# عيف — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%81/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%8A%D9%81/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عيف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%81.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عيف

عافَ الشيءَ يَعافه عَيْفاً وعِيافةً وعِيافاً وعَيَفاناً: كَرِهه فلم يَشْربه طعاماً أَو شراباً. قال ابن سيده: قد غلب على كراهية الطعام، فهو عائف؛ قال أَنس ابن مُدْرِكة الخثعمي:
إني، وقتلي كُليباً ثم أَعْقِلَه،
كالثَّور يُضْرَبُ لمَّا عافت البَقَرُ
(* قوله «كليباً» كذا في الأصل، ورواية الصحاح وشارح القاموس: سليكاً، وهي المشهورة فلعلها رواية أخرى.)
وذلك أَن البقر إذا امتنعت من شروعها في الماء لا تُضْرَب لأنها ذات لبن، وإنما يضرب الثور لتَفزع هي فتشرب. قال ابن سيده: وقيل العياف المصدر والعيافة الاسم؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
كالثَّور يُضْرَبُ أَن تَعافَ نِعاجُه،
وَجَبَ العِيافُ، ضَرَبْتَ أَو لم تَضْرِب
ورجل عَيُوفٌ وعَيْفان: عائف، واستعاره النجاشي للكلاب فقال يهجو ابن مقبل:
تَعافُ الكِلابُ الضارِياتُ لحُومَهُمْ،
وتأْكل من كعب بنِ عَوْفٍ ونَهْشَل
وقوله:
فإنْ تَعافُوا العَدْلَ والإيمانا،
فإنَّ في أَيْمانِنا نِيرانا
فإنه يعني بالنيران سيوفاً أَي فإنا نضربكم بسيوفنا، فاكتفى بذكر السيوف عن ذكر الضرب بها. والعائف: الكاره للشيء المُتَقَذِّر له؛ ومنه حديث النبي، صلى اللّه عليه وسلم: أَنه أُتي بضَبّ مَشْوِي فلم يأْكله، وقال: إني لأَعافُه لأَنه ليس من طعام قومي أَي أَكرهه. وعاف الماءَ: تركه وهو عطشانُ. والعَيُوف من الإبل: الذي يَشَمُّ الماء، وقيل الذي يشمه وهو صاف فيدَعُه وهو عطشانُ. وأَعاف القومُ إعافةً: عافَتْ إبلُهُم الماء فلم تشربه. وفي حديث ابن عباس وذكره إبراهيم، صلى اللّه على نبينا وعليه وسلم، وإسكانه ابنه إسمعيل وأُمه مكة وأَن اللّه عز وجل فجَّر لهما زمزم قال: فمرَّتْ رُفقةٌ من جُرْهُمٍ فرأَوا طائراً واقعاً على جبل فقالوا: إن هذا الطائر لعائف على ماء؛ قال أَبو عبيدة: العائف هنا هو الذي يتردد على الماء ويحُوم ولا يَمْضِي. قال ابن الأَثير: وفي حديث أُم إسمعيل، عليه السلام: ورأَوا طيراً عائفاً على الماء أَي حائماً ليَجِد فُرْصة فيشرب. وعافت الطير إذا كانت تحوم على الماء وعلى الجيف تَعيف عَيْفاً وتتردد ولا تمضي تريد الوقوع، فهي عائفة، والاسم العَيْفةُ. أَبو عمرو: يقال عافت الطيرُ إذا استدارت على شيء تَعُوف أَشدّ العَوْف. قال الأَزهري وغيره: يقال عافت تَعِيفُ؛ وقال الطرماح:
ويُصْبِحُ لي مَنْ بَطْنُ نَسْرٍ مَقِيلُهُ
دويْنَ السماء في نُسُورٍ عوائف
