# عين (ع-ي-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%8A%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Ayn göz, “evya” göze demektir

- Harfler: ع - ي - ن
- Kur'an'da: 65 geçiş · 63 ayet · 35 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (35)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَعُيُونٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B9%D9%8F%D9%8A%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8D.md) | وَفُعُولٍ | Ve pınarlar | 8 | 8 | [15:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/15:45.md) |
| [عَيْنًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D8%B9%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%8B%D8%A7.md) | فِعْلًا | Pınar; Göz | 6 | 6 | [2:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/2:60.md) |
| [بِأَعْيُنِنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%8A%D9%8F%D9%86%D9%90%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | بِأَفْعُلِنَا | Bizim gözetimim; Bizim gözetimimiz; Bizim gözetimimiz ile | 4 | 4 | [11:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/11:37.md) |
| [عَيْنٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D8%B9%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%8D.md) | فَعْلٍ | Pınar; Göz | 3 | 3 | [18:86](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/18:86.md) |
| [مَعِينٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B9%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8D.md) | مَفْعِلٍ | Su kaynağı | 3 | 3 | [37:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/37:45.md) |
| [أَعْيُنٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%8A%D9%8F%D9%86%D9%8C.md) | أَفْعُلٌ | Gözler | 2 | 2 | [7:179](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/7:179.md) |
| [أَعْيُنٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%8A%D9%8F%D9%86%D9%8D.md) | أَفْعُلٍ | Gözler | 2 | 2 | [25:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/25:74.md) |
| [أَعْيُنَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%8A%D9%8F%D9%86%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعُلَهُمْ | Onların gözleri | 2 | 2 | [5:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/5:83.md) |
| [أَعْيُنُهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%8A%D9%8F%D9%86%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعُلُهُمْ | Onların gözleri | 2 | 2 | [18:101](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/18:101.md) |
| [أَعْيُنِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%8A%D9%8F%D9%86%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | أَفْعُلِهِمْ | Onların gözleri | 2 | 2 | [8:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/8:44.md) |
| [عَيْنَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D8%B9%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%8E.md) | فَعْلَ | Göz; Pınar | 2 | 2 | [34:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/34:12.md) |
| [عَيْنَانِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D8%B9%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90.md) | فَعْلَانِ | İki göz; İki pınar | 2 | 2 | [55:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/55:50.md) |
| [عَيْنَيْكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D8%B9%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%83%D9%8E.md) | فَعْلَيْكَ | Senin iki gözün | 2 | 2 | [15:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/15:88.md) |
| [عَيْنُهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D8%B9%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%8F%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَعْلُهَا | Onun gözü | 2 | 2 | [20:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/20:40.md) |
| [عِينٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D8%B9%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8C.md) | فُعْلٌ | Gözdeler | 2 | 2 | [37:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/37:48.md) |
| [عِينٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D8%B9%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8D.md) | فُعْلٍ | Gözdeler | 2 | 2 | [44:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/44:54.md) |
| [أَعْيُنَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%8A%D9%8F%D9%86%D9%8E.md) | أَفْعُلَ | Gözler | 1 | 1 | [7:116](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/7:116.md) |
| [أَعْيُنُكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%8A%D9%8F%D9%86%D9%8F%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعُلُكُمْ | Sizin gözleriniz | 1 | 1 | [11:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/11:31.md) |
| [أَعْيُنُهُنَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%8A%D9%8F%D9%86%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%86%D9%8E%D9%91.md) | أَفْعُلُهُنَّ | Onların gözleri | 1 | 1 | [33:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/33:51.md) |
| [أَعْيُنِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%8A%D9%8F%D9%86%D9%90.md) | أَفْعُلِ | Gözler | 1 | 1 | [21:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/21:61.md) |
| [أَعْيُنِكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%8A%D9%8F%D9%86%D9%90%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعُلِكُمْ | Sizin gözleriniz | 1 | 1 | [8:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/8:44.md) |
| [الْأَعْيُنُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%8A%D9%8F%D9%86%D9%8F.md) | الْأَفْعُلُ | Gözler | 1 | 1 | [43:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/43:71.md) |
| [الْأَعْيُنِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%8A%D9%8F%D9%86%D9%90.md) | الْأَفْعُلِ | Gözler | 1 | 1 | [40:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/40:19.md) |
| [الْعَيْنِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%B9%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%90.md) | الْفَعْلِ | Göz | 1 | 1 | [3:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/3:13.md) |
| [الْعُيُونِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%B9%D9%8F%D9%8A%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%90.md) | الْفُعُولِ | Pınarlar | 1 | 1 | [36:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/36:34.md) |
| [بِالْعَيْنِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%B9%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%90.md) | بِالْفَعْلِ | Göze karşılık | 1 | 1 | [5:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/5:45.md) |
| [عَيْنٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D8%B9%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%8C.md) | فَعْلٌ | Pınar | 1 | 1 | [88:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/88:12.md) |
| [عَيْنَاكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D8%B9%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%83%D9%8E.md) | فَعْلَاكَ | Senin iki gözün | 1 | 1 | [18:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/18:28.md) |
| [عَيْنَاهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D8%B9%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F.md) | فَعْلَاهُ | Onun iki gözü | 1 | 1 | [12:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/12:84.md) |
| [عَيْنَيْنِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D8%B9%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%90.md) | فَعْلَيْنِ | İki göz | 1 | 1 | [90:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/90:8.md) |
| [عَيْنِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D8%B9%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%90%D9%8A.md) | فَعْلِي | Gözüm | 1 | 1 | [20:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/20:39.md) |
| [عُيُونًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D8%B9%D9%8F%D9%8A%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8B%D8%A7.md) | فُعُولًا | Pınarlar | 1 | 1 | [54:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/54:12.md) |
| [وَأَعْيُنُهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%8A%D9%8F%D9%86%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَأَفْعُلُهُمْ | Onların gözleri | 1 | 1 | [9:92](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/9:92.md) |
| [وَالْعَيْنَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%B9%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%8E.md) | وَالْفَعْلَ | Ve göz | 1 | 1 | [5:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/5:45.md) |
| [وَمَعِينٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/siga/%D9%88%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%B9%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8D.md) | وَمَفْعِلٍ | Ve su kaynağı | 1 | 1 | [23:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/23:50.md) |

## Mücavir kökler — 84 mücavir (287 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) — 8 ortak ayet · G² 36 · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür
2. [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md) — 6 ortak ayet · G² 22 · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir
3. [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) — 5 ortak ayet · G² 19 · İçecek
4. [دمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Gözyaşı demektir
5. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 10 ortak ayet · G² 18 · Bahçe demektir
6. [فجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 17 · Fecr Yarık demektir
7. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 6 ortak ayet · G² 16 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
8. [حور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 14 · Hale güneşin etrafında oluşmuş beyaz halkadır
9. [كوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Kap, kupa, bardak, küp anlamlarına gelir
10. [طمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Hemen sildik
11. [صنع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · İmal ederler
12. [كأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Bitki suyu demektir
13. [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Sena yaka demektir
14. [سقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Sakiy: Kaba konmuş sudur
15. [فيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Akın
16. [غمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Yol, işaret bulunmayan yer
17. [خطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Hitbe: “Hetba” kına yakılmış el demektir
18. [عصو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Asân
19. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 8 · Emam ön demektir
20. [غدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Ğida, Sabah yemeği, kahvaltı demektir
21. [حجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Taş demektir
22. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 6 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
23. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Kulak demektir
24. [مشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Yürür
25. [غرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ğark, Suya doymuş toprak, bataklık demektir
26. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 7 ortak ayet · G² 5 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
27. [فلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Fülk (kef), İğ topacı demektir
28. [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “On” demektir
29. [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Cariye yelkenli sandal demektir
30. [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Kiriş demektir
31. [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · İşaretleşmek için yakılan ateştir
32. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 7 ortak ayet · G² 4 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
33. [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Hafy, Sık ağaçlı yerdir
34. [ظلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Gölge demektir
35. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Kanat demektir
36. [سبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Yarış meydanı demektir
37. [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Çeper demektir
38. [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir
39. [أوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Eveye kuş yuvası demektir
40. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
41. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Ekel pas demektir
42. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 3 · Murar acı bir ağacın adıdır
43. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · İşiten
44. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Örnek verdi
45. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Üzüm demektir
46. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
47. [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
48. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 6 ortak ayet · G² 2 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
49. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Su
50. [ذوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır
51. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
52. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
53. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
54. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Musa
55. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 1 · Zalimler
56. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
57. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
58. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
59. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Granit taş demektir
60. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Su birikintisidir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%8A%D9%86/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عين |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md), [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md), [نبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [عمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Dışarıya açılan odak noktası, görme organı ve yerden kaynayan su pınarı |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi gözetim, hakikatin doğrudan müşahedesi ve cennette kesintisiz nimet akışı |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın özü, hazır ve somut gerçeklik ile doğrudan denetim mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel görme organına indirgemek; ilahi sıfat bağlamındaki gözetim ve pınar anlamındaki ontolojik kaynak boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عي | Açığa çıkma, odaklanma, belirme veya bir halin dışa vurumu; nitekim [عيش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B4.md) hayatiyetin sürmesini, [عيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%A8.md) kusurun açığa çıkmasını, [عير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B1.md) kafile veya kütlenin hareketle belirmesini ifade eder. | ن | Hareketi sürekli bir çıkış noktasına, kaynama menbaına ve görsel algı odağına sabitleyerek akışkanlık ve odaklanma anlamı kazandırmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz | Görme, bilme, açığa çıkarma, kaynağı ve derinliği fark etme hareketidir. |
| ي | El ve kol | İş yapma, uzanma, etkin müdahale ve kavrama kabiliyetidir. |
| ن | Filiz, yılan, balık | Süreklilik, canlılık, dipten fışkırma ve hareketin devamlılığıdır. |
| عين | Göz | Görme yetisinin canlı ve sürekli bir odak halinde dışa vurulması, hem idrak merkezinin hem de fışkıran hayat kaynağının somutlaşmasıdır. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Canlıların görme organı olan göz ile yerin altından kaynayıp fışkıran su menbaı (pınar). Ayrıca bir şeyin bizzat kendisi (özü) ve hazır bulunan peşin mal (ayn). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays ve A‘şâ gibi şairlerin şiirlerinde hem sevgilinin iri ve parlak gözlerini hem de gözden dökülen yaşların pınar gibi akmasını tarifte geçmektedir. Sözlüklerde aktarılan kadim şahitte güzelliğe nazar değmesi ve göz isabeti anlamında kullanılmıştır: قد كان قومك يحسبونك سيدا / وإخال أنك سيد معيون |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem kabile Arapçasında bir ordunun veya topluluğun önünden gidip bilgi toplayan keşif görevlisine (casus/gözcü) عَيْن denilmiş; hazır, peşin servet borç ve vadeli malın karşıtı olarak عَيْن şeklinde adlandırılmıştır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-Arab.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinin en arkaik ve müşterek köklerinden biri olan bu yapı, Proto-Sami düzeyinde *ʿayn- biçiminde hem «göz» hem de «su kaynağı, pınar» anlamlarını birlikte taşımaktadır. Doğu Sami kolunda Akadcada īnu(m) şeklinde görme organı ve pınar karşılığında yer alırken, Batı Sami kolunda İbranicede עַיִן (ʿáyin), Süryanice ve Aramicede ܥܝܢܐ (ʿaynā), Ugarit dilinde ʿn ve Ge'ez (Habeşçe) dilinde ʿayn olarak bütünüyle aynı ses ve anlam matrisini korumuştur. Çöl ve vaha coğrafyasında kurak toprağın ortasından suyun dışarı fışkırdığı nemli çukur ile yüzün ortasında yaş pınarı barındıran görme organı arasında kurulan metaforik bağ, bütün Sami dillerinde somut bir zihinsel ortaklıktır. Arapçada bu semantik çekirdek genişleyerek «bir şeyin bizzat kendisi (zatı/özü)», «peşin değer», «seçkin kimse» ve «gözetleme faaliyeti» türevlerini kazanmıştır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عين | Görme organından hareketle pınar, gözetim, zat, hıfız, nazar ve hazır nakit anlamlarına genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Proto-Sami *ʿayn- | Akadca īnu, İbranice ʿáyin, Süryanice ʿaynā biçimleriyle hem göz hem pınar anlamında tam örtüşme vardır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katman | Mısır hiyeroglif yazısında göz simgesinin (ir) görme ve yaratıcı gözetim fonksiyonuyla paralellik taşır; ancak kök harf birliği Sami dillerine özgüdür. | Güçlü |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Kogan (Genealogical Classification of Semitic), Lisānü’l-Arab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عين | Anlamlı | Göz, pınar, zat | Görme organı, suyun kaynadığı yer ve bir şeyin bizzat kendisi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [عني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%8A.md) | Anlamlı | Kasıt, yöneliş, meşakkat | Bir şeye niyet etmek, önemsemek, zorluk çekmek ve anlam üretmek | Kur'an'da geçmez; ortak ikili çekirdek yönelişi |
| يعن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |
| [ينع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%86%D8%B9.md) | Anlamlı | Olgunlaşma, kemale erme | Meyvenin kızarıp yenecek kıvama gelmesi, tam olgunluk | Kur'an'da geçer (En'âm [6:99](https://lisan.digital/tr/ayet/6:99.md)) |
| [نعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%8A.md) | Anlamlı | Ölüm haberi verme | Birinin vefatını topluma duyurma, ağıt yakma | Kur'an'da geçmez |
| [نيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%8A%D8%B9.md) | Anlamlı | Esneme, bükülme | Bir nesnenin yumuşaklıkla salınması ve boyun eğmesi | Kur'an'da geçmez; nadir kullanım |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عين | Merkez | Görme organı, pınar, öz | Algı organının bizzat kendisini, kaynağı ve gözetim altındaki korumayı ifade eder. | Varlığın somut merkezi ve çıkış noktası |
| [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) | Komşu | Görme ve idrak | عين organın kendisine, [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) ise o organın işlevine, algılama ve kalp derinliğindeki kavrayışa işaret eder. | İdrak ve nüfuz edici bakış |
| [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) | Komşu | Bakma ve yönelme | [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) gözün bir hedefe doğru çevrilmesi ve dikkat kesilmesidir; görme fiili gerçekleşmese de bakma eylemi vardır. | Zihni veya uzvi yöneliş |
| [نبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B9.md) | Komşu | Suyun fışkırması | عين suyun çıktığı çukuru ve menbaı adlandırırken, [نبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B9.md) suyun kaynayıp taşma hareketini anlatır. | Kaynama ve taşma hareketi |
| [عمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A.md) | Zıt | Körlük, kapalılık | Gözün ışığını yitirmesi, gerçeğe karşı görme duyusunun veya kalbin bütünüyle perdelenmesidir. | Algı ve basiretin yokluğu |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عين | Göz, pınar, zat | Hem görme organını hem su kaynağını hem de bir varlığın kendi özünü ifade eden çok katmanlı yapı | Kesin |
| Latince | Oculus / Fons | Göz / Pınar | Oculus yalnızca organı, fons ise kaynağı karşılar; Arapçadaki tek kökte birleşme durumunu iki ayrı sözcük temsil eder. | Güçlü |
| İngilizce | Eye / Spring / Essence | Göz / Kaynak pınar / Öz | Eye görsel algıyı, spring suyun çıkışını, essence zat anlamını verir; kökün ortak metaforik birliğini tek kelime karşılayamaz. | Kesin |
| Almanca | Auge / Quelle / Wesen | Göz / Kaynak / Öz | Auge biyolojik organı, Quelle kaynayan suyu, Wesen nesnenin zatını ayrı ayrı karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Œil / Source | Göz / Pınar, kaynak | Œil bakış ve organı, source başlangıç ve su kaynağını karşılar; gözün pınar şeklinde kavranışı kaynak sözcüğünde soyutlaşır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَعْيُن / عَيْن (Tekil ve çoğul) | Biyolojik görme organı | İnsanların ve cinlerin fiziksel gözleri, acziyeti, ağlaması veya büyülenmesi bağlamında (A'râf [7:116](https://lisan.digital/tr/ayet/7:116.md), Tevbe [9:92](https://lisan.digital/tr/ayet/9:92.md), Mâide [5:83](https://lisan.digital/tr/ayet/5:83.md)). |
| بِأَعْيُنِنَا / عَلَى عَيْنِي | İlahi koruma, riayet ve gözetim | Peygamberlerin ilahi denetim ve koruma altında inşa faaliyeti veya yetişmesi bağlamında (Hûd [11:37](https://lisan.digital/tr/ayet/11:37.md), Tâhâ [20:39](https://lisan.digital/tr/ayet/20:39.md), Tûr [52:48](https://lisan.digital/tr/ayet/52:48.md)). |
| عُيُون / عَيْن / مَعِين | Yerden fışkıran tatlı su pınarları | Cennet nimetleri, vahalar ve mucizevi su kaynakları bağlamında (Bakara [2:60](https://lisan.digital/tr/ayet/2:60.md), Hicr [15:45](https://lisan.digital/tr/ayet/15:45.md), Mülk [67:30](https://lisan.digital/tr/ayet/67:30.md)). |
| قُرَّةُ أَعْيُنٍ | Göz aydınlığı, sevinç ve huzur | Aile, evlat veya salih ameller karşılığı vaat edilen derin iç sükuneti bağlamında (Furkân [25:74](https://lisan.digital/tr/ayet/25:74.md), Secde [32:17](https://lisan.digital/tr/ayet/32:17.md)). |
| حُورٌ عِينٌ | İri ve güzel gözlü varlıklar | Cennet ehlinin tertemiz eşlerinin güzellik vasfı bağlamında (Vâkıa [56:22](https://lisan.digital/tr/ayet/56:22.md), Duhan [44:54](https://lisan.digital/tr/ayet/44:54.md)). |
| عَيْنِ الْيَقِينِ | Bizzat görerek ulaşılan kesin bilgi | Ahiret azabının ve hakikatin doğrudan müşahede edilmesi bağlamında (Tekâsür [102:7](https://lisan.digital/tr/ayet/102:7.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi sıfatlar (Haberi sıfatlar) | Ayetlerde geçen «Bizim gözlerimizin önünde» ifadesinin tevil edilip edilmeyeceği, cisimleşme olmaksızın ilahi gözetim ve hıfız sıfatı olarak anlaşılması tartışılmıştır. | Gözetim, inayet ve mutlak denetim |
| Fıkıh | Borçlar hukuku ve kısas | Zimmetteki borcun (deyn) zıddı olarak mevcut, peşin ve bizzat belirli olan mal (ayn); ayrıca organ kısasında gözün diyeti tartışılmıştır. | Bizzat mevcut somut mal ve biyolojik organ |
| Tefsir | Mecaz ve teşbih tahlilleri | Kalp gözü, göz aydınlığı ve su pınarı arasındaki ontolojik bağların tefsiri; cennet pınarlarının manevi lezzetle ilişkisi irdelenmiştir. | Hakikatin menbaı ve sevinç merkezi |
| Hadis | Ruhi etkileşim ve nazar | Göz değmesinin (nazar/isabet-i ayn) gerçekliği, nazardan korunma yolları ve casusluk (ayn) hükümleri ele alınmıştır. | Zarar verici bakış ve gizli gözetleme |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi müşahede ve murakabe | Gözetim (İnayet) | İnsanın her an ilahi denetim altında olduğunu fark ederek amel etmesini sağlamak | Bireyin aşkın bir gözetim altında varoluşunu sürdürmesi | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve gözlem | Müşahede (Aynü'l-yakîn) | Bilginin nakilden ve çıkarımdan öteye geçip doğrudan tecrübeyle doğrulanması | Deneye ve doğrudan görgüye dayanan kesin kanıt | Güçlü |
| Siyasi | Devlet güvenliği ve istihbarat | Gözcü (İstihbarat ağı) | Toplumun iç ve dış tehlikelere karşı erken uyarı ve teftiş mekanizmasını kurmak | Karar verici otoritenin sahayı doğrudan izleme imkanı | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve borçlar rejimi | Ayn (Peşin ve somut mal) | Vadeli ve sanal alacakların karşısında reel, fiziki ve dolaşımda olan serveti tanımlamak | Reel ekonominin temeli olan somut meta ve tedavüldeki değer | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fokal nokta ve kaynak akışı (Diverjans/Menba) | Optikte ışınların toplandığı fokal odak noktası; akışkanlar mekaniğinde ise vektör alanının dışarıya doğru akı verdiği tekil kaynak (source) noktasıdır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Panoptik gözetim ve ampirik doğrulama | Hukuk ve sosyolojide denetimin merkezileşmesi; felsefede bilginin ampirik kanıtla yüz yüze doğrulanarak şüphenin giderilmesidir. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca kafatasındaki görme duyusuna hapsederek, ontolojik kaynak (pınar) ve epistemolojik doğrulama (zat/öz) boyutlarını ihmal etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | عين, hem hayatın maddeten fışkırdığı pınarı, hem hakikatin doğrudan tecrübe edildiği idrak seviyesini, hem de ilahi himaye ve kontrol altındaki mutlak emniyeti kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlahi sıfatları antropomorfik (cisimleştirici) bir yanılgıyla organ gibi düşünmek ya da cennet pınarlarını yalnızca fiziksel suya indirgeyip onların ilahi marifet kaynakları olduğunu gözden kaçırmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem fiziksel evreni hem de metafizik gerçekliği anlatırken kullandığı en temel görme, algılama ve diriliş metaforlarını taşır; ilahi murakabeyi zihinde somutlaştırır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin ilahi koruma altında olduğunu bildiren ayetlerde (Hûd [11:37](https://lisan.digital/tr/ayet/11:37.md), Tûr [52:48](https://lisan.digital/tr/ayet/52:48.md)), cennet tasvirlerinde (İnsân [76:6](https://lisan.digital/tr/ayet/76:6.md), Rahmân [55:50](https://lisan.digital/tr/ayet/55:50.md)) ve kesin bilginin mertebelerini açıklayan ayetlerde (Tekâsür [102:7](https://lisan.digital/tr/ayet/102:7.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İmanın yalnızca zihni bir kabulden ibaret olduğu yanılgısını yıkar; imanın doğrudan şahitlik, gözetilme bilinci ve bir pınar gibi amele dönüşen canlı bir hakikat olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yüzün görme organı olan göz ve topraktan durmaksızın kaynayan su menbaı.
- Soyut anlam: Bir şeyin kendi özü, varlığın apaçık delili, doğrudan müşahede ve kesintisiz ilahi gözetim.
- Sistematik karşılık: Sürekli bir kaynaktan çıkan bilginin veya can suyunun alıcı odak noktasıyla birleşip mutlak kesinliğe ve denetime ulaşması.
- LaTeX modeli: $$S \xrightarrow{\quad \Phi \quad} \mathcal{O} \cap \mathcal{V} \implies \mathcal{Y}$$
- LaTeX açıklaması:

$S$ simgesi kökeni ve dipteki kaynağı (su pınarını veya hakikatin menbaını), $\Phi$ simgesi bu kaynaktan dışarıya doğru fışkıran akışı temsil eder. $\mathcal{O}$ simgesi gözlemcinin algı odağını (göz organını), $\mathcal{V}$ simgesi ilahi gözetim ve koruma alanını gösterir. Bu iki unsurun kesişimi doğrudan müşahedeyi kurar. Sonuçtaki $\mathcal{Y}$ simgesi ise hiçbir şüpheye yer bırakmayan kesin bilgiyi ve tam tatmini (aynü'l-yakîn / kurretü ayn) sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (63 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%8A%D9%86/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/2:60.md) — عَيْنًا

وَإِذِ اسْتَسْقَى مُوسَى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ

Meal (IK): Hani, bir vakit Musa, kavmi için su arayınca; asanla taşa vur, demiştik de, taştan oniki çeşme fışkırmış, her zümre su alacağı yeri öğrenmişti. Allah’ın rızkında yeyin, için, yalnız yeryüzünde bozgunculuk yaparak, karışıklık çıkarmayın.

### [Ali İmran 3:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/3:13.md) — الْعَيْنِ

قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأُخْرَى كَافِرَةٌ يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ وَاللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشَاءُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصَارِ

Meal (IK): Karşılaşan iki topluluğun durumlarında sizin için ibret vardır. Biri, Allah yolunda döğüşüyordu. Diğeri ise, kafirdi. Onlar, öbürlerinin kendilerinin iki katı olduklarını gözleriyle görüyorlardı. Allah, dilediğini yardımıyla destekler. Görebilenler için bunda ibret vardır.

### [Maide 5:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/5:45.md) — وَالْعَيْنَ · بِالْعَيْنِ

وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ

Meal (IK): Orada onlara yazdık ki: Muhakkak cana can, göze göz, buruna burun, kulağa kulak, dişe diştir. Yaralamalara kısas vardır. Kim de hakkından vazgeçerse; o, kendisi için keffarettir. Kim Allah’ın indirdiği ile hükmetmezse; işte onlar, zalimlerin kendileridir.

### [Maide 5:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/5:83.md) — أَعْيُنَهُمْ

وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ

Meal (IK): Peygambere indirileni işittiklerinde; hakkı tanıdıklarından dolayı gözleri yaşla dolup taşar da derler ki: Rabbımız; biz, iman ettik, bizi de şahidlerle beraber yaz.

### [Araf 7:116](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/7:116.md) — أَعْيُنَ

قَالَ أَلْقُوا فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ

Meal (IK): Siz atın, dedi. Atınca; halkın gözlerini büyülediler, onlara korku saldılar ve büyük bir sihir getirmiş oldular.

### [Araf 7:160](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/7:160.md) — عَيْنًا

وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى إِذِ اسْتَسْقَاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنَا عَلَيْهِمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ

Meal (IK): Biz, onları on iki oymağa, ümmetlere ayırdık. Kavmi ondan su istediği zaman Musa’ya vahyettik ki: Asanı taşa vur. Ondan on iki pınar fışkırdı. Herkes içeceği yeri belledi. Ve onların üzerine bulutla gölge yaptık. Onlara kudret helvası ve bıldırcın indirdik. Size rızık olarak verdiklerimizin temiz ve güzel olanlarından yeyin. Onlar bize zulmetmediler, ancak kendilerine zulmediyorlardı.

### [Araf 7:179](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/7:179.md) — أَعْيُنٌ

وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz cinn ve insanlardan bir çoğunu cehennem için yarattık. Onların kalbleri vardır; anlamazlar, gözleri vardır; görmezler, kulakları vardır; duymazlar. Onlar; hayvanlar gibidirler, hatta daha da sapıktırlar. İşte onlar; gafillerin kendilerdir.

### [Araf 7:195](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/7:195.md) — أَعْيُنٌ

أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا قُلِ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلَا تُنْظِرُونِ

Meal (IK): Onların ayakları var mıdır ki onunla yürüsünler? Elleri var mıdır ki onunla tutsunlar? Gözleri var mıdır ki onunla görsünler? Kulakları var mıdır ki onunla işitsinler? De ki: Çağırın ortaklarınızı da, elinizden gelirse, bana tuzak kurun ve göz açtırmayın.

### [Enfal 8:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/8:44.md) — أَعْيُنِكُمْ · أَعْيُنِهِمْ

وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ

Meal (IK): Hani, karşılaştığınız zaman; Allah, yapılmış bir emri yerine getireceğinden onları gözlerinizde az gösteriyor, sizi de onların gözünde azaltıyordu. Ve işler Allah’a döndürülür.

### [Tevbe 9:92](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/9:92.md) — وَأَعْيُنُهُمْ

وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ

Meal (IK): Kendilerine binek vermen için sana geldiklerinde: Size bir binek bulamıyorum, dediğin zaman, infak edecek bir şey bulamadıkları için üzüntüden gözleri yaşararak geri dönenlere de bir sorumluluk yoktur.

### [Hud 11:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/11:31.md) — أَعْيُنُكُمْ

وَلَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلَا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ وَلَا أَقُولُ لِلَّذِينَ تَزْدَرِي أَعْيُنُكُمْ لَنْ يُؤْتِيَهُمُ اللَّهُ خَيْرًا اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا فِي أَنْفُسِهِمْ إِنِّي إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Ben, size: Allah’ın hazineleri yanımdadır, demiyorum. Gaybı da bilmem. Meleğim de demiyorum. Hor gördüklerinize Allah iyilik vermeyecektir de demiyorum. İçlerinde olanı en iyi bilen Allah’tır. Yoksa ben de zalimlerden olurum.

### [Hud 11:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/11:37.md) — بِأَعْيُنِنَا

وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا وَوَحْيِنَا وَلَا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ

Meal (IK): Gözetimimiz altında ve vahyimizle gemiyi yap. Zulmedenler için Bana bir şey söyleme. Çünkü onlar, suda boğulacaklardır.

### [Yusuf 12:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/12:84.md) — عَيْنَاهُ

وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ

Meal (IK): Ve onlardan yüz çevirdi de: Vah, yazık oldu Yusuf’a, dedi ve üzüntüsünden gözleri ağardı. Artık üzüntüsünü içinde saklıyordu.

### [Hicr 15:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/15:45.md) — وَعُيُونٍ

إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ

Meal (IK): Müttakiler ise; muhakkak ki cennetler ve pınarlar içindedirler.

### [Hicr 15:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/15:88.md) — عَيْنَيْكَ

لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Sakın onlardan bazı sınıflara verdiğimiz geçimliğe gözlerini dikme ve onlara üzülme. İnananlara kanat ger.

### [Kehf 18:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/18:28.md) — عَيْنَاكَ

وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا

Meal (IK): Sabah akşam Rabblarının rızasını dileyerek O’na yalvaranlarla beraber, sen de sabret. Dünya hayatının güzelliklerini isteyerek gözlerini onlardan ayırma. Bizi anmasını unutturduğumuz, heva ve hevesine uymuş, haddi aşmış kimselere itaat etme.

### [Kehf 18:86](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/18:86.md) — عَيْنٍ

حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ وَوَجَدَ عِنْدَهَا قَوْمًا قُلْنَا يَاذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْنًا

Meal (IK): En sonunda güneşin battığı yere vardığı zaman; onu kara bir suda batıyor buldu. Orada bir kavme rastladı. Zülkarneyn, onlara azab da edebilirsin, iyi muamelede de bulunabilirsin, dedik.

### [Kehf 18:101](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/18:101.md) — أَعْيُنُهُمْ

الَّذِينَ كَانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطَاءٍ عَنْ ذِكْرِي وَكَانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعًا

Meal (IK): Onların gözleri Bizim öğüdümüze karşı kapalıdır ve öfkelerinden onu dinlemeye tahammül edemezler.

### [Meryem 19:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/19:26.md) — عَيْنًا

فَكُلِي وَاشْرَبِي وَقَرِّي عَيْنًا فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَدًا فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا

Meal (IK): Ye, iç, gözün aydın olsun. İnsanlardan birini görecek olursan; ben Rahman’ a oruç adadım. Onun için bugün hiç bir kimseyle konuşmayacağım, de.

### [Taha 20:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/20:39.md) — عَيْنِي

أَنِ اقْذِفِيهِ فِي التَّابُوتِ فَاقْذِفِيهِ فِي الْيَمِّ فَلْيُلْقِهِ الْيَمُّ بِالسَّاحِلِ يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِي وَعَدُوٌّ لَهُ وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي وَلِتُصْنَعَ عَلَى عَيْنِي

Meal (IK): Onu bir sandığa koy da suya bırak. Su onu kıyıya atar. Bana da, ona da düşman olan birisi onu alır. Gözümün önünde yetişesin diye, senin üzerine katımdan bir sevgi koydum.

### [Taha 20:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/20:40.md) — عَيْنُهَا

إِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى مَنْ يَكْفُلُهُ فَرَجَعْنَاكَ إِلَى أُمِّكَ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا وَلَا تَحْزَنَ وَقَتَلْتَ نَفْسًا فَنَجَّيْنَاكَ مِنَ الْغَمِّ وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلَى قَدَرٍ يَامُوسَى

Meal (IK): Hani kızkardeşin gidip diyordu ki: Ona bakacak birini size göstereyim mi? İşte böylece, annen üzülmesin de gözü aydın olsun diye seni ona geri vermiştik. Ve sen, bir cana kıymıştın da; seni üzüntüden kurtarmıştık. Hem seni bir çok musibetlerle denemiştik. Böylece Medyen halkı arasında yıllarca kalmıştın. Sonra da bir kader üzerine geldin ey Musa.

### [Taha 20:131](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/20:131.md) — عَيْنَيْكَ

وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَى

Meal (IK): Onlardan bazılarına; denemek için verdiğimiz dünya hayatının süsüne gözlerini dikme. Rabbının rızkı daha hayırlı ve daha devamlıdır.

### [Enbiya 21:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/21:61.md) — أَعْيُنِ

قَالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلَى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ

Meal (IK): Dediler ki: O halde bunların şahidlik edebilmeleri için onu insanların gözleri önüne getirin.

### [Müminun 23:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/23:27.md) — بِأَعْيُنِنَا

فَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا وَوَحْيِنَا فَإِذَا جَاءَ أَمْرُنَا وَفَارَ التَّنُّورُ فَاسْلُكْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَلَا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ

Meal (IK): Ona vahyettik ki: Gözetimimiz altında sana bildirdiğimiz gibi gemiyi yap. Buyruğumuz gelip de sular kaynayınca her cinsten ikişer çiftive aleyhine hüküm verilmiş olanın dışında kalan çoluk çocuğunu alıp gemiye bindir. Zalimler için bana başvurma. Çünkü onlar boğulacaklardır.

### [Müminun 23:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/23:50.md) — وَمَعِينٍ

وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً وَآوَيْنَاهُمَا إِلَى رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ

Meal (IK): Biz; Meryem’in oğlunu da, annesini de bir ayet kıldık. Her ikisini de sulak, oturmaya elverişli yüksek bir yere yerleştirdik.

### [Furkan 25:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/25:74.md) — أَعْيُنٍ

وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا

Meal (IK): Onlar ki; Rabbımız, eşlerimiz ve çocuklarımız hususunda gözümüzü aydın kıl, bizi müttakilere imam yap, derler.

### [Şuara 26:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/26:57.md) — وَعُيُونٍ

فَأَخْرَجْنَاهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ

Meal (IK): Fakat Biz, onları bahçelerden ve pınar başlarından çıkardık.

### [Şuara 26:134](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/26:134.md) — وَعُيُونٍ

وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ

Meal (IK): Bahçeler ve çeşmelerle.

### [Şuara 26:147](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/26:147.md) — وَعُيُونٍ

فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ

Meal (IK): Bahçelerde, çeşmelerde.

### [Kasas 28:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/28:9.md) — عَيْنٍ

وَقَالَتِ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ قُرَّةُ عَيْنٍ لِي وَلَكَ لَا تَقْتُلُوهُ عَسَى أَنْ يَنْفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ

Meal (IK): Firavun’un karısı dedi ki: Benim de, senin de gözün aydın olsun. Onu öldürmeyin. Belki bize faydası dokunur veya onu oğul ediniriz. Ve onlar, farkında değillerdi.

### [Kasas 28:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/28:13.md) — عَيْنُهَا

فَرَدَدْنَاهُ إِلَى أُمِّهِ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا وَلَا تَحْزَنَ وَلِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Böylece onun gözü aydın olsun, tasalanmasın ve Allah’ın vaadinin mutlak gerçek olduğunu bilsin diye, annesine geri verdik. Ama onların çoğu bilmezler.

### [Secde 32:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/32:17.md) — أَعْيُنٍ

فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Yaptıklarına karşılık olarak onlara gözlerin aydın olacağı, nelerin gizlenmiş bulunduğunu kimse bilmez.

### [Ahzab 33:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/33:19.md) — أَعْيُنُهُمْ

أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ فَإِذَا جَاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ أُولَئِكَ لَمْ يُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا

Meal (IK): Size karşı cimridirler. Korku geldiği zaman, görürsün ki onlar üstüne ölüm baygınlığı çökmüş gibi gözleri dönerek sana bakarlar. Korku gidince de iyiliğinizi çekemeyerek, sivri dilleriyle sizi incitirler. İşte onlar, inanmamışlardır. Bunun için de Allah yaptıklarını boşa çıkarmıştır. Bu, Allah için pek kolaydır.

### [Ahzab 33:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/33:51.md) — أَعْيُنُهُنَّ

تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُئْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكَ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلَا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِمَا آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَلِيمًا

Meal (IK): Onlardan istediğini bırakabilir, istediğini alabilirsin. Bırakmış olduklarından da arzu ettiğini almanda sana bir vebal yoktur. Bu, onların gözlerinin aydın olması, üzülmemeleri ve kendilerine verdiğin şeylere razı olmaları için daha elverişlidir. Allah, kalblerimizde olanı bilir. Ve Allah; Alim, Halim olandır.

### [Sebe 34:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/34:12.md) — عَيْنَ

وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَمَنْ يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنَا نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السَّعِيرِ

Meal (IK): Süleyman’a da rüzgarı, gündüz estiğinde gidişi bir aylık mesafedir. Akşamleyin de gelişi bir aylık mesafedir. Ve onun için su gibi erimiş bakır akıttık. Cinnlerden de Rabbının izniyle elinin altında iş göreni verdik. Onlardan her kim, Bizim emrimizden çıkarsa; ona alevli ateşin azabından tattırırız.

### [Yasin 36:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/36:34.md) — الْعُيُونِ

وَجَعَلْنَا فِيهَا جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ وَفَجَّرْنَا فِيهَا مِنَ الْعُيُونِ

Meal (IK): Ve orada hurmadan, üzümlerden bahçeler var ettik. Orada pınarlar fışkırttık.

### [Yasin 36:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/36:66.md) — أَعْيُنِهِمْ

وَلَوْ نَشَاءُ لَطَمَسْنَا عَلَى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّرَاطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ

Meal (IK): Biz isteseydik; onların gözlerini kör ederdik de yolda koşuşup kalırlardı. Ama nasıl göreceklerdi ki.

### [Saffat 37:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/37:45.md) — مَعِينٍ

يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ

Meal (IK): Kendilerine kaynaktan doldurulmuş kadehler sunulur,

### [Saffat 37:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/37:48.md) — عِينٌ

وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ عِينٌ

Meal (IK): Yanlarında el değmemiş ve bakışlarını yalnız eşlerine çevirmiş iri gözlüler vardır.

### [Mü'min 40:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/40:19.md) — الْأَعْيُنِ

يَعْلَمُ خَائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَمَا تُخْفِي الصُّدُورُ

Meal (IK): O; gözlerin hainliğini ve göğüslerin gizlediğini bilir.

### [Zuhruf 43:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/43:71.md) — الْأَعْيُنُ

يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِصِحَافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوَابٍ وَفِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Meal (IK): Onlara altın kadehler ve tepsiler dolaştırılır. Canların istediği ve gözlerin hoşlandığı her şey oradadır. Ve siz, orada ebediyyen kalacaksınız.

### [Duhan 44:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/44:25.md) — وَعُيُونٍ

كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ

Meal (IK): Onlar, nice nice bağları, pınarları bırakmışlardı.

### [Duhan 44:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/44:52.md) — وَعُيُونٍ

فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ

Meal (IK): Bahçelerde ve pınar başlarında.

### [Duhan 44:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/44:54.md) — عِينٍ

كَذَلِكَ وَزَوَّجْنَاهُمْ بِحُورٍ عِينٍ

Meal (IK): İşte böyle. Onları iri siyah gözlülerle evlendiririz.

### [Zariyat 51:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/51:15.md) — وَعُيُونٍ

إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ

Meal (IK): Muhakkak ki muttakiler; cennetlerde ve çeşmelerdedirler.

### [Tur 52:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/52:20.md) — عِينٍ

مُتَّكِئِينَ عَلَى سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ وَزَوَّجْنَاهُمْ بِحُورٍ عِينٍ

Meal (IK): Sıra sıra dizilmiş tahtlara yaslanarak. Ve onları iri siyah gözlü hurilerle evlendirdik.

### [Tur 52:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/52:48.md) — بِأَعْيُنِنَا

وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنَا وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ

Meal (IK): Rabbının hükmüne sabret. Şüphesiz sen, Bizim gözetimimiz altındasın. Kalkacağın zaman da Rabbını hamd ile tesbih et.

### [Kamer 54:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/54:12.md) — عُيُونًا

وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُونًا فَالْتَقَى الْمَاءُ عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ

Meal (IK): Yeryüzünde kaynaklar fışkırttık da su, takdir edilen bir ölçüye göre birleşiverdi.

### [Kamer 54:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/54:14.md) — بِأَعْيُنِنَا

تَجْرِي بِأَعْيُنِنَا جَزَاءً لِمَنْ كَانَ كُفِرَ

Meal (IK): Küfredilmiş olana mükafat olmak üzere Bizim gözetimimizle yüzüyordu.

### [Kamer 54:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/54:37.md) — أَعْيُنَهُمْ

وَلَقَدْ رَاوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنَا أَعْيُنَهُمْ فَذُوقُوا عَذَابِي وَنُذُرِ

Meal (IK): Andolsun ki; onlar, misafirlerine kötülük yapmayı kasdetmişlerdi. Biz de gözlerini kör ettik. Azabımı ve tehdidimi tadın.

### [Rahman 55:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/55:50.md) — عَيْنَانِ

فِيهِمَا عَيْنَانِ تَجْرِيَانِ

Meal (IK): İkisinde de akmakta olan iki pınar vardır.

### [Rahman 55:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/55:66.md) — عَيْنَانِ

فِيهِمَا عَيْنَانِ نَضَّاخَتَانِ

Meal (IK): İkisinde de durmadan fışkıran iki kaynak vardır.

### [Vakıa 56:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/56:18.md) — مَعِينٍ

بِأَكْوَابٍ وَأَبَارِيقَ وَكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ

Meal (IK): Main’den büyük kaplarla, ibrikler ve kadehlerle.

### [Vakıa 56:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/56:22.md) — عِينٌ

وَحُورٌ عِينٌ

Meal (IK): Şahin gözlü huriler de;

### [Mülk 67:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/67:30.md) — مَعِينٍ

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُكُمْ غَوْرًا فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِمَاءٍ مَعِينٍ

Meal (IK): De ki: Eğer suyunuz yerin dibine batarsa, söyleyin; size kim temiz bir su kaynağı getirebilir?

### [İnsan 76:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/76:6.md) — عَيْنًا

عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللَّهِ يُفَجِّرُونَهَا تَفْجِيرًا

Meal (IK): Bu; yalnız Allah’ın kullarının, taşıra taşıra içebileceği bir pınardır.

### [İnsan 76:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/76:18.md) — عَيْنًا

عَيْنًا فِيهَا تُسَمَّى سَلْسَبِيلًا

Meal (IK): Orada bir pınardır ki, Selsebil adı verilir.

### [Mürselat 77:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/77:41.md) — وَعُيُونٍ

إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي ظِلَالٍ وَعُيُونٍ

Meal (IK): Muhakkak ki muttakiler, gölgeliklerde ve pınarlardadırlar.

### [Mutaffifun 83:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/83:28.md) — عَيْنًا

عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ

Meal (IK): Bir pınar ki; gözdeler ondan içerler.

### [Gaşiye 88:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/88:5.md) — عَيْنٍ

تُسْقَى مِنْ عَيْنٍ آنِيَةٍ

Meal (IK): Kızgın bir kaynaktan içirilecektirler.

### [Gaşiye 88:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/88:12.md) — عَيْنٌ

فِيهَا عَيْنٌ جَارِيَةٌ

Meal (IK): Orada akan bir pınar vardır.

### [Beled 90:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/90:8.md) — عَيْنَيْنِ

أَلَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَيْنَيْنِ

Meal (IK): Biz; onun için iki göz var etmedik mi?

### [Tekasür 102:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/ayet/102:7.md) — عَيْنَ

ثُمَّ لَتَرَوُنَّهَا عَيْنَ الْيَقِينِ

Meal (IK): Andolsun ki; yine onu gözünüzle kesin olarak göreceksiniz.

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

Ayn göz, “evya” göze demektir. Önce pınarların akan gözüne, sonra da insanların gözüne ayn denmiştir. Topluluklarda kelimelerin birbirine aktarılması olduğu gibi, benzetmelerin aktarılması da vardır. Türkler ve Araplar gözü hem pınar için hem de görme aleti için kullanmışlardır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والنون وواي معهما
ع ن و، ع ن ي، ع و ن، ع ي ن، ن ع و، ن ع ي ، و ع ن، ن و ع، ن ي ع مستعملات
عنو:
العاني: الأسير، أقرّ بالعُنُوِّ والعَناء وهما مصدران قال:
ابني أمية إني عنكمـا عـانـي		وما العنا غير أني مرعش فاني
قوله: عانٍ، أي: ماسور، أي ليس عُنُوّي إلاّ أنّي مرعش. ويقال للأسير: عنا يعنو وعَنِيَ يَعْنَى إذا نشب في الإسار. قال:
ولا يُفكّ طَوالَ الدّهر عانيها
وتقول: أَعْنُوه، أي: أَبْقُوهُ في الإسار.
والعاني: الخاضع المُتَذَلِّل. قال الله عزّ وجلّ: "وعَنَتِ الوجوه للحيّ القيّوم" وهي تَعْنو عُنُوّاً.
وجئت إليك عانياً: أي: خاضعاً كالأسير المرتهن بذنوبه. والعنوة: القهر. أخذها عنوة، أي: قهراً بالسّيف. والعاني مأخوذ من العنوة، أي: الذِّلة.
والعُنوان: عُنوان الكتاب، وفيه ثلاث لغات: عَنْوَنْتُ، وعنّنْتُ وعَيَّنْتُ، وعنوان الكتاب مُشْتَقٌّ من المعنى، يقال.
عني:
عناني الأمر يَعْنيني عِناية فأنا مَعنيّ به. واعتنيت بأمره. وعنت أمور واعتنّت، أي: نزلت ووقعت. قال رؤبة:
إني وقد تَعْني أمور تَعْتَنِي
ومَعْنَى كلّ شيء: مِحْنَتُهُ وحالُه الذي يصير إليه أمره.
والعناء: التّعنِيَةُ والمشقّة. عنَّيته تُعَنّيه. والمُعَنَّى: كان أهلُ الجاهلية إذا بلغت إبل الرّجل مائة عمدوا إلى البعير الذي أَمْأَتْ به إبلُه فأَغْلَقوا ظهرَهُ لئلا يُرْكَب ولا يُنْتَفَعُ بظهرِهِ ليَعْلَمَ أنّ صاحبها ممئٍ وإغلاق ظهره أن يُنْزَع منه سناسِنُ من فِقْرتَه، ويعقر سنامه. قال الفرزدق:
غلبتك بالمُفَقِّئِ والمُعَنِّـي		وبيت المُحْتَبَى والخافقاتِ
والعَنِيّةُ: الهناء، وقيل: بل هي بول يُعقد بالبعر. قال أوس بن حجر:
كأنّ كُحَيْلاً مُعْقَداً أو عَنِيَّةً
عون:
كلّ شيء استعنت به، أو أعانك فهو عَوْنُك. والصّوم عَوْنٌ على العبادة. وتقول: هؤلاءِ عَوْنُك، الذّكر والأنثى والجميع سواء، ويجمع أَعْوان. وأَعَنْته إعانة.. وتَعاوَنوا أي: أعان بعضهم بعضاً.
ورجل مِعْوان: حسن المعونة. والمَعُونة على مَفْعُلة في القياس عند من جعله من العَوْن. وعند أناس هي فَعُولة من الماعون، الفاعول.
والعَوَان: البقرة النَّصَف في سنّها. والحربُ العَوانُ التي كانت قبلها حرب بَكْر، وهي أوّل وقعةٍ، ثمّ تكون عَوَاناً كأنّها ترفع من حالٍ إلى حالٍ أشدَّ منها. ويقال للمرأة النَّصَف: عَوَان قال:
نَواعِمُ بين أبكارٍ وعُوانِ
والعانةُ: القطيع من حُمُر الوَحْش، وتجمع على عانات وعُون.
وعانات: موضع من ناحية الجزيرة تُنْسب إليه الخمر العانيّة.
وعانة الرّجل: إسْبُهُ من الشَّعَر على فرجه، وتصغيره: عُوَيْنة.
عين:
العَيْن النّاظرة لكلّ ذي بصر. وعَيْنُ الماء، وعَيْنُ الرُّكبة.
والعينُ من السّحاب ما أقبل عن يمينِ القِبْلة، وذلك الصُّقْع يُسمَّى العَيْن. يقال: نشأتْ سَحابةٌ من قِبَل العَيْن فلا تكادُ تُخْلِفُ. وعَيْنُ الشّمس: صَيْدَخُها. ويقال لكلّ رُكْبَةٍ عينانِ كأنّهما نُقرتان في مُقَدّمها.
والعَينْ: المال العتيد الحاضر. يقال: إنه لَعَيّن غير دين، أي: مالٌ حاضر.
ويقال: إنّ فلاناً لكريم عَينْ الكريم. ويقال: لا أطلبْ أثراً بعد عَينْ، أي: بعد مُعايَنَة.
ويُقال: العَيْن: الدّينار، قال أبو المِقْدام:
حبشيّ له ثمانون عينـاً		بين عَيْنَيْهِ قد يَسوقُ إفالا
وعِنْتُ الشّيء بعينه فأنا أَعينُه عَيْناً، وهو مَعْيونٌ. ويقال: مَعِينٌ. ورجل مِعيانٌ: خبيثُ العَيْن، قال في المعيون:
قد كان قومُك يَحْسَبونك سيّداً		وإخالُ أنّك سيّدٌ مَـعْـيونُ
والعَيْنُ: المَيْلُ في الميزان، تقول: أَصْلِحْ عَيْنَ ميزانِك.
والعَيْنُ الذي تبعثه لتجسُّسِ الخبر، وتُسمّيه العربُ ذا العُيَيْنَتَيْنِ، وذا العِيَيْنَتَيْنِ وذا العُوَيْنَتَيْنِ كلّه بمعنى واحد.. ورأيته عِياناً، أي مُعايَنَةً.
وتَعَيَّن السِّقاءُ، أي: بَلِيَ ورقَّ منه مواضع فلم يُمْسِكِ الماء، قال القطاميّ:
ولكنّ الأديمَ إذا تـفـرَّى		بِلًى وتَعَيُّناً غَلَبَ الصَّناعا
وتَعَيَّنَ الشَّعِيبُ، أي: المزادة. والعِينةُ: السَّلَف، وتعيّن فلانٌ من فلانٍ عِينة، وقد عيّنه فلانٌ تَعييناً.
والعِينُ: بَقَرُ الوحش وهو اسم جامع لها كالعِيس للإبل. ويُوصَفُ بسَعَةِ العَيْنَ، فيقال: بقرة عَيْناءُ وامرأة عَيْناء، ورجلٌ أَعْيُنَ، ولا يقال: ثورٌ أَعْيُنُ. وقيلَ: يقال ذلك. ورُوِي عن أبي عمرو. وهو حسَنُ العِينة والعَيَنِ، والفعل: عَيِنَ عَيَناً. والعَيَنُ: عظم سواد العَيْن في سَعَتها. ويقال: الأَعْيَنُ: اسم للثَّورِ وليس بنعتٍ.
وهؤلاءِ أعيانُ قَوْمِهم، أي أشرافُ قومهم. ويُقال لكلّ إخوةٍ لأبٍ وأمٍ، ولهم إخوةٌ لأمّهات شتَّى: هؤلاءِ أعيانُ إخوتهم.
والماء المَعِين: الظّاهر الذي تراه العُيون.
وثوبٌ مُعَيَّن: في وَشْيِهِ ترابيعُ صغارٌ تُشْبِهُ عُيُونَ الوَحش.
وأولاد الرّجل من الحرائر: بنو أعيان، ويقال: هم أعيان.
نعو:
النَّعْوُ: الشَّقُ في مشْفَر البعير الأعلَى من قول الطّرمّاح:
خَريعَ النَّعْوِ مُضطّرِبَ النَّواحي		كأخلافِ الغَريفةِ ذا غُضُـونِ
نعي:
نَعَى يَنْعَى نُعْياً. وجاء نَعِيُّه بوزن فَعِيل. وهو خَبَرُ المَوْت. والنّعي: نداءُ النّاعي. وانتشار ندائه. والنَّعيُّ أيضاً: الرّجل الذي يَنْعَى. قال:
قامَ النَّعيُّ فأَسْمَـعـا		ونَعَى الكريمَ الأَرْوَعا
والإستِنْعَاءُ: شبهُ النّفار. واسْتَنْعَى القومُ إذا كانوا مُجتمعين فتفرّقوا لشيءٍ فَزِعوا منه.
واسْتَنْعَتِ النّاقةُ، أي: عَدَتْ بصاحبها نافرةً. ويقال: يا نَعاءِ العربَ، أي: يا من نَعَى العربَ. قال الكُمَيْت:
نعاءِ جُذاماً غَيْرَ مَوْتٍ ولا قَتْلِ		ولكنْ فِراقاً للدَّعائِمِ والأَصْلِ
يذكر انتقام جُذامٍ بنسبهم. وفيه لغة أخرى؛ يا نُعيان العرب، وهو مصدر نَعَيْتُه نُعْياً ونُعْياناً.
وعن:
الوَعْنَةُ جمعُها: الوِعان؛ بياضٌ تراهُ على الأرض تعلم به أنّه وادي النمل، لا يُنْبِتُ شيئاً. قال:
كالوِعانِ رُسُومُها
وتَوعَّنتِ الغنم: أخذ فيها السِّمَنُ أيّامَ الرّبيع. وكانت تلبية الجاهليّة:
وعن إليك عانـية
عبادل اليمـانـية
على قلاص ناجيه
نوع:
النّوع والأنواع جماعة كلّ ضربٍ وصنف من الثّياب والثّمار والأشياء حتّى الكلام.
والنُّوَع: الجُوع، ويقال: هو العطش وبالعطش أشبه، لقول العرب عليه الجُوع والنُّوع، وجائع ونائع. ولو كان الجوع نوعاً لم يحسن تكريره.
وقال آخر: إذا اختلف اللّفظان كرّروا والمعنى واحد.
ينع:
يَنَعَتِ الثّمرةُ يُنْعاً ويَنَعاً. وأَيْنَعَ إيناعاً. والنَّعتُ: يانِعٌ ومُونِعٌ.

