك ونحوه من الطَّير، الواحدة عِفاءة بمَدَّة وهمزة، قال:
أُجُدٌ مُؤَثَّفةٌ كأنَّ عِـفـاءَهـا		سِقْطانِ من كَنَفَيْ ظَليمٍ جافِلِ
وعِفاءُ السّحاب: كالخَمْل في وجهه لا يكاد يُخلِف، ولا يقال للواحدة عِفاءة حتى تكونَ كثيرة فيها كثافة.
فعو:
الأفعى: حَيَّةٌ رَقشاءُ طويلةُ العُنُق عريضة الرَّأس، لا ينفَعُ منها رُقْيَة ولا تِرْياق، وربّما كانتْ ذاتَ قَرْنَيْن. والأُفْعُوانُ: الذَّكَرُ.
عوف:
العَوْفُ: الضَّيْف، وهو الحالُ أيضاً: تقول: نِعْمَ عَوْفُك أي ضَيْفُكَ. والعَوْفُ: اسم من أسماء الأسد لأنّه يَتَعَوَّف باللَّيْل فيَطلُب. ويقال: كلُّ مَن ظَفِرَ في اللَّيْل بشيءٍ فالذي يَظفَر به عُوافتُه. وعُوافةُ وعَوْفٌ من أسماء الرّجال. ويقال: العَوْفُ الأَيْرُ. ويقال: العَوْف نَبْتٌ.
عيف:
عافَ الشَّيءَ يَعَافُه عِيافةً إذا كَرِهَه من طعام أو شراب. والعَيُوفُ من الإبِلِ الذي يَشَمُّ الماءَ فيَدَعُه وهو عطشان. والعِيافة زَجْرُ الطَّيْر، وهو أَنْ تَرَى طَيْراً أو غراباً فَتَتَطَيَّرَ، تقول: ينبغي أنْ يكون كذا فإنْ لم تَرَ شيئاً قُلتَ بالحَدْس فهو عِيافة. ورجل عائف يَتَكَهَّن، قال: عَثَرَت طَيْرُك أو تَعيف.
يفع:
اليَفاعُ: التلُّ المُنيفُ. وكلُّ شيءٍ مُرتَفع يَفاع. وغُلامٌ يَفَعة وقد أيْفَعَ ويَفَعَ أي شَبَّ ولم يبلُغ. والجارية يَفَعَة والأيفاع جمعُه.