وهي التي تَعِيف على القتلى وتتردد. قال ابن سيده: وعاف الطائر عَيَفاناً حام في السماء، وعاف عَيْفاً حام حول الماء وغيره؛ قال أَبو زُبَيْد:كأَن أَوبَ مَساحي القومِ فوقهُمُ
طير، تَعِيف على جُونٍ مَزاحِيف
والاسم العَيْفة، شبه اخْتِلاف المَساحي فوق رؤوس الحفّارين بأَجنحة الطير، وأَراد بالجُون المزاحيف إبلاً قد أَزْحَفَت فالطير تحوم عليها. والعائف: المتكهن. وفي حديث ابن سيرين: أَن شريحاً كان عائفاً؛ أَراد أَنه كان صادق الحَدْس والظن كما يقال للذي يصيب بظنه: ما هو إلا كاهن، وللبليغ في قوله: ما هو إلا ساحر، لا أَنه كان يفعل فعل الجاهلية في العيافة. وعاف الطائرَ وغيرَه من السَّوانِح يَعيفُه عِيافة: زجَره، وهو أَن يَعتبر بأَسمائها ومساقطها وأَصواتها؛ قال ابن سيده: أَصل عِفْتُ الطيرَ فَعَلْتُ عَيَفْتُ، ثم نقل من فَعَلَ إلى فِعَلَ، ثم قلبت الياء في فَعِلتُ أَلفاً فصارَ عافْتُ فالتقى ساكنان: العينُ المعتلة ولام الفعل، فحذفت العينُ لالتقائهما فصار التقدير عَفْتُ، ثم نقلت الكسرة إلى الفاء لأَن أَصلها قبل القلب فَعِلْت، فصار عِفْت، فهذه مراجعة أَصل إلا أَن ذلك الأَصل الأَقربُ لا الأَبعدُ، أَلا ترى أَن أَولَ أَحوالِ هذه العين في صيغة المثال إنما هو فتحةُ العين التي أُبدِلت منها الكسرةُ؟ وكذلك القول في أَشباه هذا من ذوات الياء؛ قال سيبويه: حملوه على فِعالة كراهيةَ الفُعول، وقد تكون العِيافة بالحدْس وإن لم تر شيئاً؛ قال الأَزهري: العيافة زجر الطير وهو أَن يرى طائراً أَو غراباً فيتطير وإن لم ير شيئاً فقال بالحدس كان عيافة أَيضاً، وقد عاف الطيرَ يَعيفه؛ قال الأَعشى:
ما تَعِيف اليومَ في الطَّيْر الرَّوَحْ
من غُرابِ البَيْنِ، أَو تَيْسٍ بَرَحْ
(* قوله «برح» كتب بهامش الأصل في مادة روح في نسخة سنح.) والعائف: الذي يَعيفُ الطير فيَزْجُرُها وهي العِيافة. وفي الحديث: العِيافة والطَّرْق من الجِبْتِ؛ العِيافة: زجْرُ الطير والتفاؤل بأَسمائها وأَصواتها ومَمَرِّها، وهو من عادة العرب كثيراً وهو كثير في أَشعارهم. يقال: عافَ يَعِيف عَيْفاً إذا زجَرَ وحدَس وظن، وبنو أَسْد يُذْكَرون بالعيافة ويُوصَفون بها، قيل عنهم: إن قوماً من الجن تذاكروا عيافتهم فأَتَوْهم فقالوا: ضَلَّتْ لنا ناقةٌ فلو أَرسلتم معنا من يَعِيف، فقالوا لغُلَيِّم منهم: انطَلِقْ معهم فاستردَفَه أَحدُهم ثم ساروا، فلقِيَهُم عُقابٌ كاسِرَةٌ أَحد جناحَيْها، فاقشَعَرّ الغلام وبكى فقالوا: ما لَكَ؟ فقال: كسَرَتْ جَناحاً، ورَفَعَتْ جَناحاً، وحَلَفَتْ باللّه صُراحاً: ما أَنت بإنسي ولا تبغي لِقاحاً. وفي الحديث: أَن عبدَاللّه ابنَ عبدِ المطلب أَبا النبي، صلى اللّه عليه وسلم، مرَّ بامرأَة تَنْظُرُ وتَعْتافُ فدعته إلى أَن يَسْتَبْضِعَ منها فأَبى.