##### Türkçe

باب **العين** و**النون** و**واي** معهما
**ع ن و**، **ع ن ي**، **ع و ن**، **ع ي ن**، **ن ع و**، **ن ع ي** ، **و ع ن**، **ن و ع**، **ن ي ع** müstamel olanlardır.

**عنو**:
**العاني**: esir. **العُنُوِّ** ve **العَناء** ile ikrar etti; ikisi de iki mastardır. Dedi ki:
ابني أمية إني عنكمـا عـانـي		وما العنا غير أني مرعش فاني
Onun sözü: **عانٍ**, yani: bağlanmış; yani benim **عُنُوّي** ancak şu ki ben titreyenim. Esire denir: **عنا يعنو** ve **عَنِيَ يَعْنَى**; esarette takılıp kaldığı zaman. Dedi ki:
ولا يُفكّ طَوالَ الدّهر عانيها
Ve dersin: **أَعْنُوه**; yani: onu esarette bırakın.

Ve **العاني**: boyun eğen, zelil olan. Allah عزّ وجلّ dedi ki: "وعَنَتِ الوجوه للحيّ القيّوم" ve o **تَعْنو** **عُنُوّاً**.

Ve sana **عانياً** geldim: yani: günahlarıyla rehin alınmış esir gibi boyun eğmiş olarak. Ve **العنوة**: kahır. Onu **عنوة** aldı; yani: kılıçla zorla. Ve **العاني**, **العنوة**’den alınmıştır; yani: zillet.

Ve **العُنوان**: kitabın **عُنوان**’ı; onda üç lugat vardır: **عَنْوَنْتُ** ve **عنّنْتُ** ve **عَيَّنْتُ**. Ve kitabın **عنوان**’ı manadan türemiştir, denir.

**عني**:
İş bana **عناني**; bana **يَعْنيني** **عِناية** ile; ben de onunla **مَعنيّ**im. Ve onun işiyle ilgilendim: **واعتنيت**. Ve işler **عنت** ve **اعتنّت**; yani: indi ve vuku buldu. Rü’be dedi ki:
إني وقد تَعْني أمور تَعْتَنِي
Ve her şeyin **مَعْنَى**’sı: onun mihneti ve işinin varacağı hâlidir.

Ve **العناء**: **التّعنِيَةُ** ve meşakkat. Onu **عنَّيته**; onu **تُعَنّيه**. Ve **المُعَنَّى**: cahiliye ehli, bir adamın develeri yüz’e ulaştığında, develerinin onunla **أَمْأَتْ** olduğu deveye yönelirlerdi; onun sırtını, binilmesin ve sırtından faydalanılmasın diye kapatırlardı; onun sahibinin **ممئٍ** olduğunu bilsin diye. Ve sırtını kapatmak: omurgasından **سناسِنُ**’in sökülmesi ve hörgücünün yarılmasıdır. Ferazdak dedi ki:
غلبتك بالمُفَقِّئِ والمُعَنِّـي		وبيت المُحْتَبَى والخافقاتِ
Ve **العَنِيّةُ**: **الهناء**; ve denildi ki: bilakis o, dışkıyla bağlanan bir idrardır. Evs b. Hacer dedi ki:
كأنّ كُحَيْلاً مُعْقَداً أو عَنِيَّةً

**عون**:
Kendisiyle yardım istediğin her şey, yahut sana yardım eden şey, senin **عَوْنُك**’undur. Oruç, ibadete **عَوْن**dur. Ve dersin: bunlar senin **عَوْنُك**’undur; erkek ve dişi ve topluluk eşittir. Ve **أَعْوان** olarak cem’ edilir. Ve ona **أَعَنْته**: **إعانة** ile. Ve **تَعاوَنوا**: yani birbirlerine yardım ettiler.

Ve **مِعْوان** adam: yardımı güzel olan. Ve **المَعُونة** kıyasta, onu **العَوْن**’dan yapan kimseye göre **مَفْعُلة** üzerinedir. Bir topluluğa göre ise o, **الماعون**’dan **فَعُولة**’dur; **الفاعول**.

Ve **العَوَان**: yaşında yarı olan inek. Ve **الحربُ العَوانُ**: ondan önce **حرب بَكْر** olan; o ilk vuruştur; sonra **عَوَاناً** olur; sanki bir hâlden ondan daha şiddetli bir hâle yükseltilir. Ve yarı yaşlı kadına **عَوَان** denir. Dedi ki:
نَواعِمُ بين أبكارٍ وعُوانِ
Ve **العانةُ**: yaban eşeklerinden sürü; **عانات** ve **عُون** üzerine cem’ edilir.

Ve **عانات**: Cezîre tarafında bir yer; ona nispetle **الخمر العانيّة** nispet edilir.

Ve adamın **عانة**’si: ferci üzerindeki kıldan **إسْبُهُ**; onun küçültmesi: **عُوَيْنة**.

**عين**:
**العَيْن**: görme sahibi her bir kimsenin bakan gözü. Ve suyun **عَيْنُ**’ı, ve dizin **عَيْنُ**’ı.

Ve buluttan **العين**: kıblenin sağından gelen şeydir; o taraf **العَيْن** diye adlandırılır. Denir: **العَيْن** tarafından bir bulut çıktı; neredeyse geri kalmaz. Ve güneşin **عَيْنُ**’ı: onun **صَيْدَخُ**’u. Ve her diz için iki **عينانِ** denir; sanki ön tarafında iki oyuktur.

Ve **العَينْ**: hazır, mevcut nakit mal. Denir: o, borç değil, mutlaka **لَعَيّن**dir; yani: hazır mal.

Ve denir: falan, **عَينْ الكريم**’in kerimidir. Ve denir: **عَينْ**’den sonra iz aramam; yani: müşahededen sonra.

Ve denir: **العَيْن**: dinar. Ebû’l-Mikdâm dedi ki:
حبشيّ له ثمانون عينـاً		بين عَيْنَيْهِ قد يَسوقُ إفالا
Ve bir şeyi bizzat kendisiyle **عِنْتُ**; ben onu **أَعينُه** **عَيْناً**; o da **مَعْيونٌ**dur. Ve **مَعِينٌ** denir. Ve **مِعيانٌ** adam: gözü kötü olan. **المعيون** hakkında dedi ki:
قد كان قومُك يَحْسَبونك سيّداً		وإخالُ أنّك سيّدٌ مَـعْـيونُ
Ve **العَيْنُ**: terazide meyil. Dersin: terazinin **عَيْنَ**’ını düzelt.

Ve **العَيْنُ**: haberi yoklamak için gönderdiğin kimse; Araplar ona **ذا العُيَيْنَتَيْنِ** ve **ذا العِيَيْنَتَيْنِ** ve **ذا العُوَيْنَتَيْنِ** derler; hepsi tek bir manadadır. Ve onu **عِياناً** gördüm; yani: müşahede olarak.

Ve **تَعَيَّن** kırba: yani: eskidi ve ondan yerler inceldi de suyu tutmadı. Katamî dedi ki:
ولكنّ الأديمَ إذا تـفـرَّى		بِلًى وتَعَيُّناً غَلَبَ الصَّناعا
Ve **تَعَيَّنَ الشَّعِيبُ**; yani: **المزادة**. Ve **العِينةُ**: selef (peşin borç). Ve falan, falandan **عِينة** olarak **تعيّن** etti; ve falan onu **تَعييناً** **عيّنه**.

Ve **العِينُ**: yaban sığırlarıdır; deve için **العِيس** gibi, onlar için cem’ isimdir. Ve göz genişliğiyle vasfedilir; denir: **بقرة عَيْناءُ** ve **امرأة عَيْناء** ve **رجلٌ أَعْيُنَ**; ve denmez: **ثورٌ أَعْيُنُ**. Ve denildi ki: bu da denir. Ebû Amr’dan rivayet edildi; ve o, **العِينة** ve **العَيَنِ**’i güzel olandır. Fiil: **عَيِنَ** **عَيَناً**. Ve **العَيَنُ**: gözün genişliğinde siyahlığının büyüklüğüdür. Ve denir: **الأَعْيَنُ**: boğanın adıdır; sıfat değildir.

Ve bunlar kavimlerinin **أعيانُ**’ıdır; yani: kavimlerinin eşrafı. Ve baba ve anneden kardeş olan her kardeşler için, ve onların çeşitli annelerden kardeşleri varken: bunlar kardeşlerinin **أعيانُ**’ıdır, denir.

Ve **الماء المَعِين**: gözlerin gördüğü, görünen sudur.

Ve **ثوبٌ مُعَيَّن**: nakışında küçük dörtgenler vardır; yaban sığırlarının gözlerine benzer.

Ve adamın hür kadınlardan olan çocukları: **بنو أعيان**; ve denir: onlar **أعيان**dır.

**نعو**:
**النَّعْوُ**: devenin üst dudağındaki yarık; Tırimmâh’ın sözünden:
خَريعَ النَّعْوِ مُضطّرِبَ النَّواحي		كأخلافِ الغَريفةِ ذا غُضُـونِ

**نعي**:
**نَعَى يَنْعَى نُعْياً**. Ve onun **نَعِيُّه**’i **فَعِيل** vezninde geldi. O, ölüm haberidir. Ve **النّعي**: **النّاعي**’nin çağrısıdır; ve onun çağrısının yayılmasıdır. Ve **النَّعيُّ** ayrıca: **يَنْعَى** eden adamdır. Dedi ki:
قامَ النَّعيُّ فأَسْمَـعـا		ونَعَى الكريمَ الأَرْوَعا
Ve **الإستِنْعَاءُ**: nefere benzer bir şeydir. Ve kavim **اسْتَنْعَى** ettiğinde: toplanmış iken, ondan korktukları bir şey için dağıldılar.

Ve dişi deve **اسْتَنْعَتِ**; yani: ürkerek sahibini koşturdu. Ve denir: **يا نَعاءِ العربَ**; yani: Arapları **نَعَى** eden ey. Kümeyt dedi ki:
نعاءِ جُذاماً غَيْرَ مَوْتٍ ولا قَتْلِ		ولكنْ فِراقاً للدَّعائِمِ والأَصْلِ
Cüzâm’ın nesebleriyle intikamını zikreder. Ve onda başka bir lugat vardır: **يا نُعيان العرب**; o, **نَعَيْتُه**’nun mastarıdır: **نُعْياً** ve **نُعْياناً**.

**وعن**:
**الوَعْنَةُ**; onun cem’i: **الوِعان**; yerde gördüğün bir beyazlıktır; onunla onun karınca vadisi olduğunu bilirsin; hiçbir şey bitirmez. Dedi ki:
كالوِعانِ رُسُومُها
Ve koyunlar **تَوعَّنتِ**: bahar günlerinde onlarda semizlik meydana geldi; yani. Cahiliye telbiyesi şöyleydi:
وعن إليك عانـية
عبادل اليمـانـية
على قلاص ناجيه

**نوع**:
**النّوع** ve **الأنواع**: elbiselerden, meyvelerden ve şeylerden, hatta sözden her bir darp ve صنف’in topluluğudur.

Ve **النُّوَع**: açlıktır; ve denir: o susuzluktur; ve susuzluğa daha benzer; Arapların sözü sebebiyle: onun üzerinde açlık ve **النُّوع** vardır; ve **جائع** ve **نائع**. Eğer açlık **نوع** olsaydı, onu tekrar etmek güzel olmazdı.

Ve bir başkası dedi ki: iki lafız farklılaştığında, manası bir iken tekrar ederler.

**ينع**:
Meyve **يَنَعَتِ**: **يُنْعاً** ve **يَنَعاً**. Ve **أَيْنَعَ**: **إيناعاً**. Ve **النَّعتُ**: **يانِعٌ** ve **مُونِعٌ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العَيْنُ: حاسَّة الرؤيا، وهي مؤنَّثة، والجمع أعْيُنٌ وعُيونٌ وأعْيانٌ. وتصغيرها عُيَيْنَة، ومنه قيل: ذو العَيْنَتَيْنِ، للجاسوس. ولا تقل: ذو العُوينتين. والعَيْنُ: عَيْنُ الماء، وعَيْنُ الركبة. ولكلِّ ركبة عينان. وهما نقرتان في مقدّمها عند الساق. والعَيْنُ: عَيْنُ الشمس. والعَيْنُ: الدينار. والعَيْنُ: المالُ الناضُّ. والعَيْنُ: الديدبان، والجاسوس. ولقيته عَيْنَ عُنَّةٍ، إذا رأيته عِياناً ولم يَرَكَ. وفعلت ذلك عمد عَيْن، إذا تعمَّدته بجدّ ويقين. قال امرؤ القيس:
أبْلِغا عنِّي الشُوَيْعِرَ أنِّيعَمْدُ عَيْنٍ قلَّدْتُهُنَّ حَريما
وكذلك: فعلته عمداً على عينٍ. قال خُفاف ابن ندبة السلَميُّ:
وإن تكُ خَيْلي قد أُصيبَ صَميمُهافعَمْداً على عَيْنٍ تَيَمَّمْتُ مالِكـا
ولقيته أوَّل عَيْنٍ، وأوَّل عائنَةٍ، وأدنى عائنَةٍ، أي قبل كلِّ شيء. وعَيْنُ الشيء: خياره. وعَيْنُ الشيء: نفسه. يقال: هو هو عَيْناً، وهو هو بعينِهِ، ولا أخذ إلا درهمي بعيْنِهِ. وفي المثل: إن الجواد عَيْنُهُ فُرارُهُ. ولا أطلب أثراً بعد عَيْن، أي بعد مُعاينة. وعائنَةُ بني فلانٍ، وكذلك ما بها عينٌ، أي أحد. وبلدٌ قليلُ العينِ، أي قليل الناس. والعَيْنُ: مطرُ أيامٍ لا يقلع. ويقال: لقيته أوَّل عينٍ، أي أول شيء. وعُيون البقر: جنسٌ من العنب يكون بالشام. وأعْيانُ القوم: سَراتهم وأشرافهم. والأعْيانُ: الأخوة بنو أبٍ واحدٍ وأمٍّ واحدة. وهذه الأخوَّة تسمَّى المُعاينة. وفي الحديث: "أعْيانُ بني الأمّ يتوارثون، دون بني العَلاَّتِ". وفي الميزان عينٌ، إذا لم يكن مستوياً. وقول الحجَّاج للحسن: لَعَيْنُكَ أكبر من أمَدِكَ، يعني شاهدك ومنظرك أكبر من سِنّك. ويقال: هو عبدُ عينٍ: أي هو كالعبد لك ما دمت تراه، فإذا غبت فلا. قال:
ومن هو عبدُ العَيْنِ إمَّا لِقاؤهُفحُلْوٌ وإمَّا غَيْبُهُ فظَـنـونُ
ويقال: أنت على عَيْني، في الإكرام والحفظ جميعاً. قال الله تعالى: "ولتُصْنَعَ على عَيْني". ويقال: بالجلد عَيْنٌ، وهي دوائر رقيقة، وذلك عيب فيه. تقول منه: تعَيَّنَ الجلدُ، وسِقاءٌ عَيِّنٌ ومُتَعَيِّنٌ. قال رؤبة:
ما بالُ عَيْني كالشَعيبِ العَيِّنِ
وتَعَيَّنَ الرجل المالَ، إذا أصابه بعَيْن. وتَعَيَّنَ عليه الشيء، لزمه بعينِهِ: وحفرْتُ حتَّى عِنْتُ، أي بلغت العُيونَ. والماء معينٌ ومَعْيونٌ، وأعْيَنْتُ الماء مثله. وعانَ الدمعُ والماء عَيْناناً، أي سال. وشربَ من عائنِ، أي من ماء سائل. وعِنْتُ الرجل: أصبتُه بعَيْني، فأنا عائنٌ، وهو مَعينٌ على النقص ومَعْيونٌ على التمام، قال الشاعر في التمام:
قد كان قومك يحْسَبونكَ سيِّداً		وإخال أنَّك سيِّدٌ مَـعْـيونُ
وتَعْيينُ الشيء: تخصيصه من الجملة. وعَيَّنْتُ القِربة، إذا صببت فيها ماءً لتنتفخ عيونُ الخرز فتنسدّ. قال جرير:
بلى فارْفَضَّ دمعك غيرَ نَزْرٍكما عَيَّنْتَ بالسَرَبِ الطِبابـا
والمُعَيَّنُ: الثور الوحشي. وعَيَّنْتُ اللؤلؤة: ثقبتها. وعَيَّنْتُ فلاناً: أخبرت بمساويه في وجهه. وعايَنْتُ الشيء عِياناً، إذا رأيته بعَيْنك. وابْنا عِيانٍ: خطَّان يُخطَّان في الأرض يُزجر بهما الطير. وإذا عُلم أن القامر يفوز قِدْحُهُ قيل: جرى ابْنا عِيان. والعِيانُ: حديدة تكون في متاع الفدَّان، والجمع عينٌ. والعَيَنُ بالتحريك: أهل الدار. وقال الراجز:
تشربُ ما في وَطْبِها قبل العَيَنْ
وجاء فلان في عَيَن، أي في جماعة. ورجلٌ أعْيَنُ واسع العَيْنِ بيِّن العَيَنِ، والجمع عينٌ، وأصله فُعْلٌ بالضم، ومنه قيل لبقر الوحش عينٌ. والثور أعْيَنُ، والبقرة عَيْناءُ. والعينةُ بالكسر: السَلَفُ. واعْتانَ الرجل، إذا اشترى الشيء بنسيئةٍ. وعينَةُ المال أيضاً: خِياره: مثل العيمَةِ؛ وهذا ثوبُ عِينَةٍ، إذا كان حسَناً في مَرآة العَيْنِ. واعْتانَ فلانٌ الشيءَ، إذا أخذ عَيْنَهُ وخِياره. واعْتانَ لنا فلانٌ، أي صارَ عَيْناً، أي ربيئة. وربَّما قالوا: عانَ علينا فلان يَعينُ عِيانَةً، أي صار لهم عَيْناً. ويقال: اذهبْ فاعْتَنْ لي منزِلاً، أي ارتَدْه.

##### Türkçe

**العَيْنُ**: görme duyusu; o müennestir; cem‘i **أعْيُنٌ** ve **عُيونٌ** ve **أعْيانٌ**’dır. Onun tasğîri **عُيَيْنَة**’dir; ondan: casus için **ذو العَيْنَتَيْنِ** denildi. Ve: **ذو العُوينتين** deme. Ve **العَيْنُ**: su gözü, ve dizin gözü. Ve her diz için iki göz vardır. Ve onlar, onun ön tarafında bacağın yanında iki çukurdur. Ve **العَيْنُ**: güneşin gözü. Ve **العَيْنُ**: dinar. Ve **العَيْنُ**: nakit mal. Ve **العَيْنُ**: gözcü, ve casus. Ve onu **عَيْنَ عُنَّةٍ** olarak gördüm; onu açıkça gördüğün ve o seni görmediği zaman. Ve bunu **عمد عَيْن** yaptım; onu ciddiyet ve kesinlikle kasten yaptığın zaman. İmru’ul-Kays dedi:
أبْلِغا عنِّي الشُوَيْعِرَ أنِّيعَمْدُ عَيْنٍ قلَّدْتُهُنَّ حَريما
Ve yine: onu **عمداً على عينٍ** yaptım. Hufâf b. Nudbe es-Sülemî dedi:
وإن تكُ خَيْلي قد أُصيبَ صَميمُهافعَمْداً على عَيْنٍ تَيَمَّمْتُ مالِكـا
Ve onu **أوَّل عَيْنٍ** olarak, ve **أوَّل عائنَةٍ** olarak, ve **أدنى عائنَةٍ** olarak gördüm; yani her şeyden önce. Ve **عَيْنُ** şey: onun seçkini. Ve **عَيْنُ** şey: onun kendisi. Denilir: o, o’dur **عَيْناً**; ve o, o’dur **بعينِهِ**; ve ben yalnızca dirhemimi **بعيْنِهِ** aldım. Ve meselde: “Şüphesiz cömertin **عَيْنُهُ** onun kaçışıdır.” Ve **عَيْن**’den sonra bir iz aramam; yani muayeneden sonra. Ve filân oğullarının **عائنَةُ**’si; ve yine “onda **عينٌ** yoktur”; yani kimse. Ve “insanı az **العينِ** olan bir belde”; yani insanı az. Ve **العَيْنُ**: günlerce kesilmeyen yağmur. Ve denilir: onu **أوَّل عينٍ** olarak gördüm; yani ilk şey. Ve **عُيون البقر**: Şam’da bulunan bir üzüm cinsi. Ve kavmin **أعْيانُ**’ı: onların ileri gelenleri ve eşrafları. Ve **الأعْيانُ**: bir baba ve bir anneden olan kardeşler. Ve bu kardeşlik **المُعاينة** diye adlandırılır. Ve hadiste: “**أعْيانُ بني الأمّ** miraslaşırlar; **بني العَلاَّتِ**’ten başka.” Ve terazide **عينٌ** vardır; eğer düzgün değilse. Ve Haccâc’ın Hasan’a sözü: “Senin **لَعَيْنُكَ**’ın, senin **أمَدِكَ**’inden daha büyüktür”; yani şahidin ve görünüşün yaşından daha büyüktür. Ve denilir: o **عبدُ عينٍ**’dir; yani onu gördüğün müddetçe sana köle gibidir; kaybolduğun zaman ise hayır. Dedi:
ومن هو عبدُ العَيْنِ إمَّا لِقاؤهُفحُلْوٌ وإمَّا غَيْبُهُ فظَـنـونُ
Ve denilir: sen **على عَيْني**’sin; ikramda ve korumada birlikte. Allah Teâlâ dedi: “Ve **على عَيْني** üzerinde yapılasın.” Ve denilir: deride **عَيْنٌ** vardır; o ince dairelerdir; bu, onda bir ayıptır. Ondan dersin: deri **تعَيَّنَ** oldu; ve **سِقاءٌ عَيِّنٌ** ve **مُتَعَيِّنٌ**. Ru’be dedi:
ما بالُ عَيْني كالشَعيبِ العَيِّنِ
Ve adam mala **تَعَيَّنَ** oldu; onu **بعَيْن** ile elde ettiği zaman. Ve şey ona **تَعَيَّنَ** oldu; onun bizzat kendisiyle ona yapıştı: ve “kazdım, ta ki **عِنْتُ**”; yani gözlere ulaştım. Ve su **معينٌ** ve **مَعْيونٌ**’dur; ve suyu **أعْيَنْتُ**; onun gibidir. Ve gözyaşı ve su **عَيْناناً** aktı; yani aktı. Ve **عائنِ**’den içti; yani akan sudan. Ve adamı **عِنْتُ**: onu gözümle vurdum; ben **عائنٌ**’im; o, eksiklikte **مَعينٌ**, tamamlıkta **مَعْيونٌ**’dur. Şair tamamlıkta dedi:
قد كان قومك يحْسَبونكَ سيِّداً		وإخال أنَّك سيِّدٌ مَـعْـيونُ
Ve bir şeyin **تَعْيينُ**’i: onu bütünden tahsis etmektir. Ve kırbayı **عَيَّنْتُ**; içine su döktüğün zaman, dikiş gözleri şişsin de tıkansın diye. Cerîr dedi:
بلى فارْفَضَّ دمعك غيرَ نَزْرٍكما عَيَّنْتَ بالسَرَبِ الطِبابـا
Ve **المُعَيَّنُ**: yaban öküzü. Ve inciyi **عَيَّنْتُ**: onu deldim. Ve filânı **عَيَّنْتُ**: yüzüne karşı onun kötülüklerini haber verdim. Ve şeyi **عايَنْتُ** **عِياناً**; onu gözünle gördüğün zaman. Ve **ابْنا عِيانٍ**: yerde çizilen iki çizgidir; onlarla kuş ürkütülür. Ve kumarbazın kazanacağı bilindiği zaman “**جرى ابْنا عِيان**” denir. Ve **العِيانُ**: saban takımında bulunan bir demirdir; cem‘i **عينٌ**’dir. Ve harekeli **العَيَنُ**: ev halkı. Recez söyleyen dedi:
تشربُ ما في وَطْبِها قبل العَيَنْ
Ve filân **في عَيَن** içinde geldi; yani bir topluluk içinde. Ve **رجلٌ أعْيَنُ**: gözü geniş, **العَيَنِ**’i açık; cem‘i **عينٌ**’dir. Aslı, zamme ile **فُعْلٌ**’dür; ondan yaban sığırına **عينٌ** denildi. Ve boğa **أعْيَنُ**’dir; inek **عَيْناءُ**’dır. Ve kesre ile **العينةُ**: borç/avans. Ve adam **اعْتانَ** oldu; bir şeyi veresiye satın aldığı zaman. Ve malın **عينَةُ**’si de: onun seçkini; **العيمَةِ** gibi. Ve bu, **ثوبُ عِينَةٍ**’dir; eğer göz aynasında güzel ise. Ve filân şeyi **اعْتانَ** oldu; onun **عَيْنَهُ**’ini ve seçkinini aldığı zaman. Ve filân bize **اعْتانَ** oldu; yani **عَيْناً** oldu; yani gözcü. Ve bazen derler: filân bize karşı **عانَ** eder, **يَعينُ** **عِيانَةً**; yani onlar için **عَيْناً** oldu. Ve denilir: git, benim için bir menzil **فاعْتَنْ**; yani onu araştır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والنون
عون ، عنا ، نعو ، عين ، وعن ، ينع ، نعي ، نوع ، ونع .
عون : يقال امرأة متعاوِنة إذا اعتدل خَلْقُها فلم يبدُ حجمها ، وبرذون متعاون ومتدارِك ومتلاحك إذا لحِقت قوّته وسِنّه .
وقال الليث : كل شيء أعانك فهو عَوْن لك ؛ كالصوم عَوْنٌ على العبادة والجميع الأعوان . قال : وتقول : أعنته إعانة ، واستعنته ، واستعنت به ، وعاونته . وقد تعاونّا أي أعان بعضنا بعضاً . والمَعُونة : مَفْعُلة في قياس من جعلها من العَوْن . وقال ناس : هي فَعُولة من الماعون ، والماعون فاعول . وقال غيره من النحويين : المَعُونة مَفْعُلة من العَوْن ، مثل المَغُوثة من الغوث ، والمَضُوفة من أضاف إذا أشفق ، والمشورة من أشار يشير . ومن العرب من يحذف الهاء فيقول : مَعُون وهو شاذّ ؛ لأنه ليس في كلام العرب مَفْعُل بغير هاء . ورَوَى الفراء عن الكسائيّ أنه قال : لا يأتي في المذكّر مَفْعُل بضم العين إلا حرفان جاءا نادرين لا يقاس عليهما وأنشد :
بثين الزمى لا إن لا إن لزمته
على كثرة الواشين أيُّ معون
وقال آخر :
ليوم هيجا أو فَعال مَكْرُم
وقال الفراء : مَعُون جمع معونة ، ومكرم
جمع مكرمة .
وقال الله جلّ وعزّ : ( لاَّ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذالِكَ ) ( البَقَرَة : 68 ) قال الفراء : انقطع الكلام عند قوله ) ولا بكر ثم استأنف فقال ) عَوَانٌ بَيْنَ ذالِكَ ( قال : والعوان يقال منها قد عوَّنَتْ . وقال أبو عبيد : العَوَان من النساء : الثيّب . وجمعها عُون . وقال أبو زيد عانت البقرة تَعُون عُوُوناً إذا صارت عَوانا .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم قال : العَوَان : النَصَف التي بين الفارض وهي المسنّة وبين البكر وهي الصغيرة . قال : ويقال : فرس عَوَان وخيل عُون على فُعْل . والأصل عُوَن ؛ فكرهوا إلقاء ضمة على الواو فسكَّنوها . وكذلك يقال رجل جواد وقوم جُود . وقال زهير :
نَحُلَّ سهولها فإذا فزِعنا
جَرَى منهن بالآصال عونُ
فزِعنا : أغثنا مستغيثاً . يقول : إذا أغثنا ركبنا خيلاً . قال : ومن زعم أن العُون هاهنا جمع العانة فقد أبطل . وأراد أنهم شجعان ، فإذا استغيث بهم ركبوا الخيل وأغاثوا .
وقال أبو زيد : بقرة عوان : بين المسِنَّة والشابَّة .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العَوَان من الحيوان : السنّ بين السنّين ، لا صغير ولا كبير . وامرأة عَوَان : ثيب . وحرب عوان : كان قبلها حرب .
أبو عبيد : العانة : الجماعة من حُمُر الوحش وقال غيره : تجمع عُوناً وعانات .
وقال الليث : عانات : موضع بالجزيرة تنسب إليه الخَمُر العانيَّة . قال : وعانة الرجل إسبه من الشعر النابت على فرجه وتصغيرها عُوَيْنة .
وقال أبو الهيثم : العانة منبِت الشعر فوق القُبُل من المرأة ، وفوق الذكر من الرجل ، والشعر النابت عليها يقال له الشِعْرة والإسب .
قلت : وهذا هو الصواب لا ما قاله الليث .
ثعلب عن ابن الأعرابي : استعان الرجل إذا حلق عانته وأنشد :
مثل البُرام غدا في أُصدة خَلَق
لم يستعن وحوامي الموت تغشاه
البُرَام : القراد . لم يستعن أي لم يحلق عانته وحوامي الموت حوائمه فقلبه . وهي أسباب الموت .
اللحياني : يقال : فلان على عانة بكر بن وائل أي على جماعتهم وحرسهم أي هو قائم بأمرهم .
الليث : رجل مِعوان : حسن المعونة .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العَوَانة النخلة الطويلة ، وبها سمي الرجل ، وهي المنفردة ويقال لها : القِرْواح والعُلْبة . قال : والعَوَانة أيضاً : دودة تخرج من الرمل فتدور أشواطاً كثيرة .
وقال الأصمعي : العَوَانة : دابَّة دون القنفذ تكون في وسط الرملة اليتيمة وهي المنفردة من الرَمَلات فتظهر أحياناً ،
وتدور كأنها تطحن ثم تغوص . قال : ويقال لهذه الدابة : الطُّحَن . قال : وبالعوانة الدابة سمى الرجل .
عمرو عن أبيه قال : العَوِين : الأعوان . قال الفراء : ومثله طَسِيس جمع طَسّ .
ثعلب عن ابن الأعرابي التعوين كثرة بَوْك الحمار لعانته والتوعين لعانته السِمَن .
وعن : قال أبو عبيد عن أبي زيد : إذا بلغت الناقة أقصى غاية السِمَن قيل توعّنت فهي متوعنة وهي نَهِيّة مثلها .
عمرو عن أبيه قال قرية النمل إذا خربت فانثقل النمل إلى غيرها وبقيت آثارها فهي الوِعَان واحدها وَعْن . وقال ابن الأعرابي مثله ، إلاّ أنه قال : وَعْنة .
وقال الليث الوَعْنة جمعها الوِعَان . بياض تراه على الأرض تعلم به أنه وادي النمل لا يُنبت شيئاً . وأنشد :
. . . كالوِعان رسومها
قال والغنم إذا سمِنت أيام الربيع فقد توعَّنت .
وقال ابن دريد : الوِعَان : خطوط في الجبال شبيهة بالشئون .
عين : يقال عان الرجل فلاناً يعينه عَيْناً إذا ما أصابه بالعين ، فهو عائن ، والمصاب بالعين معين . ومن العرب من يقول : مَعْيون .
وأنشدني غير واحد :
قد كان قومك يحسبونك سيدا
وإخال أنك سيّد مَعْيون
وتعيَّن الرجلُ إذا تشوَّه تأنّى ليصيب شيأ بعينه . ورجل عَيُون إذا كان نَجِىءَ العين .
ويقال : أتيت فلاناً فما عيّن لي بشيء ، وما عيَّنني بشيء أي ما أعطاني شيأ .
ويقال : عيَّنت فلاناً أي أخبرته بمساويه في وجهه .
ويقال : بعثناً عَيْنا أي طليعة ، يعتان لنا أي يأتينا بالخبَر . والاعتيان : الارتياد .
ويقال ذهب فلان فاعتان لنا منزلا مُكْلئاً أي ارتاد لنا منزلاً ذا كلأ . والعِينة : خيار الشيء وجمعها عِيَن .
وقال الراجز :
فاعتان منها عِينة فاختارها
حتى اشترى بعينه خيارها
ابن الأنباريّ في قوله تعالى : ( وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا ) ( هود : 37 ) قال أصحاب النقل والأخذ بالأثر : الأعين يريد به العَين . قال : وعَيْن الله لا تفسَّر بأكثر من ظاهرها ، ولا يسع أحداً أن يقول : كيف هي أو ما صفتها . قال : وقال بعض المفسرين ) بأعيننا بإبصارنا إليك .
وقال غيره : بإشفاقنا عليك . واحتجّ بقوله : وَلِتُصْنَعَ عَلَى عَيْنِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ) ( طه : 39 ) أي لتغَذَّى بإشفاقي . تقول العرب : على عيني قصدت زيداً يريدون الإشفاق .
عمرو عن أبيه قال : اللُّومة : السِنّة التي تُحرث بها الأرض ، فإذا كانت على الفَدَان فهي العِيان وجمعها عُيُن لا غير .
وقول عمر بن أبي ربيعة :
ونفسك لم عينين جئت الذي ترى
وطاوعت أمر الغيّ إذ أنت سادر
قال : قال الزبير : عينين : معاينة .
وقال أبو العباس : عينين جعله بدلاً من النفس .
أبو عبيد : حضرت حتى عِنْت وأَعْينت بلغت العيون .
ابن السكيت : يقال قدِم فلان من رأس عَيْن ، ولا تقل : من رأس العين .
ويقال : ما بالدار عين ولا عائنة أي أحدٌ . الفراء : لقيته أوّل عَيْن أي أوَّل شيء . وأبو عبيد عن الكسائي مثله .
وقال أبو زيد لقيته أول عائنة مثله .
وقال الفراء : ما بها عائن وما بها عَيَن بنصب الياء . والعَينُ : أهل الدار .
وقال اللحياني : إنه لأعيْن إذا كان ضخم العين واسعها والأنثى عيناء . والجميع منها عِين قال الله تعالى : ( يَشْتَهُونَ وَحُورٌ عِينٌ ) ( الواقِعَة : 22 ) ولقد عَيِنَ يَعْيَنُ عَيَنَاً وعِينةً حسنةً . ونعجة عيناء إذا اسودت عينتها ، وابيض سائر جسدها قال وعِينتها : موضع المَحْجِر من الإنسان ، وهو ما حول العين . وحفر الحافر فأعْيَن وأعان أي بلغ العُيون . ورأيت فلاناً عِيَاناً أي مواجهة .
ويقال : طلعت العين وغابت العين ، أي الشمس .
وفي الحديث : ( إن أعيان بني الأم يتوارثون دون بني العَلاّت ) .
وأخبرني المنذري عن أحمد بن يحيى أنه قال : الأعيان : ولد الرجل من امرأة واحدة ، والأَقْران : بنو أمّ من رجال شتّى ، وبنو العَلاّت : بنو الرجل من أمّهات شتى ، ومعنى الحديث أن الإخوة للأب وللأم يتوارثون ، دون الأخوة للأب .
ابن الأعرابي : يقال : أصابته من الله عَيْن . قال :
وقال عمر لرجل ضربه رجل بحقّ : أصابتك عين من عيون الله .
وأنشد :
فما الناس أردَوه ولكن أقاده
يد الله والمستنصر الله غالب
ويقال : هذه دراهمك بأعيانها وهي أعيان دراهمك ولا يقال فيها أعْيُن ولا عيون وكذلك يقال هؤلاء إخوتك بأعيانهم ، ولا يقال : أعين وعيون .
ويقال : غارت عَيْن الماء ، وتجمع عيوناً .
ويقال : عيَّن التاجر يُعيّن تعيينا وعينة قبيحة ، وهي الاسم ، وذلك إذا باع من رجل سلعة بثمن معلوم إلى أجل مسمى ثم اشتراها منه بأقلّ من الثمن الذي باعها به . وقد كرِه العِينَة أكثرُ الفقهاء . ورُوي النهي فيها عن عائشة وابن عباس . فإن اشترى التاجر بحضرة طالب العِينة سِلْعة من آخر بثمن معلوم ، وقبضها ، ثم باعها من طالب العينة بثمن أكثر مما اشتراه إلى أجل مسمّى ثم باعها المشتري من البائع الأول بالنقد بأقل الثمن الذي اشتراها به فهذه أيضاً عِينة . وهي أهون من الأولى . وأكثر الفقهاء على إجازتها ، على كراهة من بعضهم لها . وجملة القول فيها أنها إذا تعرّت من شرط يفسدها فهي جائزة . وإن اشتراها المتعيّن بشرط أن يبيعها من
بائعها الأول فالبيع فاسد عند جميعهم وسمّيت عِينة لحصول النقد لطالب العِينة . وذلك أن العينة اشتقاقها من العَيْن وهو النقد الحاضر يحصل له من فوره .
وقال الراجز :
وعَيْنه كالكالىء الضِّمَارِ
يريد بعِينه حاضر عطيته . يقول فهو كالضِّمار ، وهو الغائب الذي لا يُرجى .
والعَيْن : عين الرُكْبَة وهي نُقْرة الرُكْبة .
وقال الأصمعي : العَيْن : المطر يدوم خمسة أيام أو أكثر لا يُقلع . والعين : ما عن يمين قِبلة أهل العراق .
وكانت العرب تقول : إذا نشأت السحابة من قِبَل العَيْن فإنها لا تكاد تُخلِف ، أي من قِبَل قِبْلة أهل العراق .
الحراني عن ابن السكيت قال : العين : التي يبصر بها الناظر . والعين : أن يصيب الإنسان بعين . والعين : الذي ينظر للقوم . وعينُ المتاع : خياره . وعين الشيء : نفسه .
ويقال : لا أقبل إلاّ درهمي بعينِه . والعينُ عين الرُكبةِ والعين : التي يخرج منها الماء . والعين : الدنانير . والعين : مطر أيام لا يُقلِع . والعين : ما عَنْ يمين قبلة أهل العراق .
ويقال : في الميزان عَيْن إذا رجحت إحدى كِفَّتيه على الأخرى . والعين عين الشمس . قال والعين : أهل الدار .
وأنشد :
تشرب ما في وَطْبها قبل العَين
والعين : النَقْد . يقال : اشتريت العبد بالدَيْن أو بالعَيْن . وعين القوس : التي يقع فيها البندق . والعين اليَنبوع الذي ينبع من الأرض ويجري . وعين الركيَّة : منبعها .
وقال أبو الهيثم : العرب تقول : في هذا الميزان عَيْن أي في لسانه مَيَل قليل . ويقولون : هذا دينارٌ عَيْن إذا كان ميّالاً أرجح بمقدار ما يميل به لسان الميزان .
قال وعين سبعة دنانير نصف دانق .
أبو سعيد عين مَعْيونة : لها مادّة من الماء وقال الطرمّاح :
ثم آلت وهي مَعْيونة
من بطىء الضَهْل نَكْز المهامي
أراد أنها طَمَتْ ثم آلت أي رجعت .
ويقال للرجل يُظهر لك من نفسه ما لا يفي به إذا غاب : وهو عَبْدُ عَيْنٍ ، وهو صديق عَيْن . وعان الماءُ يعين إذا سال . والعِيَان : حَلْقة السِّنَّة وجمعه عُيُن .
وقال الليث : يقال إن فلاناً لكريمٌ عينُ الكرم .
ويقال في مثل : لا أطلب أثراً بعد عين أي بعد المعاينة . وأصله أن رجلاً رأى قاتِل أخيه فلما أراد قتله قال : أفتدي بمائة ناقة ، فقال : لست أطلب أثراً بعد عين وقتله .
وقوله :
حبشيّاً له ثمانون عينا
بين عينيه قد يسوق إفالا
أراد عبداً حبشياً له ثمانون ديناراً بين عينيه يعني بين عيني رأسه . والعين : الذي تبعثه بتجسس الأخبار ، تسميه العرب ذا
العِيَيْنَتين وذا العُيَيْنَتَين وذا العُوَينتين كله بمعنى واحد .
قال الليث : والعِينة : السَلَف . وقد تعيّن منه عِينة ، وعيَّنة التاجر . والعِين : بقر الوحش وهؤلاء أعيان قومهم أي أشرافهم والماء المعِين : الظاهر الذي تراه العيون . وثوب مُعَيَّر : يُرى في وشيه ترابيع صغار تشبه عُيُون الوحش .
وقال الأصمعي : عيَّنت القربة إذا صببت فيها ماء ليخرج من مخارزها وهي جديدة فتنسدّ وسرَّبتها كذلك .
وقال الفراء : التعيّن أن يكون في الجلد دوائر رقيقة .
وقال القطامي :
ولكن الأدِيم إذا تَفَرّى
بِلاً وتعيُّناً غلب الصَنَاعا
وقال ابن الأعرابي : تعيّنت أخفافُ الإبل إذا نقِبت مثل تعيّن القربة . وتعينتُ الشخص تعيُّناً إذا رأيته . وسقاء عَيِّن إذا رَقَّ فلم يُمسك الماء . ويقال : عيَّن فلان الحرب بيننا تعييناً إذا أدارها وِعِينة الحرب مادّتها .
وقال ابن مقبل :
لا تحلُب الحربُ مني بعد عِينتها
إلا عُلاَلة سِيد مارد سَدِم
أبو عمرو : ما عيّن فلان لي شيأ ، أي لم يدلّني على شيء .
وقال الأصمعي : الكُوفَة مَعَان منا أي منزل ومَعْلم . ورأيته بعائنة العدوّ ، أي بحيث تراه عيون العدوّ ، وما رأيت ثَمّ عائنة أي إنساناً . ورجل عَيِّن أي سريع البكاء ، ولقيته عَيْنَ عُنَّةٍ أي مواجهة وعَيْنَين : جبل بأُحُد . وبالبحرين قرية تعرف بعينين ، وإليها ينسب خُلَيد عينين وقد دخلتها أنا ، وعان الماء يَعِين إذا سال .
عنا : قال الله جلّ وعزّ : ( وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَىِّ الْقَيُّومِ ) ( طاه : 111 ) .
قال الفراء : ( وَعَنَتِ الْوُجُوهُ ( : نصِبت له وعملت له .
وذكر أيضاً أنه وَضْع المسلم يديه وجبهته وركبتيه إذا سجد وركع ، وهو في معنى العربية أن يقول الرجل : عَنَوت لك : خضعت لك وأطعتك .
قال : ويقال للأرض : لم تعنُ بشيء أي لم تُنبت شيأ . ويقال : لم تَعْنِ بشيء ، والمعنى واحد ؛ كما يقال حَثَوت عليه التراب وحَثَيت .
قال وقولهم : أخذت الشيء عَنْوة يكون غلبة ، ويكون عن تسليم وطاعة ممن يؤخذ منه الشيء .
وأنشد الفراء :
فما أخذوها عَنْوة عن مودّة
ولكنّ ضرب المشرفيّ استقالها
فهذا على معنى التسليم والطاعة بلا قتال .
وقال الأخفش في قوله : ( وَعَنَتِ الْوُجُوهُ ) ( طاه : 111 ) : استأسرت .
قال : والعاني : الأسير .
وقال أبو الهيثم : العاني : الخاضع ، والعاني : الأسير . والعاني : العبد .
والعاني : السائل من ماء أو أدم . يقال : عنت القِربة تعنو إذا سال ماؤها .
وقال المتنخِّل الهذلي :
تعنو بمخروت له ناضحٌ
ذو رَيِّق يغذو وذو سَلسَل
قال شمر : تعنو بمخروت أي تسيل بمخروت أي من شَقٍ مخروت ، والخَرْت : الشَقُ في الشَفة والمخروت المشقوق .
ورواه : ذو شَلْشَل بالشين معجمة معناه : ذو قَطَران من الواشل وهو القاطر
أبو عبيد عن الكسائي : عنوت الشيء : أخرجته . وأنشد :
ولم يبق بالخلصاء مما عَنَتْ به
أي أَخرجَتْه .
وقال أبو الهيثم : العَنَاء : الحبس في شدّة وذل . يقال : عَنَا الرجلُ يعنو عُنُوَّاً وعَنَاء إذا ذَلَّ لك واستأثر .
قال : وعنّيته أُعَنّيه تعنية إذا أسرته فحبسته مضيِّقاً عليه .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( اتقوا الله في النساء فإنهن عوانٍ عندكم ) أي كالأسرى .
قال : وأخذته عَنْوة أي قسْراً قهراً . وفُتحت هذه البلدة عَنْوة أي فتحت بالقتال قوتل أهلها حتى غُلبوا عليها ، أي فتحت البلدة الأخرى صلحاً ؛ لم يُغلبوا ولكن صولحوا على خَرْج يُؤدّونه .
وقال أبو عبيد في قوله : ( فإنهن عندكم عوانٍ ) واحدة العواني عانية وهي الأسيرة يقول : إنما هن عندكم بمنزلة الأسرى . ورجل عانٍ وقوم عُنَاة : ومنه قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( عُودوا المرضى ، وفُكّوا العاني ) يعني الأسير .
قال : ولا أُراه مأخوذاً إلا من الذل والخضوع ، وكل من ذل واستكان فقد خضع وعنا . والاسم منه العَنْوة .
وقال القطامي :
ونأت بحاجتنا ورُبَّتَ عَنوة
لك من مواعدها التي لم تصدق
وأُخِذت البلاد عَنوة أي بالقهر والإذلال .
شمر عن ابن الأعرابي : هذا يعنو هذا أي يأتيه فيشمَّه . والهموم تعاني فلاناً أي تأتيه .
وأنشد :
وإذا تعانيني الهمومُ قريتُها
سُرُح اليدين تُخالس الخَطَرانا
وقال الليث : يقال للأسير : عنا يعنو ، وعَنِيَ يَعْنَى .
قال : وإذا قلت أعْنَوه فمعناه أبقَوه في الإسار .
قال : وعُنْوان الكتاب مشتقّ فيما ذكروا من المَعْنَى . وفيه لغات : عنونت وعنَّيت ، وعنَّنْت .
وقال الأخفش : عَنَوْت الكتاب واعْنُهُ . وأنشد يونس :
فطِنِ الكتاب إذا أردت جوابه
واعُن الكتاب لكي يُسَرّ ويُكْتما
ثعلب عن ابن الأعرابي قال عَنِيت بأمره عناية : وعُنِيّاً ، وعنا في أمره سواء في
المعنى ومنه قولهم :
إياكِ أعني واسمعي يا جارهْ
وتقول عنيتك بكذا وكذا عِنِيّا ، والعَناء الاسم ويقال عَنيت وتعنّيت كل يقال .
شمر عن ابن الأعرابي يقال : عنا عليه الأمر أي شقّ عليه .
وأنشد قول مزرِّد :
وشقّ على لعرىء وعنا عليه
تكاليف الذي لن يستطيعا
ويقال : عُني بالشيء فهو مَعْنِيّ به ، وأعنيته وعنَّيته بمعنى واحد . وأنشد :
ولم أَخْلُ في قَفْر ولم أُوفِ مَرْبأ
يَفَاعا ولم أُعن المطِيّ النواجيا
قال : وعنّيته : حبسته حبساً طويلاً ، وكل حبس طويل فهو تعنية .
ومنه قول عُقْبة :
قطعتَ الدهر كالسَدِم المعنّي
تُهَدِّرُ في دمشق وما تريم
ويقال : لقِيت من فلان عَنْية وَعَنَاء أي تَعَباً .
أبو عبيد عن الفراء : ما يَعْنَى فيه الأكلُ أي ما ينجَع . وقد عَنَى أي نجع ، هكذا رُوِي لنا عن أبي عبيد عَنَى يَعْنَى .
وروَاه ثعلب عن سَلَمة عن الفراء : شرب اللبن شهراً فلم يَعْنَ فيه كقولك : لم يُغنِ عنه شيئاً وقد عَنِيَ يَعْنَى عُنِيّاً بكسر النون من عَنِيَ .
قلت : والصواب ما رواه أبو العباس ، وهو قياس كلام العرب . ومن أمثالهم عَنِيَّتُه تشفى الجرب يضرب مثلاً للرجل الجيد الرأي . وأصل العنِيَّة فيما روى أبو عبيد عن الأصمعي أَبوال الإبل يؤخذ معها أَخلاط فتُخلط ، ثم تُحبس زماناً في الشمس ، ثم يُعالج بها الإبل الْجَرْبَى ، سُمِّيت عَنِيَّة من التعنية وهو الحبس ونحو ذلك قال أبو عمرو .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : عنا يعنو إذا أَخذ الشيء قهراً ، وعنا يعنو عَنْوة فيهما إذا أَخذ الشيء صلحاً بإكرام ورفق .
وقال الليث : عناني هذا الأمر يَعْنيني عِناية فأنا معنِيّ به ، وَقد اعتنيت بأمره . قال : ومعنى كل شيء محنته وحاله التي يصير إليها أمره .
وأَخبرني المنذري عن أحمد بن يحيى قال : المَعْنى والتفسير والتأويل واحد .
وقال الليث : المُعنَّى كان أهل الجاهلية إذا بلغت إبل الرجل مائة عمدوا إلى البعير الذي أَمْأت به إبله فأغلقوا ظهره لئلا يركب ولا ينتفع بظهره ؛ ليعلم أن صاحبها مُمْء وإغلاق ظهره أن يُنزع منه سَنَاسِنُ من فِقرته ويعقر سنامه . وقال في قول الفرزدق :
غلبتك بالمفقّىء والمُعَنِّي
وبيتِ المحتبِي والخافقات
قال أراد بالمفقِّىء بيته :
فلستَ ولو فقَّأت عينيك واجدا
أبالك إذ عُدَّ المساعي كدارم
وأراد بالمعنِّي قوله :
تَعَنَّى يا جرير لغير شيء
وقد ذهب القصائد للرواة
فكيف تردّ ما بعُمان منها
وما بجبال مصر مشهَّرات
وأراد بالمحتبِي قوله :
بيت زرارة محتبٍ بفنائه
ومجاشع وأبو الفوارس نهشل
لا يحتبِي بفناء بيتك مثلُهم
أبداً إذا عُدّ الفَعَال الأفضل
وأراد بالخافقات قوله :
وأين يُقَضّى المالكان أمورها
بحقّ وأين الخافقات اللوامع
أخذنا بآفاق السماء عليكم
لنا قمراها والنجوم الطوالع
ابن الأعرابي : في الحديث عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال لرجل : لقد عَنِي الله بك ؛ قال : معنى العناية هاهنا الحفظ ، أي لقد حفظ الله دينك وأمرك حتى خلَّصك وحفظه عليك وقال : عُنيت بأمرك فأنا مَعْنِي وعَنيت فأنا عانٍ وعنٍ .
شمر عن ابن الأعرابي : الأعناء : النواحي واحدها عَناً ، كما ترى وهي الأعنان أيضاً .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه سئل عن الإبل ، فقال : أعنان الشياطين ، أراد أنها مثلها ، كأنه أراد أنها من نواحي الشياطين .
وقال اللحياني : يقال : فيها أعناء من الناس ، وأعراء ، واحدها عِنْو وعِرْو ، أي جماعات .
وقال الأصمعي : أعناء الشيء : جوانبه ، واحدها عِنْو .
وقال الفراء : يقال هو معنيٌّ بأمره وعانٍ بأمره وَعَنٍ بأمره بمعنى واحد .
وقال ابن السكيت عن الكسائي : يقال : لم تَعْنِ بلادنا بشيء أي لم تُنبت شيئاً ولم تَعْنُ بشيء أي لم تُنْبِت يسكنون العين فيها شيئاً .
وقال الأصمعي : سألته فلم يَعْنُ لي بشيء ، كقولك لم يَنْدَ لي بشيء ، ولم يبِضّ لي بشيء ، وقد عنا النبت يعنو إذا ظهر ، وأعناءهُ المطر إعناء ، وعنا الماء إذا سال ، ودم عانٍ سائل ، وعَنَوت الشيء : أخرجته .
وقال أبو سعيد : عَنَيت فلاناً عَنْياً أي قصدته ومن تَعْنِي بقولك ؟ أي من تقصد ؟ وعناني أمرك أي قصدني وفلان تَتعنَّاه الحُمَّى أي تتعهَّده ، ولا تقال هذه اللفظة في غير الحُمَّى .
وروي أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان إذا اشتكى أتاه جبريل فقال : باسم الله أَرقيك من كل داء يعنيك ، من شرّ حاسد إذا حسد ، ومن شر كل ذي عين .
قلت : قوله : يعنيك أي يشغلك . تقول : هذا الأمر لا يعنيني أي لا يشغلني . وقيل : يعنيك أي يقصدك كما قال أبو سعيد ، والمعنيان متقاربان .
أبو حاتم عن الأصمعي : عُني فلان بالأمر فهو مَعْنِيّ به . ويقال : لتُعْنَ بحاجتي . ويقال عَنِيت في الأمر إذا تعنيت فيه ، فأنا أَعْنَى وأَنا عَنٍ . وإذا سألت قلت كيف من تُعْنى بأمره مضموم ؛ لأن الأمر عناه ولا يقال كيف من تَعْنَى بأمره .
وقال الليث المعاناة : المقاساة .
وروى أبو سعيد عن ابن الأعرابي : المعاناة : المداراة .
وقال الأخطل :
فإن أك قد عانيت قومي وهبتهم
فهلهل وأَوّل عن نُعَيم بن اخثما
هلهل : تأن وانتظر .
وأنشد ابن الأنباري في قولهم عناني الشيء أي شغلني :
عناني عنك والأنصابِ حَرْب
كأن صُلاتها الأبطالَ هِيم
أي شغلني . وقال آخر :
لا تلمني على البكاء خليلي
إنه ما عاناك ما قد عناني
وقال آخر :
إن الفتى ليس يُقميه ويقمعه
إلا تكلُّفه ما ليس يعنيه
تفسير مِنْ وعن
قال المبرد : مِنْ وإلى وربَّ وفي والكاف الزائدة والباء الزائدة واللام الزائدة هي حروف الإضافة التي يضاف بها الأسماء والأفعال إلى ما بعدها . قال : وأمّا ما وضعه النحويون ؛ نحو على وعن وقبل وبعد وبين وما كان مثل ذلك فإنما هي أسماء . يقال : جئت من عنده ، ومِن عليه ، ومن عن يساره ، ومن عن يمينه قال القطامي :
من عَنْ يمين الحُبَبَّا نظرةٌ قَبَل
وممَّا يقع الفرق فيه بين مِن وعن أن مِن يضاف بها ما قَرُب من الأسماء ، وعن يوصل بها ما تراخى ؛ كقولك : سمعت من فلان حديثاً ، وحدّثنا عن فلان حديثاً .
وقال أبو عبيدة في قول الله جلّ وعزّ : ( الصُّدُورِ وَهُوَ الَّذِى يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَعْفُواْ عَنِ السَّيِّئَاتِ وَيَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ ) ( الشّورى : 25 ) أي من عباده .
أبو عبيد عن الأصمعي : حدَّثني فلان من فلان يريد : عنه ، ولهِيتُ من فلان وعنه .
وقال الكسائي : لهيت عنه لا غير . ويقال : اله منه وعنه .
وقال الأصمعي : لهِيت منه وعنه : وقال عنك جاء هذا يريد : منك .
وقال ساعدة بن جُؤيَّة :
أفعنك لا برقٌ كأن وميضه
غاب تسنَّمه ضِرَام موقَد
يريد : أمنك برق ، ولا صلة ، رَوَى جميع ذلك أبو عبيد عنهم .
والعرب تقول : سِرْ عنك ، وانفُذ عنك ، أي امض وجُز ، ولا معنى لعنك .
وفي حديث عمر أنه طاف بالبيت مع يَعْلَى ابن أميَّة ، فلما انتهى إلى الركن الغربيّ الذي يلي الأسود قال له : لا تستلم . قال : فقال له : انفُذ عنك فإن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لم يستلمه . وفي الحديث تفسيره أي دَعه .
وقال ابن السكيت : تكون عن بمعنى على . وأنشد قول ذي الإصبع العَدْواني :
لاه ابن عمك لا أفضلت في حسب
عني ولا أنت ديّاني فتخزوني
قال : عنّي في معنى عليّ ، أي لم تُفضل في حسب عليَّ . قال : وقد جاء عن
بمعنى بعد . وأنشد :
ولقد شُبَّت الحروب فما غَمَّرت فيها إذ قَلّصت عن حيال
أي قلَّصت بعد حيالها . وقال في قول لبيد :
لِوَرْد تَقْلِص الغِيطانُ عنه
يَبُذّ مسافة الخِمس الكمال
قال : قوله : عنه أي من أجله . وعن الفراء أنة يقال : اغسل عن وجهك ويدك ، ولا يقال : اغسل عن ثوبك .
ويقال : جاءنا الخبر عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فتخفض النون . وتقول : جاءنا منَ الخبر ما أوجب السَكر فتفتح النون ؛ لأَنَّ عن كانت في الأصل عَنِى ، ومن أصلها مِنا ، فدلَّت الفتحة على سقوط الألف ، كما دلّت الكسرة في عن على سقوط الياء . وأنشد بعضهم :
مِنا أن ذَرَّ قرن الشمس حتى
أغاث شريدهم مَلَثُ الظلام
وقال الزجاج : في إعراب من الوقف ، إلا أنها فتحت مع الأسماء التي يدخلها الألف واللام لالتقاء الساكنين ؛ كقولك : من الناس ، النون من مِن ساكنة ، والنون من الناس ساكنة ، وكان الأصل أن يكسر لالتقاء الساكنين ، ولكنها فتحت لثقل اجتماع كسرتين ، لو كان مِنِ الناس لثقل ذلك . فأما إعراب عن الناس فلا يجوز فيه إلا الكسر ؛ لأن أول عن مفتوح . والقول ما قال الزجاج في الفرق بينهما .
وقال الأصمعي : المعاناة والمقاناة : حُسْن السياسة . ويقال : ما يعانون مالهم ولا يقانونه أي ما يقومون عليه .
وقال أحمد بن يحيى : يقال عَدَل من الشيء إذا كان معه ثم تركه ، وعدل عن الشيء إذا لم يكن معه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : بها أعناء من الناس وأفناء أي أخلاط . والواحد عِنْو وفِنْو . قال وأعنى الرجل إذا صادف أرضاً قد أمْشَرَت وكثر كلؤها .
ويقال خذ هذا وما عاناه أي شاكله .
نعو : أبو عبيد عن الأصمعيّ : النَعْو من البعير : المَشَقّ من مشفره الأعلى . وأنشد غيره قول الطرماح :
خريعَ النعو مضطرب النواحي
كأخلاق الغَرِيفة ذا غضون
خريع النعو : ليّنه . والغَرِيفة : النعل .
ثعلب عن ابن الأعرابي : قال : نَعْو الحافر فَرَجة في مؤخره .
نعي : وقال الليث : نعى يَنْعَى نَعْياً . وجاءنا نَعْي فلان : وهو خبر موته . والنعِيّ بوزن فعيل : نداء الناعي . والنعِيّ أيضاً : هو الرجل الذي يَنْعَى .
ورُوي عن شدّاد بن أوس أنه قال : يا نَعَايا العرب .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي وغيره ، إنما هو في الإعراب يا نعاءِ العربَ تأويله : انعَ العرب ، يأمر بنعيهم . كأنه يقول : قد ذهبت العرب .
وقال أبو عبيد : خَفْضُ نَعَاءِ مثل قولهم قَطَام ودَراك ونزال . وأنشد للكميت :
نعاء جُذاما غير مَوت ولا قتل
ولكن فراقا للدعائم والأصل
قال : وبعضهم يرويه يا نُعْيان العرب .
فمن قال هذا أراد المصدر ؛ يقال : نعيته نَعْياً ونُعياناً . .
قلت : ويكون النُعْيان جمعاً للناعي ، كما يقال لجمع الراعي : رُعْيان ، ولجمع الباغي : بُغْيان وسمعت بعض العرب يقول لخَدمه : إذا جَنّ عليكم الليلُ فثقّبوا النيران فوق الآكام يَضْوِي إليها رُعياننا وبغياننا . قلت : وقد يجمع النعِيّ نعايا ، كما تجمع المَرِيّ من النوق مرايا ، والصَفِيّ صفايا .
ومن قال : يا نعاء العربَ فمعناه : يا هذا انع العرب ، ويا أيها الرجل انعهم .
ويقال : فلان ينعى على نفسه بالفواحش إذا شَهَر نفسه بتعاطيه الفواحش . وكان امرؤ القيس من الشعراء الذين نَعَوا على أنفسهم بالفواحش ، وأظهروا التعهّر . وكان الفرزدق فَعُولاً لذلك . ونعى فلان على فلان أمراً إذا أشاد به وأذاعه . وفلان ينعى فلاناً إذا طلب بثأره . وكانت العرب إذا قُتل منهم رجل شريف أو مات ، بعثوا راكباً إلى قبائلهم ينعاه إليهم ، فنهى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عن ذلك .
وقال أبو زيد : النَعِيّ : الرجل الميت . والنَعْي : الفعل .
وقال ابن الأعرابي : الناعي المشنِّع . يقال : نعى عليه أمره إذا قبَّحه عليه .
عمرو عن أبيه : قال يقال : أنَعْى عَليه ، ونعى عليه شيأ قبيحاً إذا قاله تشنيعاً عليه .
أبو عبيد عن الأحمر : ذهبت تميم فلا تُنْعَى ولا تُسْهى ولا تُنْهى أي لا تُذكر . وتناعى بنو فلان في الحرب إذا نَعَوا قتلاهم ليحرّضوهم على الطلب بالثأر .
وقال الليث : النعِيّ : الناعي الذي ينعي . وأنشد قوله :
قام النعِيّ فأسمعا
ونَعَى الكريمَ الأروعا
قال : والاستغناء : شبه النفار . قال : ولو أن قوماً مجتمعين قيل لهم شيء ففزعوا منه وتفرقوا نافرين لقلت : استنْعَوا . والناقة إذا نفرت فقد استنعت .
وقال أبو عبيد في باب المقلوب : استناع واستنعى إذا تقدم ، ويقال : عطف . وأنشد :
ظلِلنا نعوج العِيس في عَرَصاتها
وقوفاً ونستنعي بها فنصورها
وقال شمر فيما أخبرني عنه الإياديّ : استنعى إذا تقدم فذهب ليتبعوه .
ويقال : تمادى . قال ورُبّ ناقة يستنعِي بها الذئبُ أي يعدو بين يديها وتتبعه ، حتى إذا امّاز بها عن الحُوَار عَفَق على حوارها مُحضِراً فافترسه .
وقال أبو عبيد : استناع واستنعى إذا تقدّم . وأنشد :
وكانت ضربة من شَدْقَمِيّ
إذا ما اسْتَنَّت الإبل استناعا
وقال أبو عمرو : استناع واستنعى إذا تمادى وتتابع .
نوع : قال الليث : النَوع والأنواع جماعة .
وهو كل ضرب من الشيء ، وكل صِنف من الثياب والثمار وغير ذلك حتى الكلام . قال : واختُلِفَ في النُوع ، فقال بعضهم : هو الجوع ، وقال بعضهم : هو العطش . قال : وهو بالعطش أشبه ؛ لقول العرب : هو جائع نائع ، فلو كان الجُوع نُوعاً لم يحسن تكريره . وقيل : إذا اختلف اللفظان جاز التكرير والمعنى واحد .
أبو عبيد عن الكسائي في باب الإتباع : رجل جائع نائع .
قال : وقال أبو زيد يقال : جُوعا له ونُوعا ، وجُوسا له وجُودا له لم يزد على هذا . قال ونويعة : اسم وادٍ بعينه قال الراعي :
بنُو يعتين فَشَاطىء التسرير
ابن الأعرابي : قال : قيل لابنه الْخُسّ : ما أحد شيء ؟ قالت : ضِرسُ جائعِ يقذف في مِعًى نائع .
وقال أبو بكر في قولهم : هو جائع نائع ، قال أكثر أهل اللغة : النائع هو الجائع . وقيل : هو إتباع ، كقولهم : حسن بَسَن . وقيل : النائع العطشان . وأنشد :
لعمر بني شهاب ما أقاموا
صدور الخيل والأسل النياعا
قال : الأسَل : أطراف الأسنَّة ، والنِياع : العطاش إلى الدماء .
ويقال للغُصْن إذا حرّكته الرياح فتحرك قد ناع قد ينوع نَوَعاناً ، وتنوَّع تنوّعاً ، واستناع استناعة ، وقد نوَّعته الرياح تنويعاً إذا ضربته وحرّكته .
وقال ابن دريد : ناع ينُوع ، ويَنِيع إذا تمايل .
ثعلب عن ابن الأعرابي : النَوْعة : الفاكهة الرَطبة الطريّة .
شمر عن أبي عدنان قال لي أعرابي في شيء سألته عنه : ما أدري على أي منواع هو أيّ على أي وجه .
قال وقال غيره : هذا على أي منوال .
قال أبو عدنان : والمعنى واحد في المِنواع والمنوال .
ونع : أهمله الليث . وقال ابن دريد : الوَنَع لغة يمانية : كلمة يشار بها إلى الشيء الحقير .
ينع : قال الله جل ذكره : ( انْظُرُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِلِى ثَمَرِهِ إِذَآ أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ ) ( الأنعَام : 99 ) الينع : النُضْج . يقال يَنَع الشجر يَيْنَع يَنْعاً . وأينع إذا أدرك . قال الشاعر :
في قِباب حول دسكرة
حولها الزيتونُ قد ينعا
وقرىء : ( ويانعه إن في ذلك ) ويقال : أينع الثمرُ فهو مُونع ويانع . كما يقال أيفع الغلام فهو يافع ، وقد ينعت الثمرة تينع ينعاً ، وأينعت تُونع إيناعاً . واليانع : الأحمر من كل شيء . وثمر يانع : إذا لَوَّن . وامرأة يانعة الوجنتين . وقال رَكَّاض الدُّبَيْري :
ونحرا عليه الدُرّ يزهو كرومُه
ترائب لا شقرا ينعن ولا كُهْبا
وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال في ابن الملاعَنة : ( إن جاءت به أمّه أحَيمر مثل اليَنَعة فهو لأبيه ) . قال : اليَنَعة : خَرَزة حمراء ، واليَنَع : ضرب من العقيق .
وقال أبو الدُّقَيش : ضروب الجراد
الحَرْشف ، والمُعَيَّن ، والمَرَجَّل ، والخَيْفان . قال : فالمعيَّن الذي ينسلخ فيكون أبيض وأحمر وآدم والخَيْفان نحوه ، والمرجّل : الذي بدأ آثار أجنحته قال : وغَزَالُ شعبان ، وراعية الأُتُن والكُدَم من ضروب الجراد . ويقال له كُدَم السَّمُر . وهو الجَحْل والسِّرْمان والشَّقَير واليعسوب وهو جَحَل أحمر عظيم .

