# عيف — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%81/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%8A%D9%81/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عيف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%81.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عيف

عاف الرجل الطعام، أو الشراب وقد يقال في غيرهما يعافه، وزاد الفراء: يعيفه عيفا بالفتح، وعيفانا محركة، وعيافة وعيافا بكسرهما واقتصر الجوهري والصاغاني على الأخير، وما عداه ففي ابن سيده: كرهه فلم يشربه طعاما أو شرابا قال ابن سيده: وقد غلب على كراهية الطعام، فهو عائف، وفي حديث الضب: ولكنه لم يكن بأرض قومي، فأجد نفسي تعافه وقال أنس بن مدرك الخثعمي:
  إني وقتلي سليكا ثم أعـقـلـه                      كالثور يضرب لما عافت البقر قال الجوهري: وذلك أن البقر إذا امتنعت من شروعها في الماء لا تضرب؛ لأنها ذات لبن، وإنما يضرب الثور، لتفزع هي، فتشرب. أو العياف ككتاب: مصدر، وككتابة: اسم قاله ابن سيده، وأنشد ابن الأعرابي:
  كالثور يضرب أن تعاف نعـاجـه                      وجب العياف ضربت أو لم تضرب وعفت الطير وغيرها من السوانح أعيفها عيافة بالكسر: أي زجرتها، وهو أن تعتبر بأسمائها ومساقطها وممرها وأنوائها هكذا في سائر النسخ، ومثله في العباب، وهو غلط، قلد المصنف فيه الصاغاني، وإنما غرهما تقدم ذكر المساقط، وأين مساقط الطير من مساقط الغيث، فتأمل، والصواب: وأصواتها، كما هو نص المحكم والتهذيب والصحاح، ونقله صاحب اللسان هكذا على الصواب فتتسعد، أو تتشأم وهو من عادة العريب كثيرا، وهو كثير في أشعارهم قال الأعشى:

  ما تعيف اليوم في الطير الروح                      من غراب البين أو تيس برح وقال الأزهري: العيافة: زجر الطير، وهو أن يرى طائرا أو غرابا فيتطير، وإن يرى طائرا أو غرابا فيتطير، وإن لم ير شيئا فقال بالحدس كان عيافة أيضا، وفي الحديث:  العيافة والطرق ومن الجبت  قال ابن سيده: وأصل عفت الطير فعلت ? عيفت، ثم نقل من فعل إلى فعل، ثم قلبت الياء في فعلت ألفا، فصار عافت، فالتقى ساكنان: العين المعتلة ولام الفعل، فحذفت العين لا لتقائهما، فصار التقدير عفت، ثم نقلت الكسرة إلى الفاء لأن أصلها قبل القلب فعلت فصار عفت، فهذه مراجعة أصل، إلا أن ذلك الأصل الأقرب لا الأبعد، ألا ترى أن أول أحوال هذه العين في صيغة المثال إنما هو فتحة العين التي أبدلت منها الكسرة، وكذلك القول في أشباه هذا من ذوات الياء، قال سيبويه: حملوه على فعالة كراهية الفعول. والعائف: المتكهن بالطير، أو غيرها من السوانح، وفي حديث ابن سيرين: أن شريحا كان عائفا أراد أنه كان صادق الحدس والظن، كما يقال للذي يصيب بظنه: ما هو إلا كاهن، وللبليغ في قوله: ما هو إلا ساحر، لا أنه كان يفعل فعل الجاهلية في العيافة. وعافت الطير، تعيف عيفا: إذا حامت على الماء، أو على الجيف، تتردد ولا تمضي، تريد الوقوع كتعوف عوفا لغة فيه، وهي عائفة، قال أبو زبيد الطائي:
  كأنهن بأيدي القوم فـي كـبـد                      طير تعيف على جون مزاحيف هكذا أنشده الصاغاني، والذي في الصحاح:
  كأن أوب مساحي القوم فوقهم                      طير ..... إلـــــــخ قال: والعيوف كصبور من الإبل: الذي يشم الماء، فيدعه وهو عطشان. قال الصاغاني: وعيوف: اسم امرأة. وقول المغيرة بن شعبة رضي الله عنه فيما رواه عنه إسماعيل بن قيس: لا تحرم العيفة قيل له: وما العيفة? قال: هي أن تلد المرأة، فيحصر لبنها في ثديها، فترضعها هكذا في النسخ، والصواب فترضعه، كما في العباب والنهاية جارتها المرة والمرتين هكذا في النسخ بالراء والصواب المزة والمزتين، بالزاي، كما هو في النهاية واللسان والعباب، زاد الازهري: لينفتح ما انسد من مخارج اللبن في ضرع الأم. قال: سميت عيفة لأنها تعافه وتقذره، وتكرهه، قال الأزهري: وقول أبي عبيد: لا نعرف العيفة في الرضاع، ولكن نراها العفة وهي بقية اللبن في الضرع بعد ما يمتك أكثر ما فيه قصور منه قال: والذي صح عندي أنها العيفة لا العفة، ومعناه أن جارتها ترضعها المزة والمزتين؛ لينفتح ما انسد من مخارج اللبن، كما تقدم. والعيفان،، كتيهان: من دأبه وخلقه كراهة الشيء نقله الصاغاني. والعيفة، بالكسر: خيار المال مثل العيمة. وقال شمر: العياف كسحاب والطريدة: لعبتان لهم أي لصبيان الأعراب، وقد ذكر الطرماح جواري شببن عن هذه اللعب، فقال:
  قضت من عياف والطريدة حاجة                      فهن إلى لهو الحديث خضـوع أو العياف: هي لعبة الغميصاء وفي بعض النسخ: الغميضاء، بالضاد المعجمة. وأعافوا: عافت دوابهم الماء، فلم تشربه قاله ابن السكيت. قال ابن عباد: واعتاف الرجل: إذا تزود زادا للسفر .
 ومما يستدرك عليه:

  رجل عيوف، وعيفان: عائف. ونسور عوائف: تعيف على القتلى وتتردد. واعتافه: عافه، ومنه الحديث:  أن أبا النبي صلى الله عليه وسلم مر بامرأة تنظر وتعتاف.  وأبو العيوف، كصبور ?: رجل قال:
  وكان أبو العيوف، كصبور: رجل قال:
  وكان أبو العيوف أخا وجارا                      وذا رحـم فـقـلـت لـه نـقـاضـا وابن العيف العبدي، كسيد: من شعرائهم. ومعيوف بن يحيى الحمصي، روى عن الحكم بن عبد المطلب المخزومي، وعنه ابنه حميد، نقله ابن العديم في تاريخ حلب. ومعيوف أيضا: رجل آخر حدث بدمياط، روى عنه أبو معشر الطبري نقله الحافظ. وأبو البركات مسلم بن عبد الواحد بن محمد بن عمرو، المعيوفي الدمشقي: حدث عن أبي محمد بن نصر.

### Türkçe

**عاف** adam yemeği, yahut içeceği (tiksinip) bıraktı; ve bazen ikisi dışında olanlarda da “onu **يعافه**” denir. el-Ferrâ’ artırdı: “onu **يعيفه**” (fetha ile) **عيفا** (diye), ve harekeli **عيفانا** (diye), ve ikisini de kesre ile **عيافة** ve **عيافا** (diye). el-Cevherî ve es-Sâğânî yalnız sonuncu ile yetindi; onun dışındakiler ise İbn Sîde’de: “Ondan hoşlanmadı; onu yemek yahut içecek olarak içmedi” (şeklindedir). İbn Sîde dedi: “Ve (bu kullanım) yemeği kerih görmeye galip olmuştur; o hâlde o, **عائف**tir.” **الضب** hadîsinde: “Fakat o, kavmimin toprağında değildi; bu yüzden nefsimi onu **تعافه** buluyorum.” Ens b. Mudrik el-Has‘amî dedi:
  “Benim ve Süleyk’i öldürmemin, sonra onu bağlamamın (hâli),
  İnekler (suya) **عافت** ettiği için vurulan öküz gibidir.”

el-Cevherî dedi: “Bu, ineklerin suya girişmekten imtina ettiklerinde vurulmamaları sebebiyledir; çünkü onlar süt sahibidir; ancak öküz vurulur ki onlar korksun da içsin.” Yahut **العياف** (kitap gibi): mastardır; ve (yazma gibi): isimdir; bunu İbn Sîde söyledi. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
  “Koyunları **تعاف** edince vurulan öküz gibidir;
  **العياف** vacip oldu; vurdun yahut vurmadın.”