وقال شمر: عَيافٌ والطَّريدةُ لُعْبَتان لصِبْيانِ الأَعراب؛ وقد ذكر الطرماح جَواريَ شَبَبْن عن هذه اللُّعَب فقال:
قَضَتْ من عَيافٍ والطَريدَة حاجَةً،
فَهُنَّ إلى لَهْو الحديث خُضُوعُ
وروى إسمعيل بن قيس قال: سمعت المغيرةَ بن شُعْبة يقول: لا تُحَرِّمُ (*
قوله «لا تحرم إلخ» هكذا بضم التاء وشد الراء المكسورة في النهاية والأصل، وضبط في القاموس: بفتح التاء وضم الراء. وقوله «المرة والمرتين» هكذا بالراء في الأصل والقاموس، وقال شارحه: الصواب المزة والمزتين بالزاي كما في النهاية والعباب.) العَيْفَةُ، قلنا: وما العَيْفة؟ قال: المرأَة تَلِدُ فيُحْصَرُ لبَنُها في ثديها فتَرْضَعُه جارَتُها المرَّة والمرتين؛ قال أَبو عبيد: لا نعرف العَيْفَةَ في الرضاع ولكن نُراها العُفَّةَ، وهي بقِيَّة اللبن في الضَرْع بعدما يُمْتَكُّ أَكثرُ ما فيه؛ قال الأَزهري: والذي هو أَصح عندي أَنه العَيْفةُ لا العُفَّة، ومعناه أَن جارتها ترضَعُها المرة والمرتين ليتفتح ما انسدَّ من مخارج اللبن، سمي عيفة لأَنها تَعافُه أَي تقذَرُه وتكرَهُه.
وأَبو العَيُوف: رجل ؛ قال:
وكان أَبو العَيُوف أَخاً وجاراً،
وذا رَحِمٍ، فقلتَ له نِقاضا
وابن العيِّف العَبْديّ: من شعرائهم.

### Türkçe

**عافَ** şeyi **يَعافه** **عَيْفاً** ve **عِيافةً** ve **عِيافاً** ve **عَيَفاناً**: onu kerih gördü
de onu yiyecek yahut içecek olarak içmedi. İbn Sîde dedi: yemek tiksintisi üzerine galip gelmiştir,
o, **عائف**tir; Ens b. Müdrike el-Has‘amî dedi:
İnni, vaktîlî Kuleyben sümme a‘kıluhu,
keth-sevri yudrabu lemmâ ‘âfetil-bekaru
(* “Kuleyben” sözü asılda böyle; Sıhâh’ın ve Kâmûs şârihinin rivayeti: “Süleyken”dir,
ve o meşhurdur; belki o başka bir rivayettir.)
Bu, sığırın suya başlamaktan imtina ettiği zaman, süt sahibi olduğu için dövülmemesidir;
ancak öküz dövülür ki o korksun da içsin. İbn Sîde dedi: ve denildi ki **العياف** mastardır
ve **العيافة** isimdir; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
keth-sevri yudrabu en te‘âfe ni‘âcuhu,
vecebe’l-‘iyâfu, darabte ev lem tedrib
Ve bir adam **عَيُوفٌ** ve **عَيْفان**: **عائف**tir; Necâşî onu köpekler için ödünç aldı da İbn
Mukbil’i hicvederek dedi:
te‘âfu’l-kilâbu’d-dâriyâtu lihûmehum,
ve te’kulu min Ka‘b b. ‘Avfin ve Nehşel
Ve onun sözü:
fe-in te‘âfû’l-‘adle ve’l-îmâna,
fe-inne fî eymâninâ nîrânâ
Burada “nîrân” ile kastedilen kılıçlardır; yani: biz sizi kılıçlarımızla vururuz; böylece kılıçların zikriyle
onlarla vurmanın zikrinden yetindi. Ve **العائف**: kendisine pis gelen şeyden tiksinen, onu kerih gören kimsedir;
bundandır Peygamber’in, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, hadisi: ona kızarmış **ضَبّ** getirildi de onu yemedi ve dedi:
“Ben onu **أَعافُه**; çünkü o kavmimin yemeğinden değildir” yani onu kerih görürüm. Ve **عاف الماءَ**: onu terk etti, hâlbuki
susamıştı. Ve develerden **العَيُوف**: suyu koklayan; ve denildi ki: onu berrak iken koklayıp da onu terk eden, hâlbuki susamış olan.