##### Türkçe

باب **العين** و**النون**
**عون** ، **عنا** ، **نعو** ، **عين** ، **وعن** ، **ينع** ، **نعي** ، **نوع** ، **ونع** .

**عون** : denir: **امرأة متعاوِنة**; eğer yaratılışı düzgün olursa da hacmi görünmezse. Ve **برذون متعاون** ve **متدارِك** ve **متلاحك**; eğer gücü ve yaşı yetişip erişirse.

Ve **الليث** dedi: Sana yardım eden her şey senin için **عَوْن**’dur; tıpkı orucun ibadete **عَوْن** olması gibi; çoğulu **الأعوان**. Dedi: Ve dersin: **أعنته إعانة**, ve **استعنته**, ve **استعنت به**, ve **عاونته**. Ve gerçekten **تعاونّا**; yani bazımız bazımıza yardım etti. Ve **المَعُونة**: **مَفْعُلة**’dir; onu **العَوْن**’dan yapan kimsenin kıyasına göre. Ve bazı insanlar dedi: O, **الماعون**’dan **فَعُولة**’dir; ve **الماعون** **فاعول**’dür. Ve nahivcilerden başkası dedi: **المَعُونة** **العَوْن**’dan **مَفْعُلة**’dir; tıpkı **المَغُوثة**’nin **الغوث**’tan, ve **المَضُوفة**’nin **أضاف**’dan (eğer acırsa), ve **المشورة**’nin **أشار يشير**’den olması gibi. Araplardan kimi **الهاء**’yı düşürür de **مَعُون** der; bu şâzdır; çünkü Arapların sözünde **مَفْعُل** **هاء**sız yoktur. Ve **الفراء** **الكسائيّ**’den rivayet etti ki o dedi: Müzekkerde **مَفْعُل** (aynın dammesiyle) ancak iki harf gelir; nadir olarak gelmiştir, onlara kıyas edilmez; ve şu beyti okudu:
بثين الزمى لا إن لا إن لزمته
على كثرة الواشين أيُّ معون

Ve bir başkası dedi:
ليوم هيجا أو فَعال مَكْرُم

Ve **الفراء** dedi: **مَعُون** **معونة**’nin cemidir; ve **مكرم** **مكرمة**’nin cemidir.

Ve Allah (azze ve celle) dedi: **( لاَّ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذالِكَ )** (**البَقَرَة**: 68). **الفراء** dedi: Söz, “**ولا بكر**” kavlinde kesildi; sonra yeniden başlayıp “**عَوَانٌ بَيْنَ ذالِكَ**” dedi. Dedi: Ve **العوان** için denir: ondan “**قد عوَّنَتْ**”. Ve **أبو عبيد** dedi: Kadınlardan **العَوَان**: **الثيّب**. Çoğulu **عُون**. Ve **أبو زيد** dedi: İnek **عانت** **تَعُون** **عُوُوناً**; eğer **عَوانا** olursa.

Ve bana **المنذري** **أبي الهيثم**’den haber verdi; dedi: **العَوَان**: **النَصَف**; **الفارض** (o yaşlı olan) ile **البكر** (o küçük olan) arasındaki. Dedi: Ve denir: **فرس عَوَان** ve **خيل عُون**; **فُعْل** üzere. Aslı **عُوَن**’dir; **الواو** üzerine bir damme atmayı çirkin gördüler de onu sükûnladılar. Ve bunun gibi denir: **رجل جواد** ve **قوم جُود**. Ve **زهير** dedi:
نَحُلَّ سهولها فإذا فزِعنا
جَرَى منهن بالآصال عونُ

**فزِعنا**: bir yardım isteyene yardım ettik. Diyor ki: Yardım ettiğimizde ata bindik. Dedi: Burada **العُون**’un **العانة**’nin cemi olduğunu zanneden kimse bâtıl kılmıştır. Ve muradı: Onlar yiğittirler; kendilerinden yardım istenince ata binerler ve yardım ederler.

Ve **أبو زيد** dedi: **بقرة عوان**: yaşlı ile genç arasında.

**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: dedi: Hayvandan **العَوَان**: iki yaş arasındaki yaştır; ne küçük ne büyük. Ve **امرأة عَوَان**: **ثيب**. Ve **حرب عوان**: ondan önce bir savaş olmuştu.

**أبو عبيد**: **العانة**: yaban eşeklerinden bir topluluk. Ve başkası dedi: **عُوناً** ve **عانات** olarak toplanır.

Ve **الليث** dedi: **عانات**: Cezîre’de bir yerdir; ona nispetle **الخَمُر العانيَّة** nispet edilir. Dedi: Ve erkeğin **عانة**’si: fercinin üzerinde biten kıllardan **إسبه**’sidir; küçültmesi **عُوَيْنة**’dir.

Ve **أبو الهيثم** dedi: **العانة** kadında **القُبُل**’ün üstünde, erkekte **الذكر**’in üstünde kılların bittiği yerdir; onun üzerinde biten kıla **الشِعْرة** ve **الإسب** denir.

Dedim: Bu, doğrudur; **الليث**’in dediği değil.

**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: Erkek **استعان**; eğer **عانته**’sini tıraş ederse. Ve şu beyti okudu:
مثل البُرام غدا في أُصدة خَلَق
لم يستعن وحوامي الموت تغشاه

**البُرَام**: kene. **لم يستعن**: yani **عانته**’sini tıraş etmedi. Ve **حوامي الموت**: onun **حوائمه**’dir; onu ters çevirdi. Ve onlar ölümün sebepleridir.

**اللحياني**: denir: Falan kimse **على عانة بكر بن وائل**; yani onların topluluğu ve muhafızları üzerinedir; yani onların işini ayakta tutandır.

**الليث**: **رجل مِعوان**: yardımı güzel olan.

**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: dedi: **العَوَانة** uzun hurma ağacıdır; onunla adam adlandırılmıştır; o tek olandır; ona **القِرْواح** ve **العُلْبة** denir. Dedi: Ve **العَوَانة** ayrıca: kumdan çıkan bir kurtçuktur; çokça devirler döner.

Ve **الأصمعي** dedi: **العَوَانة**: kirpiden aşağı bir dabbedir; tek kum tepeciğinin ortasında olur; o, kum tepeciklerinden tek olandır; bazen görünür, döner; sanki öğütür; sonra dalar. Dedi: Bu dabbe için **الطُّحَن** denir. Dedi: Ve dabbe olan **العوانة** ile adam adlandırıldı.

**عمرو** babasından: dedi: **العَوِين**: **الأعوان**. **الفراء** dedi: Bunun benzeri **طَسِيس**; **طَسّ**’ın cemidir.

**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: **التعوِين** eşeğin **عانته**’sine çokça **بَوْك** etmesidir; ve **التوعين** onun **عانته**’sinin semirmesidir.

**وعن** : **أبو عبيد** **أبي زيد**’den: Eğer deve en uç semizlik derecesine ulaşırsa “**توعّنت**” denir; o halde o **متوعنة**’dir; ve o, onun gibisi **نَهِيّة**’dir.

**عمرو** babasından: dedi: Karıncanın köyü harap olunca karınca ondan başkasına taşınır; izleri kalır; işte o **الوِعَان**’dır; tekili **وَعْن**. Ve **ابن الأعرابي** bunun benzerini söyledi; ancak o, **وَعْنة** dedi.

Ve **الليث** dedi: **الوَعْنة**; çoğulu **الوِعَان**. Yerde gördüğün bir beyazlıktır; onunla karınca vadisi olduğu bilinir; hiçbir şey bitirmez. Ve şu beyti okudu:
. . . كالوِعان رسومها

Dedi: Ve koyunlar bahar günlerinde semirirse gerçekten **توعَّنت**.

Ve **ابن دريد** dedi: **الوِعَان**: dağlarda, **الشئون**’a benzer çizgilerdir.

**عين** : denir: Adam falanı **عان** eder, onu **يعينه** **عَيْناً**; eğer ona gözle isabet ettirirse; o halde o **عائن**’dir; gözle isabet eden kimse **معين**’dir. Araplardan kimi **مَعْيون** der.

Ve bana birden fazla kişi şu beyti okudu:
قد كان قومك يحسبونك سيدا
وإخال أنك سيّد مَعْيون

Ve adam **تعيَّن** eder; eğer çirkinleşirse, gözüyle bir şeyi vurmak için ağırdan alır. Ve **رجل عَيُون**: eğer gözünün **نَجِىءَ**si olursa.

Ve denir: Falana geldim de bana bir şey **عيّن** etmedi; ve bana bir şey **عيَّنني** etmedi; yani bana bir şey vermedi.

Ve denir: Falana **عيَّنت**; yani yüzüne karşı onun ayıplarını ona haber verdim.

Ve denir: Bizi bir **عَيْنا** olarak gönderdik; yani öncü; bize **يعتان** eder; yani bize haber getirir. Ve **الاعتيان**: keşfe çıkmadır.

Ve denir: Falan gitti de bize otlaklı bir menzil **اعتان** etti; yani bize otlak sahibi bir menzili keşfetti. Ve **العِينة**: şeyin seçkini; çoğulu **عِيَن**.

Ve **الراجز** dedi:
فاعتان منها عِينة فاختارها
حتى اشترى بعينه خيارها

**ابن الأنباريّ** Allah’ın şu kavli hakkında: **( وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا )** (**هود**: 37): nakil ve eserle alma ehli dedi: **الأعين** ile **العَين** kastedilir. Dedi: **عَيْن الله** zahirinden fazlasıyla tefsir edilmez; hiç kimseye “nasıldır?” veya “sıfatı nedir?” demek düşmez. Dedi: Ve müfessirlerden bazısı dedi: “**بأعيننا**” yani “sana yönelik görmemizle”.

Ve başkası dedi: “Sana yönelik şefkatimizle.” Ve “**وَلِتُصْنَعَ عَلَى عَيْنِى** ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 ) (**طه**: 39)” kavliyle delil getirdi; yani “şefkatimle beslenesin diye”. Araplar der: “**على عيني** Zeyd’e kastettim”; şefkati kastederler.

**عمرو** babasından: dedi: **اللُّومة**: yerin sürüldüğü **السِنّة**’dir; eğer **الفَدَان** üzerinde olursa o **العِيان**’dır; çoğulu yalnızca **عُيُن**’dur.

Ve **عمر بن أبي ربيعة**’nin sözü:
ونفسك لم عينين جئت الذي ترى
وطاوعت أمر الغيّ إذ أنت سادر

Dedi: **الزبير** dedi: **عينين**: **معاينة**.

Ve **أبو العباس** dedi: **عينين**’i nefisten bedel kıldı.

**أبو عبيد**: Hazır bulundum; ta ki **عِنْت** ve **أَعْينت**; **العيون**’a ulaştım.

**ابن السكيت**: denir: Falan **من رأس عَيْن**’den geldi; “**من رأس العين**” deme.

Ve denir: Evde ne **عين** var ne **عائنة**; yani hiç kimse. **الفراء**: Onu **أوّل عَيْن**’de gördüm; yani ilk şeyde. Ve **أبو عبيد** **الكسائي**’den bunun benzerini.

Ve **أبو زيد** dedi: Onu **أول عائنة**’de gördüm; bunun benzeri.

Ve **الفراء** dedi: Orada ne **عائن** var ne de **عَيَن** (yâ’nın nasbıyla). Ve **العَينُ**: ev halkıdır.

اللحياني dedi ki: O, göz iri, geniş olduğu zaman mutlaka **أعيْن**’dir; dişisi **عيناء**’dır. Bunun hepsinin çoğulu **عِين**’dir. Allah Teâlâ dedi ki: ( **يَشْتَهُونَ وَحُورٌ عِينٌ** ) (الواقِعَة: 22). Ve gerçekten **عَيِنَ يَعْيَنُ عَيَنَاً** ve **عِينةً**: güzel(ce). Ve **نعجة عيناء**: **عينتها** karardığı, bedeninin geri kalanı beyaz olduğu zaman. Dedi ki: ve **عِينتها**: insanda **المَحْجِر**’in yeri; o da gözün çevresinde olan şeydir. Ve kazıcı kazdı da **فأعْيَن** ve **أعان**; yani **العُيون**’a ulaştı. Ve falanı **عِيَاناً** gördüm; yani yüz yüze.

Ve denilir: **طلعت العين** ve **غابت العين**; yani güneş.

Hadiste: ( **إن أعيان بني الأم يتوارثون دون بني العَلاّت** ).

Ve bana المنذري, أحمد بن يحيى’dan haber verdi ki o dedi: **الأعيان**: adamın tek bir kadından olan çocuğu; **الأَقْران**: çeşitli erkeklerden bir annenin oğulları; **بنو العَلاّت**: adamın çeşitli annelerden olan oğulları. Hadisin manası: baba ve anne bir kardeşler miraslaşırlar; baba bir kardeşler değil.

ابن الأعرابي: denilir: Allah’tan ona bir **عَيْن** isabet etti. Dedi:
Ve عمر, bir adamı hak ile vuran bir adama dedi: Sana Allah’ın **عيون**’undan bir **عين** isabet etti.

Ve inşad etti:
فما الناس أردَوه ولكن أقاده
يد الله والمستنصر الله غالب

Ve denilir: bunlar senin dirhemlerindir, bizzat kendileriyle; ve onlar senin dirhemlerinin **أعيان**’ıdır; onlarda **أعْيُن** da **عيون** da denilmez. Aynı şekilde denilir: bunlar senin kardeşlerindir, bizzat kendileriyle; ve denilmez: **أعين** ve **عيون**.

Ve denilir: suyun **عَيْن**’i battı; ve **عيوناً** olarak toplanır.

Ve denilir: tüccar **عيَّن** eder, **يُعيّن**; **تعيينا** ve çirkin bir **عينة**; o isimdir. Bu, bir adamdan belirli bir bedelle, belirli bir vadeye kadar bir mal satıp sonra onu, sattığı bedelden daha azıyla ondan satın aldığı zamandır. Ve **العِينَة**’yi fakihlerin çoğu kerih görmüştür. Ve onda nehiy, عائشة ve ابن عباس’dan rivayet edilmiştir. Eğer tüccar, **طالب العِينة**’nin huzurunda bir başkasından belirli bir bedelle bir mal satın alır, onu kabzeder, sonra onu **طالب العينة**’ye, belirli bir vadeye kadar, satın aldığından daha fazla bir bedelle satar; sonra alıcı onu ilk satıcıya peşinle, onu satın aldığı bedelden daha azına satarsa, bu da **عِينة**’dir. Ve o, birinciden daha hafiftir. Fakihlerin çoğu, bazılarının kerih görmesi üzere, onun cevazı üzeredir. Bu hususta sözün özeti: onu bozan bir şarttan soyutlanırsa caizdir. Eğer **المتعيّن** onu, onu ilk satıcısından satması şartıyla satın alırsa, satış hepsinin yanında fâsittir. Ve **عِينة** diye adlandırıldı; **طالب العِينة** için peşin nakdin elde edilmesi sebebiyle. Çünkü **العينة**’nin iştikakı **العَيْن**’dendir; o da hazır nakittir; derhal ona elde edilir.

Ve recez söyleyen dedi:
وعَيْنه كالكالىء الضِّمَارِ
**عِينه** ile, bağışının hazırını kastetti. Diyor ki: o, **الضِّمار** gibidir; o da ümit edilmeyen gaiptir.

Ve **العَيْن**: dizin **عين**’i; o, dizin çukurudur.

Ve الأصمعي dedi: **العَيْن**: beş gün veya daha fazla devam eden, dinmeyen yağmur. Ve **العين**: Irak ehlinin kıblesinin sağında olan şey.

Araplar derdi ki: bulut **العَيْن** tarafindan doğarsa, neredeyse hiç geri kalmaz; yani Irak ehlinin kıblesi tarafından.

الحراني, ابن السكيت’ten dedi ki: **العين**: bakanın gördüğü şey. Ve **العين**: insanın bir gözle vurulması. Ve **العين**: kavim için bakan kimse. Ve **عينُ المتاع**: onun seçkini. Ve **عين الشيء**: bizzat kendisi.

Ve denilir: dirhemimi ancak bizzat **بعينِه** kabul ederim. Ve **العينُ**: dizin **عين**’idir. Ve **العين**: suyun çıktığı yer. Ve **العين**: dinarlar. Ve **العين**: günlerce süren, dinmeyen yağmur. Ve **العين**: Irak ehlinin kıblesinin sağında olan şey.

Ve denilir: terazide bir **عَيْن** vardır; iki kefesinden biri ötekine ağır bastığı zaman. Ve **العين**: güneşin **عين**’idir. Dedi ki: ve **العين**: ev halkıdır.

Ve inşad etti:
تشرب ما في وَطْبها قبل العَين

Ve **العين**: nakittir. Denilir: köleyi **بالدَيْن** ile veya **بالعَيْن** ile satın aldım. Ve **عين القوس**: bilyenin düştüğü yer. Ve **العين**: yerden kaynayıp akan pınardır. Ve **عين الركيَّة**: onun kaynağıdır.

Ve أبو الهيثم dedi: Araplar der ki: bu terazide bir **عَيْن** vardır; yani dilinde az bir meyil vardır. Ve derler ki: bu bir **دينارٌ عَيْن**’dır; terazinin dili meylettiği miktarca daha ağır basan meyilli olduğu zaman.

Dedi ki: ve yedi dinarın **عين**’i yarım **دانق**tur.

أبو سعيد: **عين مَعْيونة**: suyu olan (maddesi bulunan). Ve الطرمّاح dedi:
ثم آلت وهي مَعْيونة
من بطىء الضَهْل نَكْز المهامي
Onun kabarıp sonra **آلت** ettiğini, yani döndüğünü kastetti.

Ve bir adam için denilir: senin için, gıyabında yerine getirmeyeceği şeyi kendinden sana gösterir: o, **عَبْدُ عَيْنٍ**’dir; o, **صديق عَيْن**’dir. Ve su **عان** eder, **يعين**; aktığı zaman. Ve **العِيَان**: **السِّنَّة** halkasıdır; çoğulu **عُيُن**’dur.

Ve الليث dedi: denilir ki: falan mutlaka keremlidir; keremin **عينُ**’idir.

Ve bir meselde denilir: معاينة’den sonra, yani gözle görmeden sonra, bir iz istemem; **لا أطلب أثراً بعد عين**. Aslı: bir adam kardeşinin katilini gördü; onu öldürmek istediğinde dedi ki: yüz deve ile fidye veririm; dedi ki: ben gözle gördükten sonra iz istemem; ve onu öldürdü.

Ve onun sözü:
حبشيّاً له ثمانون عينا
بين عينيه قد يسوق إفالا
Seksen dinarı olan Habeşî bir köleyi kastetti; **بين عينيه** ile, yani başının iki gözü arasında. Ve **العين**: haberleri tecessüsle araştırmak için gönderdiğin kimsedir; Araplar ona **ذا العِيَيْنَتين** ve **ذا العُيَيْنَتَين** ve **ذا العُوَينتين** der; hepsi tek manadadır.

الليث dedi: ve **العِينة**: borç avanstır. Ve ondan bir **عِينة** almıştır; ve tüccar **عيَّنة** etti. Ve **العِين**: yaban sığırlarıdır. Ve bunlar kavimlerinin **أعيان**’ıdır; yani eşraflarıdır. Ve **الماء المعِين**: gözlerin gördüğü, görünen sudur. Ve **ثوب مُعَيَّر**: dokumasında, yabanın **عُيُون**’una benzeyen küçük dörtgenler görülür.

Ve الأصمعي dedi: kırbayı **عيَّنت**; içine su döktüğün zaman; o yeni iken dikiş deliklerinden çıksın diye; böylece tıkanır; ve onu böylece sızdırttın.

Ve الفراء dedi: **التعيّن**: deride ince daireler bulunmasıdır.

Ve القطامي dedi:
ولكن الأدِيم إذا تَفَرّى
بِلاً وتعيُّناً غلب الصَنَاعا

Ve ابن الأعرابي dedi: develerin ayak tabanları, kırbanın **تعيّن**i gibi delindiği zaman **تعيّنت**. Ve şahsı **تعيّنتُ**; **تعيُّناً**: onu gördüğüm zaman. Ve **سقاء عَيِّن**: inceldiği için suyu tutmayan. Ve denilir: falan, aramızdaki savaşı **عيَّن** etti; **تعييناً**: onu döndürdüğü zaman. Ve **عِينة الحرب**: onun maddesidir.

Ve ابن مقبل dedi:
لا تحلُب الحربُ مني بعد عِينتها
إلا عُلاَلة سِيد مارد سَدِم

أبو عمرو: falan bana bir şeyi **عيّن** etmedi; yani bana bir şeye delalet etmedi.

Ve الأصمعي dedi: **الكُوفَة** bizden bir **مَعَان**’dır; yani bir menzil ve bir alamet. Ve onu düşmanın **بعائنة**’sinde gördüm; yani düşmanın gözlerinin onu gördüğü yerde. Ve orada bir **عائنة** görmedim; yani bir insan. Ve **رجل عَيِّن**: çabuk ağlayan. Ve ona **عَيْنَ عُنَّةٍ** rastladım; yani yüz yüze. Ve **عَيْنَين**: Uhud’da bir dağdır. Ve Bahreyn’de **عينين** diye bilinen bir köy vardır; ona nisbetle **خُلَيد عينين** denilir; ben ona girdim. Ve su **عان** eder, **يَعِين**; aktığı zaman.

**عنا**: Allah جلّ وعزّ dedi ki: ( **وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَىِّ الْقَيُّومِ** ) (طاه: 111).

الفراء dedi: ( **وَعَنَتِ الْوُجُوهُ** ): ona dikildi ve onun için amel etti.

Ve ayrıca, Müslümanın secde ve rükûda ellerini, alnını ve dizlerini koymasını zikretti; ve bu, Arapçada adamın “**عَنَوت لك**” demesi manasındadır: sana boyun eğdim ve sana itaat ettim.

Dedi ki: yere denilir: bir şeyle **لم تعنُ**; yani bir şey bitirmedi. Ve denilir: bir şeyle **لم تَعْنِ**; mana birdir; tıpkı “üzerine toprağı **حَثَوت**” ve “**حَثَيت**” denildiği gibi.

Dedi ki: onların “bir şeyi **عَنْوة** aldım” sözü: galebe ile olur; ve kendisinden şey alınanın teslimi ve itaati üzere de olur.

الفراء inşad etti:
فما أخذوها عَنْوة عن مودّة
ولكنّ ضرب المشرفيّ استقالها

Bu, savaşmaksızın teslimiyet ve itaat mânâsı üzerinedir.

El-Ahfeş, şu sözü hakkında: **( وَعَنَتِ الْوُجُوهُ )** (**طاه : 111**) dedi ki: esir alındı.

Dedi ki: **العاني**: esirdir.

Ebû’l-Heysem dedi ki: **العاني**: boyun eğen; **العاني**: esir. **العاني**: köle.

**العاني**: su veya katrandan isteyen kimsedir. Denir ki: **عنت القِربة تعنو**; suyu aktığı zaman.

El-Mütenahhil el-Hüzelî dedi ki:
تعنو بمخروت له ناضحٌ
ذو رَيِّق يغذو وذو سَلسَل

Şemmer dedi ki: “**تعنو بمخروت**” yani “**تسيل بمخروت**”, yani **مخروت** bir yarıktan; **الخَرْت**: dudaktaki yarıktır; **المخروت**: yarılmış olandır.

Şöyle de rivayet etti: **ذو شَلْشَل**; **الشين** mu‘ceme (noktalı) iledir; mânâsı: **الواشل**’den olan katran sahibi; o da damlayandır.

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: **عنوت الشيء**: onu çıkardım. Şu beyiti okudu:
ولم يبق بالخلصاء مما عَنَتْ به
أي أَخرجَتْه .

Ebû’l-Heysem dedi ki: **العَنَاء**: şiddet ve zillet içinde hapistir. Denir ki: **عَنَا الرجلُ يعنو عُنُوَّاً وعَنَاء**; sana karşı zelil olduğu ve tek başına ele geçirildiği zaman.

Dedi ki: **وعنّيته أُعَنّيه تعنية**; onu esir ettiğimde, onu daraltarak hapsettiğim zaman.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki şöyle dedi: **( اتقوا الله في النساء فإنهن عوانٍ عندكم )**; yani esirler gibi.

Dedi ki: Onu **عَنْوة** aldım; yani zorla, kahrederek. Bu belde **عَنْوة** fethedildi; yani savaşla fethedildi; halkı onun üzerinde yenilinceye kadar onlarla savaşıldı. Yani öteki belde sulh ile fethedildi; yenilmediler, fakat ödeyecekleri bir **خَرْج** üzerine sulh yapıldı.

Ebû Ubeyd, şu sözü hakkında: **( فإنهن عندكم عوانٍ )** dedi ki: **العواني**’nin bir tanesi **عانية**’dir; o da esirdir. Diyor ki: ancak onlar sizin yanınızda esirler menzilesindedir. **رجل عانٍ** ve **قوم عُنَاة**. Bundan, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) sözü: **( عُودوا المرضى ، وفُكّوا العاني )**; yani esiri.

Dedi ki: Onun, ancak zillet ve boyun eğmeden alınmış olduğunu sanıyorum; zelil olup alçalan herkes boyun eğmiş ve **عنا** etmiştir. Bunun ismi **العَنْوة**’dir.

El-Katamî dedi ki:
ونأت بحاجتنا ورُبَّتَ عَنوة
لك من مواعدها التي لم تصدق

Belâd **عَنوة** alındı; yani kahır ve zelil kılma ile.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: “Bu, şunu **يعنو** eder” yani ona gelir de onu koklar. Kederler, falanı **تعاني** eder; yani ona gelir.

Şu beyiti okudu:
وإذا تعانيني الهمومُ قريتُها
سُرُح اليدين تُخالس الخَطَرانا

El-Leys dedi ki: Esire denir: **عنا يعنو** ve **عَنِيَ يَعْنَى**.

Dedi ki: “**أعْنَوه**” dediğinde mânâsı: onu esarette bırakın.

Dedi ki: **وعُنْوان الكتاب** zikrettiklerine göre **المَعْنَى**’dan türemiştir. Onda lugatlar vardır: **عنونت** ve **عنَّيت** ve **عنَّنْت**.

El-Ahfeş dedi ki: **عَنَوْت الكتاب** ve **اعْنُهُ**. Yûnus şu beyiti okudu:
فطِنِ الكتاب إذا أردت جوابه
واعُن الكتاب لكي يُسَرّ ويُكْتما

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **عَنِيت بأمره عناية** ve **عُنِيّاً**; ve onun işinde **عنا**; mânâda eşittir. Bundan onların sözü:
إياكِ أعني واسمعي يا جارهْ

Ve “Seni şununla şununla **عِنِيّا** kastettim” dersin; **العَناء** isimdir. Ve **عَنيت** ve **تعنّيت** denir; hepsi söylenir.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: Denir ki: iş ona **عنا عليه**; yani ona ağır geldi.

Muzarrid’in sözü okundu:
وشقّ على لعرىء وعنا عليه
تكاليف الذي لن يستطيعا

Ve denir ki: şey ile **عُني** olundu; o, onunla **مَعْنِيّ**’dir. Ve **أعنيته** ile **عنَّيته** bir mânâdadır. Şu beyit okundu:
ولم أَخْلُ في قَفْر ولم أُوفِ مَرْبأ
يَفَاعا ولم أُعن المطِيّ النواجيا

Dedi ki: **وعنّيته**: onu uzun bir hapisle hapsettim; her uzun hapis **تعنية**’dir.

Bundan, ‘Ukbe’nin sözü:
قطعتَ الدهر كالسَدِم المعنّي
تُهَدِّرُ في دمشق وما تريم

Ve denir ki: falandan **عَنْية** ve **عَنَاء** gördüm; yani yorgunluk.

Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan: “Onda yeme **ما يَعْنَى**” yani fayda vermez. Ve **عَنَى**; yani fayda verdi. Böylece bize Ebû Ubeyd’den **عَنَى يَعْنَى** rivayet olundu.

Sa‘leb, Seleme’den, el-Ferrâ’dan şöyle rivayet etti: “Bir ay süt içti de onda **لم يَعْنَ**”; senin “ona hiçbir şey fayda vermedi” demen gibi. Ve **عَنِيَ يَعْنَى عُنِيّاً**; **عَنِيَ**’den, nûn’u kesreli olarak.

Ben dedim ki: doğru olan, Ebû’l-‘Abbâs’ın rivayet ettiğidir; o, Arapların sözünün kıyasıdır. Onların darb-ı mesellerindendir: **عَنِيَّتُه تشفى الجرب**; iyi görüşlü adam için mesel olarak vurulur. **العنِيَّة**’nin aslı, Ebû Ubeyd’in el-Asma‘î’den rivayet ettiğine göre: deve idrarlarıdır; onlarla birlikte karışımlar alınır da karıştırılır; sonra güneşte bir zaman hapsedilir; sonra onunla uyuzlu develer tedavi edilir. **تعنية**’den, yani hapisden dolayı **عَنِيَّة** diye adlandırıldı; buna benzer şeyler, Ebû ‘Amr dedi.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **عنا يعنو**; bir şeyi zorla aldığı zaman. Ve **عنا يعنو عَنْوة**; ikisinde de, bir şeyi ikram ve yumuşaklıkla sulh yoluyla aldığı zaman.

El-Leys dedi ki: Bu iş bana **عناني** eder; bana **يَعْنيني عِناية**; ben onunla **معنِيّ**yim. Ve onun işiyle **اعتنيت** ettim. Dedi ki: Her şeyin **معنى**sı, onun mihneti ve işinin varacağı hâlidir.

El-Münzirî bana, Ahmed b. Yahyâ’dan haber verdi; dedi ki: **المَعْنى** ile tefsir ve te’vil birdir.

El-Leys dedi ki: **المُعنَّى**: câhiliye ehli, bir adamın develeri yüze ulaştığında, develerinin onunla **أَمْأت** ettiği deveye yönelirlerdi; onun sırtını, binilmesin ve sırtından faydalanılmasın diye kapatırlardı; sahibinin **مُمْء** olduğu bilinsin diye. Sırtını kapatmak: omurgasından **سَنَاسِنُ** çıkarılması ve hörgücünün kesilmesidir. El-Ferezdak’ın sözü hakkında dedi ki:
غلبتك بالمفقّىء والمُعَنِّي
وبيتِ المحتبِي والخافقات

Dedi ki: **المفقِّىء** ile onun evini kastetti:
فلستَ ولو فقَّأت عينيك واجدا
أبالك إذ عُدَّ المساعي كدارم

Ve **المعنِّي** ile şu sözünü kastetti:
تَعَنَّى يا جرير لغير شيء
وقد ذهب القصائد للرواة
فكيف تردّ ما بعُمان منها
وما بجبال مصر مشهَّرات

Ve **المحتبِي** ile şu sözünü kastetti:
بيت زرارة محتبٍ بفنائه
ومجاشع وأبو الفوارس نهشل
لا يحتبِي بفناء بيتك مثلُهم
أبداً إذا عُدّ الفَعَال الأفضل

Ve **الخافقات** ile şu sözünü kastetti:
وأين يُقَضّى المالكان أمورها
بحقّ وأين الخافقات اللوامع
أخذنا بآفاق السماء عليكم
لنا قمراها والنجوم الطوالع

İbnü’l-A‘râbî: Hadiste, Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayetle, bir adama şöyle dedi: “Allah seninle **عَنِي** oldu.” Dedi ki: Burada **العناية**’nin mânâsı korumadır; yani Allah dinini ve işini korudu; seni kurtarıncaya kadar onu korudu ve onu senin üzerinde muhafaza etti. Ve dedi ki: “İşinle **عُنيت** oldum; ben **مَعْنِي**yim.” Ve **عَنيت**; ben **عانٍ** ve **عنٍ**yim.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأعناء**: taraflardır; tekili **عَناً**’dır; gördüğün gibi; onlar **الأعنان** dadır.

Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: develer hakkında soruldu da şöyle dedi: **أعنان الشياطين**; onların benzeri olduğunu kastetti; sanki onları şeytanların taraflarından saymak istedi.

El-Lihyânî dedi ki: Denir ki: onda insanlardan **أعناء** vardır ve **أعراء**; tekili **عِنْو** ve **عِرْو**; yani cemaatler.

El-Asma‘î dedi ki: Bir şeyin **أعناء**’sı: yanlarıdır; tekili **عِنْو**’dur.

El-Ferrâ dedi ki: Denir ki: o, işiyle **معنيٌّ**dir ve işiyle **عانٍ**dır ve işiyle **عَنٍ**dır; bir mânâdadır.