Ve kuşu ve **السوانح**tan başkalarını **عفت** ettim; onları kesre ile **عيافة** olarak **أعيفها**: yani onları azarladım; bu, onların adlarıyla, düşüş yerleriyle, geçişiyle ve **أنوائها** ile ibret almandır; bütün nüshalarda böyledir; **العباب**’da da bunun gibidir. Bu yanlıştır; musannif bunda es-Sâğânî’yi taklit etti; ikisini de, daha önce “düşüş yerleri”nin zikredilmiş olması aldattı; kuşun düşüş yerleri nerede, yağmurun düşüş yerleri nerede; düşün. Doğrusu: “ve sesleriyle”dir; **المحكم** ve **التهذيب** ve **الصحاح**’ın nassı böyledir; **اللسان** sahibi de bunu doğru olarak böyle nakletti; böylece uğurlu sayarsın yahut uğursuz sayarsın; bu, **العريب**in âdetindendir çokça; şiirlerinde de çoktur. el-A‘şâ dedi:

  “Bugün kuşlarda ruhu ne **تعيف** ediyorsun,
  Ayrılık kargası yahut **تيس برح**’tan (dolayı)?”

el-Ezherî dedi: **العيافة**: kuşu azarlamaktır; o da bir kuş yahut bir karga görüp uğursuz saymasıdır; ve bir kuş yahut bir karga görüp uğursuz saymasıdır; ve eğer hiçbir şey görmez de sezgiyle söylerse, o da **عيافة** olur. Hadîste: “**العيافة** ve **الطرق** ve **الجبت**tendir.” İbn Sîde dedi: “**عفت الطير**’in aslı ‘**عيفت** yaptım’dır; sonra **فعل**’den **فعل**’e nakledildi; sonra **فعلت**’teki yâ, elife çevrildi; böylece **عافت** oldu; böylece iki sâkin birleşti: illetli **العين** ve fiilin lâmı; **العين** onların birleşmesi için değil, (başka sebeple) hazfedildi; böylece takdir **عفت** oldu; sonra kesre fâ’ya nakledildi; çünkü aslı, kalbden önce **فعلت** idi; böylece **عفت** oldu. Bu, bir asla müracaattır; ancak o asıl, uzak değil yakın olandır. Görmüyor musun ki bu **العين**’in misâl sigasında ilk hâli, kendisinden kesrenin bedel kılındığı **العين** fethasıdır; yâ sahibi olanların bunun benzerlerinde söz de böyledir.” Sîbeveyh dedi: “Onu **فعالة** üzerine حمل ettiler; **الفعول**’dan hoşlanmama sebebiyle.”

Ve **العائف**: kuşla, yahut **السوانح**tan başkasıyla kehânette bulunan kimsedir. İbn Sîrîn hadîsinde: “Şüreyh **عائفا** idi”; yani onun sezgisi ve zannı doğru idi; zannıyla isabet edene “O ancak bir **كاهن**dir” denildiği gibi; sözünde beliğ olana da “O ancak bir **ساحر**dir” (denildiği gibi); yoksa o, câhiliyenin **العيافة**sinde yaptığı fiili yapıyor değildi.

Ve kuş **عافت** eder; **تعيف** (diye) **عيفا**: su üzerinde yahut leşler üzerinde döndüğü zaman; gidip geçmez, tereddüt eder; düşmek ister; bunun bir lügatı olarak **تعوف** (diye) **عوفا** (da denir). O, **عائفة**dir. Ebû Zübeyd et-Tâî dedi:
  “Sanki onlar, kavmin ellerinde, bir karın içinde,
  Kaygan siyahın üzerinde **تعيف** eden kuş(lar)dır.”

es-Sâğânî bunu böyle rivayet etti; **الصحاح**’ta olan ise:
  “Sanki kavmin küreklerinin dönüşü onların üstünde,
  Kuş ..... إلـــــــخ”

Dedi: Ve develerden **العيوف** (sabûr gibi): suyu koklayıp onu bırakan, hâlbuki susamış olandır. es-Sâğânî dedi: Ve **عيوف**: bir kadının adıdır.