### Türkçe

باب **العين** ve **الفاء** ve **واي** onlarla birlikte

**ع ف و**، **ف ع د**، **ع و ف**، **ع ي ف**، **ي ف ع** kullanımdadırlar.

**عفو**:
**العفو**: Senin, cezayı hak etmiş bir insanı bırakmandır; ona karşı affettin, **تعفُو**; ve Allah **العَفُوُّ** **الغَفور**’dur. Ve **العَفْوُ**: malın en helâli ve en temizidir. Ve **العَفْوُ**: iyiliktir. Ve **العُفاةُ**: iyilik talep edenlerdir; onlar **المُعْتَفُونَ**’dur. Ve **اعْتَفَيتُ** falanı: onun iyiliğini talep ettim.
Ve **العافيةُ** binek hayvanlarından ve kuştan: rızık talep edenlerdir; onlar için toplayıcı bir isimdir.
Ve hadiste geldi: “Kim bir ağaç dikerse, ondan **العافيةُ** yerse, ona sadaka yazılır.” Ve **العافيةُ**: Allah’ın kuldan hoşlanılmayan şeyleri defetmesidir. Ve **الإستِعفاءُ**: sana bir işi yükleyenden, seni ondan muaf tutmasını istemendir; yani onu senden çevirmesidir.
Ve **العَفاءُ** topraktır. Ve **العَفاءُ**: silinip yok oluş (izlerin silinmesi)dir; dedi ki:
على آثار مَن ذَهَبَ **العَفاءُ**
Dersin: **عَفَتِ الدِّيار** **تَعفُو** **عُفُوّاً**; ve rüzgâr evi **تَعفُو** **عَفاءً** ve **عُفُوّاً**; ve ev **تَعَفَّتِ**; ve iz **تَعَفّيَاً** (silinip yok olur). Ve **العَفْو** ve **العِفَو** ve hepsi **عِفْوة**: genç erkek eşekler ve genç dişi eşeklerdir; dişisi **عِفَوَة**’dir. Ve ben, yapının sonunda, harekeli bir harften sonra harekeli bir **واو**’dan başka bunu bilmiyorum; ve Kays’ın diliyle onunla geldi. Şu da var ki: onlar, **عِفاة**’yi **فِعَلة** yerinde kerih gördüler; hâlbuki onlar cemaat istiyorlar; böylece isimlerin tekilleriyle karışır. Eğer bir mütekellif, **العَفو**’dan **فِعلة** üzere tekil bir isim bina etmeye külfet etseydi, **عِفاة** derdi.
Ve onda başka bir söz: denir ki **العَفاء** ve **العَفاءة**’nın hemzesi aslî değildir; ancak o, bilinmeyen bir **واو** yahut **ياء**’dır; çünkü tasrif edilmemiştir. Fakat Arapların dillerinde, müennesinde medde sabit kalan şeyler geldi; **العَماء** ve bir tanesi **العَماءة** gibi; aslında hemzeli değildir; fakat müzekker ile müennes arasında yapının aslında bir fark olmadığında, medde ile hemzelediler; senin “**رجلٌ سَقّاء** ve **امرأة سقّاءة** ve **سقّاية**” demen gibi. Yine denildi: aslı hemzeli değildir diyen kimseye göre.
Ve **العِفاء**: tüyden ve kıldan çok olan şeydir. **ناقةٌ ذات عِفاء**: kılı çok, uzun olan; düşmekten dolayı neredeyse dökülecek. Ve **عِفاء النَّعامة**: küçük **الزِّفَّ**’in üzerine yükselmiş olan tüylerdir; aynı şekilde horoz ve onun benzeri kuşlardan; bir tanesi medde ve hemze ile **عِفاءة**’dır; dedi ki:
أُجُدٌ مُؤَثَّفةٌ كأنَّ **عِـفـاءَهـا**		سِقْطانِ من كَنَفَيْ ظَليمٍ جافِلِ
Ve **عِفاءُ السّحاب**: yüzündeki kadife gibi; neredeyse boş bırakmaz; ve onda yoğunluk çok olmadıkça bir tanesine **عِفاءة** denmez.

**فعو**:
**الأفعى**: benekli, uzun boyunlu, geniş başlı bir yılandır; ondan ne rukye fayda verir ne tiryak; ve bazen iki boynuzlu olur. Ve **الأُفْعُوانُ**: erkeğidir.

**عوف**:
**العَوْفُ**: misafirdir; ve o, hâl (durum) da olur: dersin: “**نِعْمَ عَوْفُك**” yani “misafirin ne iyi.” Ve **العَوْفُ**: aslanın isimlerinden bir isimdir; çünkü geceleyin **يَتَعَوَّف** eder, böylece arar. Ve denir: geceleyin bir şey elde eden her kimse, elde ettiği şey onun **عُوافتُه**’dur. Ve **عُوافةُ** ve **عَوْفٌ** erkeklerin isimlerindendir. Ve denir: **العَوْفُ** erkeklik uzvudur. Ve denir: **العَوْف** bir bitkidir.

**عيف**:
**عافَ الشَّيءَ يَعَافُه عِيافةً**: yiyecek veya içecekten onu kerih gördüğünde. Ve develerden **العَيُوفُ**: suyu koklayıp onu bırakan, hâlbuki susuz olandır. Ve **العِيافة** kuş ürkütmesidir; o da, bir kuş veya karga görmendir de uğursuzluk saymandır; dersin: “şöyle olması gerekir”; eğer bir şey görmezsen, tahminle söylersin; işte o **عِيافة**’dır. Ve **رجل عائف**: kehânette bulunur; dedi ki: “**عَثَرَت طَيْرُك** veya **تَعيف**.”

**يفع**:
**اليَفاعُ**: yüksek tepedir. Ve yükselmiş her şey **يَفاع**’dır. Ve **غُلامٌ يَفَعة**; ve **قد أيْفَعَ** ve **يَفَعَ**: yani büyüdü ve ergenliğe ulaşmadı. Ve cariye **يَفَعَة**; ve onun çoğulu **الأيفاع**’dır.