İbnü’s-Sikkît, el-Kisâî’den: Denir ki: “Bizim beldemiz hiçbir şeyle **لم تَعْنِ**”; yani hiçbir şey bitirmedi. Ve “hiçbir şeyle **لم تَعْنُ**”; yani hiçbir şey bitirmedi; onda **العين**’i sükûnlu kılarlar.

El-Asma‘î dedi ki: Ona sordum da bana hiçbir şeyle **لم يَعْنُ**; senin “bana hiçbir şeyle **لم يَنْدَ**” demen gibi; ve “bana hiçbir şeyle **لم يبِضّ**” gibi. Ve bitki **عنا النبت يعنو**; ortaya çıktığı zaman. Ve yağmur onu **أعناءهُ** eder; **إعناء** ile. Ve su **عنا** eder; aktığı zaman. Ve **دم عانٍ**: akan (sıvı)dır. Ve **عَنَوت الشيء**: onu çıkardım.

Ebû Saîd dedi: **عَنَيت** falancayı **عَنْياً** (yani) ona yöneldim. “Sözünle kimi **تَعْنِي** ediyorsun?” (yani) kimi kastediyorsun? “İşin bana **عناني**” (yani) beni kastetti. “Falancayı hummâ **تَتعنَّاه**” (yani) onu gözetip kolluyor; bu lafız hummâdan başkasında söylenmez.

Rivayet olundu ki Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) hastalandığı zaman Cebrâil ona gelir ve şöyle derdi: “Allah’ın adıyla sana rukye yapıyorum; seni meşgul eden her dertten, kıskandığı zaman kıskanan hasedin şerrinden ve her göz sahibinin şerrinden.”

Dedim: Onun sözü: **يعنيك** (yani) seni meşgul eder. “Bu iş beni **لا يعنيني**” dersin; (yani) beni meşgul etmez. “**يعنيك**”in “seni kasteder” olduğu da söylenmiştir; Ebû Saîd’in dediği gibi; iki mânâ birbirine yakındır.

Ebû Hâtim, Asmaî’den: “Falanca işle **عُني** oldu; o, onunla **مَعْنِيّ**dir.” Denir. “İhtiyacıma **لتُعْنَ** ol” denir. “İşte **عَنِيت** oldum” denir; (yani) onda zahmete girdim; ben **أَعْنَى**yım ve ben **عَنٍ**yim. Sorduğun zaman “Kimin işiyle **تُعْنى** olunur?” dersin; (lafız) zamme ile; çünkü iş onu **عناه** etti; “Kimin işiyle **تَعْنَى** olunur?” denmez.

Leys dedi: **المعاناة**: **المقاساة** (yani) katlanma.

Ebû Saîd, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **المعاناة**: **المداراة** (yani) idare etme.

Ahtal dedi:
فإن أك قد عانيت قومي وهبتهم
فهلهل وأَوّل عن نُعَيم بن اخثما

**هلهل**: ağır davran ve bekle.

İbnü’l-Enbârî, onların “Şey beni **عناني**” (yani) beni meşgul etti sözleri hakkında şu beyti okudu:
عناني عنك والأنصابِ حَرْب
كأن صُلاتها الأبطالَ هِيم

(yani) beni meşgul etti. Bir başkası dedi:
لا تلمني على البكاء خليلي
إنه ما عاناك ما قد عناني

Bir başkası dedi:
إن الفتى ليس يُقميه ويقمعه
إلا تكلُّفه ما ليس يعنيه

**مِنْ** ve **عن**un tefsiri

Müberred dedi: **مِنْ** ve **إلى** ve **ربَّ** ve **في** ve زائد **الكاف** ve زائد **الباء** ve زائد **اللام**; bunlar, isimlerin ve fiillerin kendilerinden sonrakine izâfe olunduğu izâfe harfleridir. Dedi: Nahivcilerin koyduğu şeylere gelince; **على** ve **عن** ve **قبل** ve **بعد** ve **بين** ve bunun benzeri olanlar; bunlar ancak isimlerdir. “Onun yanından geldim” denir: “**من عنده**”; ve “**مِن عليه**”; ve “solundan” için “**من عن يساره**”; ve “sağından” için “**من عن يمينه**”. Kutâmî dedi:
من عَنْ يمين الحُبَبَّا نظرةٌ قَبَل

**مِنْ** ile **عن** arasında farkın bulunduğu yerlerden: **مِنْ** ile isimlerden yakın olan şeye izâfe yapılır; **عن** ile uzak olan şeye ulaştırılır; senin “Falancadan bir hadis işittim” sözün gibi: **سمعت من فلان حديثاً**; ve “Bize falancadan bir hadis rivayet etti” sözün gibi: **حدّثنا عن فلان حديثاً**.

Ebû Ubeyde, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: **( الصُّدُورِ وَهُوَ الَّذِى يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَعْفُواْ عَنِ السَّيِّئَاتِ وَيَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ )** (Şûrâ: 25): (yani) kullarından **من عباده**.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: “Falanca bana falancadan haber verdi” der: **حدَّثني فلان من فلان**; (bununla) “ondan”ı ister: **عنه**. “Falancadan ve ondan oyalanıp kaldım” denir: **ولهِيتُ من فلان وعنه**.

Kisâî dedi: “Ondan oyalanıp kaldım” ancak **لهيت عنه** (şeklinde)dir. “Ondan ve ondan” denir: **اله منه وعنه**.

Asmaî dedi: “Ondan ve ondan oyalanıp kaldım”: **لهِيت منه وعنه**. Ve “Senden geldi bu” dedi: **وقال عنك جاء هذا**; (bununla) “senden”i ister: **منك**.

Sâide b. Cüeyye dedi:
أفعنك لا برقٌ كأن وميضه
غاب تسنَّمه ضِرَام موقَد

İster: “Senden mi bir şimşek?” **أمنك برق**; ve (burada) bağ yoktur; bunların hepsini onlardan Ebû Ubeyd rivayet etti.

Araplar der: “Kendi yoluna git” **سِرْ عنك** ve “kendi yoluna geç” **وانفُذ عنك**; (yani) yürü ve geç; “lanet olsun sana” için bir mânâ yoktur: **ولا معنى لعنك**.

Ömer’in hadisinde: O, Ya‘lâ b. Ümeyye ile birlikte Beyt’i tavaf etti; Hacerülesved’e bitişik olan batı rüknüne varınca ona dedi: “Öpme.” Dedi ki: Ona dedi: “Kendi yoluna geç; çünkü Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) onu öpmedi.” Hadiste onun tefsiri: (yani) onu bırak: **دَعه**.

İbnü’s-Sikkît dedi: **عن** “**على**” mânâsında olur. Zî’l-İsba‘ el-‘Advânî’nin sözünü okudu:
لاه ابن عمك لا أفضلت في حسب
عني ولا أنت ديّاني فتخزوني

Dedi: **عني** “**عليّ**” mânâsındadır; (yani) nesepte benim üzerime üstünlük sağlamadın: **لم تُفضل في حسب عليَّ**. Dedi: **عن** “**بعد**” mânâsında da gelmiştir. Şunu okudu:
ولقد شُبَّت الحروب فما غَمَّرت فيها إذ قَلّصت عن حيال

(yani) onun hiyâlinden sonra çekildi: **قلَّصت بعد حيالها**. Lebîd’in sözü hakkında dedi:
لِوَرْد تَقْلِص الغِيطانُ عنه
يَبُذّ مسافة الخِمس الكمال

Dedi: Onun sözü: **عنه** (yani) onun yüzünden: **من أجله**. Ferrâ’dan: “Yüzünden ve elinden yıka” denir: **اغسل عن وجهك ويدك**; “elbiseden yıka” denmez: **ولا يقال : اغسل عن ثوبك**.

“Bize Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) haber geldi” denir; o zaman nûn hafifletilir: **جاءنا الخبر عن النبي**. “Bize haberden sarhoşluğu gerektiren şey geldi” dersin: **جاءنا منَ الخبر ما أوجب السَكر**; o zaman nûn fetha ile olur; çünkü **عن** aslında **عَنِى** idi, **من**in aslı da **مِنا**dır; fetha, elfin düşmesine delâlet etti; **عن**daki kesra da yânın düşmesine delâlet ettiği gibi. Bazıları şu beyti okudu:
مِنا أن ذَرَّ قرن الشمس حتى
أغاث شريدهم مَلَثُ الظلام

Zeccâc dedi: **من**in i‘râbı vakıfta (böyledir); ancak, içine elif-lâm giren isimlerle sâkinlerin birleşmesinden dolayı fetha ile açıldı; senin “insanlardan” sözün gibi: **من الناس**; **مِن**in nûnu sâkindir, **الناس**ın nûnu sâkindir. Asıl olan sâkinlerin birleşmesinden dolayı kesra ile kırmaktı; fakat iki kesranın birleşmesi ağır geldiği için fetha ile açıldı; eğer **مِنِ الناس** olsaydı bu ağır gelirdi. “**عن الناس**”ın i‘râbına gelince; onda kesradan başkası câiz olmaz; çünkü **عن**ın başı fethalıdır. Zeccâc’ın ikisi arasındaki farkta söylediği söz (doğru) sözdür.

Asmaî dedi: **المعاناة** ve **المقاناة**: iyi siyaset: **حُسْن السياسة**. “Mallarını ne **يعانون** ederler ne de **يقانونه**” denir; (yani) onun başında durmazlar: **ما يقومون عليه**.

Ahmed b. Yahyâ dedi: “Şeyden **عَدَل** etti” denir; onunla iken sonra onu terk ettiği zaman. “Şeyden **عَدَل عن** etti” denir; onunla değilken.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “Orada insanlardan **أعناء** ve **أفناء** vardır” (yani) karışık topluluklar: **أخلاط**. Tekili: **عِنْو** ve **فِنْو**. Dedi: Adam **أعنى** olur; (yani) **أمْشَرَت** olmuş, otu çoğalmış bir araziye rastladığı zaman.

“Bunu al ve onun **ما عاناه**” denir; (yani) ona benzeyeni: **شاكله**.

**نعو**: Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Devede **النَعْو**: üst dudağının yarığı: **المَشَقّ من مشفره الأعلى**. Başkası, Turammâh’ın sözünü okudu:
خريعَ النعو مضطرب النواحي
كأخلاق الغَرِيفة ذا غضون

**خريع النعو**: onun yumuşağı: **ليّنه**. **الغَرِيفة**: nal: **النعل**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi: **نَعْو الحافر**: arka tarafında bir yarık: **فَرَجة في مؤخره**.

**نعي**: Leys dedi: **نعى** **يَنْعَى** **نَعْياً**. “Falancanın **نَعْي**si bize geldi”: o, ölümünün haberidir: **وهو خبر موته**. **النعِيّ** (fa‘îl vezninde): haber vericinin çağrısı: **نداء الناعي**. **النعِيّ** ayrıca: haber veren adamdır: **هو الرجل الذي يَنْعَى**.

Şeddâd b. Evs’ten rivayet olundu ki dedi: “Ey Arapların **نَعَايا**sı!”

Ebû Ubeyd dedi: Asmaî ve başkaları dedi ki: Bu ancak i‘râbda “Ey Arapların **نعاءِ**si!”dir: **يا نعاءِ العربَ**; onun te’vîli: “Arapları duyur!”dır: **انعَ العرب**; onların duyurulmasını emreder. Sanki der ki: Araplar gitmiştir.

Ebû Ubeyd dedi: **نَعَاءِ**nin hafdı, onların “**قَطَام** ve **دَراك** ve **نزال**” sözleri gibidir. Kumeyt için şu beyti okudu:
نعاء جُذاما غير مَوت ولا قتل
ولكن فراقا للدعائم والأصل

Dedi: Bazıları onu “Ey Arapların **نُعْيان**ı!” diye rivayet eder: **يا نُعْيان العرب**.

Bunu söyleyen kimse masdarı kastetmiştir; “Onu **نَعْياً** ve **نُعياناً** ile duyurdum” denir: **نعيته نَعْياً ونُعياناً**.

Dedim: **النُعْيان** haber vericinin çoğulu da olur; “çoban”ın çoğulu için **رُعْيان**, “azgın”ın çoğulu için **بُغْيان** denildiği gibi. Bazı Araplardan işittim; hizmetçilerine şöyle diyordu: “Gece üzerinize çöktüğü zaman, tepelerin üstünde ateşleri delin (yakın); bizim çobanlarımız ve azgınlarımız ona doğru ışıldar”: **يَضْوِي إليها رُعياننا وبغياننا**. Dedim: **النعِيّ** bazen **نعايا** olarak çoğul yapılır; develerden **المَرِيّ**nin **مرايا** olarak, **الصَفِيّ**nin **صفايا** olarak çoğul yapılması gibi.

“Ey Arapların **نعاء**ı!” diyenin mânâsı: “Ey şu, Arapları duyur!”dur; ve “Ey adam, onları duyur!”dur.

Ve denilir: kişi, fuhuşları işlemekle kendini teşhir ettiğinde, kendi nefsi üzerine **بالفواحش** “ayıplar” diye **ينعى** eder. İmru’ul-Kays, kendi nefisleri üzerine **بالفواحش** “ayıplar” diye **نَعَوا** eden ve **التعهّر**i açığa vuran şairlerdendi. Ferazdak da bunun için **فَعُولاً** idi. Ve falan, falan üzerine bir işi **نعى** eder; onu yükseltip duyurduğunda ve yaydığında. Ve falan, falanı **ينعى** eder; onun kan davasını talep ettiğinde. Araplar, içlerinden şerefli bir adam öldürüldüğünde veya öldüğünde, kabilelerine bir binici gönderirlerdi; onu onlara **ينعاه** ederdi; bunun üzerine Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) bunu yasakladı.

Ebû Zeyd dedi: **النَعِيّ**: ölü adam. **النَعْي**: fiil.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الناعي**: çirkinleyen (ayıplayan). Denilir: onun işini üzerine **نعى** etti; onu onun üzerine çirkin gördüğünde.

Amr, babasından: dedi: denilir: onun üzerine **أنَعْى** etti; ve onun üzerine çirkin bir şeyi **نعى** etti; onu onun aleyhine çirkinleme olarak söylediğinde.

Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: Temîm gitti; artık ne **تُنْعَى** edilir, ne **تُسْهى** edilir, ne **تُنْهى** edilir; yani anılmaz. Ve falanın oğulları savaşta **تناعى** ederler; öldürülenlerini **نَعَوا** ettiklerinde, onları kan davasını talebe kışkırtmak için.

Leys dedi: **النعِيّ**: **ينعي** eden **الناعي**. Ve şu sözünü şahit getirdi:
قام النعِيّ فأسمعا
ونَعَى الكريمَ الأروعا

Dedi: ve **الاستغناء**: kaçışa benzer. Dedi: eğer toplanmış bir kavme bir şey söylense de ondan ürküp kaçanlar olarak dağılsalar, “**استنْعَوا** ettiler” derdim. Ve deve ürktüğünde, **استنعت** etmiştir.

Ebû Ubeyd, **باب المقلوب**’da: **استناع** ve **استنعى**; öne geçtiğinde; ve denilir: döndü. Ve şunu şahit getirdi:
ظلِلنا نعوج العِيس في عَرَصاتها
وقوفاً ونستنعي بها فنصورها

Şemmer, el-İyâdî’nin kendisine haber verdiği şeyde: **استنعى**; öne geçtiğinde, onu izlesinler diye gidince.

Ve denilir: uzadı gitti. Dedi: nice deve vardır ki kurt onunla **يستنعِي** eder; yani onun önünde koşar, o da onu izler; nihayet onu **الحُوَار**dan ayırınca, yavrusuna koşarak saldırır da onu yer.

Ebû Ubeyd dedi: **استناع** ve **استنعى**; öne geçtiğinde. Ve şunu şahit getirdi:
وكانت ضربة من شَدْقَمِيّ
إذا ما اسْتَنَّت الإبل استناعا

Ebû Amr dedi: **استناع** ve **استنعى**; uzayıp gittiğinde ve ardı ardına geldiğinde.

**نوع**: Leys dedi: **النَوع** ve **الأنواع** bir topluluktur.

O, şeyin her bir darbesidir; ve elbiselerin, meyvelerin ve bunun dışındakilerin her bir sınıfıdır; hatta söz. Dedi: **النُوع** hakkında ihtilaf edildi; bazısı dedi: o açlıktır; bazısı dedi: o susuzluktur. Dedi: susuzluğa daha benzer; Arapların “o **جائع نائع**” demelerinden dolayı; eğer açlık **نُوعاً** olsaydı, onu tekrar etmek güzel olmazdı. Ve denildi: iki lafız farklı olduğunda, tekrar caiz olur ve mana birdir.

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den, **باب الإتباع**’ta: **رجل جائع نائع**.

Dedi: Ebû Zeyd dedi: denilir: ona **جُوعا** ve **نُوعا**, ona **جُوسا** ve **جُودا**; bunun üzerine bir şey artırmadı. Dedi: ve **نويعة**: belirli bir vadinin adıdır. er-Râ‘î dedi:
بنُو يعتين فَشَاطىء التسرير

İbnü’l-A‘râbî: dedi: oğluna **الْخُسّ**a denildi: “**أحد** şey nedir?” Dedi: “**ضِرسُ** açın, **مِعًى** **نائع** içine fırlatır.”

Ebû Bekir, onların “o **جائع نائع**” sözünde dedi: dil ehlinin çoğu: **النائع** aç olandır, dedi. Ve denildi: o, **إتباع**tır; onların “**حسن بَسَن**” demeleri gibi. Ve denildi: **النائع** susuz olandır. Ve şunu şahit getirdi:
لعمر بني شهاب ما أقاموا
صدور الخيل والأسل النياعا

Dedi: **الأسَل**: mızrak uçlarının uçlarıdır; **النِياع**: kanlara susamış olanlardır.

Ve **الغُصْن** için denilir: rüzgârlar onu hareket ettirdiğinde de o hareket ederse, “**ناع**” etti; **ينوع** eder; **نَوَعاناً**. Ve **تنوَّع** eder; **تنوّعاً**. Ve **استناع**; **استناعة**. Ve rüzgârlar onu vurup hareket ettirdiğinde, “rüzgârlar onu **نوَّعته**; **تنويعاً**” denilir.

İbn Düreyd dedi: **ناع ينُوع** ve **يَنِيع**; sallanıp eğildiğinde.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **النَوْعة**: yaş, taze, yumuşak meyve.

Şemmer, Ebû Adnân’dan: bir bedevî bana, kendisine sorduğum bir şey hakkında dedi: “Bilmiyorum, hangi **منواع** üzerinedir”; yani hangi veçhe üzerinedir.

Dedi: başkası dedi: “bu, hangi **منوال** üzerinedir.”

Ebû Adnân dedi: **المِنواع** ile **المنوال**da mana birdir.

**ونع**: Leys onu ihmal etti. İbn Düreyd dedi: **الوَنَع** Yemenî bir lehçedir: değersiz şeye işaret edilen bir kelimedir.

**ينع**: Yüce Allah dedi: **( انْظُرُو اْ إِلِى ثَمَرِهِ إِذَآ أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ )** (el-En‘âm: 99). **الينع**: olgunlaşmadır. Denilir: ağaç **يَنَع** eder; **يَيْنَع** eder; **يَنْعاً**. Ve **أينع**; eriştiğinde. Şair dedi:
في قِباب حول دسكرة
حولها الزيتونُ قد ينعا

Ve şöyle okunmuştur: **( ويانعه إن في ذلك )**. Ve denilir: meyve **أينع** etti; o, **مُونع** ve **يانع**dır. Nasıl ki denilir: oğlan **أيفع** etti; o, **يافع**tır. Ve meyveyi **ينعت** ettin; **تينع**; **ينعاً**. Ve **أينعت**; **تُونع**; **إيناعاً**. Ve **الْيانع**: her şeyden kırmızı olandır. Ve **ثمر يانع**: renklendiğinde. Ve yanakları **يانعة** bir kadın. Rekkâd ed-Dübeyrî dedi:
ونحرا عليه الدُرّ يزهو كرومُه
ترائب لا شقرا ينعن ولا كُهْبا

Ve hadiste: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem), **ابن الملاعَنة** hakkında dedi: **( إن جاءت به أمّه أحَيمر مثل اليَنَعة فهو لأبيه )**. Dedi: **اليَنَعة**: kırmızı bir boncuktur; **اليَنَع**: akikten bir türdür.

Ebû’d-Dukkayş dedi: çekirgenin türleri: **الحَرْشف** ve **المُعَيَّن** ve **المَرَجَّل** ve **الخَيْفان**. Dedi: **المعيَّن**; soyulup çıktığında beyaz, kırmızı ve esmer olur; **الخَيْفان** da onun gibidir. Ve **المرجّل**: kanatlarının izleri belirmeye başlayan olandır. Dedi: ve **غَزَالُ شعبان** ve **راعية الأُتُن** ve **الكُدَم** çekirgenin türlerindendir. Ve ona **كُدَم السَّمُر** denilir. Ve o, **الجَحْل** ve **السِّرْمان** ve **الشَّقَير** ve **اليعسوب**dur; ve o, büyük kırmızı bir **جَحَل**dır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والياء وما يثلثهما)
(عيب) العين والياء والباء أصلٌ صحيح، فيه كلمتان: إحداهما العَيب والأخرى العَيْبة، وهما متباعدتان.
فالعَيب في الشيء معروفٌ. تقول: عابَ فلان فلاناً يَعيبُه. ورجلٌ عَيَّابةٌ: وَقَّاعٌ في الناس. وعابَ الحائطُ وغيرهُ، إذا ظهر فيه عَيب. والعاب: العيب([1]) .
والكلمة الأخرى العَيْبَة: عَيْبَة الثيابِ وغيرها، وهي عربيَّة صحيحة.
قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "الأنصارُ كَرِشي وعيْبَتِي"، ضربها لهم مثلاً، كأنهم موضعُ سِرّه والذين يأمَنُهم على أمره.
(عيث) العين والياء والثاء أصلان صحيحان متقاربان، أحدهما: الإسراع في الفساد، والآخَر تطلُّب الشيء على غير بَصيرة.
فالأوّل قولهم: عاثَ يَعِيث، إذا أسرع في الفساد. ويقولون: هو أعْيَثُ الناسِ في ماله. والذِّئب يَعيث في الغَنم، لا يأخذ منها شيئاً إلاّ قتلَه([2]) . قال:
قد قلتُ للذِّئبِ أيا خبيثُ *** والذّئب وسْطَ غنمي يَعِيثُ([3])
والأصل الآخر: التَّعييث، قال الخليل: هو طلب الأعمى للشيء والرَّجُلِ في الظُّلمة. ومنه التعييث: إدخال اليد في الكِنانة تطلُب سهْماً([4]) . قال أبو ذؤيب:
وبدا لـه أقرابُ هادٍ رائغٍ  *** عجِلٍ فَعيَّث في الكنانة يُرْجِعُ([5])
وقال ابن أبي عائذ:
فعيَّثَ ساعةَ أقفَرنَه  *** بالايفاقِ والرَّمْي أو باستلالِ([6])
(عيج) العين والياء والجيم أُصيلٌ صحيحٌ يدلُّ على إقبال واكتراثٍ للشيء. يقولون: ما عِجْتُ *بقول فلانٍ، أي لم أصَدِّقْه ولم أُقْبِلْ عليه. وما أَعِيج بشيء يأتيني مِن قِبَلِه. قال النابغة:
فما رأيت لها شيئاً أَعِيجُ به  *** إلا الثُّمامَ وإِلاّ موقدَ النّارِ([7])
(عيد) العين والياء والدال قد مضى ذكره في محلِّه، لأن ذلك هو الأصل.
(عير) العين والياء والراء أصلانِ صحيحان، يدل أحدُهما على نتوِّ الشيء وارتفاعه، والآخر على مجيءٍ وذَهاب.
فالأوَّل العَيْر، وَهو العَظْم الناتئ وَسْط الكتِف، والجمع عُيورة([8]) . وعير النَّصل: حرف في وَسَطه كأنّه شَظِيّة. وقال:
فصادف سَهْمُهُ أحجارَ قُفٍّ  *** كَسَرْنَ العَيْرَ منه وَالغِرارا([9])
والغِرار: الحَدّ. وَالعَيْر في القَدَم: العظم النّاتئ في ظهر القَدَم. وحُكي عن الخليل: العير: سَيِّد القوم. وهذا إن كان صحيحاً فهو القياس، وذلك أنّه أرفَعُهم منزلةً وأنْتَأ. قال: ولو رأيتَ في صخرةٍ نتوءاً، أي حرفاً ناتئاً خِلقةً، كان ذلك عَيْراً.
والأصل الآخر العَيْر: الحِمار الوحشيّ والأهليّ، والجمع الأعيار والمعيوراء. وإنما سمي عَيْرَاً لتردُّده ومجيئِه وذَهابه. قال الخليل: وكلماتٌ جاءت في الجمع عن العرب في مفعولاء: المَعْيوراء، والمَعْلوجاء، والمَشيُوخاء. قال: ويقولون مَشْيَخَة على مَفْعَلَة. ولم يقولوا مثلَه في شيءٍ من الجمع. ومما جاء من الأمثال في العَيْر: "إذا ذَهَبَ عَيْرٌ فعَيْرٌ في الرِّباط". وإنسان العَينِ عَيرٌ، يسمِّى لما قلناه من مجيئه وذَهابه وَاضطرابِه. وقال الخليل: في أمثالهم: "جاء فلانٌ قيل عَيْرٍ وما جَرَى" يريدون به السُّرعة، أي قبل لحظِ العين. وَأنشد لتأبّط شرَّاً:
ونار قد حضأتُ بُعيد هُدءٍ  *** بدارٍ ما أُريدُ بها مُقاما([10])
سوى تحليلِ راحلةٍ وعيرٍ  *** أُغالِبُه مخافةً أن يناما
وقال الحارث بن حِلّزة:
زعموا أنّ كل من ضرب العيـ  *** ـرَ مُوَالٍ لنا وَأنَّى الوَلاء([11])
أي أنّ كلّ من طرف جفنٌ [له] على عَيرٍ، وَهو إنسان العين. والعِيار: فِعلُ الفرس العائر. يقال: عَار يَعير، وهو ذَهَابُه كأنّهُ متفلِّتٌ من صاحبه يتردّد. وقصيدةٌ عائرة: سائرة. وما قالت العربُ بيتاً أعيَرَ من قوله:
فمن يلقَ خيراً يحمَدِ الناسُ أمرَه  *** ومن يَغْوِ لا يَعْدَم على الغَيِّ لائما([12])
يعني بيتاً أسيَرَ.
(عيس) العين والياء والسين كلمتان: إحداهما لونٌ أبيض مُشْرَبٌ، والأخرى عَسْب الفحل.
قال الخليل: العَيَس والعِيسَة([13]) : لونٌ أبيضٌ مشربٌ صفاءً في ظلمةٍ خفيَّة. جملٌ أعْيَسُ وناقةٌ عيساء؛ والجمع عِيس. قال أبو دُواد:
وعيـس قـد بَـرَاها لــ *** ـذّة المَوْكِب والشَّرْبِ
وقال آخر في وصف الثَّور:
* وعانَقَ الظِّلَّ الشّبُوبُ الأعْيَسُ([14]) *
قال: والعرب قد خصّت بالعَيَس الإِبل العِرَاب([15]) البيضَ خاصّة. والعِيسَة في أصل البناء الفُعْلة، على قياس الصُّهْبَة والكُمْتة، ولكن كسرت العين لأجل الياء بعدها. ويقولون: ظبيٌ أعْيَسٌ. وفي الذي([16]) ذكره في الظَّبي والشّبوب الأعيس، خلافٌ لما قالَه من أنّ العرب خَصّت بالعَيَسِ الإِبلَ العِرَابَ([17]) البيضَ خاصّة.
والكلمة الأخرى العيْس: ماء الفحل. قال الخليل: العَيْس: عَسْب الفحل، وهو ضِرابُه. يقال: لا تأخُذْ على عَيْس جملِك أجراً. وهذا الذي ذكره الخليلُ أصحُّ.
(عيش) العين والياء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على حياةٍ وبقاء، قال الخليل: العيش: الحياة. والمعيشة: الذي يعيش بها الإنسان: من مطعمٍ ومشربٍ وما تكون به الحياة. والمعيشة: اسمٌ لما يعاش به. وهو في عِيشةٍ ومَعيشةٍ صالحة. والعِيشة مثل الجِلْسة والمِشْية. والعَيْش: المصدر الجامع. والمعاش يجري مجرى العَيْش. تقول عاشَ يَعِيشُ عَيْشاً ومعاشاً. وكلُّ شيء يُعاش به أو فيه فهو مَعاشٌ. قال الله تعالى: ﴿وَجَعَلْنَا النَّهَارَ مَعَاشاً﴾  [النبأ 11]، والأرضُ مَعاشٌ للخلق، فيها يلتمسون معايِشَهم. وذكر الخليل أنّ المعيشَ بطرح الهاء يقوم في الشِّعر مقامَ المَعيشة، *وأنشد لحُميد:
إزاءُ مَعِيشٍ ما تحلُّ إزارها *** من الكَيْسِ فيها سَوْرَة وهي قاعدُ([18])
والناس يروونه: "إزاءُ مَعاشٍ". وقال بعضهم: عاش فلانٌ عَيْشُوشةً صالحة، وإنّهم لمتعيِّشون، إذا كانت لهم بُلْغةٌ من عَيش. ورجل عائِشٌ، إذا كانت حالُه حسنةً.
(عيص) العين والياء والصاد أصلٌ صحيح، وهو المَنْبِت. قال الخليل. العِيص: مَنْبِت خِيارِ الشَّجر. قال: وأعياص قُريش: كرامهم يتناسبون إلى عِيصٍ. وأعياصٌ وعيصٌ في آبائهم. وذكَر أيضاً المَعيص، وقال: كالمَنْبِت. وقال العجّاج في العِيص:
* من عِيصِ مَرْوانَ إلى عِيصٍ غِطَمّْ([19]) *
وقال جرير:
فما شَجراتُ عَيصِكَ في قريشٍ  *** بعَشَّات الفروعِ ولا ضَواحِ([20])
(عيط) العين والياء والطاء أصلان صحيحان، يدلُّ أحدُهما على ارتفاعٍ، والآخَر [على] تتبُّع شيء.
فالأوّل العَيَط، وهو مصدر الأعْيَط، وهو الطَّويل الرأسِ والعنُق. ويقال ناقة عيطاءُ وجملٌ أعيط، والجمع العِيط. قال الخليل: وتُوصَف به حُمُر الوَحْش. قال العجّاجُ يصفُ الفرسَ بأنّه يَعْقِر عِيطاً([21]) :
فهو يَكُبُّ العِيطَ منها للذقَن *** بأرَنٍ أو بشبيهٍ بالأرَنْ([22])
والأرَنّ: النَّشاط حَتّى يكون كالمجنون. ويقال للقارَةِ المستطيلة في السّماء جداً: إنها لَعَيطاء. وكذلك القَصْر المُنيف أعيطُ. قال أمية:
نحن ثقيفٌ عِزُّنا منيعُ  *** أعْيَطُ صَعْبُ المرتَقَى رفيعُ([23])
ومما يجوز أن يُقاسَ على هذا النّاقةُ التي لم تَحْمِل سنواتٍ من غير عُقْر، يقال قد اعتاطت، وذلك أنها تَرَفَّعُ وتتعَالى عن الحمل. قالوا: وربَّما كان اعتياطُها من كثرة شَحْمها. وتعتاطُ المرأةُ أيضاً. ويقال: ناقةٌ عائط، وقد عَاطت تَعِيط عِياطاً في معنى حائل، في نوق عِيطٍ وعوائط. وقال:
وبالبُزْلٍ قد دمّها نِيُّها  *** وذاتِ المُدارأة العائط([24])
والمصدر أيضاً عُوطَطٌ وعُوطة([25]) .
والأصل الآخر التعيُّط. نَتْعُ الشّيء([26]) من حَجرٍ أو عودٍ، يخرج منه شِبهُ ماءٍ فيُصمِّغ([27]) أو يَسِيل. وذِفْرَى الجمل يتعيَّط بالعرق([28]) . قال:
تَعَيَّطُ ذِفراها بجَونٍ كأنّه *** كُحَيْلٌ جَرَى منها على اللِّيتِ واكفُ([29])
(عيف) العين والياء والفاء أصلٌ صحيح واحد يدلُّ على كراهة. من ذلك قولُهم: عافَ الشَّيء يَعافه عِيافاً، إذا كره، من طعامٍ أو شراب. والعُيوف من الإبل: الذي يَشَمّ الماءَ وهو عطشانُ فيدعُه، وذلك لأنّه يتكرّهُه. وربما جُهِد فشرِبَه. قال ابن [أبي] ربيعة:
فسافَت وما عافت وما صَدَّ شربها *** عن الرِّيِّ مطروقٌ من الماء أكدرُ([30])
 ومن هذا القياس عِيافةُ الطَّير، وهو زَجْرُها. وهو من الكراهة أيضاً، وذلك أن يرى غُراباً أو طائراً غيرَه أو غير ذلك فيتطيَّر به. وربّما قالوا للمتكهِّن عائف. قال الأعشى:
ما تَعِيفُ اليومَ في الطَّيْرِ الرَّوَحْ  *** من غُرابِ الطَّيرِ أو تيسٍ بَرَحْ([31])
وقال:
* لقَدْ عَيْثَرْتَ طيْرَكَ لو تعيفُ([32]) *
(عيق) العين والياء والقاف لم يذكر الخليل فيه شيئاً، وهو صحيح. يقولون: العَيقة: ساحل البحر. قال الهذلي([33]) :
[سادٍ تجرَّمَ في البَضِيع ثمانياً  *** يُلوِي بعَيقاتِ البِحارِ ويُجنَبُ([34])]
وقد أومأ الخليل إلى أنَّ هذا مستعمل، وليس من المهمل، فقال في كتابه:
عَيُّوق فَيْعُول، يحتمل أن يكون بناؤه من عَوق ومن عيق، لأنّ الياء والواو في ذلك سواء. فقد أعْلَمَ أنّ البناءَ مستعملٌ، أعني العين والياء والقاف.
(عيك) العين والياء والكاف. لم يذكر الخليل فيه شيئاً، وهو بناء جيِّد وإن لم يجئْ فيه كلامٌ، لكنّ العَيكَتين: موضعٌ في بلاد العرب معروف.
(عيل) العين والياء واللام، ليس([35]) ] فيه إلاّ ما هو منقلب عن واو. العيْلة: الفاقة والحاجة، يقال عالَ يَعِيل عَيْلةً، إذا احتاج. قال الله تعالى: ﴿وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً﴾ [التوبة 28]، وفي الحديث: "ما عالَ مقتصد". وقال:
* مَن عال مِنَّا بَعدها فَلاَ انْجَبَر([36]) *
وعَيْلان: اسم.
(عيم) العين والياء والميم كلمةٌ واحدة صحيحة، وهي شهوةُ اللَّبَن: يقال للذي اشْتَهَى اللّبَن عَيْمَانُ، والمرأة عَيْمَى. تقول: عِمْتُ إلى *اللبن عَيْمَة وعَيَماً شديداً قال الخليل: وكلُّ مصدرٍ مثلِ هذا ممّا يكون لِفَعْلان وفَعْلَى، فإذا أنّثت المصدر قلته على فَعْلة خفيفة، وإذا ثقّلتَ فَعَلَى فَعَل([37]) ، نحو الحَيَر والحَيْرة. وجمع العَيْمان عَيامَى وَعِيام.
(عين) العين والياء والنون أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على عُضوٍ به يُبْصَر ويُنظَر، ثم يشتقُّ منه، والأصلُ في جميعه ما ذكرنا.
قال الخليل: العين النّاظرة لكلِّ ذي بَصَر. والعين تجمع على أعيُن وعُيون وأعيان. قال الشاعر:
فقد أرُوعُ قلوبَ الغانياتِ به  *** حَتّى يَمِلْنَ بأجيادٍ وأعيانِ
وقال:
* فقد قرَّ أعيانَ الشَّوامِتِ أنّهم *
وربّما جمعوا أعيُنا على أعيناتٍ. قال:
* بأعينُات لم يخالطها قَذَى([38]) *
وعَيْنُ القَلْب مثَل على معنى التشبيه. ومن أمثال العرب في العين، قولهم: "ولا أفعَلُه ما حَمَلتْ عيني الماء"، أي لا أفعله أبداً. ويقولون: "عَينٌ بها كلُّ داء" للكثير العيوب. ويقال: رجلٌ شديد جَفْنِ العين، إذا كان صبوراً على السَّهَر. ويقال: عِنْتُ الرّجلَ، إذا أصبتَه بعينك، فأنا أعينُه عَيْنا، وهو مَعْيون. قال:
قد كان قومُك يحسبونك [سيّداً  *** وإخال أنّكَ] سيِّدٌ مَعيونُ([39])
ورجل عَيُونٌ ومِعيانٌ([40]) : خبيث العين. والعائن: الذي يَعِين، ورأيت الشَّيء عِياناً، أي معايَنة. ويقولون: لقيتُه عَيْنَ عُنَّة، أي عِياناً. وصنعت ذاك عَمْدَ عَيْنٍ، إذا تعمّدتَه. والأصل فيه العين الناظرة، أي إنّه صنع ذلك بعينِ كلِّ مَن رآه. وهو عَبْدُ عينٍ، أي يَخدُم ما دام مولاه يراه. ويقال للأمر يَضِحُ: "بيَّنَ الصُّبحُ لذي عَينَين".
ومن الباب العين: الذي تبعثُه يتجسَّس الخبرَ، كأنَّه شيءٌ تَرَى به ما يَغِيب عنك. ويقال: رأيتُهم أدنى عائنةٍ، أي قَبْلَ كلِّ أحدٍ، يريد -والله أعلم- قبل كلِّ نَفْسٍ ناظرة. ويقال: اذهَبْ فاعتَنْ لنا، أي انظُرْ. ويقال: ما بها عَيَنٌ، متحركة الياء، تريد أحداً له عين، فحرّكت الياء فرقاً. قال:
* ولا عيَناً إلاَّ نَعَاماً مشمِّراً *
فأمَّا قولهم: اعتَانَ لنا منزلاً، أي ارتادَه، فإِنَّهم لم يفسِّروه. والمعنى أنّه نظر إلى المنازل بعينه ثم اختار.
ومن الباب العين الجاريةُ النّابعة من عيون الماء، وإنّما سمِّيت عيناً تشبيهاً لها بالعين النّاظرةِ لصفائها ومائها. ويقال: قد عانَت الصّخرةُ، وذلك إذا كانَ بها صَدعٌ يخرج منه الماء. ويقال: حَفَر فأعْيَن وأعان.
ومن الباب العين: السَّحاب ما جاءَ من ناحية القبلة، وهذا مشبَّه بمشبَّه، لأنَّه شُبِّه بعين الماء التي شبِّهت بعين الإنسان. يقولون: إذا نشأ السَّحاب من قِبَل العين فلا يَكاد يُخلف.
قال ابن الأعرابيّ: يقال هذا مطَر العين، ولا يقال مُطِرنا بالعَين. وعَين الشَّمس مشبه بعين الإنسان. قال الخليل: عين الشَّمس: صَيْخَدُها المستدير([41]) .
ومن الباب ماءٌ عائن، أي سائل. ومن الباب عَيْنُ السِّقاء. قال الخليل: يقال للسِّقاء إذا بَلِي ورقَّ موضعٌ منه: قد تعيَّن. وهذا أيضاً من العَين، لأنه إذا رقّ قرُب من التخرُّق فصار السِّقاء كأنّه يُنظر به. وأنشد ثعلب:
قالت سُليمَى قولةً لرِيدِها([42])   *** ما لابنِ عمِّي صادراً من شِيدها		بذات لَوثٍ عينُها في جيدها
أراد قربةً قد تعيَّنت في جِيدها. ويقال سِقاء عَيَّنٌ، إذا كانت فيه كالعُيون، وهو الذي قد ذكرناه. وأنشد:
* ما بالُ عينِي كالشَّعيب العَيَّنِ([43]) *
وقالوا في قول الطرِمَّاح:
فأَخْضَلَ منها كلَّ بالٍ وعَيِّنٍ  *** وجَفَّ الرَّوايا بالمَلاَ المتباطنِ([44])
إنّ العيِّن الجَديد بلغة طيٍّ. وهذا عندنا مما لا معنَى له، إنّما العيِّن الذي به عُيون، وهي التي ذكرناها من عيون السِّقاء. وإنّما غَلِط القومُ لأنّهم رأوا بَالِياً وعيّناً، فذهبوا إلى أنّ الشاعر أراد كلَّ جديدٍ وبال. وهذا خطأ، لأنّ البالي الذي بليَ، والعيِّن: الذي يكون به عُيون. وقد تكون القربةُ الجديدُ *ذاتَ عُيونٍ لعيبٍ في الجلد. والدَّليل على ما قلناه قولُ القطاميّ:
ولكنّ الأديم إذا تفرَّى *** بِِلىً وتعيُّناً غلَبَ الصَّنَاعا([45])
ومن باقي كلامهم في العَين العِينُ: البَقَر، وتوصف البقرة بسَعَة العين فيقال: بقرة عيناء. والرّجُل أعين. قال الخليل: ولا يقال ثورٌ أعْين. وقال غيره: يقال ثورٌ أعين. قال ذو الرّمَّة:
رفيقُ أعْيَنَ ذَيَّالٍ تشبِّهه  *** فَحلَ الهِجانِ تنحَّى غيرَ مخلوجِ([46])
قال الخليل: الأعيَن: اسمُ الثور، [ويقال] مُعَيَّنٌ أيضاً. قال:
ومعيَّناً يحوِي الصِّوَار كأنّه  *** متخمِّط قَطِمٌ إِذا ما بَرْبَرا([47])
ويقال قوافٍ عِينٌ. وسئل الأصمعيُّ عن تفسيرها فقال: لا أعرِفُه. وهذا من الوَرع الذي كان يستعمله في تركه تفسيرَ القرآن، فكأنّه لم يفسِّر العِينَ كما لم يفسِّر الحُور لأنَّهما لفظتان في القرآن. قال الله تعالى: ﴿وَحُورٌٍ عِينٌٍ([48]) . كأَمْثَال اللُّؤْلُؤِ المَكْنُون﴾ [الواقعة 22- 23]، إِنِّما المعنى في القوافي العِينِ أنّها نافذةٌ كالشَّيء النافذ البصر. قال الهُذليّ([49]) :
بكلامِ خَصْمٍ أو جدالِ مُجادلٍ  *** غَلِقٍ يُعالِجُ أو قوافٍ عينِ
ومن الباب قولهم: أعيان القَوم، أي أشرافهم، وهمْ قياسُ ما ذكرناه، كأنَّهم عيونُهم التي بها ينظرون([50]) ، وكذلك الإخوة، قال الخليل: تقول لكلِّ إخوةٍ يكونون لأبٍ وأُمٍّ ولهم إخوةٌ من أمّهات شتّى: هؤلاء أعيانُ إخوتهم. وهذا أيضاً مقيسٌ على ما ذكرناه. وعِينَةُ كلِّ شيء: خيارُه، يستوي فيه الذكر والأنثى، كما يقال عَيْنُ الشيء وعِينَتُه، أي أجودُه؛ لأن أصفَى ما في وجه الإنسان عينُه.
ومن الباب: ابنا عِيَانٍ: خطَّانِ يخُطُّهما الزاجر ويقول: ابنَيْ عِيان، أسرِعا البيان! كأنّه بهما ينظر إلى ما يريد أنْ يعلمَه. وقال الرّاعي يصف قِدْحاً:
* جَرَى ابنا عِيانٍ بالشِّوَاء المُضَهَّبِ([51]) *
ويقال: نَظَرَت البلادُ بعينٍ أو بعينَين، إذا طَلَعَ النّبتُ. وكلُّ هذا محمولٌ واستعارةٌ وتشبيه. قال الشاعر:
إذا نظرتْ بِلادُ بني نُميرٍ  *** بعَينٍ أو بلادُ بني صُبَاحِ([52])
رميناهُمْ بكلِّ أقَبَّ نَهْدٍ  *** وفتيانِ العَشِيَّة والصّباحِ([53])
ومن الباب: العَين، وهو المال العَتِيد الحاضر؛ يقال هو عَينٌ غير دَين، أي هومال حاضرٌ تراه العيونُ. وعينُ الشَّيء: نفسُه. تقول: خذ دِرْهمَك بعينه، فأمّا قولهم للمَيْل في الميزان عين فهو من هذا أيضاً؛ لأنَّ العَيْن كالزِّيادة في الميزان([54]) .
وقال الخليل: العِينَة : السَّلَف، يقال تعيَّنَ فلانٌ من فلانٍ عِينةً، وعيَّنَهُ تعييناً. قال الخليل: واشتقّت من عين الميزان، وهي زيادتُه. وهذا الذي ذكره الخليلُ [صحيحٌ]؛ لأن العِينة لابدّ أن تجرّ زيادة([55]) .
ويقال من العِينة: اعتَانَ. وأنشد:
فكيف لنا بالشُّرب إنْ لم تكن لنا  *** دراهمُ عند الحانَوِيِّ ولا نَقْدُ([56])
أنَدَّانُ أم نعتانُ أمْ ينبري لنا  *** فتىً مثل نَصْل السَّيف أبرزَه الغِمْدُ([57])
ومن الباب عَين الرَّكِيَّة، وهما عينانِ كأنهما نُقرتانِ في مقدَّمها.
فهذا باب العين والياء وما معهما في الثلاثي. فأمَّا العين والألف فقد مضى ذِكرُ ذلك، لأنَّ الألف فيه لابدّ [أن] تكون منقلبةً عن ياء أو واو، وقد ذكر ذلك([58]) والله أعلم.
--------------ــ
([1]) في الأصل: "عيب".
([2]) في الأصل: "قلت" صوابه في اللسان.
([3])الرجز في الحيوان (1: 306/ 6: 410) على هذا الوجه:
أما أتاك عني الحديث  *** إذ أنا بالغائط استغيث
والذئب وسط غنمي يعيث *** وصحت بالغائط يا خبيث
([4]) في الأصل: "منهما"، تحريف.
([5]) ديوان الهذليين (1: 9) والمفضليات (2: 225) واللسان (رجع، عيث). وقد سبق إنشاده عجزه في (رجع).
([6]) ديوان الهذليين (2: 186) واللسان والمجمل (عيث). وفي الأصل واللسان: "أقفرنه" صوابه بتقديم الفاء كما في الديوان والمجمل.
([7]) لم يرو في ديوان النابغة من مجموع خمسة دواوين. وأنشده في اللسان (عيج) بدون نسبة وبرواية: "وما رأيت بها شيئاً".
([8]) في الأصل: "عيرة" وإنما يجمع العير على أعيار، وعيار، وعيور، وعيورة.
([9]) البيت للراعي، كما في اللسان (عير).
([10]) البيتان في اللسان (عير) مع نسبتهما لتأبط شراً ونسب في الحيوان (4: 481) إلى سهم بن الحارث، وفي (6: 196) إلى شمر بن الحارث الضبي. وفي نوادر أبي زيد إلى "شمير بن الحارث" أو "سمير بن الحارث".
([11]) البيت من معلقته المشهورة.
([12]) البيت للمرقش كما في إصلاح المنطق 227 والمفضليات (2: 47) واللسان (غوى). وسيأتي في (غوي).
([13]) في اللسان: "وهي فعلة على قياس الصهبة والكمتة، لأنه ليس في الألوان فعلة، وإنما كسرت لتصح الياء كبيض". وانظر ما سيأتي بعد.
([14]) البيت في اللسان (عيس) والمخصص (8: 40).
([15]) في الأصل: والغراب".
([16]) في الأصل: "وهو الذي ذكره".
([17]) في الأصل: "الغراب".
([18]) سبق البيت في (أزي) برواية: "إزاء معاش لا يزال نطاقها شديداً وفيها".
([19]) أنشده في اللسان (عيص). وهو في ديوان العجاج. وقبله:
* حتى أناخوا بمناخ المعتصم *
([20])ديوان جرير 99 من قصيدة يمدح بها عبد الملك، وقد سبق في (عش).
([21]) في الأصل: "يعقر عليه".
([22]) البيتان في ملحقات ديوان العجاج 89. والرواية هناك: "بأذن أو بشبيه بالأذن"، محرف.
([23]) الرجز في اللسان (عيط).
([24]) البيت لأسامة بن الحارث الهذلي في ديوان الهذليين (2: 195)، ونسبه في اللسان (درأ) إلى الهذلي. ورواه: "وبالترك". وفي الأصل هنا: "وبالشجر"، صوابه ما أثبت من الديوان.
([25]) في الأصل: "وحولك"، صوابه في اللسان. وأما صاحب القاموس فقد جعل "العوطط" جمعاً لعائط، ونبه على أن طاءه قد تضم.
([26]) النتع: أن يخرج الدم من الجرح والماء من العين أو الحجر قليلاً قليلا. وفي الأصل: "تتبع الشيء"، وفي اللسان: "التعيط أن ينبع حجر أو شجر أو عود"، صواب هذه: "أن ينتع".
([27]) في الأصل: "فيضمع"، تحريف.
([28]) في اللسان: "بالعرق الأسود".
([29]) أنشده في اللسان (عيط)، برواية: "من قنفذ الليت نابع". وفي ديوان أوس 15:
كأن كحيلا معقداً أو عنية  *** على رجع ذفراها من الليت واكف
([30]) ديوان ابن أبي ربيعة 5 برواية: "وما رد شربها".
([31]) ديوان الأعشى 159 والحيوان (3: 442) واللسان (روح، عيف). وقد سبق في (روح).
([32]) عجز بيت للمغيرة بن حبناء في اللسان (عثر). وصدره:
* لعمر أبيك يا صخر بن ليلى *
([33]) هو ساعدة بن جؤية الهذلي، كما في اللسان (سأد، بضع، عيق، جنب، سدا) وديوان الهذليين (1: 172) .
([34]) موضع البيت بياض في الأصل.
([35]) بمثل هذه التكملة يلتئم الكلام.
([36]) الرجز لعمرو بن كلثوم، كما في اللسان (جبر) وفي الأصل: "من عال منهم بعد ما انجبر"، صوابه من اللسان. وفي اللسان: "فلا اجتبر". واجتبر وانجبر بمعنى. وبعده: * ولا سقى الماء ولا راء الشجر *
([37]) كذا، وفي اللسان (عيم) مع النسبة إلى الليث: "فإذا أنثت المصدر فخفف، وإذا خفضت الهاء فثقل، نحو الحيرة والحير، والرغبة والرغب، والرهبة والرهب".
([38]) أنشده في اللسان (عين) .
([39]) للعباس بن مرداس، كما في اللسان (عين) والحيوان (2: 142) وأمالي ابن الشجري (1: 113) والأغاني (4: 89) ومعاهد التنصيص (1: 13) ودرة الغواص 36 وشرحها 63.
([40]) في الأصل: "ورجل معيون معيان"، تحريف. وفي اللسان: "ورجل معيان وعيون: شديد الإصابة بالعين".
([41]) الصيخد: عين الشمس. وفي الأصل: "صخيدها"، تحريف.
([42]) أنشده في اللسان (رأد). والأشطار الثلاثة في المجمل كما هنا.
([43]) لرؤبة بن العجاج في ديوانه 160 واللسان (عين) .
([44]) رواية الديوان 168 واللسان (عين): "قد اخضل". وفي الأصل: "وجيف الروايا المتباطين"، وهو تحريف ونقص. وفسر المتباطن في شرح الديوان بأنه المتطامن".
([45]) ديوان القطامي 39، واللسان (عين).
([46]) في الأصل: "زفيف أعين"، صوابه من ديوان ذي الرمة 75.
([47]) البيت لجابر بن حريش، كما في اللسان (عين).
([48]) قرأها بالجر حمزة والكسائي وأبو جعفر، عطفا على (جنات النعيم) أو على (بأكواب). وقد وافقهم الحسن والأعمش، وباقي القراء بالرفع، عطفا على (ولدان) أو على الابتداء وخبره محذوف، أي فيها، أو لهم، أو على الخبرية، أي نساؤهم حور. إتحاف فضلاء البشر 407-408.
([49]) هو بدر بن عامر الهذلي. ديوان الهذليين (2: 266).
([50]) في الأصل: "ما ينطرون".
([51]) صدره كما في اللسان (عين): * وأصفر عطاف إذا راح ربه *
([52]) أنشدهما الزمخشري في أساس البلاغة (عين)، وقال: "نظرت الأرض بعين أو بعينين ، إذا طلع بأرض ترعاه الماشية بغير استمكان".
([53]) فسره الزمخشري بقوله: "أي القرى والغارة".
([54]) لابن فارس أبيات سرد فيها معاني العين. انظر ما سبق في مقدمة الكتاب ص13-14 من الجزء الأول.
([55]) في الأصل: "أن يجره زيادة". وانظر الكلام على (العينة) بتفصيل في اللسان (17: 181-182).
([56]) أنشده في اللسان (حنا) برواية: "دوانق عند الحانوي"، وفي المخصص (11: 89) وسيبويه (2: 71) واللسان (عون): "دوانيق". ونسبه الأعلم إلى الفرزدق، أو ذي الرمة، أو أعرابي. ونسب في اللسان (عون) إلى ذي الرمة.
([57]) في الأصل: "لم ينبري لنا فتى مثل نصف السيف". وفي اللسان (عون): "شيمته الحمد".
([58]) خالف هنا صنيعه في المجمل فإنه عقد هناك باباً للعين والألف وما يثلثهما، ثم قال: "وإنما نذكر هذا بألفاظه تقريباً على المبتدئ".