Ve el-Muğîre b. Şu‘be رضى الله عنه’un, İsmâ‘îl b. Kays’ın ondan rivayet ettiği sözünde: “**العيفة** haram kılmaz.” Ona denildi: “**العيفة** nedir?” Dedi: “Kadının doğurmasıdır; sonra sütü memesinin içinde hapsolur; böylece onu emzirir.” Nüshalarda böyledir; doğrusu “böylece onu emzirir”dir; **العباب** ve **النهاية**’de (böyledir). “Komşusu bir kere ve iki kere” nüshalarda **الراء** ile böyledir; doğrusu **الزاي** ile “bir emiş ve iki emiş”tir; **النهاية** ve **اللسان** ve **العباب**’da olduğu gibi. el-Ezherî artırdı: “Annenin memesindeki sütün çıkış yollarından tıkanmış olan açılsın diye.” Dedi: “Ona **عيفة** adı verildi; çünkü onu **تعافه** eder, ondan tiksinir ve onu kerih görür.” el-Ezherî dedi: “Ebû ‘Ubeyd’in sözü: ‘Biz emzirmede **العيفة**’yi bilmeyiz; fakat onu **العفة** görürüz; o, memede, içindekinin çoğu sağılmasından sonra sütün kalıntısıdır; ondan bir eksikliktir’ dedi. Benim yanımda sahih olan, onun **العيفة** olmasıdır, **العفة** değil; ve manası, komşusunun onu bir emiş ve iki emiş emzirmesidir; sütün çıkış yollarından tıkanmış olan açılsın diye; daha önce geçtiği gibi.”

Ve **العيفان** (iki **تيهان** gibi): bir şeyden hoşlanmamak onun âdeti ve huyu olan (kimse); es-Sâğânî nakletti. Ve kesre ile **العيفة**: malın seçkini; **العيمة** gibi. Şemmer dedi: **العياف** (sehâb gibi) ve **الطريدة**: onlara ait iki oyundur; yani bedevî çocuklarına. et-Tırimmâh, bu oyundan büyümüş câriyeleri zikretti; şöyle dedi:
  “**عياف** ve **الطريدة**’den bir ihtiyacını giderdi;
  Böylece onlar, söz eğlencesine boyun eğicidir.”

Yahut **العياف**: **الغميصاء** oyunudur; bazı nüshalarda: **الغميضاء**; **الضاد** mu‘ceme ile.

Ve “**أعافوا**”: binekleri suyu **عافت** etti de onu içmedi; bunu İbnü’s-Sikkît söyledi. İbn ‘Abbâd dedi: Ve **اعتاف** adam: yolculuk için azık edindiği zaman.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir:

  **عيوف** ve **عيفان** adam: **عائف**tir. Ve **عوائف** akbabalar: ölülerin üzerinde **تعيف** eder ve tereddüt eder. Ve **اعتافه**: onu **عافه** etti; ve ondan hadîs: “Peygamber صلى الله عليه وسلم’in babası, bakan ve **تعتاف** eden bir kadına uğradı.” Ve **أبو العيوف** (sabûr gibi)?: bir adamdır. Dedi:
  “Ve **أبو العيوف** kardeş ve komşu idi,
  Ve rahim sahibi idi; ona **نقاضا** dedim.”

Ve **ابن العيف** el-‘Abdî (seyyid gibi): onların şairlerindendir. Ve **معيوف بن يحيى** el-Hımsî: el-Hakem b. ‘Abdi’l-Muttalib el-Mahzûmî’den rivayet etti; ondan da oğlu Humeyd (rivayet etti); bunu İbnü’l-‘Adîm, **تاريخ حلب**’de nakletti. Ve **معيوف** ayrıca: Dimyât’ta hadis rivayet eden başka bir adam; ondan Ebû Ma‘şer et-Taberî rivayet etti; bunu el-Hâfız nakletti. Ve Ebû’l-Berekât Müslim b. ‘Abdi’l-Vâhid b. Muhammed b. ‘Amr, ed-Dımaşkî **المعيوفي**: Ebû Muhammed b. Nasr’dan hadis rivayet etti.