Ve **أَعاف القومُ إعافةً**: onların develeri suyu **عافَتْ** de onu içmedi. İbn Abbâs hadîsinde ve onun İbrâhîm’i, nebîmize ve ona salât ve selâm olsun, zikretmesinde,
ve onun oğlunu İsmâ‘îl’i ve annesini Mekke’ye iskân etmesinde ve Allah عز وجل’in ikisine Zemzem’i fışkırtmasında dedi ki:
Cürhüm’den bir yolcu topluluğu geçti de bir kuşu bir dağın üzerinde konmuş gördüler; dediler ki: bu kuş mutlaka su üzerinde **عائف**tir;
Ebû Ubeyde dedi: buradaki **العائف** suya gidip gelen, üzerinde dönüp dolaşan ve geçip gitmeyendir. İbnü’l-Esîr dedi: Ümm İsmâ‘îl, عليه السلام, hadîsinde:
“ve su üzerinde **عائفاً** bir kuş gördüler” yani fırsat bulup içsin diye dönüp dolaşan. Ve kuş **عافت**: su üzerinde ve leşler üzerinde dönüp dolaştığı zaman,
**تَعيف عَيْفاً** eder ve gidip gelir, konmak ister de geçip gitmez; o, **عائفة**dir; isim **العَيْفةُ**dir. Ebû Amr: denir ki kuş **عافت**,
bir şeyin üzerinde döndüğü zaman, en şiddetli **العَوْف** ile **تَعُوف** eder. Ezherî ve başkası dedi: denir ki **عافت تَعِيفُ**; Tırmâh dedi:
ve yusbihu lî men batnu nesrin mekîluhu
duyne’s-semâ’i fî nusûrin ‘avâif
Bunlar, ölüler üzerinde **تَعِيف** eden ve gidip gelenlerdir. İbn Sîde dedi: ve kuş **عاف** **عَيَفاناً**: gökte dönüp dolaştı; ve **عاف** **عَيْفاً**:
su ve başkası etrafında dönüp dolaştı; Ebû Zübeyd dedi:
ke-enne evbe mesâhî’l-kavmi fevkahumû
tayrun, te‘îfu ‘alâ cûnin mezâhîf
İsim **العَيْفة**dir; kazıcıların başları üstünde kazmaların gidip gelişini kuşun kanatlarına benzetti; ve **الجُون المزاحيف** ile yürüyemez hâle gelmiş develeri kastetti;
kuş onların üzerinde dönüp dolaşır. Ve **العائف**: kâhindir. İbn Sîrîn hadîsinde: Şurayh **عائفاً** idi; onunla, cahiliye işini **العيافة**da yaptığı kastedilmedi;
ancak, zanna isabet eden kimseye “o ancak kâhindir” denildiği gibi, o da doğru sezgi ve zanna sahipti; ve sözünde beliğ olana “o ancak sihirbazdır” denildiği gibi.
Ve kuşu ve **السَّوانِح**tan başkasını **عاف** **يَعيفُه عِيافة**: onu ürküttü; bu, isimlerine, iniş yerlerine ve seslerine itibar etmesidir; İbn Sîde dedi:
**عِفْتُ**’un aslı “**عَيَفْتُ**” “**فَعَلْتُ**” idi; sonra “**فَعَلَ**”dan “**فِعَلَ**”a nakledildi; sonra “**فَعِلتُ**”teki yâ, elife çevrildi de “**عافْتُ**” oldu;
iki sâkin birleşti: illetli **العينُ** ve fiilin lâmı; bu ikisinin birleşmesi sebebiyle **العينُ** hazfedildi de takdir “**عَفْتُ**” oldu; sonra kesre fâ’ya nakledildi,
çünkü onun aslı, çevirmeden önce “**فَعِلْت**” idi; böylece “**عِفْت**” oldu. Bu, asla bir dönüş (mürâcaat)tır; ancak o asıl, daha yakın olan asıldır, daha uzak olan değil;
görmüyor musun ki bu **العين**in misâl sîgasındaki ilk hâli, ancak **العين**in fethasıdır ki ondan kesre bedel kılınmıştır? Yâ’lı olanların benzerlerinde de söz böyledir;
Sîbeveyh dedi: onu “**فِعالة**” üzerine taşıdılar, “**الفُعول**”dan hoşlanmama sebebiyle. Ve **العِيافة** hadsle de olabilir, bir şey görmemiş olsa bile;
Ezherî dedi: **العيافة** kuş ürkütmektir; o da bir kuş yahut bir karga görüp uğursuz saymasıdır; bir şey görmese de hadsle söylemiş olsa, o da **عيافة**dır;
ve kuşu **عاف** **يَعيفه**; A‘şâ dedi:
mâ te‘îfu’l-yevme fî’t-tayri’r-ravah
min gurâbi’l-beyni, ev teysin berah
(* “berah” sözü, asıl nüshanın kenarına “روح” maddesinde yazılmıştır; “سنح” nüshasında.)