ـ

##### Türkçe

(باب **العين** ve**الياء** ve ikisini üçleyen şeyler)
(**عيب**) **العين** ve**الياء** ve**الباء** sahih bir asıldır; onda iki kelime vardır: biri **العَيب** diğeri **العَيْبة**; ikisi birbirinden uzaktır.
Şu hâlde **العَيب** şeyde bilinen (kusur)dur. Dersin: **عابَ** falan falanı **يَعيبُه**. Ve **رجلٌ عَيَّابةٌ**: insanlar hakkında çokça düşen (ayıplayan). Ve **عابَ** duvar ve başkası, onda **عَيب** göründüğü zaman. Ve **العاب**: **العيب**([1]) .
Diğer kelime **العَيْبَة**: elbiselerin ve başkasının **عَيْبَة**’si; ve o sahih Arapçadır.
Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “**الأنصارُ كَرِشي وعيْبَتِي**”; onu onlar için bir misal olarak vurdu; sanki onlar onun sırrının yeri ve işinde kendilerine emniyet ettiği kimselerdir.
(**عيث**) **العين** ve**الياء** ve**الثاء** birbirine yakın iki sahih asıldır; biri: bozulmada sürat, diğeri: basiret olmaksızın şeyi aramak.
Birincisi onların sözü: **عاثَ يَعِيث**; bozulmada sürat ettiği zaman. Ve derler: o, malında insanların en **أعْيَثُ**’idir. Ve kurt koyun içinde **يَعيث**; ondan hiçbir şey almaz ki onu öldürmesin([2]) . Dedi:
قد قلتُ للذِّئبِ أيا خبيثُ *** والذّئب وسْطَ غنمي يَعِيثُ([3])
Diğer asıl: **التَّعييث**; Halîl dedi: o, körün şeyi araması ve adamın karanlıkta (araması)dır. Ve ondan **التعييث**: elin sadağa sokulması, bir ok arayarak([4]) . Ebû Züeyb dedi:
وبدا لـه أقرابُ هادٍ رائغٍ  *** عجِلٍ فَعيَّث في الكنانة يُرْجِعُ([5])
İbn Ebî Âiz dedi:
فعيَّثَ ساعةَ أقفَرنَه  *** بالايفاقِ والرَّمْي أو باستلالِ([6])
(**عيج**) **العين** ve**الياء** ve**الجيم** sahih bir kök(asıl)dır; bir şeye yönelme ve ona aldırış etmeye delâlet eder. Derler: falanın sözüne **ما عِجْتُ**; yani onu tasdik etmedim ve ona yönelmedim. Ve onun tarafından bana gelen bir şeye **ما أَعِيج**. Nâbiga dedi:
فما رأيت لها شيئاً أَعِيجُ به  *** إلا الثُّمامَ وإِلاّ موقدَ النّارِ([7])
(**عيد**) **العين** ve**الياء** ve**الدال** onun zikri yerinde geçmişti; çünkü o asıl odur.
(**عير**) **العين** ve**الياء** ve**الراء** iki sahih asıldır; ikisinden biri şeyin çıkıntısına ve yükselmesine, diğeri geliş ve gidişe delâlet eder.
Birincisi **العَيْر**’dir; o, kürek kemiğinin ortasında çıkıntı yapan kemiktir; çoğulu **عُيورة**([8]) . Ve **عير**’i **النَّصل**: ortasında bir kenar; sanki o bir kıymık parçasıdır. Ve dedi:
فصادف سَهْمُهُ أحجارَ قُفٍّ  *** كَسَرْنَ العَيْرَ منه وَالغِرارا([9])
Ve **الغِرار**: keskinliktir. Ve **العَيْر** ayakta: ayağın üst tarafında çıkıntı yapan kemiktir. Halîl’den rivayet olundu: **العير**: kavmin efendisi. Bu sahih ise o kıyastır; çünkü o, onların mertebece en yükseği ve en çıkıntılı olanıdır. Dedi: eğer bir kayada bir çıkıntı görseydin, yani yaratılıştan çıkıntı yapan bir kenar, o **عَيْر** olurdu.
Diğer asıl **العَيْر**: yabanî ve evcil eşek; çoğulu **الأعيار** ve**المعيوراء**. Ancak ona, gidip gelmesi ve geliş gidişi sebebiyle **عَيْر** adı verildi. Halîl dedi: Araplardan cem‘de **مفعولاء** üzere gelen kelimeler: **المَعْيوراء** ve**المَعْلوجاء** ve**المَشيُوخاء**. Dedi: ve **مَشْيَخَة** derler **مَفْعَلَة** üzere. Ve cem‘in hiçbirinde onun benzerini söylemediler. **العَيْر** hakkında mesellerden gelen: “إذا ذَهَبَ عَيْرٌ فعَيْرٌ في الرِّباط”. Ve göz bebeği **عَيرٌ**’dir; dediğimizden dolayı adlandırılır: onun geliş gidişi ve çalkantısı. Halîl dedi: onların mesellerinde: “جاء فلانٌ قيل عَيْرٍ وما جَرَى” bununla sürati isterler; yani göz kırpmasından önce. Ve Teebbata Şerran’a okundu:
ونار قد حضأتُ بُعيد هُدءٍ  *** بدارٍ ما أُريدُ بها مُقاما([10])
سوى تحليلِ راحلةٍ وعيرٍ  *** أُغالِبُه مخافةً أن يناما
Hâris b. Hillize dedi:
زعموا أنّ كل من ضرب العيـ  *** ـرَ مُوَالٍ لنا وَأنَّى الوَلاء([11])
Yani her kim bir göz bebeği üzerine [kendisine] göz kapağı kırparsa; ve o, göz bebeğidir. Ve **العِيار**: **الفرس العائر**’in fiilidir. Denir: **عَار يَعير**; ve o, sahibinden sanki sıyrılmış gibi gidip gelerek gidişidir. Ve **قصيدةٌ عائرة**: dolaşan. Ve Araplar, onun sözünden daha **أعيَر** bir beyit söylememiştir:
فمن يلقَ خيراً يحمَدِ الناسُ أمرَه  *** ومن يَغْوِ لا يَعْدَم على الغَيِّ لائما([12])
Yani daha dolaşan bir beyit.
(**عيس**) **العين** ve**الياء** ve**السين** iki kelimedir: biri beyazımsı bir renk, diğeri erkeğin aşırtması.
Halîl dedi: **العَيَس** ve**العِيسَة**([13]) : gizli bir karanlıkta saflıkla karışmış beyaz bir renk. **جملٌ أعْيَسُ** ve**ناقةٌ عيساء**; çoğul **عِيس**. Ebû Duvâd dedi:
وعيـس قـد بَـرَاها لــ *** ـذّة المَوْكِب والشَّرْبِ
Başka biri öküzün vasfında dedi:
* وعانَقَ الظِّلَّ الشّبُوبُ الأعْيَسُ([14]) *
Dedi: ve Araplar **العَيَس** ile özellikle beyaz **الإِبل العِرَاب**([15])’ı tahsis etmiştir. Ve **العِيسَة** bina aslında **الفُعْلة**’dir; **الصُّهْبَة** ve**الكُمْتة** kıyasınca; fakat ondan sonra **الياء** bulunduğu için **العين** kesrelendi. Ve derler: **ظبيٌ أعْيَسٌ**. Ve **الذي**([16]) onun **الظَّبي** ve**الشّبوب الأعيس** hakkında zikrettiğinde, Arapların **العَيَس** ile özellikle beyaz **الإِبلَ العِرَابَ**([17])’ı tahsis ettiğini söylemesine muhalefet vardır.
Diğer kelime **العيْس**: erkeğin suyu. Halîl dedi: **العَيْس**: erkeğin aşırtmasıdır; ve o, onun çiftleşmesidir. Denir: devenin **عَيْس**’i üzerine ücret alma. Halîl’in zikrettiği bu daha sahihdir.
(**عيش**) **العين** ve**الياء** ve**الشين** hayat ve bekaya delâlet eden sahih bir asıldır. Halîl dedi: **العيش**: hayattır. Ve **المعيشة**: insanın onunla yaşadığı şeydir: yiyecekten, içecekten ve hayatın onunla olduğu şeyden. Ve **المعيشة**: onunla yaşanan şeye isimdir. Ve o, salih bir **عِيشةٍ** ve**مَعيشةٍ** içindedir. Ve **العِيشة** **الجِلْسة** ve**المِشْية** gibidir. Ve **العَيْش**: toplayıcı masdardır. Ve **المعاش** **العَيْش**’in yürüdüğü gibi yürür. Dersin: **عاشَ يَعِيشُ عَيْشاً ومعاشاً**. Ve her şey ki onunla veya onda yaşanır, o **مَعاشٌ**’tır. Allah تعالى dedi: ﴿وَجَعَلْنَا النَّهَارَ مَعَاشاً﴾  [النبأ 11]; ve yer, yaratıklar için **مَعاشٌ**’tır; onda geçimlerini ararlar. Halîl zikretti ki **المعيش** hâ’yı atmakla şiirde **المَعيشة** makamında durur; ve Humeyd’e okudu:
إزاءُ مَعِيشٍ ما تحلُّ إزارها *** من الكَيْسِ فيها سَوْرَة وهي قاعدُ([18])
Ve insanlar onu “إزاءُ مَعاشٍ” diye rivayet ederler. Ve bazısı dedi: falan salih bir **عَيْشُوشةً** yaşadı; ve onlar **لمتعيِّشون**’dur, eğer onların **عَيش**’ten bir geçimliği varsa. Ve **رجل عائِشٌ**: hâli güzel olduğu zaman.
(**عيص**) **العين** ve**الياء** ve**الصاد** sahih bir asıldır; ve o, bitiş yeridir. Halîl dedi: **العِيص**: seçkin ağaçların bitiş yeridir. Dedi: **أعياص قُريش**: onların kerimleri, bir **عِيص**’e nisbetle birbirleriyle nesebleşirler. Ve **أعياصٌ** ve**عيصٌ** onların babalarında. Ve ayrıca **المَعيص**’i zikretti ve dedi: bitiş yeri gibi. Ve Accâc **العِيص** hakkında dedi:
* من عِيصِ مَرْوانَ إلى عِيصٍ غِطَمّْ([19]) *
Cerîr dedi:
فما شَجراتُ عَيصِكَ في قريشٍ  *** بعَشَّات الفروعِ ولا ضَواحِ([20])
(**عيط**) **العين** ve**الياء** ve**الطاء** iki sahih asıldır; ikisinden biri yükselmeye, diğeri bir şeyi iz sürmeye delâlet eder.
Birincisi **العَيَط**’tır; ve o, **الأعْيَط**’ın masdarıdır; ve o, başı ve boynu uzun olandır. Ve denir: **ناقة عيطاءُ** ve**جملٌ أعيط**; çoğul **العِيط**. Halîl dedi: onunla yaban eşekleri vasfedilir. Accâc, atı **عِيطاً**([21])’ı yaralıyor diye vasfederek dedi:
فهو يَكُبُّ العِيطَ منها للذقَن *** بأرَنٍ أو بشبيهٍ بالأرَنْ([22])
Ve **الأرَنّ**: delilik gibi oluncaya dek canlılıktır. Ve gökte çok uzamış kara parçasına denir: o, elbette **لَعَيطاء**’dır. Ve aynı şekilde yüksek köşk **أعيطُ**’tur. Ümeyye dedi:
نحن ثقيفٌ عِزُّنا منيعُ  *** أعْيَطُ صَعْبُ المرتَقَى رفيعُ([23])
Buna kıyas olunması caiz olanlardan: kısır olmaksızın yıllarca gebe kalmayan dişi deve; denir: **اعتاطت**; çünkü o, gebelikten yükselir ve yücelir. Dediler: ve belki onun **اعتياط**’ı yağının çokluğundandır. Kadın da **تعتاطُ** eder. Ve denir: **ناقةٌ عائط**; ve **عَاطت تَعِيط عِياطاً** “hâil” manasında; **نوق عِيطٍ** ve**عوائط** içinde. Ve dedi:
وبالبُزْلٍ قد دمّها نِيُّها  *** وذاتِ المُدارأة العائط([24])
Ve masdar ayrıca **عُوطَطٌ** ve**عُوطة**([25])’dır.
Diğer asıl **التعيُّط**: şeyin([26]) bir taştan veya ağaçtan sızması; ondan suya benzer bir şey çıkar da zamklaşır([27]) veya akar. Ve devenin **ذِفْرَى**’sı terle **يتعيَّط** eder([28]) . Dedi:
تَعَيَّطُ ذِفراها بجَونٍ كأنّه *** كُحَيْلٌ جَرَى منها على اللِّيتِ واكفُ([29])
(**عيف**) **العين** ve**الياء** ve**الفاء** kerahate delâlet eden tek sahih asıldır. Ondan: onların sözü: **عافَ** şeyi **يَعافه عِيافاً**; yiyecek veya içecekten, kerih gördüğü zaman. Ve develerden **العُيوف**: susamışken suyu koklayıp onu bırakan; çünkü onu kerih görür. Ve belki zorlanır da onu içer. İbn [Ebî] Rebîa dedi:
فسافَت وما عافت وما صَدَّ شربها *** عن الرِّيِّ مطروقٌ من الماء أكدرُ([30])
Ve bu kıyastan **عِيافةُ الطَّير**: onu ürkütmektir. Ve o da kerahattendir; çünkü bir karga veya başka bir kuş yahut başka bir şey görür de onunla uğursuzluk çıkarır. Ve belki kâhine **عائف** derler. A‘şâ dedi:
ما تَعِيفُ اليومَ في الطَّيْرِ الرَّوَحْ  *** من غُرابِ الطَّيرِ أو تيسٍ بَرَحْ([31])
Ve dedi:
* لقَدْ عَيْثَرْتَ طيْرَكَ لو تعيفُ([32]) *
(**عيق**) **العين** ve**الياء** ve**القاف** hakkında Halîl bir şey zikretmedi; ve o sahihdir. Derler: **العَيقة**: deniz kıyısı. Hüzeli([33]) dedi:
[سادٍ تجرَّمَ في البَضِيع ثمانياً  *** يُلوِي بعَيقاتِ البِحارِ ويُجنَبُ([34])]
Ve Halîl, bunun kullanılmış olduğuna, ihmâl edilmişten olmadığına işaret etti; kitabında dedi ki:
**عَيُّوق** **فَيْعُول**’dür; binasının **عَوق**’tan ve**عيق**’ten olması muhtemeldir; çünkü bunda **الياء** ve**الواو** birdir. Böylece binanın kullanılmış olduğunu bildirmiş oldu; yani **العين** ve**الياء** ve**القاف**’ı.
(**عيك**) **العين** ve**الياء** ve**الكاف**. Halîl onda bir şey zikretmedi; ve o, iyi bir binadır, onda söz gelmemiş olsa da; lâkin **العَيكَتين**: Arap beldelerinde bilinen bir yerdir.
(**عيل**) **العين** ve**الياء** ve**اللام**; onda([35]) ancak **واو**’dan dönmüş olan vardır. **العيْلة**: fakirlik ve ihtiyaçtır; denir: **عالَ يَعِيل عَيْلةً**; ihtiyaç duyduğu zaman. Allah تعالى dedi: ﴿وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً﴾ [التوبة 28]; ve hadiste: “ما عالَ مقتصد”. Ve dedi:
* مَن عال مِنَّا بَعدها فَلاَ انْجَبَر([36]) *
Ve **عَيْلان**: bir isimdir.
(**عيم**) **العين** ve**الياء** ve**الميم** tek sahih kelimedir; ve o, sütün iştahıdır: sütü arzulayana **عَيْمَانُ**, kadına **عَيْمَى** denir. Dersin: süte **عِمْتُ**; **عَيْمَة** ve şiddetli **عَيَماً**. Halîl dedi: bunun gibi her masdar ki **فَعْلان** ve**فَعْلَى** için olur; masdarı müennes yaptığında onu hafif **فَعْلة** üzere söylersin; ağırlaştırdığında **فَعَلَى فَعَل**([37]) (olur); **الحَيَر** ve**الحَيْرة** gibi. **العَيْمان**’ın çoğulu **عَيامَى** ve**عِيام**.
(**عين**) **العين** ve**الياء** ve**النون** bir tek sahih asıldır; onunla görülüp bakılan organa delâlet eder; sonra ondan türetilir; ve hepsinde asıl, zikrettiğimizdir.
Halîl dedi: **العين** bakan, her görme sahibi için. Ve **العين** **أعيُن** ve**عُيون** ve**أعيان** üzere toplanır. Şair dedi:
فقد أرُوعُ قلوبَ الغانياتِ به  *** حَتّى يَمِلْنَ بأجيادٍ وأعيانِ
Ve dedi:
* فقد قرَّ أعيانَ الشَّوامِتِ أنّهم *
Ve belki **أعيُنا**’yı **أعيناتٍ** üzere topladılar. Dedi:
* بأعينُات لم يخالطها قَذَى([38]) *
Ve **عَيْنُ القَلْب** teşbih manasında bir misaldir. Arapların göz hakkında mesellerinden, onların sözü: “ولا أفعَلُه ما حَمَلتْ عيني الماء” yani onu asla yapmam. Ve derler: “عَينٌ بها كلُّ داء” çok kusurlu için. Ve denir: **رجلٌ شديد جَفْنِ العين**; uykusuzluğa sabırlı olduğu zaman. Ve denir: **عِنْتُ الرّجلَ**; gözünle ona isabet ettirdiğin zaman; ben onu **أعينُه عَيْنا**; ve o **مَعْيون**’dur. Dedi:
قد كان قومُك يحسبونك [سيّداً  *** وإخال أنّكَ] سيِّدٌ مَعيونُ([39])
Ve **رجل عَيُونٌ** ve**مِعيانٌ**([40]) : gözü kötü. Ve **العائن**: **يَعِين** eden. Ve şeyi **عِياناً** gördüm; yani gözle görerek. Ve derler: onu **عَيْنَ عُنَّة** ile karşılaştım; yani **عِياناً**. Ve onu **عَمْدَ عَيْنٍ** yaptım; onu kasten yaptığın zaman. Bunun aslı bakan gözdür; yani o, onu gören herkesin gözü önünde yaptı. Ve o, **عَبْدُ عينٍ**’dir; yani efendisi onu gördüğü müddetçe hizmet eder. Ve açıklığa çıkan iş için denir: “بيَّنَ الصُّبحُ لذي عَينَين”.
Babdan: **العين**; haber gözetlesin diye gönderdiğin kimse; sanki o, seninle senden gizli olanı gördüğün bir şeydir. Ve denir: onları **أدنى عائنةٍ** gördüm; yani herkesden önce; bununla -Allah daha iyi bilir- her bakan nefisten önceyi isterler. Ve denir: git, bizim için **فاعتَنْ**; yani bak. Ve denir: onda **عَيَنٌ** yoktur; **الياء**’yı harekeli; bir gözü olan birini kastedersin; ayırmak için **الياء**’yı harekelediler. Dedi:
* ولا عيَناً إلاَّ نَعَاماً مشمِّراً *
Ama onların sözü: bize bir menzil **اعتَانَ**; yani onu yokladı; onu tefsir etmediler. Mana: menzillere gözüyle baktı, sonra seçti.
Babdan: akan, su gözlerinden kaynayan **العين**; ancak ona, saflığı ve suyu sebebiyle bakan göze benzetilerek **عين** adı verildi. Ve denir: kaya **عانَت**; onda su çıkan bir çatlak olduğu zaman. Ve denir: kazdı da **فأعْيَن** ve**أعان**.
Babdan: **العين**; kıble tarafından gelen bulut; ve bu, benzetilene benzetilmiştir; çünkü o, su gözünün **عين**’ine benzetildi; o da insanın gözüne benzetilmişti. Derler: bulut **العين** tarafından doğarsa neredeyse geri kalmaz.
İbnü’l-A‘râbî dedi: buna **مَطَر العين** denir; ve “**مُطِرنا بالعَين**” denmez. Ve **عَين الشَّمس** insan gözüne benzetilmiştir. Halîl dedi: **عين الشَّمس**: onun yuvarlak **صَيْخَدُها**’sı([41]) .
Babdan: **ماءٌ عائن**; yani akan. Ve babdan **عَيْنُ السِّقاء**. Halîl dedi: kırba eskidiğinde ve ondan bir yer inceldiğinde: **قد تعيَّن** denir. Bu da **العَين**’dendir; çünkü inceldiğinde yırtılmaya yaklaştı; kırba sanki onunla bakılır gibi oldu. Sa‘leb okudu:
قالت سُليمَى قولةً لرِيدِها([42])   *** ما لابنِ عمِّي صادراً من شِيدها		بذات لَوثٍ عينُها في جيدها
Boynunda **تعيَّنت** olmuş bir kırba istedi. Ve denir: **سِقاء عَيَّنٌ**; onda gözler gibi şeyler olduğu zaman; ve o, zikrettiğimizdir. Ve okudu:
* ما بالُ عينِي كالشَّعيب العَيَّنِ([43]) *
Ve **الطرِمَّاح**’ın sözünde dediler:
فأَخْضَلَ منها كلَّ بالٍ وعَيِّنٍ  *** وجَفَّ الرَّوايا بالمَلاَ المتباطنِ([44])
**العيِّن**: Tayy lügatinde yeni (dir). Bu, bize göre manası olmayan şeydendir; ancak **العيِّن** olandır ki onda **عُيون** vardır; ve o, kırbanın gözlerinden zikrettiğimizdir. Kavim ancak, **بَالِياً** ve**عيّناً** gördükleri için yanıldılar; şairin her yeni ve eskiyi kastettiğine gittiler. Bu hatadır; çünkü **البالي** eskimiş olandır; ve **العيِّن**: onda **عُيون** bulunan. Ve yeni kırba da derideki bir ayıptan dolayı **ذاتَ عُيونٍ** olabilir. Dediğimize delil, Katamî’nin sözüdür:
ولكنّ الأديم إذا تفرَّى *** بِِلىً وتعيُّناً غلَبَ الصَّنَاعا([45])
Onların sözünün geri kalanından: **العَين العِينُ**: sığırdır; ve inek göz genişliğiyle vasfedilir, denir: **بقرة عيناء**. Ve adam **أعين**. Halîl dedi: **ثورٌ أعْين** denmez. Başkası dedi: **ثورٌ أعين** denir. Zü’r-Rumme dedi:
رفيقُ أعْيَنَ ذَيَّالٍ تشبِّهه  *** فَحلَ الهِجانِ تنحَّى غيرَ مخلوجِ([46])
Halîl dedi: **الأعيَن**: öküzün ismidir; ve **مُعَيَّنٌ** da denir. Dedi:
ومعيَّناً يحوِي الصِّوَار كأنّه  *** متخمِّط قَطِمٌ إِذا ما بَرْبَرا([47])
Ve denir: **قوافٍ عِينٌ**. Asma‘î’ye onun tefsiri soruldu da dedi: onu bilmem. Bu, Kur’an tefsirini terk etmede kullandığı vera‘dandır; sanki **العِينَ**’i tefsir etmediği gibi **الحُور**’u da tefsir etmedi; çünkü ikisi Kur’an’da iki lafızdır. Allah تعالى dedi: ﴿وَحُورٌٍ عِينٌٍ([48]) . كأَمْثَال اللُّؤْلُؤِ المَكْنُون﴾ [الواقعة 22- 23]; **القوافي العِينِ**’de mana, onların nüfuz edici olmasıdır; görmesi nüfuz edici şey gibi. Hüzeli([49]) dedi:
بكلامِ خَصْمٍ أو جدالِ مُجادلٍ  *** غَلِقٍ يُعالِجُ أو قوافٍ عينِ
Babdan: onların sözü **أعيان القَوم**; yani onların eşrafları; ve onlar, zikrettiğimizin kıyasıdır; sanki onlar, kendileriyle baktıkları gözleridir([50]) . Ve aynı şekilde kardeşler: Halîl dedi: baba ve ana bir olan her kardeşler için, ve onların çeşitli analardan kardeşleri varsa: bunlar, kardeşlerinin **أعيانُ**’ıdır dersin. Bu da zikrettiğimize kıyaslıdır. Ve her şeyin **عِينَةُ**’si: onun seçkini; onda erkek ve dişi eşittir; nasıl ki **عَيْنُ الشيء** ve**عِينَتُه** denir; yani onun en iyisi; çünkü insan yüzünde en saf olan şey gözüdür.
Babdan: **ابنا عِيَانٍ**: zâcirin çizdiği iki çizgi; ve der: “**ابنَيْ عِيان، أسرِعا البيان!**” sanki onlarla bilmek istediğine bakar. Ve Râ‘î bir ok parçasını vasfederek dedi:
* جَرَى ابنا عِيانٍ بالشِّوَاء المُضَهَّبِ([51]) *
Ve denir: beldeler bir gözle veya iki gözle **نَظَرَت**; bitki çıktığı zaman. Bütün bunlar yüklenmiş (mecaz) ve istiare ve teşbihtir. Şair dedi:
إذا نظرتْ بِلادُ بني نُميرٍ  *** بعَينٍ أو بلادُ بني صُبَاحِ([52])
رميناهُمْ بكلِّ أقَبَّ نَهْدٍ  *** وفتيانِ العَشِيَّة والصّباحِ([53])
Babdan: **العَين**; ve o, hazır mevcut maldır; denir: o, borç değil **عَينٌ**’dir; yani gözlerin gördüğü hazır maldır. Ve şeyin **عينُ**’i: kendisidir. Dersin: dirhemini onun kendisiyle al. Ama onların terazide meyil için **عين** demeleri de bundandır; çünkü **العَيْن** terazideki fazlalık gibidir([54]) .
Halîl dedi: **العِينَة**: peşindir; denir: falan falandan bir **عِينةً** **تعيَّنَ** etti; ve onu **تعييناً** **عيَّنَهُ**. Halîl dedi: o, terazinin **عين**’inden türetildi; ve o, onun fazlalığıdır. Halîl’in zikrettiği bu [sahihdir]; çünkü **العِينة** mutlaka bir fazlalık çeker([55]) .
Ve **العِينة**’den denir: **اعتَانَ**. Ve okudu:
فكيف لنا بالشُّرب إنْ لم تكن لنا  *** دراهمُ عند الحانَوِيِّ ولا نَقْدُ([56])
أنَدَّانُ أم نعتانُ أمْ ينبري لنا  *** فتىً مثل نَصْل السَّيف أبرزَه الغِمْدُ([57])
Babdan: **عَين الرَّكِيَّة**; ve onlar, ön tarafında iki oyuk gibi iki gözdür.
İşte bu, **العين** ve**الياء** ve onlarla birlikte üçlüde olanların babıdır. Ama **العين** ve**الألف** ise, onun zikri geçmişti; çünkü onda **الألف** mutlaka **ياء** veya**واو**’dan dönmüş olur; ve o zikredilmiştir([58]) ve Allah daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- العين الجارحة. قال تعالى: ﴿والعين بالعين﴾ [المائدة/45]، ﴿لطمسنا على أعينهم﴾ [يس/66]، ﴿وأعينهم تفيض من الدمع﴾ [التوبة/92]، ﴿قرة عين لي ولك﴾ [القصص/9]، ﴿كي تقر عينها﴾ [طه/40]، ويقال لذي العين: عين (قال ابن منظور: والعين: الذي ينظر للقوم، سمي بذلك لأنه إنما ينظر بعينه. انظر: اللسان (عين) )، وللمراعي للشيء عين، وفلان بعيني، أي: أحفظه وأراعيه، كقولك: هو بمرأى مني ومسمع، قال: ﴿فإنك بأعيننا﴾ [الطور/48]، وقال: ﴿تجري بأعيننا﴾ [القمر/14]، ﴿واصنع الفلك بأعيننا﴾ [هود/37]، أي: بحيث نرى ونحفظ.
﴿ولتصنع على عيني﴾ [طه/39]، أي: بكلاءتي وحفظي. ومنه: عين الله عليك أي: كنت في حفظ الله ورعايته، وقيل: جعل ذلك حفظته وجنوده الذين يحفظونه، وجمعه: أعين وعيون. قال تعالى: ﴿ولا أقول للذين تزدري أعينكم﴾ [هود/31]، ﴿ربنا هب لنا من أزواجنا وذرياتنا قرة أعين﴾ [الفرقان/74].
ويستعار العين لمعان هي موجودة في الجارحة بنظرات مختلفة، واستعير للثقب في المزادة تشبيها بها في الهيئة، وفي سيلان الماء منها فاشتق منها: سقاء عين ومتعين: إذا سال منها الماء، وقولهم: عين قربتك (انظر: المجمل 3/641؛ واللسان (عين) )، أي: صب فيها ما ينسد بسيلانه آثار خرزه، وقيل للمتجسس: عين تشبيها بها في نظرها، وذلك كما تسمى المرأة فرجا، والمركوب ظهرا، فيقال: فلان يملك كذا فرجا وكذا ظهرا لما كان المقصود منهما العضوين، وقيل للذهب: عين تشبيها بها في كونها أفضل الجواهر، كما أن هذه الجارحة أفضل الجوارح ومنه قيل: أعيان القوم لأفاضلهم، وأعيان الإخوة: لبني أب وأم، قال بعضهم: العين إذا استعمل في معنى ذات الشيء فيقال: كل ماله عين، فكاستعمال الرقبة في المماليك، وتسمية النساء بالفرج من حيث إنه هو المقصود منهن، ويقال لمنبع الماء: عين تشبيها بها لما فيها من الماء، ومن عين الماء اشتق: ماء معين.
أي: ظاهر للعيون، وعين أي: سائل. قال تعالى: ﴿عينا فيها تسمى سلسبيلا﴾ [الإنسان/18]، ﴿وفجرنا الأرض عيونا﴾ [القمر/12]، ﴿فيهما عينان تجريان﴾ [الرحمن/50]، ﴿عينان نضاختان﴾ [الرحمن/66]، ﴿وأسلنا له عين القطر﴾ [سبأ/12]، ﴿في جنات وعيون﴾ [الحجر/45]، ﴿من جنات وعيون﴾ [الشعراء/57]، و ﴿جنات وعيون * وزروع﴾ [الدخان/25 - 26]. عنت الرجل: أصبت عينه، نحو: رأسته وفأدته، وعنته: أصبته بعيني نحو سفته: أصبته بسيفي، وذلك أنه يجعل تارة من الجارحة المضروبة نحو: رأسته وفأدته، وتارة من الجارحة التي هي آلة في الضرب فيجري مجرى سفته ورمحته، وعلى نحوه في المعنيين قولهم: يديت، فإنه يقال إذا أصبت يده، وإذا أصبته بيدك، وتقول: عنت البئر أثرت عين مائها، قال: ﴿إلى ربوة ذات قرار ومعين﴾ [المؤمنون/50]، ﴿فمن يأتيكم بماء معين﴾ [الملك/30]. وقيل: الميم فيه أصلية، وإنما هو من: معنت (انظر معاني القرآن للفراء 2/237). وتستعار العين للميل في الميزان ويقال لبقر الوحش: أعين وعيناء لحسن عينه، وجمعها: عين، وبها شبه النساء. قال تعالى: ﴿قاصرات الطرف عين﴾ [الصافات/48]، ﴿وحور عين﴾ [الواقعة/22].

##### Türkçe

- **العين**: göz uzvu. Yüce Allah dedi ki: ﴿والعين بالعين﴾ [المائدة/45], ﴿لطمسنا على أعينهم﴾ [يس/66], ﴿وأعينهم تفيض من الدمع﴾ [التوبة/92], ﴿قرة عين لي ولك﴾ [القصص/9], ﴿كي تقر عينها﴾ [طه/40]. Ve göz sahibi olana: **عين** denir (İbn Manzûr dedi ki: **العين**: kavim için gözetleyen kimsedir; bununla adlandırıldı, çünkü ancak gözüyle bakar. Bak: **اللسان** (**عين**) ). Ve bir şeyi gözetip kollayana **عين** (denir). “Falan benim gözümün önündedir”, yani: onu korurum ve gözetirim; senin “o benim görüşüm ve işitişim dâhilindedir” demen gibi. Dedi ki: ﴿فإنك بأعيننا﴾ [الطور/48]. Ve dedi ki: ﴿تجري بأعيننا﴾ [القمر/14], ﴿واصنع الفلك بأعيننا﴾ [هود/37], yani: gördüğümüz ve koruduğumuz bir hâl üzere.
﴿ولتصنع على عيني﴾ [طه/39], yani: himayem ve korumam ile. Ondandır: “Allah’ın gözü senin üzerinedir”, yani: Allah’ın koruması ve gözetimi içindeydin. Ve denildi ki: bu, onu koruyan muhafızları ve askerleri kıldı. Çoğulu: **أعين** ve **عيون**. Yüce Allah dedi ki: ﴿ولا أقول للذين تزدري أعينكم﴾ [هود/31], ﴿ربنا هب لنا من أزواجنا وذرياتنا قرة أعين﴾ [الفرقان/74].
Ve **العين**, farklı bakışlarla göz uzvunda mevcut olan mânalara ödünçlenir. Ve kırbanın ağzındaki deliğe, şekil bakımından ona benzetilerek ödünçlenmiştir; ve ondan suyun akması (sebebiyle) de (böyledir). Böylece ondan türetildi: **سقاء عين** ve **متعین**: ondan su aktığı zaman. Ve onların sözü: **عين قربتك** (bak: **المجمل** 3/641; ve **اللسان** (**عين**) ), yani: içine, akmasıyla dikişinin izlerini tıkayan şeyi dök. Ve casusa **عين** denildi; bakışındaki (işlev) sebebiyle ona benzetilerek. Bu, kadına **فرج** ve binek hayvana **ظهر** denilmesi gibidir; böylece: “falan şu kadar **فرج** ve şu kadar **ظهر**a mâliktir” denir; çünkü maksat, ikisinden de iki uzuvdur. Ve altına **عين** denildi; cevherlerin en üstünü oluşunda ona benzetilerek; nitekim bu uzuv da uzuvların en üstünü(dür). Ondandır: **أعيان القوم** onların faziletlileri için (denildi). Ve **أعيان الإخوة**: baba ve anne bir olan oğullar için. Bazıları dedi ki: **العين**, şeyin zatı mânasında kullanıldığı zaman, “onun bütün malı **عين**dir” denir; kölelerde **الرقبة**nin kullanımı gibi; ve kadınların, onlardan maksat olan şey bakımından **الفرج** ile adlandırılması gibi. Ve su kaynağına **عين** denir; içinde su bulunması sebebiyle ona benzetilerek. Ve suyun **عين**inden türetildi: **ماء معين**.
Yani: gözlere açık (görünür). Ve **عين**: yani akıcı. Yüce Allah dedi ki: ﴿عينا فيها تسمى سلسبيلا﴾ [الإنسان/18], ﴿وفجرنا الأرض عيونا﴾ [القمر/12], ﴿فيهما عينان تجريان﴾ [الرحمن/50], ﴿عينان نضاختان﴾ [الرحمن/66], ﴿وأسلنا له عين القطر﴾ [سبأ/12], ﴿في جنات وعيون﴾ [الحجر/45], ﴿من جنات وعيون﴾ [الشعراء/57], ve ﴿جنات وعيون * وزروع﴾ [الدخان/25 - 26]. **عنت** الرجل: onun gözünü vurdum; “başını vurdum” ve “yüreğini vurdum” gibi. Ve **عنته**: onu gözümle vurdum; “onu kılıcımla vurdum” anlamındaki **سفته** gibi. Bu, bazen vurulan uzuvdan yapılır: “başını vurdum” ve “yüreğini vurdum” gibi; bazen de vurmada âlet olan uzuvdan yapılır; böylece **سفته** ve **رمحته** yolunda yürür. Ve iki mânada da buna benzer onların sözü: **يديت**; çünkü elini vurduğun zaman da söylenir, elinle onu vurduğun zaman da söylenir. Ve dersin ki: **عنت البئر**: kuyunun suyunun gözü belirdi. Dedi ki: ﴿إلى ربوة ذات قرار ومعين﴾ [المؤمنون/50], ﴿فمن يأتيكم بماء معين﴾ [الملك/30]. Ve denildi ki: içindeki **الميم** aslîdir; ancak o, **معنت**’tendir (bak: **معاني القرآن** للفراء 2/237). Ve **العين**, terazideki meyil için de ödünçlenir. Ve yaban sığırına, gözünün güzelliği için **أعين** ve **عيناء** denir; çoğulu: **عين**. Ve onunla kadınlar benzetilmiştir. Yüce Allah dedi ki: ﴿قاصرات الطرف عين﴾ [الصافات/48], ﴿وحور عين﴾ [الواقعة/22].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ي ن
فلان عيون وعيّان ومعيان‏.‏
‏"‏ وهو عبد عين ‏"‏ وصديق عين وأخو عين‏:‏ لمن يخدمك ويصادقك رياءً‏.‏
وأنشد الجاحظ‏:‏ ومولىً كعبد العين أماً لقاؤه فيُرضى وأما غيبه فظنون وتقول لن بعثته واستعجلته‏:‏ ‏"‏ بعين ما أرينّك ‏"‏ أي لا تلو على شيء فكأني أنظر إليك‏.‏
ولأضربن الذي فيه عيناك أي رأسك‏.‏
‏"‏ ولقيته أدنى عائنة ‏"‏ أي قبل كل شيءٍ‏.‏
وعان على القوم عيانةً إذا كان عيناً عليهم وتعيّناً عيناً يتعيّن لنا أي يتبصّر ويتجسّس‏.‏
وفي الميزان عين أي ميل وأصلح عين ميزانك ومنه قولهم‏:‏ تعين الرجل واعتان عينةً أي استسلف سلفاً‏.‏
وباعه بعينة أي بنسيئة لأنها زيادة وعن ابن دريد لأنها بيع العين بالدين‏.‏
قال ابن مقبل‏:‏ فكيف لنا بالشرب إن لم تكن لنا دراهم عند الحانويّ ولا نقد أندّان أم نعتان أم ينبري لنا أغر كنصل السيف أبرزه الغمد وعيّنت الرجل بمساويه إذا بكّته في وجهه وعلى عينه‏.‏
وعيّن قربتك‏:‏ صبّ فيها ماءً حتى ولكن الأديم إذا تفرّى بلًى وتعيّنا غلب الصّناعا والقوم منك معانٌ أي بحيث تراهم بعينك‏.‏
وهذا معان الحيّ‏.‏
والبصر ينكسر عن عين الشمس وصيخدها وهي نفسها‏.‏
ومن المجاز‏:‏ نظرت الأرض بعينٍ أو بعينين إذا طلع بأرض ما ترعاه الماشية بغير استمكان‏.‏
قال‏:‏ إذا نظرت بلاد بني نمير بعين أو بلاد بني صباح رميناهم بكلّ أقبّ نهد وفتيان العشيّة والصّباح أي القرى والغارة‏.‏
وعين الشجر‏:‏ نوّر‏.‏
وثوب معين‏:‏ فيه ترابيع صغار تشبه العيون‏.‏
وهو من أعيان الناس أي من أشرافهم‏.‏
وأعيان الإخوة‏:‏ الذين هم لأب وأم‏.‏
وأولاد الرجل من الحرائر‏:‏ بنو أعيان‏.‏
وفيهم عين الماء أي النفع والخير‏.‏
قال الأخطل‏:‏ أولئك عين الماء فيهم وعندهم من الخيفة المنجاة والمتحوّل

##### Türkçe

ع ي ن
Falanca **عيون** ve **عيّان** ve **معيان**dır.
“Ve o **عبد عين**dir” ve **صديق عين** ve **أخو عين**: sana hizmet eden ve sana dostluk eden, riyâ ile (olan kimse) için.
Câhiz inşâd etti:
Ve bir mevla, **عبد العين** gibi; ama onunla karşılaşmak hoşnut olunur, ama onun gıyabı ise zanlardır.
Ve onu gönderdin ve onu acele ettirdin diye şöyle dersin: “**بعين ما أرينّك**”; yani hiçbir şeye gevşeklik gösterme; sanki ben sana bakıyorum.
Ve mutlaka içinde iki gözün olanı döverim; yani başını.
“Ve ona **أدنى عائنة** rastladım”: yani her şeyden önce.
Ve kavme **عيانةً** ile **عان** etti; eğer onların üzerinde bir **عين** (gözetleyici) olursa. Ve **تعيّناً** bir **عين** (olarak) **يتعيّن لنا**: yani basiret eder ve tecessüs eder.
Ve terazide **عين**: yani meyil. Ve “terazinin **عين**ini düzelt”; ve ondan onların sözü: **تعين** adam ve **اعتان** bir **عينةً**; yani bir selef (borç) ile borç aldı.
Ve onu **بعينة** ile sattı; yani veresiye ile; çünkü o bir ziyadedir. Ve İbn Düreyd’den: çünkü o, aynın (peşinin) deyn (borç) ile satımıdır.
İbn Mukbil dedi:
Nasıl olur bize içmek, eğer olmazsa bize
Meyhanecinin yanında dirhemler ve ne de nakit;
**أندّان** mı, **نعتان** mı, yoksa bize karşı çıkar mı
Kılıç ağzı gibi bir yiğit; onu kın ortaya çıkardı.
Ve adamı **بمساويه** ile **عيّنت**; eğer onu yüzüne karşı ve gözünün önünde azarlarsan.
Ve “tulumunu **عيّن** et”: içine su dök; ta ki; fakat deri, yıpranıp yarılınca, eskime (olur); ve **تعيّنا** (olduğunda) sanatkârları yener.
Ve kavim senden **معانٌ**dır: yani onları gözünle görür olduğun yerde.
Ve bu, mahallenin **معان**ıdır.
Ve görme, güneşin **عين**inden kırılır ve onu **صيخدها**; ve o, onun kendisidir.
Mecazdan: “Yer, bir **عينٍ** ile yahut iki **عينين** ile baktı”; eğer bir yerde, hayvanın otladığı, yerleşip tutunma olmaksızın (bitki) çıktıysa.
Dedi:
Eğer Benî Nümeyr’in beldeleri bir **عين** ile baktıysa, yahut Benî Sabâh’ın beldeleri,
Onlara her kambur göğüslü ile ve akşamın ve sabahın delikanlılarıyla attık;
Yani köy ve baskın.
Ve ağacın **عين**i: çiçek açtı.
Ve **ثوب معين**: içinde küçük karecikler vardır; gözlere benzer.
Ve o, insanların **أعيان**ındandır; yani onların eşraflarındandır.
Ve kardeşlerin **أعيان**ı: baba ve anneden (olan) kimselerdir.
Ve adamın hür kadınlardan olan çocukları: **بنو أعيان**dır.
Ve onların içinde suyun **عين**i vardır; yani fayda ve hayır.
Ahtal dedi:
Onlar, suyun **عين**idir; onların içinde ve onların yanında
Korkudan kurtarıcı ve dönüş yeri (vardır).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( *!العَيْنُ ) :
أَوْصلَ معانِيها الشيْخُ بهاءُ الدِّيْن السَّبكيّ في قصِيدَةٍ له عَيْنِيّة مَدَحَ بها أَخَاهُ الشيْخ جَمَال الدِّيْن الحُسَيْن إلى خَمْسة وثَلاثِين معْنًى وأَوَّلها :
هنيأ قد أقرّ الله عينيفلا رمت العدا أهلي *!بعين وهي طَويلَةٌ ، وأَوْصَلَها المصنِّفُ ، رحِمَه الله تعالَى في كتابِهِ هذا إلى سَبْعة وأَرْبَعِين مُرَتَّبَة على الحُرُوفِ .
وفي كتابِ البَصائِرِ ما ينيفُ على خَمْسين رَتَّبها على حُرُوفِ التَّهَجِّي ، وللنَّظَر مَجالُ المُناقَشَة في بعضِ ما ذَكَرَه .
قالَ : والمَذْكورُ في القُرآنِ سَبْعة عَشَرَ .
وقالَ شيْخُنا ، رحِمَه الله تعالى : معانِي العَيْن زادَتْ عنِ المَائَةِ ، قصرَ المصنِّفُ ، رحِمَه الله تعالى ، عن اسْتِيفائِها .
قلْتُ : وتَفْصِيلُ ما ذَكَرَه البهاءُ السَّبكي : هي العَيْنُ

والمُكاشِفُ والناحِيَةُ والذَّهَبُ وبمعْنَى أَحَد وأَهْل الدَّارِ والأَشْرَف وجَرَيان المَاءِ ، وينْبُوع الماءِ ، ووَسَطِ الكَلِمَة ، والجَاسُوس وعَيْن الإبْرَةِ والشَّمْس ، والنقد ، وشُعاعُ الشَّمْس ، وقبْلَة العِراقِ ، واسمُ بَلَدٍ ، وهو رأْسُ عَيْن ، والدِّينارُ خاصَّةً ، والخرمُ مِن المَزادَةِ ، ومَطَرُ أَيَّام لا يُقْلِعُ ، والعافِيَةُ ، والنَّظَرُ ، ونقْرَةُ الركبةِ ، والشَّخْصُ ، والصُّورَةُ ، وعَيْنُ النَّظْرَةِ ، وقَرْيةٌ بمِصْرَ ، والأخُ الشَّقِيقُ ، والأَصْلُ ، وعَيْنُ الشَّجَرِ ، وطائِرٌ ، والركية ، والضَّرَر في العَيْنِ ، وكِتابٌ في اللُّغَةِ ، وحَرْفٌ مِن المعْجَمِ .
وأَمَّا التي ساقَها المصنِّفُ في البَصائِرِ مُرَتَّبَة على حُرُوفِ الهِجاءِ فهي : أَهْلُ البَلَدِ ، وأَهْلُ الدَّارِ ، والإصابَةُ *!بالعَيْنِ ، والإِصابَةُ في العَيْنِ ، والإِنْسانُ ، والباصِرَةُ ، وبلدٌ لهُذَيْل ، والجَاسُوسُ ، والجَريانُ ، والجلْدَةُ التي يَقَعُ فيها البنْدَقُ ، وحاسَّةُ البَصَرِ ، والحاضِرُ مِن كلِّ شيءٍ ، وحَقيقَةُ القبْلَةِ ، وخيارُ الشيءِ ، ودَوائِرُ رَقِيقَة على الجلْدِ ، والدَّيْدَبان ، والدِّينارُ ، والذّهَبُ ، وذاتُ الشيءِ ، والرِّبا ، والسيِّدُ ، والسَّحابُ ، والسَّنامُ ، واسمُ السَّبعين في حسابِ أَبْجد ، والشَّمْسِ ، وشُعاعُ الشَّمْس ، وصديقُ عَيْن أَي ما دامَ تراه ، وطائِرٌ ، والعَتِيدُ مِن المالِ ، والعَيْبُ ، والعِزُّ ، والعلمُ ، وقَرْيةٌ بالشامِ ، وقرْيَةٌ باليمنِ ، وكبيرُ القوْمِ . ولَقِيْتُه أَوّل عَيْن : أَي أَوّل شيءٍ ؛ وبجوزُ ذِكْرُه في الشيءِ والمالِ ؛ ومصبُّ القناةِ ، ومَطَرُ أَيّامٍ لا يقلعُ ، ومفجرُ الرّكية ، ومنظرُ الرَّجل ، والميلُ في المِيزانِ ، والناحِيَةُ ، ونصفُ دانِقٍ مِن سَبْعةِ

دَنانِير ، والنَّظَرُ ، ونفسُ الشيءِ ، ونقرَةُ الركبة ، وأحدُ الأعْيانِ للأُخْوةِ مِن أَبٍ وأُمَ ، وهو عرضُ عَيْن أَي قَرِيب ؛ وقد يُذْكَرُ في القافِ ، يُنْبوعُ الماءِ .
وهذا أَوانُ الشُّروعِ في بيانِ مَعانِيها على التَّفْصيل فأَشْهَرها : ( الباصِرَةُ ) ، وتعبرُ بالجارِحَةِ أَيْضاً .
ومنه قوْلُه تعالى : ﴿*!والعَيْنَ *!بالعَيْنِ﴾ ، وظاهِرُه أَنَّ الباصِرَةَ أَصْلٌ في معْناها ، وهو الذي جَزَمَ به كَثيرُونَ .
قالَ الرَّاغبُ : وتُسْتعارُ العَيْن لمعانٍ هي مَوْجودَةٌ في الجارِحَةِ بَنَظَرَاتٍ مُخْتلفَةٍ ؛ ولكن في رَوْض السَّهيليّ ما يَقْتَضِي أَنَّها مجازٌ سُمّيت لحلول الأبْصارِ فيها فتأَمَّل . ( مُؤَنَّثَةٌ ) تكونُ للإِنسانِ وغيرِهِ مِن الحيوانِ .
وقالَ ابنُ السِّكِّيت : العَيْنُ التي يبصرُ بها الناظِرُ ؛ ( ج *!أَعْيانٌ ، *!وأَعْيُنٌ ) في الكَثيرِ ، ( *!وعُيونٌ ، ويُكْسَرُ ) ، شاهِدُ *!الأَعْيانِ قوْلُ يَزيدِ بنِ عبْدِ المَدانِ :
ولكِنَّني أَغْدُو عَليَّ مُفاضَةٌ دِلاصٌ *!كأَعْيانِ الجراد المُنظَّمِ وشاهِدُ *!الأَعْيُن قوْلهُ تعالَى : ﴿قرة أعين﴾ و ﴿فإنك *!بأعيننا﴾ .
وزَعَمَ اللَّحْيانيُّ أنَّ *!أَعْيُناً قد يكونُ جَمْع الكَثيرِ أَيْضاً . ومنه قوْلُه تعالَى : ﴿أَلهُمْ *!أَعْيُنٌ يبْصِرُونَ بها﴾ ؛ وإِنَّما أَرَادَ الكَثيرَ ؛ ( جج *!أَعْيُناتٌ ) ، أَي جَمْعُ الجَمْع ؛ أَنْشَدَ ابنُ بَرِّي :
*!بأَعْيُنات لم يُخالِطْها القَذى ( و ) العَيْنُ . ( أَهْلُ البَلَدِ ) . يقالُ : بَلَدٌ قَليلُ العَيْنِ ؛ ( ويُحَرَّكُ ) ؛ يقالُ : ما بها *!عَيْنٌ *!وعَيَنٌ وشاهِدُ التّحْريكِ قوْلُ أَبي النَّجْم :
تَشْرَبُ ما في وَطْبها قَبْلَ العَيَن

ْتُعارِضُ الكلبَ إذا الكلبُ رَشَنْ ( و ) العَيَنُ : ( أَهْلُ الدَّارِ ) . يقالُ : ما بها عينٌ .
( و ) العَيْنُ : ( الإصابَةُ بالعَيْنِ .
( و ) العَيْنُ : ( الإِصابَةُ في *!بالعَيْنِ ) .
قالَ الرَّاغبُ : يُجْعَلُ تارَةً مِن الجارِحَةِ التي هي آلةُ في الضَّرب فيجري مجرى سفته ورَمَحْته أَصَبْته بسَيْفي ورمْحِي ، وعلى نحْوِه في المَعْنَيَيْن قوْلُهم : يديتُ إذا أَصَبْتَ يَدَه وإذا أَصَبْته بيدِكَ .
وحَكَى اللّحْيانيّ إنَّك لجمِيلٌ ولا *!أَعِنْكَ ولا *!أَعِينُك ، الجَزْم على الدّعاء ، والرَّفْع على الإِخْبارِ ، أَي لا أُصِيبُك *!بعَيْنٍ .
وفي الحدِيثِ : ( العينُ حقٌّ وإذا اسْتُغْسِلتم فاغْسِلُوا ) . يقالُ : أَصابَتْ فلاناً عينٌ إذا نَظَرَ إليه عدوٌّ أَو حاسِدٌ فأَثَّرت فيه فمَرِضَ بسَبِبِها .
وفي حدِيثٍ آخر : ( لا رُقْيَةَ إلاَّ مِنْ عَيْنٍ أَو حُمَةٍ ) .
( و ) العينُ : ( الإِنسانُ ومنه ما بها عَيْنٌ ، أَي أَحَدٌ .
( و ) العينُ : ( د لهُذَيْلٍ ) في الحجازِ ؛ والأَوْلى حَذْف لهُذَيْل ، لأنَّه سَيَأْتي له فيمَا بَعْد أَنَّها موْضِعٌ لهُذَيْلٍ ، والمُرادُ بالبَلَدِ هنا هو رأْسُ عَيْنٍ .
( و ) العَيْنُ : ( الجاسُوُسُ ) ، تَشْبيهاً بالجارِحَةِ في نَظَرِها ، وذلِكَ كما تُسَمَّى المرْأَةُ فَرْجاً ، والمَرْكُوبُ ظَهْراً ، لما كانَ المَقْصودُ منهما العُضْوَيْن .
وفي المُحْكَم : العَيْنُ الذي ينْظُرُ للقَوْمِ ، يُذَكَّرُ ويُؤَنَّثُ ، سُمِّي بذلِكَ لأنَّه ينْظُرُ *!بعَيْنِه ، وكأَنه نقله عن الجزْءِ إلى الكلِّ هو الذي

حَمَلَه على تَذْكِيرِه ، فإنَّ حكْمَه التأْنِيث .
قالَ ابنُ سِيْدَه : وقِياسُ هذا عنْدِي أَنَّ مَنْ حَمَلَه على الجزْءِ فحكْمُه أَنْ يُؤَنِّثه ، ومَنْ حَمَلَه على الكُلِّ فحكْمُه أَنْ يُذَكِّره ، وكِلاهُما قد ذَكَرَ سِيْبَوَيْه .
وفي الحدِيثِ : أَنَّه بعثَ بسْبَسَةً عَيْناً يوْمَ بَدْرٍ ، أَي جاسُوساً .
وفي حدِيثِ الحُدَيْبية : ( كأَنَّ الله قد قطَعَ *!عَيْناً مِنَ المُشْرِكِيْن ) ، أَي كَفَى الله منهم مَنْ كانَ يَرْصُدنا ويَتَجَسَّسُ علينا أَخْبارَنا .
( و ) العَينُ : ( جَرَيانُ الماءِ ) والدَّمْعِ ، ( *!كالعَيَنانِ ، محركةً ) . يقالُ : عانَ الماءُ والدَّمْعُ يَعِينُ *!عَيْناً *!وعَيْناناً : جَرَى وسالَ .
( و ) العينُ : ( الجِلْدَةُ التي يَقَعُ فيها البُنْدُقُ من القَوْسِ ) ؛ والمُرادُ بالبُنْدُقِ الذي يرمَى به ، وهو على التَّشْبيهِ بالجارِحَةِ في هَيْئتِها وشَكْلِها .
( و ) العَيْنُ : ( الجَماعَةُ ؛ ويُحَرَّكُ ) والعَيْنُ : ( حاسَّةُ البَصَرِ ) والرُّؤْيَةِ ، أُنْثى تكونُ للإِنسانِ وغيرِهِ مِنَ الحَيوانِ .
( و ) العَينُ : ( الحاضِرُ مِن كلِّ شيءٍ ) وهو نَفْسه المَوْجُود بينَ يَدَيْك .
( و ) العَيْنُ هنا : ( حَقيقَةُ القِبْلَةِ .
( و ) العَيْنُ : ( حَرْفُ هِجاءٍ حَلْقِيَّةٌ ) ، من المخرجِ الثاني منها ويَلِيها الحاءُ في المخْرج ، ( مَجْهورَةٌ ) .
قالَ الزجَّاجُ : المَجْهورُ حَرْفٌ أشبع الاعتماد في موْضِعِه ومنع النفس أَنْ يَجْرِي معه ، ( ويَنْبَغِي أَنْ تُنْعَمَ أبانَتُه ولا يُبالَغَ فيه فَيَؤُولُ إلى الاسْتِكْراهِ ) ، كما بَيَّنه أَبو محمدٍ مكي في كتابِ الرّعايَةِ ، ومَرَّ بعض عنه في حَرْف العَيْن .

( *!وعَيَّنَها ) *!تَعْييناً : ( كَتَبَها ) . يقالُ *!عَيَّنَ *!عَيْناً حَسَنَةً : أَي عملَها ، عن ثَعْلَب .
قالَ ابنُ جَنيِّ : وزن عين فَعْل ، ولا يَجوزُ أَنْ يكونَ فَيْعِلاً كميتٍ وهَيِّنٍ ولَيِّنٍ ، ثم حذفَتُ عَيْن الفِعْل منه ، لأنَّ ذلِكَ هنا لا يَحْسُن مِن قِبَلِ أَنَّ هذه حُرُوفٌ جوامِدٌ بَعِيدَةٌ عن الحَذْفِ والتَّصَرّف ، وكذلِكَ الغَيْن .
( و ) العَيْنُ : ( خِيارُ الشَّيءِ ) . يقالُ : هو عَيْنُ المالِ والمَتاعِ ، أَي خِيارُه .
( و ) العينُ : ( دَوائرُ رَقيقَةٌ على الجِلْدِ ) ، *!كالأعين تَشْبيهاً بالجارِحَةِ في الهَيْئةِ والشَّكْل ، وهو عَيْبٌ بالجِلْدِ .
( و ) العينُ : ( الدَّيْدَبانُ ) ، وهو الرَّقيبُ ؛ وأَنْشَدَ الأَزْهرِيُّ لأبي ذُؤَيْب :
ولو أَنَّني استَوْدَعْتُه الشمسَ لارْتقَتْ إليه المَنايا *!عَيْنُها ورَسُولُهاوأَنْشَدَ أَيْضاً لجميل :
رَمَى اللهاُ في *!عَيْنَيْ بُثَيْنَةَ بالقَذَى وفي الغُرِّ من أَنْيابِها بالقَوادِحقالَ : مَعْناه رَقِيبَيْها اللذين يَرْقُبانها ويَحُولان بَيْني وبَيْنها .
قلْتُ : وهذا مَكانٌ يَحْتاجُ إلى مُوافَقَة الأَزْهرِيّ عليه ، وإلاَّ فما الجَمْع بَيْنَ الدّعاءِ على رَقيبَيْها وعلى أَنْيابِها ، وفيمَا ذَكَرَه تَكَلَّفٌ ظاهِرٌ .
( و ) العَيْنُ : ( الدِّينارُ ) ؛ قالَ أَبو المِقْدام :
حَبَشيٌّ له ثَمانون عيْناً بينَ *!عَيْنَيْهِ قد يَسُوق إِفالا أَرادَ ثَمانُونَ دِيناراً بينَ *!عَيْنَيْ

رأْسِه .
وقالَ سِيْبَوَيْه : قالوا عليه مائةٌ *!عَيْناً ، والرفْعُ الوَجْه لأنّه يكونُ مِن اسم ما قبْله ، ويكونُ هو هو .
وقالَ الأَزْهرِيُّ ، رحِمَه الّلهُ تعالى : العَيْنُ : الدَّنانيرُ .
( و ) العَيْنُ : ( الذَّهَبُ ) عامَّةً ، تَشْبيهاً بالجارِحَةِ في كوْنِها أَفْضَل الجَواهِرِ ، كما أنَّها أَفْضَل الجَوارِح .
( و ) العَيْنُ : ( ذاتُ الشَّيءِ ) ونفْسُه وشَخْصُه ، وأَصْلُه ، والجَمْعُ أَعْيانٌ .
وفي الحدِيثِ : ( أو عَيْنُ الرِّبا ) ، أَي ذاتُه ونفْسُه . ويقالُ : هو هو *!عَيْنًا ، وهو هو بعَيْنِه ، وهذه أَعْيانُ دَراهمِك ودراهِمُك *!بأَعْيانِها ، عن اللّحْيانيّ ، ولا يقالُ فيها أَعْيُنٌ ولا *!عُيُونٌ . ويقالُ : لا أَقْبَل إلاَّ درْهمِي *!بَعيْنِه .
وقالَ الرَّاغبُ : قالَ بعضُهم : العَيْنُ اسْتُعْمل في ذاتِ الشيءِ فيُقالُ . كلُّ مالٍ عَيْنٌ ، كاسْتِعْمال الرَّقَبةِ في المَمَالِيكِ ، وتَسْمِيَة النِّساء بالفَرْجِ ، مِن حيثُ أنَّه المَقْصودُ منه .
( و ) العَيْنُ : ( الرِّبا ) *!كالعِيْنَةِ ، بالكسْرِ كما سَيَأْتِي إنْ شاءَ اللهاُ تعالى .
( و ) العَيْنُ : ( السَّدُّ ) ، هكذا في النُّسخِ ، وفي بعضِها بالشينِ المعْجمَةِ ، وكِلاهُما غَلَطٌ ، والصَّوابُ : السَّيِّدُ ، يقالُ : هو عَيْنُ القَوْمِ أَي سَيِّدُهُم .
( و ) العَيْنُ مِن ( السَّحابِ ) : ما أَقْبَل ( مِن ناحِيَةِ القِبْلَةِ ) .
وقالَ ثَعْلَب : إذا كانَ المَطَرُ من ناحِيَةِ القِبْلَةِ فهو مَطَرُ العَيْنِ ، ( أَو ) مِن ( ناحِيَةِ قِبْلَةِ العِراقِ ، أَو عن يَمِينِها ) ، وهو قولٌ واحِدٌ

فلا يُحْتاجُ فيه للتَّرْديدِ بأَو كما صَرَّحَ به غيرُ واحِدٍ ، وكانتِ العَرَبُ تقولُ : إذا نَشَأَتِ السْحابَةُ مِن قِبَلِ العَيْن فإنَّها لا تكادُ تُخْلِفُ ، أَي مِن قِبَلِ قِبْلَةِ أَهْلِ العِراقِ .
وفي الحدِيثِ : ( إذا نَشَأَتْ بَحْرِيَّة ثم تَشاءَمَتْ فتِلْك عَيْنٌ غُدَيْقةٌ ، وذلك أَخْلَقُ للمَطَرِ في العادَةِ ) .
وقولُ العَرَبِ : مُطِرْنا *!بالعَيْنِ ، جوَّزَه بعضٌ وأَنْكَره بعضٌ .
( و ) العَيْنُ : ( الشَّمسُ ) نفْسُها ، يقالُ : طَلَعَتِ العَيْنُ وغابَتِ العَيْنُ : حَكَاه اللّحْيانيُّ تَشْبيهاً لها بالجارِحَةِ لكَوْنِها أَشْرَف الكَواكِبِ كما هي أَشْرَف الجَوارِحِ ( أَو ) العَيْنُ مِن الشمسِ : ( شُعاعُها ) الذي لا تثبتُ عليه العَيْن .
وفي الأساسِ : والبَصَرُ يَنْكسِرُ عن عَيْنِ الشمسِ وصَيْخَدِها وهي نفْسُها .
( و ) يقالُ : ( هو صَديقُ عَيْنٍ : أَي ما دُمْتَ تَراهُ ) ، يقالُ ذلِكَ للرَّجُلِ يُظْهِرُ لَكَ مِن نفْسِه ما لا يفي به إذا غابَ .
عَدَّ المصنِّفُ هذا مِن جملَةِ معاني العَيْنِ هنا وفي البَصائِرِ حيثُ أَوْرَدَه في الصَّاد بعد الشِّين وقَبْل الطَّاء ، وفيه نَظَرٌ فإنَّ المُرادَ بالعَيْنِ هنا هي الباصِرَةُ بدَليلِ قوْلِه في تفْسِيرِه ما دُمْتَ تَراهُ ، فتأَمَّل .
( و ) العَيْنُ : ( طائِرٌ ) أَصْفَر البَطْنِ أَخْصَر الظَّهْر بعِظَم القُمْرِيِّ .
( و ) العينُ : ( العَتيدُ من المالِ ) الحاضِر الناضّ .
( و ) العَيْنُ : ( العَيْبُ ) بالجلْدِ من دَوائِر رَقِيقَة مِثْل الأَعْيَن .
( و ) العَيْنُ : ( ع ببِلادِ هُذَيْلٍ ) ؛ قالَ ساعِدَةُ بنُ جُؤَيَّة الهُذَليُّ :
فالسِّدْرُ مُخْتَلَجٌ وغُودِ رَطافِياً ما بَيْنَ عَيْنَ إلى نَباتَى الأَثْأبُ

ولم أَجِدْه في شعْرِه ، ثم ينظرُ هذا مع قوْلِه فيمَا تقدَّمَ : العَيْن : بلَدٌ لهُذَيْلٍ ؛ فالذي يظهرُ أنَّهما واحِدٌ وينظر ما وَجْه ذِكْره هنا وقبل قاف القرية ، وكان المُناسِب إيراده في الميمِ لمناسَبَةِ الموْضِع كما عمله في البَلَدِ ، ولعلَّه راعَى الإشارَة .
( و ) العَيْنُ : ( ة بالشَّامِ تَحْتَ جَبَلِ اللُّكامِ .
( و ) العَيْنُ : ( ة باليَمَنِ بمِخْلافِ سِنْحانَ .
( و ) العَيْنُ : ( كبيرُ القَوْمِ ) ؛ والجَمْعُ *!أَعْيانٌ ، وهم الأَشْرافُ والأَفاضِلُ ، وهو قَرِيبٌ ممَّا ذَكَرَه آنِفاً .
( و ) العَيْنُ : ( المالُ ) نفْسُه إذا كانَ خياراً .
( و ) العَيْنُ : ( مَصَبُّ ماءِ القَناةِ ) ، تَشْبيهاً بالجارِحَةِ لمَا فيها مِنَ الماءِ .
( و ) العَيْنُ : ( مَطَرُ أَيامٍ ) ، قيلَ : خَمْسَة ، وقيلَ : ستَّة أَو أَكْثر ، ( لا يُقْلِعُ ) ؛ قالَ الرَّاعِي :
وَأَنْآءُ حَيَ تحتَ عَيْنٍ مَطِيرَةٍ عِظامِ البُيوتِ يَنْزلُونَ الرَّوابِيايعْنِي حيثُ لا تَخْفى بيوتُهم ، يُريدُونَ أن تأْتِيَهم الأَضْياف .
( و ) العَيْنُ : ( مَفْجَرُ ماءِ الرَّكِيَّةِ ) ومَنْبَعُها . يقالُ : غارَتْ عَيْنُ الماءِ تَشْبيهاً بالجارِحَةِ لمَا فيها مِنَ الماءِ .
( و ) العَينُ : ( مَنْظَرُ الرَّجُلِ ) : ومنه قوْلُه تعالى : ﴿فأتوا به على *!أَعْيُن الناسِ﴾ ، أَي مَنْظرهم ، كما في البَصائِرِ .
( و ) العَيْنُ : ( المَيَلُ في المِيزانِ ) ، قيلَ : هو أَنْ تَرْجحَ إحْدَى كَفَّتَيْه على الأُخْرى ، وهي أُنْثى . يقالُ : ما في المِيزانِ عَيْنٌ ، والعَرَبُ

تقولُ : في هذا المِيزانِ عَيْنٌ ، أَي في لسانِهِ مَيَلٌ قَليلٌ إذا لم يكنْ مُسْتوياً .
( و ) العَيْنُ : ( النَّاحِيَةُ ) ، وخَصّ بعضُهم : ناحِيَة القِبْلَة .
( و ) العَيْنُ : ( نِصْفُ دانِقٍ من سَبْعَةِ دَنانيرَ ) ؛ نَقَلَهُ الأَزْهرِيُّ .
( و ) العَيْنُ . ( النَّظَرُ ) ، وبه فُسِّرَ قوْلُه تعالَى : ﴿ولتُصْنع على *!عَيْني﴾ ، كما في البَصائِرِ .
وقالَ ثَعْلَب : أَي لتُرَبَّى حيثُ أَراكَ ؛ وكذا قوْلُه تعالَى : ﴿واصْنَعِ الفُلْك *!بأَعْيُنِنا﴾ وللمُفَسِّرين هنا كَلامٌ طويلٌ محلّه غيرُ هذا .
( و ) العَيْنُ : ( نَفْسُ الشَّيءِ ) وشَخْصُه ، وهو قَرِيبٌ مِن ذاتِ الشَّيءِ كما تقدَّمَ ، بل هو هو ، والجَمْعُ أَعْيانٌ .
( و ) العَيْنُ : ( نُقْرَةُ الرُّكْيةِ ) ، كذا في النُّسخِ ، والصَّوابُ : نُقْرَةُ الرُّكْبَةِ ، وهي نُقْرَةٌ في مُقَدَّمِها عنْدَ السَّاقِ ، ولكلِّ رُكْبَةٍ *!عَيْنان على التشبيهِ بنُقْرَةِ العَيْن الحاسَّة .
( و ) العَيْنُ : ( واحِدُ *!الأعْيانِ للإِخْوَةِ ) يكونُونَ ( من أَبٍ وأُمَ ) ؛ قالَهُ الجَوْهرِيُّ ؛ ( وهذه الإِخْوَةُ تُسَمَّى *!المُعايَنَةَ ) . والأَقْرانُ : بنُو أُمَ مِن رِجالٍ شتَّى ، وبنُو العَلاَّتِ : بنُو رجُلٍ مِن أُمَّهاتٍ شتَّى .
وفي الحدِيثِ : أَنَّ *!أَعْيانَ بَني الأُمِّ يتَوارَثُونَ دُونَ الإِخْوَةِ للأَبِ .
( و ) العَيْنُ : ( يَنبُوعُ الماءِ ) الذي يَنْبعُ مِن الأرضِ ويَجْرِي ، أُنْثى ، ( ج *!أَعْيُنٌ *!وعُيُونٌ .
( قالَ الرَّاغبُ : تَشْبيهاً لها بالجارِحَةِ لمَا فيها مِن الماءِ .
( وفي الحدِيثِ : ( خيرُ

المالِ *!عَيْنٌ ساهِرَةٌ *!لعَيْنٍ نائِمَةٍ ) ، أَرادَ عَيْنَ الماءِ التي تَجْرِي ولا تَنْقطِعُ لَيْلاً ولا نَهاراً ، *!وعينُ صاحِبِها نائِمَة فجعَلَ السَّهَر مثَلاً لجرْيِها .
( فهذه سَبْعةٌ وأَرْبَعُونَ معْنًى مِن معانِي *!العَيْن ، وسَنْذكُرُ ما فَتَحَ الّلهُ تعالَى به عَلَيْنا في المُسْتدرَكات .
( و ) مِن المجازِ : ( نَظَرَتِ البلادُ بعَيْنٍ أَو بعَيْنَيْنِ ) : إذا ( طَلَعَ نَباتُها ) .
وفي الأساسِ : إذا طَلَعَ ما تَرْعاهُ الماشِيَةُ بغيرِ اسْتمْكانٍ ، وهو مأْخُوذٌ مِن قوْلِ العَرَبِ : إذا سَقَطتِ الجبهة نَظَرَتِ الأرضُ بإحْدَى عَيْنَيْها ، فإذا سَقَطَتِ الصّرْفَةُ نَظَرَتْ بهما جَمِيعاً ، إنّما جَعَلُوا لها *!عَيْنَيْنِ على المَثَلِ .
( و ) مِن المجازِ : ( أَنتَ على *!عَينِي : أَي في الإِكْرامِ والحِفْظِ جَمِيعاً ) . وقوْلُهم : أَنتَ على رأْسِي ، أَي في الإِكْرامِ فقط .
( و ) مِن المجازِ : ( هو عَبْدُ عَيْنٍ : أَي ) هو ( كالعَبْدِ ما دَامَ تَراهُ ) ، كذا في النُّسخِ ، والصَّوابُ : ما دُمْتَ تَراهُ ؛ وقيلَ : ما دَامَ مَوْلاه يَراهُ فهو فارِهٌ وأمَّا بعده فلا ، عن اللّحْيانيّ .
قالَ : وكذلِكَ تُصَرِّفه في كلِّ شيءٍ كقوْلِكَ : هو صديقُ *!عَيْنٍ .
وقيلَ : يقالُ عَبْدُ عَيْنٍ وصديقُ عَيْنٍ للرجُلِ يُظْهِرُ لكَ مِن نفْسِه ما لا يَفِي به إذا غابَ ؛ قالَ الشاعِرُ :
ومَنْ هو عبْدُ *!العَينِ أما لِقاؤُه فَحُلْوٌ وأَمَّا غَيْبُه فظَنُونُ ( ورأْسُ عَيْنٍ ، أَو ) رأْسُ ( العَيْنِ : د بين حَرَّانَ ونَصِيبينَ ) ؛ وقيلَ : بينَ ربيعَةَ ومُضَر .
وقالَ ابنُ السِّكِّيت : يقالُ : قَدِمَ فلانٌ من رأْسِ عَيْنٍ ، ولا يقالُ من رأْسِ العَيْنِ .
وحَكَى ابنُ بَرِّي عن ابنِ دَرَسْتَوَيْه : رأْسُ عَيْنٍ قَرْيةٌ بينَ نَصِيبين ؛ وأَنْشَدَ :
نَصِيبينُ بها إخْوانُ صِدْقٍ ولم أَنْسَ الذين برأْسِ عَيْنٍ

وقالَ ابنُ حَمْزَةَ : لا يقالُ فيها إلاَّ رأْسُ العَيْنِ ، بالألفِ واللامِ ، وأَنْشَدَ للمُخَبَّل :
وأَنْكحتَ هَزَّالاً خُليْدَة بعدمازَعمْتَ برأْسِ العَيْنِ أنَّك قاتِلُهْوأَنْشَدَ أَيْضاً لامْرأَةٍ قَتَلَ الزِّبْرقانُ زَوْجَها :
تَجَلَّلَ خِزْيَها عوفُ بنُ كعبٍ فليسَ لخُلْفِها منه اعْتِذارُبرأْسِ العَيْنِ قاتل من أَجَرْتممن الخابُورِ مَرْتَعُه السِّرارُ ( وهو رَسْعَنِيٌّ ) في النِّسْبة إليه .
( وعَيْنُ شَمْسٍ : بمِصْرَ ) ، وسَبَقَ في ( ش م س ) أنَّه مَوْضِعٌ بالمطرية ، وهي خارِجُ القاهِرَة ، قد وَرَدْتُها مِرَاراً .
( *!وعَيْنُ صَيْدٍ ، وعَيْنُ تَمْرٍ ، وعَيْنُ أَنَّى ) ، كحتَّى : ( مَواضِعُ ) .
وقالَ الحافِظُ : العَيْنُ : خَمْسةُ وعشْرُونَ موْضِعاً وذَكَرَ منها : عَيْنُ جَالُوت ، وعَيْنُ رزبَةَ ، وعَيْنُ الوردَةِ ، وعَيْنُ تاب وغيرُها .
وممَّنْ نُسِبَ إلى عَيْنِ التَّمْرِ : أَبو إسْحق إسْمعيلُ بن القاسم بن سويدِ بنِ كَيْسان الغَنَويُّ العَيْنيُّ المُلَقَّبُ أَبا العتاهِيَة الشاعِرَ ، مَشْهورٌ أَصْلُه منها ، وهي بليْدَةٌ بالحِجازِ ممَّا يلِي المَدينَةَ المُنوَّرَةَ ، هكذا هو في أَنْسابِ السَّمعانيّ ، والصَّوابُ أنَّها مِن أَعْمالِ العِراقِ مِن فتوحِ خالِدِ بنِ الوليدِ ، رضِيَ الله تعالَى عنه ؛ ثم قالَ : ومَنْشؤُه بالكُوفَة وسَكَنَ بَغْدادَ ، ماتَ سَنَة 211 .
( ورجلٌ *!مِعْيانٌ *!وعَيُونٌ : شديدُ الإصابَةِ *!بالعَيْنِ ، ( ج *!عِينٌ بالكسْرِ وككُتُبٍ .
( و ) يقالُ : ( ما *!أَعْيَنَهُ .

( و ) يقالُ : ( صَنَعَ ذلك على عَيْنٍ ، و ) على ( *!عَيْنَيْنِ ، و ) على ( عَمْدَ عَيْنٍ ، و ) على ( عَمْدَ عَيْنَيْنِ ) ، كلُّ ذلك بمعْنًى واحِدٍ ، ( أَي ) عَمْداً ، عن اللّحْيانيّ .
وقالَ غيرُهُ : فعَلْتُ ذلك عَمْدَ عَيْنٍ إذا ( تَعَمَّدَهُ بِجِدَ ويَقِينٍ ) ؛ قالَ امْرؤُ القَيْسِ :
أَبْلِغا عنِّي الشُّوَيْعِرَ أَنيعَمْدَ عَيْنٍ قَلَّدْتُهُنَّ حَرِيما وكذلِكَ : فَعَلْته عَمداً على عَيْنٍ ؛ قالَ خُفَافُ بنُ نُدْبة السُّلَميُّ :
فإن تَكُ خَيْلي قد أُصِيبَ صَميمُهافعمداً على عَيْنٍ تَيَمَّمْتُ مالِكَا ( وها هو عَرْضُ عَيْنٍ : أَي قريبٌ ؛ وكذا هو مِنِّي عَيْنُ عُنَّةَ ) ، بضمِّ العَيْنِ وتَشْديدِ النُّون مجرى وغير مجرى . ويقالُ : لَقِيتُه عَينَ عُنَّةَ إذا رأَيْتَه عِياناً ، ولم يَرَك .
وأَعْطاهُ ذلك عَيْنَ عُنَّةٍ : أَي خاصَّةُ مِن بين أَصْحابِه ، وقد تقدَّمَ في ( ع ن ن ) .
( ولَقِيتُه أَوَّلَ عَيْنٍ ) : أَي ( أَوَّلَ شيءٍ ) وقبْلَ كلِّ شيءٍ .
( *!وتَعَيَّنَ الإِبِلَ *!واعْتانَها *!وأَعانَها : اسْتَشْرَفَها *!ليَعِينَها ) ، أَي ليَعِينَها بعَيْنٍ ، وقد *!عانَها *!عَيْناً فهو *!عائِنٌ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ الأعْرابيّ :
يَزِينُها للناظِرِ *!المُعْتان ِخَيْفٌ قرِيبُ العهْدِ بالحَيْرانِأَي إذا كانَ عَهْدها قَرِيباً بالوِلادَةِ كانَ أَضْخَم لضرْعِها وأَحْسَن وأَشَدّ امْتِلاءً .
( ولَقِيتُه *!عِياناً : أَي *!مُعايَنَةً لم يَشُكَّ في رُؤْيَتِه إيَّاهُ .
( ونَعِمَ اللهاُ بك *!عَيْناً : أَنْعَمَها .

( *!وعَيِنَ ، كفَرِحَ ، عَيْناً وعِيْنَةً ، بالكسْرِ ) ، كذا في النُّسخِ ، وفي بعضِ النسخِ : عِيَنَةً بالتَّحْريكِ مع كسْرِ العَيْنِ وهو نَصُّ اللّحْيانيّ : ( عَظُمَ سَوادُ *!عَيْنِه في سَعَةٍ ، فهو *!أَعْيَنُ ) . وإنَّه لبَيِّن العِينَةِ ، عن اللّحْيانيّ .
*!والأعْيَنُ : ضخمُ العَيْنِ واسِعُها ، والأنْثى *!عَيْناءُ ، والجَمْعُ منها *!العِينُ ، بالكسْرِ ، وأَصْلُه فُعْل بالضمِّ ، ومنه قوْلُه تعالَى : ﴿وحُورٌ عِينٌ﴾ .
وفي الحدِيثِ : ( أَمَرَ بقَتْلِ الكِلابِ العِينِ ) .
وفي حدِيثِ اللِّعَانِ : ( إنْ جاءَتْ به أَدْعَجَ *!أَعْيَنَ ) .
( *!والعِينُ ، بالكسْرِ : بَقَرُ الوَحْشِ ) ، وهو مِن ذلِكَ صفَةٌ غالِبَةٌ وبه شُبِّهَتِ النِّساءُ . وبَقَرَةٌ عَيْناءُ . ( *!والأَعْيَنُ : ثَوْرُهُ ) .
قالَ ابنُ سِيْدَه : ( ولا تَقُلْ ثَوْرٌ أَعْيَنُ ) ولكن يقالُ : *!الأَعْيَنُ غَيْرُ مَوْصُوفٍ به كأَنَّه نقل إلى حدِّ الاسْمِيَّة .
( *!وعُيونُ البَقَرِ : عِنَبٌ أَسْودُ ) ليسَ بالحالِكِ ، عِظامُ الحَبِّ ( مُدَحْرَجٌ ) يُزَبَّبُ وليسَ بصادِقِ الحلاوَةِ ؛ عن أَبي حَنيفَةَ على التَّشْبيهِ *!بعُيونِ البَقَرِ مِنَ الحَيوانِ ، ومنهم مَنْ خَصَّ هذا النَّوعَ بالشامِ .
( و ) أَيْضاً : ( إجَّاصٌ أَسْودُ ) ، يُسَمَّى بذلِكَ على التَّشْبيهِ أَيْضاً .
( *!والمُعَيَّنُ ، كمُعَظَّمٍ : ثَوْبٌ في وشْيِه تَرابيعُ صِغارٌ *!كعُيونِ الوَحْشِ .
( و ) *!المُعَيَّنُ : ( ثوْرٌ بين عَيْنَيْه سَوادٌ ) ؛ أَنْشَدَ سِيْبَوَيْه :
فكأَنَّه لَهِقُ السَّراةِ كأَنَّهما حاجِبَيْهِ *!مُعَيَّنٌ بسَوَادِ ( و ) *!المُعَيَّنُ : ( فَحْلٌ من الثِّيرانِ ، م ) مَعْروفٌ ، قالَ جابرُ بنُ حُرَيْش :

*!ومُعَيَّناً يَحْوِي الصِّوارَ كأَنَّه مُتَخَمِّطٌ قَطِمٌ إذا ما بَرْبَرا ( وبَعَثْنا *!عَيْناً *!يَعْتانُنا و ) *!يَعْتانُ ( لنا *!ويَعِينُنا ) *!ويَعِينُ لنا ، وهذه عن الهَجَرِيّ ، و ( *!عَيانَةً ) ، بالفتْحِ مَصْدَرُه ، أَي ( يأْتِينا بالخَبَرِ ) .
وحَكَى اللّحْيانيُّ : ذَهَبَ فلانٌ *!فاعْتانَ لنا مَنْزلاً مُكْلِئاً فعَدَّاهُ ، أَي ارْتادَ لنا مَنْزلاً ذا كَلَإٍ كَزٍ ؛ وأَنْشَدَ الهَجَرِيُّ لناهِض بن ثُومة الكِلابِيّ :
يُقاتِلُ مَرَّةً *!ويُعِينُ أُخْرَى ففَرَّتْ بالصِّغارِ وبالهَوَان ِوقيلَ : *!اعْتانَ لنا فلانٌ : صارَ *!عَيْناً رَبِيئةً . وكذا *!عانَ علينا *!عِيانَةً : صارَ لهم *!عَيْناً .
ويقالُ : اذْهَبْ واعْتَنْ لي مَنْزلاً : أَي ارْتَدْهُ .
( *!والمُعْتانُ : رائدُ القوْمِ ) يَتَجَسَّسُ بالأَخْبارِ .
( وابْنا عِيانٍ ، ككِتابٍ : طائرانِ ) يَزْجُرُ بهما العَرَبُ كأنَّهم يَرَوْنَ ما يُتَوَقَّعُ أَو يُنْتَظَرُ بهما *!عِياناً .
( أَو ) هُما ( خَطَّانِ يَخُطُّهُما العائِفُ في الأرضِ ) يَزْجُرُ بهما الطَّيرَ .
وقيلَ : يُخَطَّان للعِيافَةِ .
( ثم يقولُ : ابْنا ) ، كذا في النُّسخِ ، والصَّوابُ ابْني ، ( *!عِيانٍ أَسْرِعَا البَيانَ ) .
وقيلَ : ابْنا عِيانٍ قِدْحانِ مَعْروفانِ ، ( وإذا عَلِمَ أنَّ المُقامِرَ يفوزُ بِقِدْحِه قيلَ جَرَى ابْنا عِيانٍ ) ؛ قالَ الراعِي :
وأَصْفَرَ عَطَّافٍ إذا راحَ رَبُّهجَرَى ابْنا عِيانٍ بالشِّواءِ المُضَهَّبِوإنَّما سُمِّيا ابْني عِيَانٍ لأنَّهم يُعايِنُونَ الفَوْزَ والطعامَ بهما .
( *!والعِيانُ أَيْضاً : حديدَةٌ في مَتاعِ

الفَدَّانِ ) ، هكذا هو في نسخِ الصِّحاحِ بتَشْديدِ الدالِ مِن الفَدَّان ؛ وضَبَطَه ابنُ بَرِّي بتَخْفِيفِها .
ونُقِلَ عن أَبي الحَسَنِ الصقليّ : الفَدَان ، بالتّخْفِيفِ ؛ الآلَةُ التي يُحْرَثُ بها ، وبالتَّشْديدِ : المَبْلَغُ المَعْروفُ .
وقالَ أَبو عَمْرو : اللُّومَةُ : السِّنَّةُ التي تحْرَثُ بها الأرضُ ، فإذا كانتْ على الفَدَّانِ فهي العِيانُ .
وفي المُحْكَم : العِيانُ : حَلْقَةٌ على طَرَفِ اللُّومَةِ والسِّلْبِ والدُّجْرَيْنِ ، ( ج أَعْيِنَةٌ وعُيُنٌ ، بضمَّتينِ ) ، واقْتَصَرَ الجَوْهرِيُّ على الأَخيرَةِ ، فقالَ : هو فُعْلٌ فثقلوا لأنَّ الياءَ أَخَفُّ مِن الواوِ .
وقالَ سِيْبَوَيْه : ثَقَّلوا لأنَّ الياءَ أَخَفُّ عليهم مِن الواوِ ، يعْنِي أنَّه لا يُحْمَلُ باب *!عُيُنٍ على بابِ خُونٍ بالإِجْماعِ لخِفَّةِ الياءِ وثقلِ الواوِ .
وقالَ أَبو عَمْرو : جَمْعُه عِينٌ بالكسْرِ لا غَيْرِ .
قالَ ابنُ بَرِّي : جَمْعُه *!عِينٌ بضمَّتَيْن ، وإن سَكَّنْت قلْتَ : عُيْنٌ مثْلُ رُسْلٍ .
قلْتُ : وهي لُغَةُ بَني تَمِيمٍ يُصَحِّحونَ الياءَ ولا يقُولُونَ عُيْنٌ كَراهِيَة الياء الساكِنَة بعْدَ الضمَّة .
( وماءٌ *!مَعْيونٌ *!ومَعِينٌ : ظاهِرٌ ) تَراهُ العَيْنُ ( جارِ ) ياً ( على وَجْهِ الأرضِ ) ؛ وقوْلُ بَدْر ابنِ عامِرٍ الهُذَليّ :
ماءٌ يَجمُّ لحافِرٍ مَعْيُون قالَ بعضُهم : جَرَّه على الجِوارِ ، وإنَّما حكْمُه مَعْيُونٌ بالرَّفْعِ لأنَّه نعْتٌ للماءِ .
وقالَ بعضُهم : هو مَفْعولٌ بمعْنَى فاعِلٍ .
قالَ ابنُ بَرِّي : ومن *!عينَ الماءِ اشْتُقَّ *!مَعِينٌ أَي ظاهِرُ العَيْن .
قلْتُ : واخْتُلِفَ في وَزْنِه فَقيلَ : هو مَفْعولٌ وإنْ لم يكنْ له فعْلٌ ؛ وقيلَ : هو فَعِيلٌ مِن المَعْنِ ، وهو

الاسْتِقاءُ ، وسَيَأْتي في موْضِعِه .
( وسِقاءٌ *!عَيِّنٌ ، ككَيِّسٍ وتُفْتَحُ ياؤُهُ ) ، والكَسْرُ أَكْثَر .
قالَ شيْخُنا : وعَدَّه أَئِمَّةُ الصَّرْفِ من الأفْرادِ وقالوا لم يَجِىء فَيْعَل ، بفتْح العَيْنِ ، مُعْتلاً من الصِّفَة المشبَّهَةِ غَيْره .
( و ) كذلِكَ : سِقاءٌ ( مُتَعَيِّنٌ ) : إذا ( سالَ ماؤُهُ ) ؛ عن اللّحْيانيّ .
وقالَ الرَّاغبُ : ومِن سَيَلانِ الماءِ في الجارِحَةِ اشْتُقَّ سِقاءٌ *!عَيِّنٌ *!ومُتَعَيِّنٌ إذا سالَ منه الماءُ .
( أَو ) *!عَيِّنٌ *!وعَيَّنٌ : ( جَديدٌ ) ؛ طائِيَّةٌ ؛ قالَ الطِّرمَّاحُ :
قد اخْضَلَّ منها كلُّ بالٍ *!وعَيِّن ِوجَفَّ الرَّوايا بالمَلا المُتَباطِنِوكذلِكَ قرْبَةٌ عَيّنٌ : جَديدَةٌ ، طائِيّة أَيْضاً ؛ قالَ :
ما بالُ عَيْنِيَ كالشَّعِيبِ *!العَيّنِ قالَ : وحَمَلَ سِيْبَوَيْه *!عَيَّناً على أنَّه فَيْعَلٌ ممَّا عَيْنُه ياءٌ ، وقد يمكنُ أَنْ يكونَ فَوْعَلاً وفَعْولاً مِن لَفْظِ العينِ ومَعْناها ، ولو حكمَ بأَحَدِ هذين المِثالَيْن لحملَ على مأْلُوف غَيْر منكرٍ ، أَلاَ تَرَى أَنَّ فَعْولاً وفَوْعَلاً لا مَانِع لكلِّ واحِدٍ منهما أن يكونَ في المُعْتل ، كما يكونُ في الصَّحِيح ، وأَمَّا فَيْعَل ، بفتْح العَيْن ، ممَّا عَيْنُه ياءٌ فعَزِيزٌ .
*!وتَعَيَّنَ السِّقاءُ : رَقَّ مِن القِدَمِ .
وقالَ الفرَّاءُ : *!التَّعَيُّنُ : أنْ يكونَ في الجلْدِ دَوائِر رَقِيقَة ؛ قالَ القَطاميُّ :

ولكنَّ الأدِيمَ إذا تَفَرَّى بِلًى *!وتَعَيُّناً غَلَبَ الصَّناعا ( *!وعَيَّنَ ) الرَّجُل : ( أَخَذَ بالعِينةِ ، بالكسْرِ ، أَي السَّلَفِ ، أَو أَعْطَى بها .
( و ) مِن المجازِ : ( *!عَيَّنَ ( الشَّجَرُ ) : إذا ( نَضِرَ ونَوَّرَ .
( و ) قالَ الأَزْهرِيُّ : *!عَيَّنَ ( التَّاجِرُ ) *!تَعْييناً *!وعِينَةً ، قَبِيحَة وهي الاسمُ ، وذلِكَ إذا ( باعَ ) مِن رجُلٍ ( سِلْعَتَهُ بثَمَنٍ ) مَعْلومٍ ( إلى أَجلٍ ) مَعْلومٍ ، ( ثم اشْتَرَاها منه بأَقَلَّ مِن ذلِكَ الثّمَنِ ) الذي باعَها به . قالَ : وقد كَرِهَ العِينَةَ أَكْثَر الفُقَهاءِ ، ورُوِي فيها النَّهْيُ عن عائِشَةَ وابنِ عبَّاسٍ ، رضِي الله تعالى عنهما . وفي حدِيثِ ابنِ عبَّاس : أنَّه كَرِهَ العِينَةَ .
قالَ : فإنِ اشْتَرَى التاجِرُ بحَضْرَةِ طالِبِ العِينَةِ سِلْعَة من آخر بثَمَنٍ مَعْلومٍ وقَبَضَها ، ثم باعَها مِن طالِبِ *!العِينَةِ بثمنٍ أَكْثَر ممَّا اشْتَرَاهُ إلى أَجلٍ مُسمًى ، ثم باعَها المُشْترِي مِن البائِعِ الأوَّل بالنَّقْدِ بأَقَلّ مِنَ الثّمَنِ الذي اشْتَرَاها به ، فهذه أَيْضاً عِينَةٌ ، وهي أَهْوَن مِن الأُوْلى ، وأَكْثَر الفُقَهاءِ على إجازَتِها على كَراهَة من بعضِهم لها ، وجملَةُ القَوْل فيها أنَّها إذا تَعَرَّت من شرْطٍ يفْسدُها فهي جائِزَةٌ ، وإن اشْتَراها المُتَعَيِّنُ بشرْطِ أن يبيعَها مِن بائعِها الأوّل فالبَيْع فاسِدٌ عنْدَ جميعِهم ، وسُمِّيت عِينةً لحصولِ النَّقْدِ لطالِبِ العِينةِ ، وذلك أنَّ *!العِينَةَ اشْتِقاقُها من العَيْنِ ، وهو النَّقْدُ الحاضِرُ ويحْصُلُ له من فَوْرهِ ، والمُشْترِي إنَّما يَشْتريها ليبيعَها *!بعَيْنٍ حاضِرَةٍ تَصِلُ إليه مُعَجَّلة .
وفي الأساسِ : باعَه *!بعِينَةٍ : بنسِيئةٍ لأنَّها زيادَةٌ .
قالَ ابنُ

دُرَيْدٍ : لأنَّها بَيعُ العَينِ بالدَّيْن .
( و ) *!عَيَّنَ ( الحَرْبَ بَيْننا : أَدارَها ) .
وفي اللّسانِ : أَدَرَّها .
( و ) عَيَّنَ ( اللُّؤْلُؤَةَ : ثَقَبَها ) ، كأنَّه جَعَلَ لها عَيْناً .
( و ) عَيَّنَ ( فلاناً : أَخْبَرَهُ بِمَساوِيهِ في وجْهِه ) ؛ عن اللّحْيانيّ .
وفي الأَساسِ : بَكَّتَه في وجْهِه وعلى *!عينِهِ ، إذا أَخْبَرَ السُّلْطان بِمَساوِيه شاهِداً كانَ أَو غائِباً .
( و ) *!عَيَّنَ ( القِرْبَةَ ) : إذا ( صَبَّ فيها الماءَ ) ليخْرجَ مِن مَخارِزِها و ( لتَنْسَدَّ عُيونُ الخُرَزِ ) وآثَارُها وهي جَديدَةٌ ، وكذلك سَرَّبَها ؛ نَقَلَهُ الأصْمعيُّ .
وقالَ الرَّاغبُ : ومِن سيلانِ الماءِ مِن الجارِحَةِ أُخِذَ قوْلُهم عَيِّنْ قِرْبَتك أَي صبَّ فيها ماء تَنْسَدُّ بسيلانِهِ آثارُ خُرَزِها .
( *!والعِينَةُ ، بالكسْرِ : السَّلَفُ ) ؛ وهذا قد تقدَّمَ في كَلامِهِ قَرِيباً فهو تكْرارٌ .
( و ) العِينَةُ : ( خِيارُ المالِ ) ، مثْلُ العِيمَةِ ؛ نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ ؛ والجَمْعُ عِيَنٌ ، كعِنَبٍ .
( و ) *!العِينَةُ : ( مادَّةُ الحَرْبِ ) ؛ قالَ ابنُ مُقْبِل :
لا تَحْلُبُ الحربُ مِنّي بعد *!عِينتِها إلاَّ عُلالَةَ سِيدٍ مارِدٍ سَدِمِ ( و ) العِينَةُ ( من النَّعْجَةِ : ما حَوْلَ *!عَيْنَيْها ) كالمحْجَرِ للإِنْسانِ .
( و ) يقالُ : هذا ( ثَوْبُ عينةٍ مُضافَةً ) إذا كان ( حَسَنُ المَرْآةِ ) في العَيْنِ .
( *!والمَعانُ : المَنْزِلُ ) . يقالُ : الكُوفَةُ *!مَعانٌ مِنَّا ، أَي مَنْزلٌ ومَعْلَم .
( و ) مَعانٌ أَيْضاً : ( مَنْزِلَةٌ ) قُرْبَ موتَةَ ( لحاجِّ الشَّامِ ) ؛ قالَ عبدُ اللهِ بنُ رواحة ، رضِيَ اللهِ تعالى عنه :

أقامت ليلتين على مُعانٍ وأعقبَ بعد فترَتها جُمومُقالَ ابنُ سِيْدَه : وقد ذُكِرَ في الصَّحِيحِ لأنَّه يكونُ فَعَالاً ومَفْعَلاً .
( *!وعَيْنونُ ، ويُقالُ : عَيْنونَى ) ، ويقالُ فيها أَيْضاً *!عَيْنونَة : ة ( *!وعَيْنَيْنِ ، بكسْرِ العينِ وفتحِها مُثَنَّى ) عَيْن ، ويقالُ *!عَيْنَان وذو *!عَيْنَيْنِ ، وبالوَجْهَيْن رُوِيَ حدِيثُ عُثْمان ، رضِيَ اللهاُ تعالَى عنه ، قالَ له عبدُ الرَّحمنِ بنُ عَوْفٍ يُعَرِّضُ به : ( إنِّي لم أَفِرَّ يومَ *!عَيْنَيْنِ ) ؛ وهو ( جَبَلٌ ) ، أَو قلتٌ ، أَو هضبَةٌ في جَبَلٍ ( بِأُحُدٍ ) قبْلَ مَشْهَد الإمَام حَمْزَةَ ، رضِيَ اللهاُ تعالَى عنه ، ( قامَ عليه إبليسُ عليه لَعْنَةُ اللهاُ تعالَى ، فَنادَى أنَّ محمداً ، صلى الله عليه وسلم قد قُتِلَ .
( قالَ الهَرَويُّ : وهو الجَبَلُ الذي أَقامَ عليه الرُّماةُ يومَ أُحُدٍ ؛ ويقالُ ليَوْم أُحُدٍ يَوْم *!عَيْنَيْن . وفي ركْنِه الغَرْبي مَسْجدٌ نَبَويٌّ وعنْدَه قَنْطرَةُ عَيْن .
( و ) *!عَيْنَيْن ، ( بفتْحِ العَيْنِ : ة بالبَحْرَيْنِ ) في دِيارِ عبْدِ القَيْسِ ، كثيرَةُ النَّخْلِ ؛ قالَ الرَّاعِي :
يَحُثُّ بهنَّ الحادِيانِ كأنَّما يَحُثَّانِ جَبّاراً *!بعَيْنَيْنِ مُكْرَعاقالَ الأَزْهريُّ : وقد دَخَلْتها أَنا . ( منه ) ، كذا في النسخِ ، وصَوابُه : منها ، ( خُلَيْدُ *!عَيْنَيْنِ ) ، وهو رَجُلٌ يُهاجِي جَريراً ؛ وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّي :
ونحْنُ مَنَعْنا يومَ عَيْنَيْنِ مِنْقَراً ويومَ جَدُودٍ لم نُواكِلْ عَن الأصْلِ ( *!وعَيْنانِ : ع ) في ديارِ هوازن في الحِجازِ ، فيمَا يَراهُ أَبو نَصْرِ .
( *!وعَيَّانُ ، كجَيَّانَ : د ) باليَمَنِ مِن

مِخْلافِ جعفر أو قَرِيب منه ؛ عن نَصْر .
( و ) *!العِيانَةُ ، ( ككِتابةٍ : ع ) في دِيارِ الحارِثِ بنِ كَعْبٍ ، عن نَصْرِ .
( *!والعُيونُ ، بالضَّمِّ : د بالأنْدَلُسِ .
( و ) أَيْضاً : ( ة بالبَحْرَيْنِ .
( و ) *!أَعْيَنُ *!وعَيانَةُ ، ( كأَحْمَدَ وثُمامَةٍ : حِصْنانِ باليَمَنِ ) ؛ وقيلَ : قَرْيتانِ ، وإلى الأَخيرَةِ نُسِبَ أَبو بكْرِ بنُ يَحْيَى بنِ عليِّ بنِ إسْحق السّكْسّكيُّ *!العَيانيُّ الفَقِيهُ المُدَقِّقُ صاحِبُ الكَرَامات ، ماتَ سَنَة 628 ؛ ضَبَطَه الجنْدِيُّ في تارِيخِه .
( *!والمَعِينَةُ ) ، بفتْحِ الميمِ : ( ة ) بينَ الكُوفَةِ والشامِ .
قلْتُ : الصَّوابُ فيها : المَعنيةُ ، نُسِبَتْ إلى مَعْن بنِ زائِدَةَ كما حَقَّقه نَصْر ، وقد صحَّفه المصنِّفُ .
( *!والعَيْناءُ الخَضْراءُ .
( و ) أَيْضاً : ( القِرْبَةُ المُتَهَيِّئَةُ للخَرْقِ ) والبلى .
( و ) أَيْضاً : ( النَّافِذَةُ من القوافِي .
( و ) أَيْضاً : اسمُ ( بِئْرٍ ) سُمِّيت لكثْرَةِ مائِها .
( و ) *!العَيْنا ، ( بالقَصْرِ : قُنَّةُ جَبَلِ ثَبِير ) ، هكذا ذَكَرَه بعضٌ ، ( والصَّوابُ بالمعْجمةِ .
( وذُو العَيْنِ ) : لَقَبُ ( قَتَادَةَ بن النُّعْمانِ ) بنِ زيْدٍ الصَّحابيّ الذي ( رَدَّ رسولُ اللهاُ صلى الله عليه وسلم *!عَيْنَهُ السَّائِلَةَ على وَجْهِه فكانَتْ أصَحَّ *!عَيْنَيْهِ ) ، وقد ذَكَرَه أَصْحابُ السِّيَرِ في المعْجزاتِ .
( وذُو *!العَيْنَيْنِ : مُعاوِيَةُ بنُ مالِكٍ شاعِرٌ فارِسٌ .
( وذُو *!العُيَيْنَتَيْنِ ) ، مصَغَّراً : ( الجاسوسُ ) لأنَّ العَيْنَ تَصْغيرُها

*!عُيَيْنَة ؛ ويقالُ له أَيْضاً . ذُو العَيْنَيْن وذو *!العُوَيْنَتَيْن ، كلُّ ذلِكَ قد سُمِعَ .
( *!وتَعَيَّنَ الرَّجُلُ : تَشَوَّهَ ) ؛ كذا في النسخِ ، والصَّوابُ تَشَوَّرَ ؛ ( وتأَنَّى ليُصِيبَ شيئاً بعَيْنِه .
( و ) *!تعيَّنَ ( فلاناً : رآهُ يَقِيناً .
( و ) تعيَّنَ ( عليه الشَّيءُ : لَزِمَهُ *!بعَيْنِه .
( وأَبو *!عَيْنانِ : جَدُّ نَهارِ بنِ تَوْسِعَةِ ) الشَّاعِر ، ذَكَرَه المُسْتَغْفريُّ .
( وعبدُ اللهاِ بنُ أَعْيَنَ ، كأَحْمَدَ ، محدِّثٌ .
( وابنُ *!مَعينٍ ) ، يأْتي ذِكْرُه ( في ( م ع ن ) ) على أنَّ الميمَ أَصْلِيَّة ومنهم مَنْ جَعَلَها زائِدَةِ ، فذَكَرَه هنا ، وتقدَّمَ للمصنِّفِ رحِمَه الّلهُ تعالى في ع و ن مِن جملَةِ الأَسْماء ، وذَكَرْنا هناك ما يُناسِبُ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!العَيْنُ رَئيسُ الجَيْش : وأَيْضاً : طَلِيعَتُه *!وعَيْنُ الماءِ : الحياةُ للناسِ ؛ وبه فَسَّرَ ثَعْلَب :
أُولئِك عَيْنُ الماءِ فيهم وعِنْدَهمْمن الخِيْفَةِ المَنْجاةُ والمُتَحَوَّلُوفي الأساسِ : فيهم عَيْنُ الماءِ ، أَي فيهم نَفْعٌ وخَيْرٌ .
*!والعَيْنُ : النَّقْدُ ؛ ومِن كَلامِهم : عَيْنٌ غَيْر دَيْنٍ .
والعَيْنُ : حَقيقَةُ الشيءِ . يقالُ : جاءَ بالأَمْرِ مِن عَيْنٍ صافِيَةٍ ، أَي مِن قَصِّه وحَقِيقَتِه .
والعَيْنُ : الخالِصُ الواضِحُ . يقالُ : جاءَ بالحقِّ بعَيْنِه ، أَي خالِصاً واضِحاً .
*!والعَيْنُ : الشَّخْصُ .
والعَيْنُ : الأَصْلُ .
والعَيْنُ : الشاهِدُ ؛ ومنه الجَوادُ *!عَيْنُه فِرَارُه ، إذا رأَيْته تَفَرَّسْتَ فيه الجَوْدَةَ مِن غَيْر أن تَفِرَّه .
والعَيْنُ : *!المُعايَنَةُ . يقالُ : لا

أَطْلُبُ أَثَراً بعْدَ عَيْنٍ أَي لا أَتْركُ الشيءَ وأَنا *!أُعاينُه وأَطْلُبُ أَثَرَه بعْدَ أَن يغيبَ عنِّي ، وأَصْلُه أنَّ رجُلاً رأَى قاتِلَ أَخِيهِ فلمَّا أَرادَ قَتْلَه قالَ : أَفْتَدي بمائَةِ ناقَةٍ ، فقالَ : لسْتُ أَطْلُبُ أَثَراً بعْدَ عَيْنٍ وقَتَلَه .
والعَيْنُ : النَّفِيسُ .
والعَيْنُ : العطيةُ الحاضِرَةُ ؛ ومنه قوْلُ الرَّاجزِ :
*!وعَيْنُه كالكَالِىءِ الضِّمَارِ والضِّمَارُ : الغائِبُ الذي لا يُرْجَى .
والعَيْنُ : الناسُ .
والعَيْنُ : الخاصَّةُ مِن خواصِّ اللهاِ تعالَى ؛ ومنه الحدِيثُ : ( أَصابَتْه عَيْنٌ مِن *!عُيونِ اللهاِ ) .
والعَيْنُ : كفَّةُ المِيزانِ ، وهما عَيْنانِ .
والعَيْنُ : لِسانُ المِيزانِ .
والعَيْنُ : المُكاشِفُ .
وما بالدَّارِ عَيْنٌ : أَي أَحَدٌ ؛ ومنه قوْلُهم : ما بها عَيْنٌ تطرفُ .
والعَيْنُ : وَسَطُ الكَلِمَةِ .
والعَيْنُ : الخرمُ في المَزادَةِ تَشْبيهاً بالجارِحَةِ في الهَيْئةِ .
والعَيْنُ : العافِيَةُ .
والعَيْنُ : الصُّورَةُ .
والعَيْنُ : قُطْرَةُ الماءِ .
والعَيْنُ : قَرْيَةٌ بمِصْرَ .
والعينُ : اسمُ السَّبعينِ مِن حِسابِ الجملِ .
والعَيْنُ : العِزُّ .
والعينُ : العلْمُ ، ؛ وهو عَيْنُ اليَقِينِ .
والعَيْنُ : اسمُ كتابٍ ألَّفَهُ الخَلِيلُ وأَكْمَلَهُ اللَّيْثُ .
والعَيْنُ : كثْرَةُ ماءِ البِئْرِ ؛ وقد عانَتْ عَيْناً إذا كَثُرَ ماؤُها .
والعَيْنُ : سَيَلانُ الدَّمْعِ مِنَ العَيْنِ . يقالُ : عانَ الدَّمْعُ عَيْناً : إذا سالَ وجَرَى .