Ve **العائف**: kuşu **يَعيفُ** edip onu ürküten kimsedir; bu da **العِيافة**dır. Hadîste:
**العِيافة** ve **الطَّرْق** **الجِبْت**tendir; **العِيافة**: kuş ürkütmek ve isimleri, sesleri ve geçişiyle uğur ummaktır; bu, Arapların âdetinden çoktur ve şiirlerinde çoktur.
Denir ki: **عافَ يَعِيف عَيْفاً**: ürküttüğü, hadsettiği ve zannettiği zaman. Benû Esed **العيافة** ile anılır ve onunla vasfedilir; onlar hakkında denildi ki:
cinlerden bir topluluk onların **عيافة**sını birbirine andı da onlara geldi ve dedi: bize bir deve kayboldu; bizimle birlikte **يَعِيف** eden birini gönderseydiniz.
Onlar da içlerinden bir oğlana dediler: onlarla git. Onlardan biri onu terkisine aldı, sonra yürüdüler; derken bir kanadının biri kırık bir kartal onlara rastladı;
oğlanın tüyleri ürperdi ve ağladı; dediler: sana ne oldu? dedi: bir kanadı kırdı, bir kanadı kaldırdı, Allah’a açıkça yemin etti: sen ne insîsin ne de süt devesi istersin.
Hadîste: Peygamber’in, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, babası Abdullâh b. Abdülmuttalib, bakan ve **تَعْتافُ** eden bir kadına uğradı da
o, onu kendisinden döl alması için çağırdı; o ise reddetti.
Şemmer dedi: **عَيافٌ** ve **الطَّريدةُ** bedevî çocuklarının iki oyunudur; Tırmâh bu oyundan çıkıp büyümüş cariyeleri zikretti de dedi:
kadet min ‘ayâfin ve’t-tarîdete hâceten,
fe-hunne ilâ lehvi’l-hadîsi hudû‘u
İsmâ‘îl b. Kays rivayet etti, dedi: Muğîre b. Şu‘be’yi işittim, diyordu: **العَيْفَةُ** haram kılmaz.
(* “لا تحرم إلخ” sözü: Nihâye’de ve asılda tâ’nın dammesi ve kırık râ’nın şeddeli oluşuyla böyledir; Kâmûs’ta ضبط: tâ’nın fethası ve râ’nın dammesiyle. Ve “المرة والمرتين” sözü:
asıl ve Kâmûs’ta râ iledir; şârihi dedi: doğrusu “المزة والمزتين” zâ ile, Nihâye ve ‘Ubâb’da olduğu gibi.) Dedik: **العَيْفة** nedir? dedi: kadın doğurur da
sütü memesinin içinde hapsolur; komşusu onu bir kere ve iki kere emer. Ebû Ubeyd dedi: emzirmede **العَيْفَةُ**yı bilmiyoruz; fakat onu **العُفَّةَ** görüyoruz;
o, memede, içindekinin çoğu sağılınca sonra kalan süt artığıdır. Ezherî dedi: bana göre daha sahih olan, onun **العَيْفةُ** olmasıdır, **العُفَّة** değil;
manası: komşusu onu bir kere ve iki kere emer ki sütün çıkış yerlerinden tıkanmış olan açılsın; ona **عيفة** adı verildi, çünkü o onu **تَعافُه** eder,
yani onu pis görür ve kerih görür.
Ve **أَبو العَيُوف**: bir adamdır; dedi:
ve kâne ebû’l-‘ayûfi ehân ve cârâ,
ve zâ rahimin, fe-kulte lehu nikâdâ
Ve **ابن العيِّف العَبْديّ**: onların şairlerindendir.