والعَيْنُ : عَيْنُ الإِبْرَةِ . ويقالُ للضَّيِّقةِ العَيْنِ منها : عَيْنُ صفية .
والعَيْنُ : موْضِعٌ في جَبَلِ عَيْنَيْن نُسِبَتْ إليه القَنْطَرَةُ .
والعَيْنُ : المحسةُ .
والعَيْنُ : بيتٌ صغيرٌ في الصّنْدوقِ .
وفَقَأَ *!عَيْنَه : صَكَّه أَو أَغْلَظَ له في القوْلِ ، وهو مجازٌ .
وتقولُ العَرَبُ : على *!عَيْني قَصَدْتُ زيْداً : يُرِيدُونَ الإِشْفاقَ .
*!والعائِنُ : المُصِيبُ *!بالعَيْنِ ، والمُصابُ : *!مَعِينٌ ، على النَّقْصِ ، *!ومَعْيونٌ ، على التَّمامِ .
وقالَ الزجَّاجِيُّ : *!المَعِينُ المُصابُ بالعَيْنِ ، *!والمَعْيونُ الذي فيه عَيْنٌ ؛ قالَ عبَّاسُ بنُ مِرْداسٍ :
قد كانَ قوْمُكَ يحْسَبونَك سيِّداً وإِخالُ أَنَّك سَيِّدٌ مَعْيون ُويقالُ : أَتَيْتُ فلاناً فما *!عَيَّنَ لي بشيءٍ وما *!عَيَّنَنِي بشيءٍ ، أَي ما أَعْطانِي شيئاً *!وتَعْيِينُ الشيءِ : تَخْصِيصُه مِن الجملَةِ .
*!والمُعايَنَةُ النَّظَرُ والمُواجَهَةُ .
*!وتَعَيَّنَه : أَبْصَرَه ؛ قالَ ذو الرُّمَّة :
تُخَلَّى فلا يَنْبُو إذا ما *!تعَيَّنَتْ بها شَبَحاً أَعْناقُها كالسَّبائك ورأَيْتُ *!عائِنَةً مِن أَصْحابِي ؛ أَي قوْماً *!عايَنُوني .
وهو أَخُو عَيْنٍ : يُصادِقُك رِياءً .
*!والعَيَّانُ ، كشَدَّادٍ : المعيان ؛ ولأَضْرِبَنَّ الذي فيه *!عَيْناكَ : أَي رأْسَك .
ولَقِيْته أَدْنَى *!عائِنَةٍ : أَي أَدْنَى شيءٍ تدْركُه العينُ .
وأَوَّلُ عائِنَةٍ : أَي قبْلَ كلِّ شيءٍ .
*!والعَيْناءُ : المرْأَةُ الواسِعَةُ العَيْنِ .

وأَبو *!العَيْناءِ : إخْبارِيٌّ صاحِبُ نَوداِر مَعْروفَةٍ .
وشاةٌ *!عَيْناءُ : اسْوَدَّتْ عَيْنُها وابْيضَّ سائِرُها ؛ وقيلَ : أَو كانَ بعكسِ ذلِكَ .
*!وأَعْيانُ القوْمِ : أَفاضِلُهم .
وحَفَرْتُ حتى *!عِنْتُ *!وأَعَنْتُ : بلغْتُ *!العُيونَ .
وفي التَّهْذيبِ : حَفَرَ الحافرُ *!فأَعْيَنَ وأَعانَ : بَلَغَ العُيونَ .
وقالَ أَبو سعيدٍ : عَيْنٌ *!مَعْيُونَة : لها مادَّةٌ مِنَ الماءِ ؛ وأَنْشَدَ للطِّرمَّاح :
ثم آلَتْ وهي مَعْيُونَةٌ من بَطِيءِ الضَّهْلِ نُكْزِ المَهام ِوجَمْعُ العَيْنِ مِن السِّقاءِ : *!عَيَائِنُ ؛ هَمَزُوا لقُرْ بِها مِن الطَّرَفِ .
*!وتَعَيَّنَتْ أَخْفافُ الإِبِلِ : إذا نَقِبَتْ مِثْل *!تَعَيُّنِ القِرْبةِ ؛ عن ابنِ الأَعْرابيِّ .
ويقُولُونَ : هذا دِينارٌ عَيْنٌ إذا كانَ مَيَّالاً أَرْجَحَ بمقْدَارِ ما يميلُ به اللِّسانُ .
واعْتانَ الشيءَ : أَخَذَ *!عِينَتَه خِيارَه ؛ قالَ الرَّاجزُ :
*!فاعْتانَ منها عِينَةً فاخْتارَهاحتى اشْتَرى بعَيْنِه خِيارَها *!واعْتانَ الشيءَ : اشْتَراهُ بنَسِيئَةٍ .
*!وعِينَةُ الخَيْلِ : جِيادُها ؛ عن اللَّحْيانيِّ .
ويقالُ لولدِ الإِنْسانِ : قرَّةُ العَيْنِ .
وقرَّةُ العَيْنِ : امْرَأَةٌ .
وما بالدَّارِ *!عائِنٌ أَو *!عائِنَةٌ : أَي أَحَدٌ .
*!والعِينَةُ : الرِّبا .
ولَقِيتة أَوَّلَ ذي عَيْنٍ *!وعائِنَةٍ : أَي أَوَّل كلِّ شيءِ .
ورأَيْته *!بعائِنَةِ العَدُوِّ : أَي بحيثُ تَراهُ عُيونُ العَدُوِّ .

وما رأَيْتُ ثَمَّ *!عائِنَةٍ : أي إنساناً .
ورجُلٌ *!عَيِّنٌ ، ككَيِّسٍ : سَرِيعُ البُكاءِ .
والقوْمُ منْك *!مَعَانٌ : أَي بحيثُ تَراهُم بعَيْنِك .
*!والمُعَيَّنُ مِن الجَرادِ ، كمُعَظَّمٍ : الذي يُسْلخُ فتَراهُ أَبْيضَ وأَحْمر ؛ ذَكَرَه الأَزْهرِيُّ في ترْجَمَةِ ينع عن ابنِ شُمَيْل وأَتَيْتُ فلاناً وما *!عَيَّنَ لي بشيءٍ وما عَيَّنَني بشيءٍ : أَي ما أَعْطاني شيئاً ؛ عن اللّحْيانيِّ .
وقيلَ : لم يدُلَّني على شيءٍ .
*!وعُيَيْنَة ، مُصَغَّراً : اسمُ مَوْضِعٍ .
وعُيَيْنَةُ بنُ حصْنٍ الفَزَاريُّ : اسمُه حُذَيْفَة لُقِّبَ به لشزرِ عَيْنَيْه ؛ وعُيَيْنَةُ بنُ عائِشَةَ المريُّ صَحابيَّان .
وسُفيانُ بنُ *!عُيَيْنَة : العالِمُ الإِمامُ المَشْهورُ ، رضِيَ اللهاُ تعالى عنه : وإخْوَتُه الخَمْسَة إبْراهيم وعمْرَانَ وآدَمُ وأَحْمدُ ومحمدُ حدَّثوا .
وعُيَيْنَةُ بنُ غصنٍ عن سُلَيْمن بنِ صُرَدٍ .
وعُيَيْنَةُ بنُ عبدِ الرحمنِ بنِ جوْشَنَ شيْخُ وكِيعٍ .
وعُيَيْنَةُ بنُ عاصِمٍ الأَسَديُّ عن أَبيهِ .
وعُيَيْنَةُ اللخميُّ شيخٌ ليَزِيدِ بنِ سِنانٍ .
وأَبو عُيَيْنَة بنُ المُهَلَّب بنِ أَبي صفْرَةَ مَشْهورٌ ؛ قالَ المبرِّدُ في الكامِلِ : كلُّ مَنْ يُدْعَى أَبا عُيَيْنَةَ مِن آلِ المُهَلّب فهو اسْمُه وكُنْيَتُه أَبو المنْهالِ .

وموسَى بنُ كَعْبِ بنِ عُيَيْنَةَ : أَوَّل مَنْ بايَعَ السَّفَّاح .
ومحمدُ بنُ عُيَيْنَة عن المُبارَك .
وسعيدُ بنُ محمدِ بنِ عُيَيْنَةَ شيخُ غنجار .
ومحمدُ بنُ أَبي عُيَيْنَةَ المُهَلَّبيُّ تولَّى الرَّيَّ للمَنْصورِ ؛ وابْنُه أَبو عُيَيْنَةَ شاعِرٌ زَمَنَ الأَمِين .
وعُيَيْنَةُ بنُ الحكَمِ الخلجيُّ شاعِرٌ ذَكَرَه المرزبانيُّ .
وعبدُ الرحمنِ بنُ عُيَيْنَةَ ، ثَبَتَ ذِكْرُه في صحيحِ مُسْلم .
*!وعاينةُ بَني فلانٍ : أَمْوالُهم ورُعْيانُهم .
وأَسْوَدُ العَيْنِ : جَبَلٌ ؛ قالَ الفَرَزْدقُ :
إذا زالَ عنكم أَسْوَدُ العينِ كنتُمُكِراماً وأَنتم ما أَقامَ أَلائمُوقالَ ياقوت : هو بنَجْدٍ يُشْرِفُ على طريقِ البَصْرةِ إلى مكَّةَ ؛ أَنْشَدَ القالي عن ابنِ دُرَيْدٍ عن أَبي عُثْمان :
إذا ما فقَدْتُمْ أَسْوَدَ العَيْنِ كنتُمُ الخ .
*!والأَعْيانُ : مَوْضِعٌ في قوْلِ عُيَيْنة بن شهابٍ اليَرْبُوعيّ :
تَرَوَّحْنَا من الأَعْيان عَصْراً فَأمحلنا الإلاهَةَ أَنْ تَؤُوباهكذا رَواهُ أَبو الحَسَنِ العمراني ؛ ورَواهُ الأَزْهريُّ : تَرَوَّحْنا مِن اللعْباءِ .

*!وعَيَّنْ على السَّارِق تَعْييناً : خَصَّصَه مِن بين المُتَّهَمِين ؛ وقيلَ : أَظْهَرَ عليه سَرِقَته .
وماءٌ *!عائِنٌ : سائِلٌ ؛ مُشْتَقٌّ مِن عَيْنِ الماءِ .
*!وعُيونُ القَصَبِ : مَضِيقٌ وعرٌ مُسْتطِيلٌ بينَ عقبة أيلة والينبع .
*!والعيونُ : قَرْيةٌ بمِصْرَ .
وأَيْضاً : موْضِعٌ بنَجْدٍ ؛ قالَ بدرُ بنُ عامِرٍ ، الهُذَليُّ :
أَسدٌ تَفُرُّ الأُسْدُ من عُرَوَائِهِبعَوارِض الرُّجَّاز أَوْ *!بعُيُونِ وقد ذُكِرَ في ( ر ج ز ) .
وأُمُّ العَيْن : ماءٌ دونَ سميراءَ عَذْبٌ للمصعِّدِ إلى مكَّةَ ؛ عن ياقوت ، رحِمَهُ اللهاُ تعالى .
وعينُ إضم ، وعينُ الحَديدِ ، وعينُ الغورِ : مَواضِعِ حِجازِيَّة .
وقنْطَرَةُ العَيْنِ : قبْلَ مَشْهَدِ الإِمَام حَمْزَةَ عنْدَ أحد في مسجد جبل *!عينين .
وعينُ أَبي الدّيلم : في حمى فيد .
وعينُ أَبي زِيادٍ : عنْدَ وادِي نُعْمانَ .
وعينُ مُعاوِيَةَ : بالقَاعِ .
وعينُ صَارِخ : بينَ مكَّةَ واليَمَنِ .
وعينُ شمْسٍ : بالحُدَيْبِيّة .
وعينُ بولا : بالينبع .
وتقولُ لمَنْ بَعَثْتَه واسْتَعْجَلْتَه : ( بعينٍ ما أَرَيَتَّكَ ) : أَي لا تَلْوِ على شيءٍ فكأَنِّي أَنْظُرُ إليكَ .
*!والعَيانيُّ ، بالفتْح : لَقَبُ الرَّئيسِ عليِّ بنِ عبْدِ اللهاِ بنِ محمدِ بنِ القاسِمِ بنِ طباطبا العلويّ ، وهو جَدُّ بَني الأَميرِ باليَمَنِ ؛ ومِن ولدِهِ الأَميرُ ذُو الشَّرَفَيْن جَعْفرُ بنُ محمدِ الحجافِ بنِ جَعْفرِ بنِ القاسِمِ بنِ عليَ العَيانيّ صاحِبُ شهارَةٍ كانَ في أَثْناء سَنَة 553 ؛ منهم شيْخُنا العلاَّمَةُ محمدُ بنُ إسْماعيل بنِ

الأَميرِ ، عالِمُ صَنْعاءَ رَوَى عن عبدِ اللهاِ بنِ سالِمٍ البَصْريّ .
*!وعينونُ : نَبْتٌ مَغْربيٌّ يكونُ بالأَنْدَلُس يسهلُ الأَخْلاطَ إذا طُبِخَ بالتِّين .
*!وعينُ الدِّيك : نباتٌ يُقَارِبُ شَجَرُه شَجَرَ الفلفلِ يكثرُ بجبالِ الدّكْنِ ، وأَهْلُ الهنْدِ تصطنعُه لنفْسِها .
*!وعينُ الهُدْهُدِ آذان الفأر لنباتٍ .
وعينُ الهرِّ : حَجَرٌ مَشْهورٌ لا نَفْعَ فيه .
وعينُ ران : الزعرور .
*!والأَعْيَنُ : لَقَبُ أَبي بكْرِ بنِ أَبي عتاب بنِ الحَسَنِ بنِ طريف البَغْدادِيّ المحدِّثِ ، تُوفي سَنَة 240 ، رحِمَه اللهاُ تعالى .
وأَبو عليَ محمدُ بنُ عليِّ بنِ محمدٍ الطَّالقانيُّ *!الأَعْينيُّ الشافِعِيُّ المحدِّثُ تُوفي بكرْمان سَنَة نَيِّف وثَلاثِيْن وخَمْسُمائةٍ ، رحِمَهُ اللهاُ تعالى
2 ( فصل الغين ) مع النون ) 2

##### Türkçe

: ( **العَيْنُ** ) :
Şeyh Bahâü’d-dîn es-Sebkî, ona ait bir **عَيْنِيّة** kasîdede—ki onunla kardeşi Şeyh Cemâlü’d-dîn el-Hüseyn’i medhetmiştir—mânâlarını otuz beş mânâya ulaştırdı; ilkinin başı:
“Ne mutlu; Allah gözümü serinletti; artık düşmanlar ehlimi uzun olan bir **بعين** ile hedeflemesin.” Ve musannif, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, bu kitabında onu harfler üzerine tertipli olarak kırk yediye ulaştırdı.

**البَصائِر** kitabında elliyi aşkın vardır; onları **حُرُوفِ التَّهَجِّي** üzerine tertip etti; onun zikrettiğinin bazısında nazar için münakaşa alanı vardır.
Dedi ki: Kur’ân’da zikredilen on yedidir.
Şeyhimiz, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, dedi ki: **العَيْن**’in mânâları yüzden fazlaya arttı; musannif, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, onları istîfâdan geri kaldı.
Dedim ki: Bahâ es-Sebkî’nin zikrettiğinin tafsîli: o, **العَيْنُ**’dir

ve **المُكاشِفُ** ve **الناحِيَةُ** ve **الذَّهَبُ** ve “**أَحَد**” mânâsında, ve **أَهْل الدَّارِ** ve **الأَشْرَف** ve suyun akışı, ve suyun kaynağı, ve kelimenin ortası, ve **الجَاسُوس** ve iğnenin gözü, ve güneş, ve nakit, ve güneşin şuası, ve Irak’ın kıblesi, ve bir beldenin adı—o, **رأْسُ عَيْن**’dir—ve özellikle dinar, ve kırbanın ağzındaki delik, ve günlerce kesilmeyen yağmur, ve afiyet, ve bakış, ve diz kapağının çukuru, ve şahıs, ve suret, ve bakışın gözü, ve Mısır’da bir köy, ve öz kardeş, ve asıl, ve ağacın gözü, ve bir kuş, ve kuyu, ve gözde zarar, ve dilde bir kitap, ve mu‘cemden bir harf.
Musannifin **البَصائِر**’de **حُرُوفِ الهِجاءِ** üzerine tertipli olarak sevk ettiklerine gelince, onlar şunlardır: belde halkı, ve ev halkı, ve **بالعَيْنِ** ile isabet, ve gözde isabet, ve insan, ve basîret, ve Hüzeyl’e ait bir belde, ve casus, ve akış, ve fındığın içine düştüğü deri parçası, ve görme duyusu, ve her şeyden hazır olan, ve kıblenin hakikati, ve şeyin seçkini, ve deride ince daireler, ve gözcü, ve dinar, ve altın, ve şeyin kendisi, ve ribâ, ve efendi, ve bulut, ve hörgüç, ve **أَبْجد** hesabında yetmişin adı, ve güneş, ve güneşin şuası, ve “göz dostu”, yani onu gördüğün müddetçe, ve bir kuş, ve maldan hazır olan, ve ayıp, ve izzet, ve ilim, ve Şam’da bir köy, ve Yemen’de bir köy, ve kavmin büyüğü. “Onu **أَوّل عَيْن**’de buldum”: yani ilk şeyde; ve onu şeyde ve malda zikretmek câiz olur; ve kanalın döküldüğü yer, ve günlerce kesilmeyen yağmur, ve kuyunun fışkırdığı yer, ve adamın manzarası, ve terazide meyil, ve nâhiye, ve yediden yarım dânik

dinarlar; ve bakış, ve şeyin nefsi, ve diz kapağının çukuru, ve baba ve anneden kardeşlik için **الأعْيان**’dan biri; ve o, “**عرضُ عَيْن**”dir, yani yakın; ve kâf’ta zikredilebilir; suyun kaynağı.
Ve bu, mânâlarını tafsîl üzere beyana başlama vaktidir; en meşhuru: ( **الباصِرَةُ** )’dir; ve uzuv ile de ifade olunur.
Ondan, Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿**والعَيْنَ** **بالعَيْنِ**﴾’dir; ve zâhiri, basîrenin onun mânâsında asıl olduğudur; ve bu, birçoklarının kesin hüküm verdiğidir.
Râgıb dedi ki: **العَيْن**; uzuvda mevcut olan mânâlar için, farklı bakışlarla, istiâre olunur; lâkin Süheylî’nin **رَوْض**’unda, onun mecaz olduğunu; içine bakışların hulûl etmesi sebebiyle isimlendirildiğini gerektiren şey vardır; öyleyse düşün. ( Müennestir ) insana ve hayvandan başkasına olur.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: **العَيْنُ**; bakanın onunla gördüğü şeydir; (çoğulu **أَعْيانٌ** ve **أَعْيُنٌ**) çoklukta; (**عُيونٌ**; ve kırılır), **الأَعْيانِ**’ın şahidi Yezîd b. Abd el-Medânî’nin sözü:
“Fakat ben üzerime, örgülü çekirge gözleri gibi, parlak bir zırh ile sabahlarım.” **الأَعْيُن**’ün şahidi, Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿قرة أعين﴾ ve ﴿فإنك **بأعيننا**﴾’dır.
Lahyânî, **أَعْيُناً**’nın çokluk cem‘i de olabileceğini zannetti. Ondan, Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿أَلهُمْ **أَعْيُنٌ** يبْصِرُونَ بها﴾’dır; ve ancak çokluğu murad etti. (cem‘in cem‘i **أَعْيُناتٌ**) yani cem‘in cem‘i; İbn Berrî inşâd etti:
“**بأَعْيُنات** ki onlara çapak karışmamıştır.” (Ve) **العَيْنُ**: ( belde halkı ). Denir: gözü az bir belde; (ve harekelenir); denir: onda **عَيْنٌ** ve **عَيَنٌ** yoktur; harekelemenin şahidi Ebü’n-Necm’in sözü:
“**العَيَن**’den önce, tulumunda olanı içer;
köpeğe karşı koyar, köpek **رَشَنْ** olunca.” (Ve) **العَيَنُ**: ( ev halkı ). Denir: onda göz yoktur.
(Ve) **العَيْنُ**: ( **الإصابَةُ بالعَيْنِ** ).
(Ve) **العَيْنُ**: ( **الإِصابَةُ في** **بالعَيْنِ** ).
Râgıb dedi ki: Bazen, vurma aleti olan uzuvdan kılınır; böylece “onu kılıcımla ve mızrağımla vurdum” gibi “onu kılıcımla vurdum” ve “onu mızrağımla vurdum” yoluna yürür; ve iki mânâda da onun benzeri, onların sözü: “**يديتُ**”: elini vurduğun zaman ve onu elinle vurduğun zaman.
Lahyânî nakletti: “Sen güzelsin; ve ben sana **أَعِنْكَ** etmem ve sana **أَعِينُك** etmem”; cezîm dua üzere, ref‘ haber verme üzere; yani seni bir **بعَيْنٍ** ile vurmayayım.
Hadiste: ( **العينُ** haktır; ve sizden yıkanmanız istendiğinde yıkanın ) vardır. Denir: Bir düşman yahut hasetçi ona baktı da onda tesir etti; onun sebebiyle hastalandıysa, falana bir göz isabet etti.
Başka bir hadiste: ( **عَيْنٍ** yahut **حُمَةٍ** dışında rukye yoktur ) vardır.
(Ve) **العينُ**: ( insan ); ve ondan: onda bir **عَيْنٌ** yoktur; yani bir kimse yoktur.
(Ve) **العينُ**: ( Hicaz’da Hüzeyl’e ait bir belde ); ve evlâ olan, Hüzeyl’i hazfetmektir; çünkü sonra, onun Hüzeyl’in bir mevzii olduğu gelecektir; ve burada beldeden murad, **رأْسُ عَيْنٍ**’dir.
(Ve) **العَيْنُ**: ( **الجاسُوُسُ** ); onun bakışındaki uzva benzetme olarak; ve bu, kadına “ferc”, bineğe “sırt” denmesi gibidir; çünkü ikisinden maksut olan iki uzuv idi.
**المُحْكَم**’de: **العَيْنُ**; kavim için bakan kimsedir; müzekker de olur müennes de; ona bu ad verildi; çünkü o, **بعَيْنِه** ile bakar; ve sanki onu parçadan bütüne nakletmesi, o kimsedir ki

Onu müzekker kılmasına taşıdı; çünkü onun hükmü müennesliktir.

İbnُ **سِيْدَه** dedi: Bunun kıyası bence şudur: Kim onu parçaya hamlederse hükmü onu müennes kılmasıdır; kim onu bütüne hamlederse hükmü onu müzekker kılmasıdır; **سِيْبَوَيْه** ikisini de zikretmiştir.

Hadiste: Onun **بَسْبَسَةً**’yi Bedir günü bir **عَيْناً** olarak gönderdiği (vardır); yani bir casus.

**الحُدَيْبية** hadîsinde: (Sanki Allah müşriklerden bir **عَيْناً** kesti); yani Allah onlardan, bizi gözetleyen ve haberlerimizi bize karşı casusluk eden kimseye karşı kâfi geldi.

( Ve ) **العَينُ**: (suyun) ve gözyaşının (akması); (**كالعَيَنانِ**; harekeli). Denir: Su ve gözyaşı **عانَ** eder, **يَعِينُ** **عَيْناً** ve **عَيْناناً**: aktı ve döküldü.

( Ve ) **العينُ**: (yaydan **البُنْدُقُ**’un düştüğü deri parçası); **البُنْدُقِ** ile murad, onunla atılan şeydir; bu, heyetinde ve şeklinde organla benzetme üzerinedir.

( Ve ) **العَيْنُ**: (cemaat; ve harekelenir). Ve **العَيْنُ**: (görme duyusu) ve görme; insana ve hayvandan başkasına ait olan bir müennes.

( Ve ) **العَينُ**: (her şeyden hazır olan); o, bizzat senin önünde mevcut olanın kendisidir.

( Ve ) burada **العَيْنُ**: (kıblenin hakikati).

( Ve ) **العَيْنُ**: (boğaz harflerinden bir hecâ harfi); onlardan ikinci mahreçtendir ve mahreçte onu **الحاءُ** takip eder; (mechûrdur).

**الزجَّاجُ** dedi: Mechûr, mahallinde dayanmayı doyuran ve nefsi onunla birlikte akmaktan men eden bir harftir; (ve onun açıklığının iyice yapılması gerekir; onda aşırıya gidilmez ki zorlamaya dönsün); bunu **أَبو محمدٍ مكي** **الرّعايَةِ** kitabında beyan ettiği gibi; ondan bir kısmı **حَرْف العَيْن** hakkında geçti.

( **وعَيَّنَها** ) **تَعْييناً**: (onu yazdı). Denir: **عَيَّنَ** **عَيْناً** **حَسَنَةً**: yani onu yaptı; **ثَعْلَب**’den.

**ابنُ جَنيِّ** dedi: **عين**’in vezni **فَعْل**’dir; **كميتٍ** ve **هَيِّنٍ** ve **لَيِّنٍ** gibi **فَيْعِل** olması caiz değildir; sonra ondan fiilin aynını hazfettim; çünkü bu, burada, şu yönden güzel olmaz: bunlar, haziften ve tasarruftan uzak, donuk harflerdir; **الغَيْن** de böyledir.

( Ve ) **العَيْنُ**: (şeyin seçkini). Denir: O, malın ve metanın **عَيْنُ**’ıdır; yani onun seçkinidir.

( Ve ) **العينُ**: (deri üzerinde ince daireler); heyet ve şekil bakımından organa benzetme olarak **كالأعين**; bu, deride bir ayıptır.

( Ve ) **العينُ**: (**الدَّيْدَبانُ**); o, gözcüdür. **الأَزْهرِيُّ**, **أبي ذُؤَيْب**’den şu beyti rivayet etti:
ولو أَنَّني استَوْدَعْتُه الشمسَ لارْتقَتْ إليه المَنايا **عَيْنُها** ورَسُولُها

Ve yine **جميل**’den rivayet etti:
رَمَى اللهاُ في **عَيْنَيْ** بُثَيْنَةَ بالقَذَى وفي الغُرِّ من أَنْيابِها بالقَوادِح

Dedi: Manası, onu gözetleyen ve benimle onun arasına giren iki gözcüsüdür.

Dedim: Bu, **الأَزْهرِيّ**’nin buna muvafakatine muhtaç bir yerdir; yoksa iki gözcüsüne beddua ile dişlerine (beddua) arasında cem’ nedir? Ve onun zikrettiğinde açık bir tekellüf vardır.

( Ve ) **العَيْنُ**: (**الدِّينارُ**). **أَبو المِقْدام** dedi:
حَبَشيٌّ له ثَمانون عيْناً بينَ **عَيْنَيْهِ** قد يَسُوق إِفالا

Seksen dinar murad etti; başının **عَيْنَيْ**’i arasında.

Ve **سِيْبَوَيْه** dedi: “Onun üzerinde yüz **عَيْناً**” dediler; ref’ vecihtir; çünkü o, kendinden öncekinin isminden olur ve o, bizzat o olur.

**الأَزْهرِيُّ**—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—dedi: **العَيْنُ**: dinarlardır.

( Ve ) **العَيْنُ**: (genel olarak altın); en faziletli cevher olması bakımından organa benzetme olarak; nitekim o da organların en faziletlisidir.

( Ve ) **العَيْنُ**: (şeyin zâtı) ve kendisi ve şahsı ve aslı; cem’i **أَعْيانٌ**’dır.

Hadiste: (veya ribânın **عَيْنُ**’ı); yani zâtı ve kendisi. Denir: O, o’dur **عَيْنًا**; ve o, bizzat onunla o’dur. Ve bunlar, dirhemlerinin **أَعْيانُ**’ıdır; ve dirhemlerin **بأَعْيانِها**’dır; **اللّحْيانيّ**’den. Onlarda **أَعْيُنٌ** ve **عُيُونٌ** denmez. Denir: Ben ancak dirhemimi **بَعيْنِه** kabul ederim.

**الرَّاغبُ** dedi: Bazıları dedi ki: **العَيْنُ**, şeyin zâtında kullanıldı; şöyle denir: Her mal **عَيْنٌ**’dır; kölenin karşılığında **الرَّقَبةِ**’nin kullanılması gibi; ve kadınların **الفَرْجِ** ile adlandırılması gibi; ondan maksat olan şey olması hasebiyle.

( Ve ) **العَيْنُ**: (ribâ); **كالعِيْنَةِ**, kesre ile; inşallah Allah Teâlâ ileride geleceği üzere.

( Ve ) **العَيْنُ**: (set); nüshalarda böyle; bazısında mu’ceme şîn ile; ikisi de yanlıştır; doğru olan: **السَّيِّدُ**’dir. Denir: O, kavmin **عَيْنُ**’ıdır; yani onların efendisidir.

( Ve ) (buluttan) **العَيْنُ**: (kıble cihetinden) gelen şeydir.

**ثَعْلَب** dedi: Yağmur kıble cihetinden olursa o, **العَيْنِ** yağmurudur; (yahut) Irak kıblesi cihetinden, yahut onun sağından; bu, tek bir sözdür.

Bunda, birden fazla kimsenin açıkça belirttiği üzere, **أَو** ile tekrar etmeye ihtiyaç yoktur. Araplar şöyle derdi: Bulut **العَيْن** tarafından (cihetinden) doğarsa, neredeyse hiç geri kalmaz; yani Irak ehlinin kıblesi tarafından.

Hadiste: “(Eğer **بَحْرِيَّة** doğar da sonra **تَشاءَمَتْ** ederse, işte o **عَيْنٌ غُدَيْقةٌ**’dur; bu da âdette yağmur için daha elverişlidir.)”

Arapların sözü: “**مُطِرْنا** *!**بالعَيْنِ**”; bunu bazıları câiz gördü, bazıları inkâr etti.

( Ve ) **العَيْنُ**: ( **الشَّمسُ** ) bizzat kendisi; “**طَلَعَتِ العَيْنُ** ve **غابَتِ العَيْنُ**” denir: bunu اللّحْيانيُّ, onu (güneşi) organla benzeterek hikâye etmiştir; çünkü o, yıldızların en şereflisidir; tıpkı organların en şereflisi olduğu gibi. ( Veya ) güneşten **العَيْنُ**: ( **شُعاعُها** )dır; gözün üzerinde sebat etmediği (dayanamadığı) şey.

**الأساس**’ta: Görme, güneşin **عَيْن**’inden ve onun **صَيْخَد**’ından kırılır; o da bizzat kendisidir.

( Ve ) denir: “(O, **صَديقُ عَيْنٍ**’dır: yani sen onu gördüğün müddetçe)”; bu, sana kendi nefsinden, kaybolduğunda vefa etmeyeceği şeyi gösteren adam için söylenir.

Müellif bunu burada **العَيْنِ** mânalarının cümlesinden saydı; **البَصائِر**’de de onu **الصَّاد**’da, **الشِّين**’den sonra ve **الطَّاء**’dan önce zikretti; bunda nazar vardır. Çünkü burada **العَيْنِ** ile murad, “onu gördüğün müddetçe” diye tefsirindeki sözüne delil olarak, gören (göz)dür; öyleyse düşün.

( Ve ) **العَيْنُ**: ( **طائِرٌ** )dır; karnı sarı, sırtı kısa; **القُمْرِيِّ**’nin büyüklüğünde.

( Ve ) **العينُ**: ( **العَتيدُ من المالِ** )dır; hazır, nakit.

( Ve ) **العَيْنُ**: ( **العَيْبُ** )dur; deride, **الأَعْيَن** gibi ince dairelerden.

( Ve ) **العَيْنُ**: ( **ع ببِلادِ هُذَيْلٍ** )dir; ساعِدَةُ بنُ جُؤَيَّة الهُذَليُّ dedi ki:
فالسِّدْرُ مُخْتَلَجٌ وغُودِ رَطافِياً ما بَيْنَ عَيْنَ إلى نَباتَى الأَثْأبُ

Onun şiirinde bunu bulmadım; sonra bu, daha önceki sözleriyle birlikte incelenir: **العَيْن**: Hüzeyl’e ait bir beldedir; görünen odur ki ikisi birdir. Burada ve köyün **قاف**’ından önce zikredilmesinin vechi nedir, bakılır. Uygun olan, mekân münasebeti sebebiyle onu **الميم**’de zikretmekti; beldede yaptığı gibi. Belki işareti gözetti.

( Ve ) **العَيْنُ**: ( **ة بالشَّامِ تَحْتَ جَبَلِ اللُّكامِ** ).

( Ve ) **العَيْنُ**: ( **ة باليَمَنِ بمِخْلافِ سِنْحانَ** ).

( Ve ) **العَيْنُ**: ( **كبيرُ القَوْمِ** )dur; çoğulu *!**أَعْيانٌ**; onlar eşraf ve faziletlilerdir; bu, az önce zikrettiğine yakındır.

( Ve ) **العَيْنُ**: ( **المالُ** )ın bizzat kendisidir; eğer seçkin olursa.

( Ve ) **العَيْنُ**: ( **مَصَبُّ ماءِ القَناةِ** )dır; içinde su bulunması sebebiyle organla benzetme olarak.

( Ve ) **العَيْنُ**: ( **مَطَرُ أَيامٍ** )dır; beş denildi, altı veya daha çok denildi; ( **لا يُقْلِعُ** ); الرَّاعِي dedi ki:
وَأَنْآءُ حَيَ تحتَ عَيْنٍ مَطِيرَةٍ عِظامِ البُيوتِ يَنْزلُونَ الرَّوابِيا
Yani evlerinin gizlenmediği yerde; misafirlerin kendilerine gelmesini isterler.

( Ve ) **العَيْنُ**: ( **مَفْجَرُ ماءِ الرَّكِيَّةِ** ) ve onun kaynağıdır. Denir: “**غارَتْ عَيْنُ الماءِ**”; içinde su bulunması sebebiyle organla benzetme olarak.

( Ve ) **العَينُ**: ( **مَنْظَرُ الرَّجُلِ** )dür; bundan, Yüce’nin sözü: ﴿فأتوا به على *!**أَعْيُن** الناسِ﴾ yani onların manzarası (gözleri önünde), **البَصائِر**’de olduğu gibi.

( Ve ) **العَيْنُ**: ( **المَيَلُ في المِيزانِ** )dır; denildi ki: Onun, iki kefesinden birinin ötekine ağır basmasıdır; o dişidir. Denir: “Terazide **عَيْنٌ** yoktur”; Araplar der: “Bu terazide **عَيْنٌ** vardır”; yani dili (ibresi) düz olmadığında onda az bir meyil vardır.

( Ve ) **العَيْنُ**: ( **النَّاحِيَةُ** )dır; bazıları tahsis etti: kıble tarafı.

( Ve ) **العَيْنُ**: ( **نِصْفُ دانِقٍ من سَبْعَةِ دَنانيرَ** )dir; bunu الأَزْهرِيُّ nakletti.

( Ve ) **العَيْنُ**: ( **النَّظَرُ** )dür; bununla, Yüce’nin sözü: ﴿ولتُصْنع على *!**عَيْني**﴾ tefsir edildi; **البَصائِر**’de olduğu gibi.

ثَعْلَب dedi ki: Yani seni gördüğüm yerde terbiye edilesin; yine Yüce’nin sözü: ﴿واصْنَعِ الفُلْك *!**بأَعْيُنِنا**﴾. Müfessirlerin burada uzun sözü vardır; yeri burası değildir.

( Ve ) **العَيْنُ**: ( **نَفْسُ الشَّيءِ** ) ve şahsıdır; bu, daha önce geçtiği üzere şeyin zatına yakındır; bilakis o odur; çoğulu **أَعْيانٌ**.

( Ve ) **العَيْنُ**: ( **نُقْرَةُ الرُّكْيةِ** ); nüshalarda böyle; doğrusu: **نُقْرَةُ الرُّكْبَةِ**; o, baldır yanında, ön tarafında bir çukurdur. Her diz için, duyusal gözün çukuruna benzetme üzere, *!**عَيْنان** vardır.

( Ve ) **العَيْنُ**: ( **واحِدُ** *!**الأعْيانِ للإِخْوَةِ** )dir; ( **من أَبٍ وأُمَ** ) olurlar; bunu الجَوْهرِيُّ söyledi; (bu kardeşler *!**المُعايَنَةَ** diye adlandırılır). **الأَقْرانُ**: çeşitli erkeklerden bir ananın oğullarıdır; **بنُو العَلاَّتِ**: çeşitli analardan bir adamın oğullarıdır.

Hadiste: *!**أَعْيانَ** ana bir kardeşlerin, baba bir kardeşler dışında, birbirlerine mirasçı oldukları.

( Ve ) **العَيْنُ**: ( **يَنبُوعُ الماءِ** )dır; yerden kaynayıp akan; dişidir; (çoğulu) *!**أَعْيُنٌ** ve *!**عُيُونٌ**.

( الرَّاغبُ dedi ki: İçinde su bulunması sebebiyle organla benzetme olarak.

( Ve hadiste: ( **خيرُ**

**المالِ**: “Mal” (servet).

**عَيْنٌ ساهِرَةٌ**: uykusuz (uyanık) bir göz; **لعَيْنٍ نائِمَةٍ**: uyuyan bir göz için; (yani) gece de gündüz de kesilmeyen, akan **عَيْنَ الماءِ**’ı kastetti; hâlbuki sahibinin gözü uyuyandır; böylece uykusuzluğu, onun akışına bir misal yaptı.

Bunlar, **العَيْن**’ın mânalarından kırk yedi mânadır; ve müstedreklerde Allah Teâlâ’nın bize açtığını zikredeceğiz.

Ve mecazdandır: ( **نَظَرَتِ البلادُ بعَيْنٍ أَو بعَيْنَيْنِ** ): (bitkisi) çıktığı zaman.

Ve **الأساس**’ta: hayvanın otladığı şey, yerleşip tutunma olmaksızın çıktığı zaman; bu, Arapların şu sözünden alınmıştır: **الجبهة** düştüğü zaman yer, iki gözünden biriyle baktı; **الصّرْفَة** düştüğü zaman ise ikisiyle birden baktı; ancak ona, misal üzere, **عَيْنَيْنِ** yaptılar.

Ve mecazdandır: ( **أَنتَ على عَينِي**: yani ikram ve korumada birlikte). Ve onların sözü: “Sen başımın üzerindesin”; yani yalnız ikramda.

Ve mecazdandır: ( **هو عَبْدُ عَيْنٍ**: yani) o, (onu gördüğün müddetçe köle gibi)dir; nüshalarda böyle; doğrusu: “onu gördüğün müddetçe”; ve denildi ki: efendisi onu gördüğü müddetçe o çeviktir; ama ondan sonra değil; **اللّحْيانيّ**’den.

Dedi ki: ve bunun gibi, onu her şeyde kullanırsın; senin sözün gibi: “O, **صديقُ عَيْنٍ**’dır.”

Ve denildi ki: **عَبْدُ عَيْنٍ** ve **صديقُ عَيْنٍ**, sana, yokluğunda yerine getirmeyeceği şeyi kendinden gösteren adam için söylenir; şair dedi ki:

ومَنْ هو عبْدُ **العَينِ** أما لِقاؤُه
فَحُلْوٌ وأَمَّا غَيْبُه فظَنُونُ

( **ورأْسُ عَيْنٍ**; yahut) **رأْسُ العَيْنِ**: Harran ile Nusaybin arasında bir yer; ve denildi ki: Rebîa ile Mudar arasında.

İbnü’s-Sikkît dedi: “Falan, **رأْسِ عَيْنٍ**’dan geldi” denir; “**رأْسِ العَيْنِ**’dan” denmez.

İbn Berrî, İbn Durestûyeh’ten nakletti: **رأْسُ عَيْنٍ**, Nusaybin arasında bir köydür; ve şu beyti okudu:

نَصِيبينُ بها إخْوانُ صِدْقٍ ولم أَنْسَ
الذين برأْسِ عَيْنٍ

İbn Hamza dedi: onda ancak **رأْسُ العَيْنِ** denir; elif ve lâm ile; ve **المُخَبَّل**’e ait olarak okudu:

وأَنْكحتَ هَزَّالاً خُليْدَة بعدما
زَعمْتَ برأْسِ العَيْنِ أنَّك قاتِلُهْ

Ve yine, **الزِّبْرقان**’ın kocasını öldürdüğü bir kadına ait olarak okudu:

تَجَلَّلَ خِزْيَها عوفُ بنُ كعبٍ
فليسَ لخُلْفِها منه اعْتِذارُ
برأْسِ العَيْنِ قاتل من أَجَرْتم
من الخابُورِ مَرْتَعُه السِّرارُ

(ve o, ona nisbetle **رَسْعَنِيٌّ**’dir).

( **وعَيْنُ شَمْسٍ**: Mısır’da), ve ( **ش م س** )’te, onun Matariyye’de bir mevki olduğu geçti; o, Kahire’nin dışındadır; ona defalarca vardım.

( **وعَيْنُ صَيْدٍ** ve **عَيْنُ تَمْرٍ** ve **عَيْنُ أَنَّى**), “hatta” gibi: (mevkiler).

**الحافِظُ** dedi: **العَيْنُ**, yirmi beş mevki’dir; onlardan şunları zikretti: **عَيْنُ جَالُوت** ve **عَيْنُ رزبَةَ** ve **عَيْنُ الوردَةِ** ve **عَيْنُ تاب** ve başkaları.

**عَيْنِ التَّمْرِ**’e nisbet edilenlerdendir: şair, **أَبو إسْحق إسْمعيلُ بن القاسم بن سويدِ بنِ كَيْسان الغَنَويُّ العَيْنيُّ**; **أَبا العتاهِيَة** lakabıyla; aslı ondan meşhurdur; ve o, Hicaz’da, Medîne-i Münevvere’ye bitişik olanlardan bir beldedir; **السَّمعانيّ**’nin Ensâb’ında böyledir; doğrusu ise: Irak amellerindendir; Hâlid b. Velîd’in fetihlerindendir, Allah Teâlâ ondan razı olsun; sonra dedi ki: menşei Kûfe’dedir; Bağdat’ta oturdu; 211 senesinde öldü.

( **ورجلٌ مِعْيانٌ وعَيُونٌ**: **بالعَيْنِ** isabeti şiddetli olan); (çoğulu: **عِينٌ**; kesre ile; ve “kitaplar” gibi).

Ve denir: ( **ما أَعْيَنَهُ** ).

Ve denir: ( **صَنَعَ ذلك على عَيْنٍ** ve) ( **عَيْنَيْنِ** üzere; ve) ( **عَمْدَ عَيْنٍ** üzere; ve) ( **عَمْدَ عَيْنَيْنِ** üzere); bunların hepsi bir mânâdadır; (yani) kasden; **اللّحْيانيّ**’den.

Başkası dedi: “Bunu **عَمْدَ عَيْنٍ** yaptım” denir; (onu ciddiyet ve yakîn ile kasdettiği zaman); **امْرؤُ القَيْسِ** dedi ki:

أَبْلِغا عنِّي الشُّوَيْعِرَ أَنيعَمْدَ عَيْنٍ
قَلَّدْتُهُنَّ حَرِيما

Ve bunun gibi: “Bunu kasden, **على عَيْنٍ** üzere yaptım”; **خُفَافُ بنُ نُدْبة السُّلَميُّ** dedi ki:

فإن تَكُ خَيْلي قد أُصِيبَ صَميمُها
فعمداً على عَيْنٍ تَيَمَّمْتُ مالِكَا

(ve işte o, **عَرْضُ عَيْنٍ**’dır: yani yakındır; ve bunun gibi, benden **عَيْنُ عُنَّةَ**’dir); **العَيْنِ**’in zammesi ve **النُّون**’un şeddelenmesiyle; mecrâlı ve mecrâsız. Ve denir: Onu **عَينَ عُنَّةَ** gördüm; onu açıkça gördüğün hâlde o seni görmediği zaman.

Ve ona, **عَيْنَ عُنَّةٍ** verdi: yani ashabı arasından hususî (olarak); ( **ع ن ن** )’de geçmişti.

( **ولَقِيتُه أَوَّلَ عَيْنٍ** ): yani (ilk şey olarak) ve her şeyden önce.

( **وتَعَيَّنَ الإِبِلَ واعْتانَها وأَعانَها**: **ليَعِينَها** için ona yüksekten baktı); yani ona gözle değdirmek için; ve onu **عانَها عَيْناً**; o hâlde o, **عائِنٌ**’dir; İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:

يَزِينُها للناظِرِ **المُعْتان**
خَيْفٌ قرِيبُ العهْدِ بالحَيْرانِ

Yani, doğumla ahdi yakın olduğu zaman, memesinin daha iri, daha güzel ve daha şiddetli dolu olur.

( **ولَقِيتُه عِياناً**: yani **مُعايَنَةً**; onu görmesinde şüphe etmedi).

( **ونَعِمَ اللهاُ بك عَيْناً**: onu nimetlendirdi).

( **وعَيِنَ** ، **كفَرِحَ** ، **عَيْناً** ve **عِيْنَةً** ، kesre ile ) , nüshalarda böyle; bazı nüshalarda ise: **عِيَنَةً** hareke ile, **العَيْن**’in kesresiyle; ve bu, اللّحْيانيّ’nin nassıdır: ( **عَظُمَ سَوادُ عَيْنِه في سَعَةٍ ، فهو أَعْيَنُ** ) . Ve şüphesiz o, العِينَة’i apaçık olandır; اللّحْيانيّ’den.

**والأعْيَنُ**: gözü iri, geniş olan; dişisi **عَيْناءُ**; onun çoğulu **العِينُ**’dur, kesre ile; aslı ise damme ile فُعْل’dür; ondan Yüce’nin sözü: ﴿وحُورٌ عِينٌ﴾ .

Hadiste: ( **أَمَرَ بقَتْلِ الكِلابِ العِينِ** ) .

لِّعَان hadîsinde: ( إنْ جاءَتْ به أَدْعَجَ **أَعْيَنَ** ) .

( **والعِينُ** , kesre ile: yaban sığırı ) , bu, ondan (yani göz iriliğinden) baskın bir sıfattır; ve onunla kadınlar benzetilmiştir. Ve **بَقَرَةٌ عَيْناءُ**. ( **والأَعْيَنُ**: onun boğası ) .

İbnُ سِيْدَه dedi: ( **ولا تَقُلْ ثَوْرٌ أَعْيَنُ** ) fakat şöyle denir: **الأَعْيَنُ**; onunla vasıflanmış değildir; sanki isimlik haddine nakledilmiş gibidir.

( **وعُيونُ البَقَرِ**: siyah üzüm ) kapkara olmayan; taneleri iri (yuvarlak); kuru üzüme döner, ve gerçek tatlılıkta değildir; Ebû حَنيفَة’den, hayvandan olan **بعُيونِ البَقَرِ**’e benzetme üzere; ve onlardan kimi bu türü Şam’a tahsis etti.

( ve ) ayrıca: ( siyah armut ) ; o da yine benzetme üzere bununla adlandırılır.

( **والمُعَيَّنُ** , **كمُعَظَّمٍ**: dokumasında küçük kareler bulunan bir elbise; yabanın gözleri gibi **كعُيونِ الوَحْشِ**.

( ve ) **المُعَيَّنُ**: ( iki gözünün arasında siyahlık bulunan bir boğa ) ; سِيْبَوَيْه inşad etti:
فكأَنَّه لَهِقُ السَّراةِ كأَنَّهما حاجِبَيْهِ **مُعَيَّنٌ** بسَوَادِ ( ve ) **المُعَيَّنُ**: ( boğalardan bir damızlık, م ) bilinen; Câbir b. حُرَيْش dedi:

**ومُعَيَّناً** يَحْوِي الصِّوارَ كأَنَّه مُتَخَمِّطٌ قَطِمٌ إذا ما بَرْبَرا ( ve biz **عَيْناً** gönderdik, bize **يَعْتانُنا** ve ) **يَعْتانُ** ( bize **ويَعِينُنا** ) **ويَعِينُ** bize; bunlar الهَجَرِيّ’dendir; ve ( **عَيانَةً** ) fetha ile, onun mastarıdır; yani ( bize haber getirir ) .

Ve اللّحْيانيّ hikâye etti: falan gitti, bizim için **فاعْتانَ** otlaklı bir menzil; böylece onu geçişli yaptı; yani bizim için, içinde ot bulunan bir menzil aradı; ve الهَجَرِيّ, ناهِض b. ثُومة الكِلابِيّ için inşad etti:
يُقاتِلُ مَرَّةً **ويُعِينُ** أُخْرَى ففَرَّتْ بالصِّغارِ وبالهَوَان ِوقيلَ : **اعْتانَ** لنا falan: bir gözcü **عَيْناً** oldu. Ve yine **عانَ** علينا **عِيانَةً**: onlar için bir **عَيْناً** oldu.

Ve denir: git ve benim için bir menzil **واعْتَنْ**: yani onu ara.

( **والمُعْتانُ**: kavmin kılavuzu ) haberleri araştırır.

( **وابْنا عِيانٍ** , **ككِتابٍ**: iki kuş ) Araplar onlarla uğursuzluk/iyilik falı çıkarırlar; sanki onlarla beklenen yahut umulan şeyi **عِياناً** görürler.

( veya ) ikisi ( falcının yerde çizdiği iki çizgidir ) onlarla kuşu ürkütür.

Ve denildi: عِيافة için çizilirler.

( sonra der ki: **ابْنا** ) nüshalarda böyle; doğrusu **ابْني**’dir: ( **عِيانٍ أَسْرِعَا البَيانَ** ) .

Ve denildi: **ابْنا عِيانٍ** bilinen iki ok/çomaktır; ( ve kumarbazın kendi oku ile kazanacağını bildiğinde “**جَرَى ابْنا عِيانٍ**” denir ) ; الراعِي dedi:
وأَصْفَرَ عَطَّافٍ إذا راحَ رَبُّهجَرَى ابْنا عِيانٍ بالشِّواءِ المُضَهَّبِوإنَّما سُمِّيا **ابْني عِيَانٍ** çünkü onlar ikisiyle kazanmayı ve yemeği görürler.

( **والعِيانُ** ayrıca: … demir parçası, … eşyasında

**الفَدَّانِ** ) , sıhâh nüshalarında böyledir: **الفَدَّان**’dan **الدال**’in şeddeli oluşuyla; İbnُ بَرِّي onu şeddesiz ضبط etti.

Ebû’l-Hasen الصقليّ’den nakledildi: **الفَدَان** şeddesiz; onunla sürülen âlet; şeddeli ile ise: bilinen meblağ.

Ebû عَمْرو dedi: **اللُّومَةُ**: onunla yerin sürüldüğü demir uç; o **الفَدَّان** üzerinde olunca o **العِيانُ**’dur.

**المُحْكَم**’de: **العِيانُ**: **اللُّومَة**’nin, **السِّلْب**’in ve **الدُّجْرَيْن**’in ucunda bir halka; (çoğulu **أَعْيِنَةٌ** ve **عُيُنٌ** , iki damme ile); الجَوْهرِيّ sonuncusuyla yetindi, şöyle dedi: o فُعْل’dür; sonra ağırlaştırdılar, çünkü **الياء** **الواو**’dan daha hafiftir.

سِيْبَوَيْه dedi: ağırlaştırdılar, çünkü **الياء** onlara **الواو**’dan daha hafiftir; yani **عُيُنٍ** bâbı, **خُونٍ** bâbına icmâ ile حمل edilmez; **الياء**’ın hafifliği ve **الواو**’nun ağırlığı sebebiyle.

Ebû عَمْرو dedi: onun çoğulu kesre ile **عِينٌ**’dir, başka değil.

İbnُ بَرِّي dedi: onun çoğulu iki damme ile **عِينٌ**’dir; eğer sükûn verirsen şöyle dersin: **عُيْنٌ** tıpkı **رُسْلٍ** gibi.

Ben dedim: bu, Benî تَمِيم’in lügatidir; **الياء**’ı sahih kılarlar ve **عُيْنٌ** demezler; dammeden sonra sâkin **الياء**’dan hoşlanmama sebebiyle.

( **وماءٌ مَعْيونٌ ومَعِينٌ**: açık ) gözü görür ( akan ) ( yerin yüzü üzerinde ); ve بَدْر b. عامِرٍ الهُذَليّ’nin sözü:
ماءٌ يَجمُّ لحافِرٍ مَعْيُون قالَ bazıları: onu komşuluk üzere cer etti; hâlbuki hükmü, suya sıfat olduğu için ref‘ ile **مَعْيُونٌ**’dur.

Ve bazıları dedi: o, fâil mânâsında mef‘ûldür.

İbnُ بَرِّي dedi: **عينَ الماءِ**’dan **مَعِينٌ** türetildi; yani gözün açık olanı.

Ben dedim: vezninde ihtilaf edildi; denildi ki: fiili olmasa da mef‘ûldür; ve denildi ki: o, **المَعْنِ**’den فَعِيل’dir; ve o…

**الاسْتِقاءُ**; ve yerinde gelecektir.

( **وسِقاءٌ عَيِّنٌ** , **ككَيِّسٍ** ve yâ’sı fetha ile açılır), ve kesre daha çoktur.

Şeyhimiz dedi: Sarf imamları onu ferdlerden saydılar ve dediler ki: sıfat-ı müşebbeheden, gözü yâ olan mu‘tel olarak, aynın fethasıyla **فَيْعَل** gelmemiştir; ondan başkası.

( Ve ) كذلك: **سِقاءٌ مُتَعَيِّنٌ**: eğer ( suyu akarsa ); el-Lihyânî’den.

Râgıb dedi: Yarada suyun akmasından **سِقاءٌ عَيِّنٌ** ve **مُتَعَيِّنٌ** türetildi; ondan su akarsa.

( Veya ) **عَيِّنٌ** ve **عَيَّنٌ**: ( yeni ); Tâiyye; et-Tırimmâh dedi:

قد اخْضَلَّ منها كلُّ بالٍ **وعَيِّن**
وجَفَّ الرَّوايا بالمَلا المُتَباطِنِ

Ve كذلك **قِرْبَةٌ عَيّنٌ**: yeni; yine Tâiyye; dedi ki:

ما بالُ عَيْنِيَ كالشَّعِيبِ **العَيّنِ**

Dedi: Sîbeveyh **عَيَّناً**’yı, gözü yâ olanlardan **فَيْعَل** olduğu üzere حمل etti; ve **فَوْعَلاً** ve **فَعْولاً** olması da, **العين** lafzından ve manasından mümkün olabilir; ve bu iki misalden biriyle hükmetseydi, inkâr edilmeyen, me’lûf olana حمل ederdi. Görmüyor musun ki **فَعْولاً** ve **فَوْعَلاً**’da, her birinin mu‘telde olması için bir engel yoktur; sahihte olduğu gibi. أما **فَيْعَل** ise, aynın fethasıyla, gözü yâ olanlardan, azizdir.

**وتَعَيَّنَ السِّقاءُ**: eskilikten inceldi.

Ferrâ dedi: **التَّعَيُّنُ**: deride ince daireler bulunmasıdır; el-Katâmî dedi:

ولكنَّ الأدِيمَ إذا تَفَرَّى بِلًى **وتَعَيُّناً** غَلَبَ الصَّناعا

( **وعَيَّنَ** ) adam: ( **بالعِينةِ** ile aldı, kesre ile; yani selef ile; yahut onunla verdi.

( Ve ) mecazdan: ( **عَيَّنَ** ( ağaç ): eğer ( tazeleşir ve çiçek açarsa ).

( Ve ) Ezherî dedi: **عَيَّنَ** ( tüccar ) **تَعْييناً** ve **عِينَةً**, çirkindir ve o isimdir; bu, ( bir adamdan ) ( malını ) ( bilinen bir bedelle ) ( bilinen bir vadeye ) ( satması ), sonra ( onu ondan, onu sattığı o bedelden daha azıyla satın almaları )dır. Dedi: Fukahanın çoğu **العِينَةَ**’yi kerih gördü; onda, Âişe ve İbn Abbâs’tan, Allah Teâlâ ikisinden razı olsun, nehiy rivayet edildi. İbn Abbâs hadîsinde: onun **العِينَةَ**’yi kerih gördüğü.

Dedi: Eğer tüccar, **العِينَةِ** talibinin huzurunda, başkasından bilinen bir bedelle bir mal satın alır ve onu kabzeder, sonra onu **العِينَةِ** talibine, satın aldığı bedelden daha çok bir bedelle, belirlenmiş bir vadeye satar; sonra müşteri onu, ilk satıcıdan, nakit olarak, onu satın aldığı bedelden daha azıyla satar; bu da **عِينَةٌ**’dir ve o, birinciden daha hafiftir. Fukahanın çoğu, bazılarından ona kerahat olmakla beraber, onu caiz görme üzeredir. Onda sözün cümlesi: onu bozan bir şarttan soyutlanırsa caizdir; ve eğer **المُتَعَيِّنُ** onu, onu ilk satıcısından satmak şartıyla satın alırsa, satış hepsinin yanında fâsiddir. **عِينةً** diye adlandırıldı; **العِينةِ** talibine nakdin حاصل olması için. Bu da şudur: **العِينَةَ**’nin اشتقاقı **العَيْن**’dendir; o, حاضر nakittir ve ona derhal حاصل olur. Müşteri onu ancak, kendisine acele ulaşacak, حاضر **بعَيْنٍ** ile satmak için satın alır.

Ve **الأساس**’ta: ona **بعِينَةٍ** sattı: nesîe ile; çünkü o bir ziyadedir.

İbn Düreyd dedi: çünkü o, aynın borçla satımıdır.

( Ve ) **عَيَّنَ** ( aramızdaki savaşı: onu döndürdü ).

Ve **اللّسان**’da: onu akıttı.

( Ve ) **عَيَّنَ** ( inciyi: onu deldi ); sanki ona bir göz yaptı.

( Ve ) **عَيَّنَ** ( falanı: yüzüne karşı ayıplarını ona haber verdi ); el-Lihyânî’den.

Ve **الأَساس**’ta: onu yüzüne ve **عينِهِ** üzerine azarladı; eğer sultana ayıplarını haber verirse, şahit olsun veya gaip olsun.

( Ve ) **عَيَّنَ** ( kırbayı ): eğer ( içine su dökerse ), dikiş yerlerinden çıksın diye ve ( dikişlerin gözleri ) ve izleri tıkansın diye; o yeni iken. Ve كذلك onu sızdırdı; Asmaî onu nakletti.

Râgıb dedi: Yaradan suyun akmasından, onların “**عَيِّنْ قِرْبَتك**” sözleri alındı; yani içine su dök; onun akmasıyla dikiş izleri tıkansın.

( **والعِينَةُ** , kesre ile: selef )؛ ve bu, onun sözünde az önce geçti; o halde tekrardır.

( Ve ) **العِينَةُ**: ( malın seçkini ), **العِيمَةِ** gibi; Cevherî onu nakletti; cem‘i **عِيَنٌ**, **عِنَبٍ** gibi.

( Ve ) **العِينَةُ**: ( savaşın maddesi ); İbn Mukbil dedi:

لا تَحْلُبُ الحربُ مِنّي بعد **عِينتِها**
إلاَّ عُلالَةَ سِيدٍ مارِدٍ سَدِمِ

( Ve ) **العِينَةُ** ( koyundan: **عَيْنَيْها** çevresinde olan şey )dir; insanda göz çukuru gibi.

( Ve ) denir: bu ( **ثَوْبُ عينةٍ** izafetli )dir; eğer ( gözde görünüşü güzel ) ise.

( **والمَعانُ**: menzil )dir. Denir: Kûfe, bizden **مَعانٌ**’dır; yani menzil ve alamet.

( Ve ) **مَعانٌ** ayrıca: ( bir menzil )dir; Mûte’ye yakın; ( Şam hacısı için ); Abdullah b. Revâha, Allah Teâlâ ondan razı olsun, dedi:

أقامت ليلتين على مُعانٍ
وأعقبَ بعد فترَتها جُمومُ

İbn Sîde dedi: Sahih’te zikredildi; çünkü o **فَعَالاً** ve **مَفْعَلاً** olur.

( **وعَيْنونُ** , ve denir: **عَيْنونَى** ), ve onda ayrıca **عَيْنونَة** de denir.

( **وعَيْنَيْنِ** , aynın kesresi ve fethasıyla, **عَيْن**’in tesniyesi )dir; ve denir **عَيْنَان** ve ذو **عَيْنَيْنِ**. İki vecihle, Osman hadisi rivayet edildi, Allah Teâlâ ondan razı olsun: Abdurrahman b. Avf ona, ona dokundurarak dedi: ( Ben **عَيْنَيْنِ** günü kaçmadım ); ve o ( bir dağ )dır; yahut küçük tepe; yahut bir dağda bir tümsek; ( Uhud’da ), imam Hamza’nın meşhedinden önce, Allah Teâlâ ondan razı olsun; ( İblis, Allah Teâlâ’nın laneti onun üzerine olsun, onun üzerine çıktı da, Muhammed’in, صلى الله عليه وسلم, öldürüldüğünü nida etti.

( Herevî dedi: O, Uhud günü okçuların üzerinde durduğu dağdır; ve Uhud gününe **يَوْم عَيْنَيْن** denir. Onun batı köşesinde Nebevî bir mescid vardır ve yanında **قَنْطرَةُ عَيْن** vardır.

( Ve ) **عَيْنَيْن** ( aynın fethasıyla: Bahreyn’de bir yer )dir; Abdülkays diyarında; hurması çoktur; er-Râî dedi:

يَحُثُّ بهنَّ الحادِيانِ كأنَّما
يَحُثَّانِ جَبّاراً **بعَيْنَيْنِ** مُكْرَعا

Ezherî dedi: Ben de ona girdim. ( **منه** ), nüshalarda böyle; doğrusu: **منها**. ( **خُلَيْدُ عَيْنَيْنِ** )dir; o, Cerîr ile hicvedişen bir adamdır; İbn Berrî inşad etti:

ونحْنُ مَنَعْنا يومَ عَيْنَيْنِ مِنْقَراً
ويومَ جَدُودٍ لم نُواكِلْ عَن الأصْلِ

( **وعَيْنانِ**: ع ) Hicaz’da Hevâzin diyarındadır; Ebû Nasr’ın gördüğüne göre.

( **وعَيَّانُ** , **كجَيَّانَ**: د ) Yemen’de, ...den.

مِخْلافِ جعفر’da yahut ona yakın bir yerde; **نَصْر**’dan.

( و ) **العِيانَةُ** , ( **ككِتابةٍ** : **ع** ) **الحارِثِ بنِ كَعْبٍ** diyarlarında, **نَصْر**’dan.

( *!و**العُيونُ** , ضamme ile: **د** Endülüs’te.

( و ) ayrıca: ( **ة** Bahreyn’de.

( و ) **أَعْيَنُ** ve **عَيانَةُ** , ( **كأَحْمَدَ وثُمامَةٍ** : Yemen’de iki kale ) ; ve denildi ki: iki köy; ve sonuncusuna nisbet edildi: keramet sahibi, fakih, inceleyici **أَبو بكْرِ بنُ يَحْيَى بنِ عليِّ بنِ إسْحق السّكْسّكيُّ العَيانيُّ**; 628 yılında öldü; onu **الجنْدِيُّ** tarihinde ضبط etti.

( **والمَعِينَةُ** ) , mîm’in fethiyle: ( **ة** ) Kûfe ile Şam arasında.

Dedim: onda doğru olan: **المَعنيةُ**’dir; **مَعْن بنِ زائِدَةَ**’ye nisbet edilmiştir; **نَصْر**’ın tahkik ettiği üzere; musannif onu tashif etmiştir.

( **والعَيْناءُ الخَضْراءُ** .

( و ) ayrıca: ( yırtılmaya hazırlanmış **القِرْبَةُ** ) ve eskime.

( و ) ayrıca: ( kafiyelerden **النَّافِذَةُ** .

( و ) ayrıca: çok suyu olduğundan adlandırılmış bir ( **بِئْرٍ** ) ismidir.

( و ) **العَيْنا** , ( kısaltma ile: **قُنَّةُ جَبَلِ ثَبِير** ) , bazıları onu böyle zikretti; ( doğru olan mu‘ceme iledir.

( وذُو **العَيْنِ** ) : ( **قَتَادَةَ بن النُّعْمانِ** ) bin Zeyd’in, yüzünde akan **عَيْنَهُ**’ini Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in geri çevirdiği sahabînin lakabıdır; ( onu yüzünde akan **عَيْنَهُ**’ini geri çevirdi de iki **عَيْنَيْهِ**’nin en sağlamı oldu ); siyer ashabı onu mucizelerde zikretmiştir.

( وذُو **العَيْنَيْنِ** : **مُعاوِيَةُ بنُ مالِكٍ**; şair, süvari.

( وذُو **العُيَيْنَتَيْنِ** ) , küçültme olarak: ( **الجاسوسُ** ) çünkü **العَيْنَ**’in küçültmesi

**عُيَيْنَة**’dir; ona ayrıca: ذُو العَيْنَيْن ve ذُو **العُوَيْنَتَيْن** de denir; bunların hepsi işitilmiştir.

( **وتَعَيَّنَ الرَّجُلُ** : çirkinleşti ) ; nüshalarda böyle; doğru olan **تَشَوَّرَ**’dur; ( ve gözüyle bir şeye isabet etmek için ağır davrandı.

( و ) **تعيَّنَ** ( falanı: onu yakînen gördü.

( و ) تعيَّنَ ( şey onun üzerine: ona bizzat **بعَيْنِه** lâzım oldu.

( **وأَبو عَيْنانِ** : şair **نَهارِ بنِ تَوْسِعَةِ**’nin dedesi ) ; onu **المُسْتَغْفريُّ** zikretti.

( **وعبدُ اللهاِ بنُ أَعْيَنَ** , **كأَحْمَدَ** , muhaddistir.

( **وابنُ مَعينٍ** ) , onun zikri ( ( **م ع ن** )’de ) gelecektir; mîm’in aslî olması üzere; onlardan kimi onu زائد kıldı da onu burada zikretti; musannif رحمه الله تعالى için **ع و ن**’da isimler cümlesinden olarak geçti; orada uygun olanı zikrettik.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır:

**العَيْنُ**: ordunun reisi; ve ayrıca: onun öncü birliği. **وعَيْنُ الماءِ**: insanlar için hayat; **ثَعْلَب** bununla tefsir etti:
أُولئِك عَيْنُ الماءِ فيهم وعِنْدَهمْمن الخِيْفَةِ المَنْجاةُ والمُتَحَوَّلُ
Ve **الأساس**’ta: فيهم عَيْنُ الماءِ, yani onlarda fayda ve hayır vardır.

**والعَيْنُ**: nakit; sözlerinden: عَيْنٌ غَيْر دَيْنٍ.

**والعَيْنُ**: şeyin hakikati. Denir: جاءَ بالأَمْرِ مِن عَيْنٍ صافِيَةٍ, yani onun kıssasından ve hakikatinden.

**والعَيْنُ**: saf, açık olan. Denir: جاءَ بالحقِّ بعَيْنِه, yani saf, açık olarak.

**والعَيْنُ**: şahıs.

**والعَيْنُ**: asıl.

**والعَيْنُ**: şahit; ondan: الجَوادُ **عَيْنُه** فِرَارُه, onu gördüğünde, onu ürkütmeksizin onda iyiliği sezersin.

**والعَيْنُ**: **المُعايَنَةُ**. Denir: لا أَطْلُبُ أَثَراً بعْدَ عَيْنٍ, yani ben onu **أُعاينُه** iken şeyi bırakıp, benden kaybolduktan sonra onun izini aramam; aslı şudur ki bir adam kardeşinin katilini gördü; onu öldürmek isteyince dedi ki: yüz deve ile fidye veririm; o dedi ki: لسْتُ أَطْلُبُ أَثَراً بعْدَ عَيْنٍ ve onu öldürdü.

**والعَيْنُ**: nefis (kıymetli).

**والعَيْنُ**: hazır bağış; ondan râcizin sözü:
**وعَيْنُه** كالكَالِىءِ الضِّمَارِ
ve **الضِّمَارُ**: ümit edilmeyen gaib olandır.

**والعَيْنُ**: insanlar.

**والعَيْنُ**: Allah تعالى’nın haslarından olan hasse; ondan hadis: ( أَصابَتْه عَيْنٌ مِن **عُيونِ اللهاِ** ).

**والعَيْنُ**: terazinin kefesi; ikisi iki **عَيْنانِ**’dır.

**والعَيْنُ**: terazinin dili.

**والعَيْنُ**: mükâşif.

وما بالدَّارِ عَيْنٌ: yani hiç kimse; ondan sözleri: ما بها عَيْنٌ تطرفُ.

**والعَيْنُ**: kelimenin ortası.

**والعَيْنُ**: mazâdede delik; heyette uzva benzetme olarak.

**والعَيْنُ**: afiyet.

**والعَيْنُ**: suret.

**والعَيْنُ**: su damlası.

**والعَيْنُ**: Mısır’da bir köy.

والعينُ: ebced hesabında yetmişin ismidir.

**والعَيْنُ**: izzet.

والعينُ: ilim; ve o **عَيْنُ اليَقِينِ**’dir.

**والعَيْنُ**: **الخَلِيلُ**’in telif ettiği ve **اللَّيْثُ**’in tamamladığı bir kitabın ismidir.

**والعَيْنُ**: kuyunun suyunun çokluğu; suyu çoğalınca عانَتْ عَيْناً denir.

**والعَيْنُ**: gözden yaşın akması. Denir: عانَ الدَّمْعُ عَيْناً: aktığı ve yürüdüğü zaman.

**والعَيْنُ**: iğnenin gözü. Ve onun dar gözlü olanına: عَيْنُ صفية denir.

**والعَيْنُ**: **عَيْنَيْن** dağında bir yer; köprü ona nisbet edilmiştir.

**والعَيْنُ**: **المحسةُ**.

**والعَيْنُ**: sandıkta küçük bir ev.

Ve **عَيْنَه**’ini patlattı: ona vurdu yahut sözde ona sert davrandı; bu mecazdır.

Araplar der: على **عَيْني** قَصَدْتُ زيْداً: merhameti kastederler.

**والعائِنُ**: **بالعَيْنِ** isabet eden; ve isabet edilen: eksiltme üzere **مَعِينٌ**, tamlık üzere **ومَعْيونٌ**.

**الزجَّاجِيُّ** dedi: **المَعِينُ** göz değmesine uğrayan; **والمَعْيونُ** içinde göz olan; **عبَّاسُ بنُ مِرْداسٍ** dedi:
قد كانَ قوْمُكَ يحْسَبونَك سيِّداً وإِخالُ أَنَّك سَيِّدٌ مَعْيون ُ
Ve denir: أَتَيْتُ فلاناً فما **عَيَّنَ** لي بشيءٍ وما **عَيَّنَنِي** بشيءٍ, yani bana hiçbir şey vermedi; ve **وتَعْيِينُ الشيءِ**: onu bütünden tahsis etmektir.

**والمُعايَنَةُ**: bakış ve yüz yüze gelme.

**وتَعَيَّنَه**: onu gördü; **ذو الرُّمَّة** dedi:
تُخَلَّى فلا يَنْبُو إذا ما **تعَيَّنَتْ** بها شَبَحاً أَعْناقُها كالسَّبائك
Ve ashabımdan bir **عائِنَةً** gördüm; yani beni **عايَنُوني** olan bir kavim.

Ve o أَخُو عَيْنٍ’dir: sana riyâ ile dostluk eder.

**والعَيَّانُ** , **كشَدَّادٍ**: **المعيان**; ve mutlaka içinde **عَيْناكَ** olanı vuracağım: yani başını.

Ve onunla en yakın **عائِنَةٍ**’de karşılaştım: yani gözün idrak ettiği en yakın şeyde.

Ve أَوَّلُ عائِنَةٍ: yani her şeyden önce.

**والعَيْناءُ**: gözü geniş kadın.

Ve Ebû **العَيْناءِ**: nâdir (haberler) sahibi, ma‘rûf bir ihbârîdir.

Ve bir koyun **عَيْناءُ**: gözü karardı, geri kalanı beyazladı; ve denildi ki: yahut bu, bunun tersiydi.

Ve **أَعْيانُ** kavmin: onların fazîletlileri.

Ve kazdım, nihayet **عِنْتُ** ve **أَعَنْتُ**: **العُيونَ**’a ulaştım.

Ve **التَّهْذيبِ**’de: kazıcı kazdı da **فأَعْيَنَ** ve **أَعانَ**: **العُيونَ**’a ulaştı.

Ve Ebû Saîd dedi: **عَيْنٌ مَعْيُونَة**: onun su(ya) dair bir maddesi vardır; ve Tırimmâh’tan inşâd etti:
ثم آلَتْ وهي مَعْيُونَةٌ من بَطِيءِ الضَّهْلِ نُكْزِ المَهام ِ

Ve kırbadan **العَيْنِ**’in cem‘i: **عَيَائِنُ**; onu, uç tarafından ona yakınlık sebebiyle hemzelediler.

Ve **تَعَيَّنَتْ** develerin tırnakları: kırbanın **تَعَيُّنِ**’i gibi delindiği zaman; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve derler: bu, bir **عَيْنٌ** dinardır; eğer meyilli ise, dilin onunla meylettiği miktar kadar ağır basar.

Ve **اعْتانَ** şeyi: onun **عِينَتَه**’ini, seçkisini aldı; râciz dedi ki:
**فاعْتانَ منها عِينَةً فاخْتارَهاحتى اشْتَرى بعَيْنِه خِيارَها**

Ve **اعْتانَ** şeyi: onu veresiye satın aldı.

Ve **عِينَةُ الخَيْلِ**: onların cîdânı (iyi koşanları); Lihyânî’den.

Ve insanın çocuğuna denilir: **قرَّةُ العَيْنِ**.

Ve **قرَّةُ العَيْنِ**: bir kadındır.

Ve evde **عائِنٌ** yahut **عائِنَةٌ** yok: yani hiç kimse.

Ve **العِينَةُ**: ribâdır.

Ve onu, **ذي عَيْنٍ** ve **عائِنَةٍ**’nin ilki olarak buldum: yani her şeyin ilki.

Ve onu, düşmanın **بعائِنَةِ**’siyle gördüm: yani düşmanın gözlerinin onu gördüğü bir yerde.

Ve orada **عائِنَةٍ** görmedim: yani bir insan.

Ve bir adam **عَيِّنٌ**, **ككَيِّسٍ** gibi: çabuk ağlayandır.

Ve kavim, senden **مَعَانٌ**dır: yani onları gözünle gördüğün bir yerdedir.

Ve çekirgeden **المُعَيَّنُ**، **كمُعَظَّمٍ** gibi: soyulan da onu beyaz ve kırmızı görürsün; Ezherî bunu, Şümeyl’den, **ينع** tercümesinde zikretti. Ve falana geldim, bana bir şey **عَيَّنَ** etmedi ve beni bir şeyle **عَيَّنَ** etmedi: yani bana bir şey vermedi; Lihyânî’den.

Ve denildi ki: bana bir şeye delâlet etmedi.

Ve **عُيَيْنَة** (küçültme olarak): bir yer adıdır.

Ve **عُيَيْنَةُ** b. Hısn el-Fezârî: adı Huzeyfe’dir; iki gözünün şaşılığı sebebiyle onunla lakaplandı; ve **عُيَيْنَةُ** b. **عائِشَةَ** el-Mürrî iki sahâbîdir.

Ve Süfyân b. **عُيَيْنَة**: meşhur imam âlim; Allah Teâlâ ondan razı olsun; ve beş kardeşi: İbrâhîm, İmrân, Âdem, Ahmed ve Muhammed rivayet ettiler.

Ve **عُيَيْنَةُ** b. Gusn, Süleymân b. Surad’dan.

Ve **عُيَيْنَةُ** b. Abdirrahmân b. Cevşen, Vekî‘in şeyhidir.

Ve **عُيَيْنَةُ** b. Âsım el-Esedî, babasından.

Ve **عُيَيْنَةُ** el-Lahmî, Yezîd b. Sinân’a şeyhtir.

Ve Ebû **عُيَيْنَة** b. el-Mühelleb b. Ebî Sufra meşhurdur; Müberred **الكامِلِ**’de dedi: Âl-i Mühelleb’den Ebû **عُيَيْنَة** diye çağrılan herkesin bu, onun adı(dır); künyesi ise Ebû’l-Minhâl’dir.

Ve Mûsâ b. Ka‘b b. **عُيَيْنَة**: Seffâh’a biat eden ilk kimsedir.

Ve Muhammed b. **عُيَيْنَة**, Mübarek’ten.

Ve Saîd b. Muhammed b. **عُيَيْنَة**, Guncâr’ın şeyhidir.

Ve Muhammed b. Ebî **عُيَيْنَة** el-Mühellebî, Mansûr için Rey’i üstlendi; ve oğlu Ebû **عُيَيْنَة**, Emîn zamanında bir şairdir.

Ve **عُيَيْنَةُ** b. el-Hakem el-Halecî bir şairdir; Merzübânî onu zikretti.

Ve Abdurrahmân b. **عُيَيْنَة**: zikri Sahîh-i Müslim’de sabit olmuştur.

Ve **عاينةُ** Benî falan: onların malları ve çobanlarıdır.

Ve **أَسْوَدُ العَيْنِ**: bir dağdır; Ferazdak dedi ki:
إذا زالَ عنكم أَسْوَدُ العينِ كنتُمُكِراماً وأَنتم ما أَقامَ أَلائمُ

Ve Yâkût dedi: o, Necd’dedir; Basra’dan Mekke’ye giden yola nazırdır; Kâlî, İbn Düreyd’den, Ebû Osmân’dan inşâd etti:
إذا ما فقَدْتُمْ أَسْوَدَ العَيْنِ كنتُمُ الخ .

Ve **الأَعْيانُ**: Uyayne b. Şihâb el-Yerbû‘î’nin sözünde bir yerdir:
تَرَوَّحْنَا من الأَعْيان عَصْراً فَأمحلنا الإلاهَةَ أَنْ تَؤُوبَا

Bunu Ebû’l-Hasen el-Umrânî böyle rivayet etti; Ezherî ise şöyle rivayet etti: تَرَوَّحْنا مِن اللعْباءِ .

Ve hırsız üzerine **عَيَّنْ** (onu) **تَعْييناً**: onu, şüpheliler arasından tahsis etti; ve denildi ki: onun hırsızlığını onun üzerinde açığa çıkardı.

Ve **عائِنٌ** su: akıcıdır; suyun **عَيْنِ**’inden türetilmiştir.

Ve **عُيونُ القَصَبِ**: Akabe-i Eyle ile Yenbu‘ arasında, uzunlamasına, sarp bir dar boğazdır.

Ve **العيونُ**: Mısır’da bir köydür.

Ve ayrıca: Necd’de bir yerdir; Bedr b. Âmir el-Hüzelî dedi ki:
أَسدٌ تَفُرُّ الأُسْدُ من عُرَوَائِهِبعَوارِض الرُّجَّاز أَوْ **بعُيُونِ**

Ve ( **ر ج ز** )’de zikredilmiştir.

Ve **أُمُّ العَيْن**: Semîrâ’nın aşağısında bir sudur; Mekke’ye yükselen için tatlıdır; Yâkût’tan, Allah Teâlâ ona rahmet etsin.

Ve **عينُ إضم** ve **عينُ الحَديدِ** ve **عينُ الغورِ**: Hicazî yerlerdir.

Ve **قنْطَرَةُ العَيْنِ**: Uhud’da, **عينين** dağı mescidinde, İmam Hamza’nın meşhedinden öncedir.

Ve **عينُ أَبي الدّيلم**: Fîd himâsında.

Ve **عينُ أَبي زِيادٍ**: Vâdî Nu‘mân’ın yanında.

Ve **عينُ مُعاوِيَةَ**: el-Kâ‘da.

Ve **عينُ صَارِخ**: Mekke ile Yemen arasında.

Ve **عينُ شمْسٍ**: Hudeybiye’dedir.

Ve **عينُ بولا**: Yenbu‘dadır.

Ve gönderdiğin ve acele ettirdiğin kimseye dersin: ( **بعينٍ ما أَرَيَتَّكَ** ): yani hiçbir şeye dönüp bakma; sanki ben sana bakıyorum.

Ve **العَيانيُّ**, fetha ile: reis Ali b. Abdillâh b. Muhammed b. el-Kâsım b. Tabâtabâ el-Alevî’nin lakabıdır; o, Yemen’de Benî’l-Emîr’in dedesidir; ve onun soyundan, şöhret sahibi, 553 senesi esnasında bulunan, iki şeref sahibi emir Ca‘fer b. Muhammed el-Haccâf b. Ca‘fer b. el-Kâsım b. Ali el-**عَيانيّ** (vardır); onlardan, şeyhimiz allâme Muhammed b. İsmâîl b.

el-Emîr, San‘â âlimi; Abdillâh b. Sâlim el-Basrî’den rivayet etti.

Ve **عينونُ**: Mağribî bir bitkidir; Endülüs’te bulunur; incirle pişirildiği zaman karışımları kolaylaştırır.

Ve **عينُ الدِّيك**: ağacı biber ağacına yaklaşan bir bitkidir; Dekn dağlarında çok olur; Hind ehli onu kendileri için edinir.

Ve **عينُ الهُدْهُدِ**: bir bitki için “fare kulağı”dır.

Ve **عينُ الهرِّ**: meşhur bir taştır; onda fayda yoktur.

Ve **عينُ ران**: alıçtır.

Ve **الأَعْيَنُ**: Bağdatlı muhaddis Ebû Bekr b. Ebî Atâb b. el-Hasen b. Tarîf’in lakabıdır; 240 senesinde vefat etti; Allah Teâlâ ona rahmet etsin.

Ve Ebû Ali Muhammed b. Ali b. Muhammed et-Tâlekânî **الأَعْينيُّ** eş-Şâfiî muhaddis, Kirman’da beş yüz küsur otuzlu bir senede vefat etti; Allah Teâlâ ona rahmet etsin.

2 ( **فصل الغين** ) مع النون ) 2

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَيْنٌ
1 عَيْنٌ ذ [app. as inf. n. of عَانَ, agreeably with analogy, (like as أَذْنٌ is of أَذَنَ, and أَنْفٌ of أَنَفَ, &c.,) aor. يَعِينٌ,] signifies The hitting, or hurting, [another] in the eye. (K.) ― -b2- And The smiting with the [evil] eye: (K:) which is said in a trad. to be a reality. (TA.) You say, عِنْتُ الرَّجُلَ I smote the man with my [evil] eye. (S.) And اـِنَّكَ لَجَمِيلٌ وَلَا أَعِنْكَ, meaning [Verily thou art beautiful,] and may I not smite thee with the [evil] eye; and ولا أَعِينُكَ, meaning and I will not smite thee &c. (Lh, TA.) And المَالَ ↓ تعيّن He (a man) smote the مال [i. e. cattle, or camels, &c.,] with an [evil] eye: (S:) or الأِبِلَ ↓ تعيّن, and ↓ اعتانها, and ↓ اعانها, he raised his eyes towards the camels, looking at them, and expanded his hand over his eyebrow like as does he who shades his eyes from the sun, (K, TA,) to smite them with an [evil] eye, (K, * TA,) and he so smote them. (TA) ― -b3- عَانَ عَلَيْنَا, (S, TA,) aor. يَعِينُ, (S,) inf. n. عَيَانَةٌ; (S, TA; [in one of my copies of the S, عِيَانَة;]) and لَنَا ↓ اعتان; both signify He was, or became, a spy, or scout, for us. (S, TA.) [Golius mentions also ↓ عاين, construed with ل, in this sense, as from the S; in which I do not find it.] And one says, لَنَا مَنْزِلًا ↓ اِذْهَبْ فَاعْتَنْ, Go thou, and look for, or seek, a place of alighting for us: (S:) and Lh says the like, making the verb trans. (TA.) And ↓ بَعَتْنَا عَيْنًا يَعْتَانُنَا, and يَعْتَانُ لَنَا; (K, TA;) and يَعِينُنَا, (K, TA, but omitted in the CK,) and يَعِينُ لَنَا, (El-Hejeree, TA,) inf. n. عَيَانَةٌ, (K, TA,) with fet-h, (TA) [in the CK عِيَانَة;]) i. e. [We sent a spy, or scout, to bring us information. (K, TA.) [See also مُعْتَانٌ.] ― -b4- عان الدَّمْعُ, and المَآءُ, (S,) inf. n. عَيَنَانٌ (S, K) and عَيْنٌ, (K, TA,) The tears, and (tropical:) the water, flowed. (S, K. *) And عَانتِ البِئْرُ, inf n. عَيْنٌ, The well had in it much water. (TA.) ― -b5- And حَفَرْتُ حَتَّى عِنْتُ (assumed tropical:) I dug until I reached the springs, or sources: (S, TA:) and in like manner one says, المَآءَ ↓ أَعْيَنْتُ [I reached the water]: (S:) or, accord, to the T, one say, حَفَرَ ↓ الحَافِرُ فَأَعْيَنَ and ↓ أَعَانَ. meaning [The digger dug,] and reached the springs, or sources. (TA.) -A2- عَيِنَ, (K,) inf. n. عَيَنٌ, (S, * K, [not, as in the CK, with the ى quiescent.]) and عِيْنَةٌ, (Lh, * K.) [He was wide in the eye: or large and wide therein: (see أَعْيَنُ:) or ] he was large in the black of the eye, with width [of the eye itself]. (K.)

عيّن اللّْؤْلُؤَةَ
2 عيّن اللّْؤْلُؤَةَ ذ (assumed tropical:) He bored, perforated, or pierced, the pearl; (S, K, TA;) as though he made to it an eye. (TA.) ― -b2- عيّن القِرْبَةَ He poured water into the skin in order that the stitchholes might become closed (S, K, TA) by swelling, (S,) it being new: and سَرَّبَهَا [q. v.] signifies the same, as mentioned by As, (TA.) -A2- تَعْيِينُ الشَّئِْ signifies (assumed tropical:) The individuating of a thing, or particularizing it; i. e. the distinguishing it from the generality, or aggregate. (S, Msb, TA) عيّنهُ means (assumed tropical:) He individuated it, &c.: and he particularized, or specified, it by words; mentioned it particularly, or specially. And عيّن لَه كَذَا (assumed tropical:) He appointed, or prescribed, for him, or he assigned to him, particularly, such a thing: and عيّن عَلَيْهِ كَذَا He appointed against him, or imposed upon him, particularly, such a thing]. You say, عَيَّنْتُ المَالَ لِزَيْدٍ (assumed tropical:) I assigned the property particularly, or specially, to Zeyd. (Msb.) And أَتَيْتُ فُلَانًا فَمَا عَيَّنَ لِى بِشَئٍْ and مَا عَيَّنَنِىبِشَئٍْ i. e. (assumed tropical:) [I came to such a one,] and he did not give me anything: (Lh, TA:) or, as some say, he did not direct me to anything. (TA.) And عَيَّنَ عَلَى السَّارِقِ (assumed tropical:) He distinguished, or singled out, the thief from among the suspected persons: or, as some say, he manifested against the thief his theft. (TA.) And عَيَّنْتُ النِّيَّةَ فِى الصَّوْمِ (assumed tropical:) I purposed the performance of a particular fast. (Msb.) ― -b2- عيّن فُلَانًا He told such a one to his face of his vices, or faults, or the like. (I. h, S, K.) -A3- عيّن الحَرْبَ بَيْنَنَا i. q. أَدَارَهَا [He, or it, stirred war, or conflict, or the war or conflicet, between us, or among us]: so in the K in the L, ادرها [perhaps for أَدَرَّهَا, but more probably, I think, for أَدَارَهَا]. (TA.) -A4- عيّن الشَّجَرُ The trees became beautiful and bright, and blossomed. (K. TA.) -A5- عيّن الرَّجُلُ The man took [or bought] بِالعِينَةِ i. e. السَّلَفِ [meaning for payment in advance, accord. to all the explanations that I find of السَّلَف as used in buying and selling; but accord to the TK, upon credit, i. e. for payment at a future period, agreeably with an explanation of (??_ in the A and (??) (??) thin by reason of oldness: (TA:) [or it became lacerated, or worn in holes; as is shown by what here follows.] One says also, تَعَيَّنَتْ أَخْفَافُ الأِبِلِ, meaning (assumed tropical:) The feet of the camels became lacerated [in the soles], or worn in holes, or blistered; like the water-skin of which one says تعيّن. (IAar, TA.) -A6- تعيّن also signifies (assumed tropical:) It was, or became, clear, or distinct. (KL.) ― -b2- And (assumed tropical:) It was or became, individuated, or particularized; i. e., distinguished from the generality, or aggregate. (KL,) [Thus signifying, it is quasi-pass. of عَيَّنَهُ. Hence it means (assumed tropical:) It had, or assumed, the quality of individuality. And (assumed tropical:) It was, or became, particularized. or specified, by words; mentioned particularly, or specially. And تعيّن لَهُ It was appointed, or prescribed, for him, or was assigned to him, particularly or peculiarly. And تعيّن عَلَيْهِ (assumed tropical:) It was appointed against him, upon him, particularly. And hence.] one says, تعيّن عَلَيْهِ الشَّئْ, meaning لَزِمَهُ بِعَيْنِهِ, [i. e. : The thing was, or became, incumbent, or obligatory, on him in particular] (S, K. -A7- See also the next paragraph.

8 اـِعْتَيَنَ see 1, in tour places. -A2- اعتان الشَّئْ (assumed tropical:) He took the عَيْن of the thing, (S,) the (??) thereof. (S, TA.) [See also 8 in art. عون]) -A3- And He bought the thing upon credit, for payment at a future (??) (S, Msb, (??) signifies he took (??) future time; (Mgh: [in which is expl. by the words أَخَذَ بِالعِينةِ, and in which عِينَة in a sale is expl. as meaning نَسِيْئَة;]) and so ↓ تعيّن; (KL;) [but Mtr says,] the saying تَعَيّنْ عَلَىّٰ حَرِيرًا as meaning اشْتَرِهْ بِبَيْعِ العِينَةِ I have not found. (Mgh,) [See also عيّن الرَّجُلُ expl. as meaning “ The man took بِالعينَةِ. ”]

عَيْنٌ
عَيْنٌ ذ is a homonym, applying to various things (Msb:) in the K. forty-seven (??) assigned to it; but it is said by MF that its meanings exceed a hundred; those occurring in the Kur-لn are seventeen. (TA.,) By that which is app. its primary application, and which is by many affirmed to (??) (TA,) العَيْنُ signifies The eye: the organ of sight: (S, Mgh, Msb, K, TA [in the S expl. by حَاسَّةُ الرُّؤْيَةِ, evidently used in this sense; in the Mgh, by المُبْصِرَةُ; in the Msb and K, by البَاصِرَةُ; and in a mater place in the K. by حَاسَّةُ الرُّؤْيَة, app. as meaning the sense of sight;]) also denoted [emphatically] by the term الجَارِحَةُ [i. e. the organ]; (TA;) it is that with which the looker sees: (ISk, TA;) and is of a human being and of any other animal: (TA;) (??) is of the fem. gender; (S, K:) and the pl. [of mult.] as عُيُونٌ, (S, Mgh, Msb, K,) also pronounced عُيونٌ, (K, [in which وَتُكْسَرُ, immediately following عُيُونٌ, has been erroneously supposed by Golius and Freytag to relate to the sing.,]) and [of pause أَعْيَانٌ and أَعْيُنٌ, (S, Mgh, Msb, K,) which last is asserted by Lh to be sometimes a pl. of mult., as it is in the Kur vii. [178 and] 194; (TA.) and pl. pl. أَعْيُنَاتٌ: (K:) the dim. is ↓ عُيَيْنَةٌ, (S.) Hence the saying in a trad. of 'Alee, قَاسَ عَيْنًا بِبَيْضَةٍ جَعَلَ عَلَيْهَا خُطُوطًا [He measured the reach of an eye by means of an egg upon which he made lines]. (Mgh.) And [hence also] one says, بِعَيْنٍ مَّا أَرَيَنَّكَ [lit. With some eye I will assuredly see thee]: it is said to one whom you send, and require to be quick; and means (assumed tropical:) pause not for anything, for it is as though I were looking at thee. (TA. [See also art. رأى.]) And لَقِيتُهُ عَيْنَ عُنَّةٍ [I met him so that] I saw him with [or before] my eye, he not seeing me. (S, TA.) [And رَأَيْتُهُ عَيْنَ عُنَّةٍ or عُنَّةَ, which see in art. عن. And أَعْطَيْتُهُ عَيْنَ عُنَّةَ and عُنَّة, which also see in art. عن.] And رَأَيْتُهُ عَرْضَ عَيْنٍ I saw him, or it, obviously; nearly. (TA, voce عَرْضٌ, q. v.) And هَا هُوَ عَرْضُ عَيْنٍ [or عَرْضَ عَيْنٍ?] i. e. [Lo, he, or it, is] near [before thee]: and in like manner, هُوَ مِنِّى عَيْنُ عُنَّةٍ [or عَيْنَ عُنَّةٍ? i. e. He is near before me]. (K.) And لَقِيتُهُ أَوَّلَ عَيْنٍ, (S, K,) and أَوَّلَ ذِى عَيْنٍ and ↓ عَائِنَةٍ, (TA,) I met him, or it, the first thing: (S, K, TA:) and before every [other] thing; as also ↓ أَوَّلَ عَائِنَةٍ and أَدْنَى عَائِنَةٍ: (S:) or this last means the nearest thing perceived by the eye. (TA.) And فَعَلْتُ ذَاكَ عَمْدَ عَيْنٍ and عَمْدًا عَلَى عَيْنٍ (assumed tropical:) I did that purposely, with seriousness, or earnestness, and certainty: (S:) or صَنَعَ ذٰلِكَ عَلَى عَيْنٍ and عَلَى عَيْنَيْنِ, (K, TA,) and عَمْدَ عَيْنٍ and عَمْدَ عَيْنَيْنِ, (K,) or عَلَى عَمْدِ عَيْنٍ and عَلَى عَمْدِ عَيْنَيْنِ, (TA,) (assumed tropical:) He did that purposely, (Lh, K, TA,) with seriousness, or earnestness, and certainty. (K.) And هُوَ عَبْدُ عَيْنٍ (tropical:) He is like the slave to thee as long as thou seest him, (S, K, * TA,) but not when thou art absent; and so هُوَ عَبْدُ العَيْنِ: (S:) or he is a man who pretends, or feigns, to thee, his doing that which he does not perform: (TA:) and (K, TA) in this sense, (TA,) one says also, هُوَ صَدِيقُ عَيْنٍ i. e. (assumed tropical:) [He is a friend, or a true friend,] as long as thou seest him: (K, TA:) and هُوَ أَخُو عَيْنٍ (assumed tropical:) He is one who acts as a friend hypocritically with thee. (TA.) أَنْتَ عَلَى عَيْنِى is said in relation to honouring and protecting: (S, K, TA:) [accordingly I would render it (tropical:) Thou art entitled to be honoured and protected by me above my eye: for the eye is esteemed the most excellent of the organs, (as is said in this art. in the TA,) and it is that which most needs protection:] أَنْتَ عَلَى رَأْسِى is said in relation to honouring only. (TA.) And the Arabs say, عَلَى عَيْنِى قَصَدْتُ زَيْدًا, meaning thereby the regarding with solicitude mixed with fear [so that I would render it (assumed tropical:) As one to be regarded with solicitude mixed with fear above my eye I made Zeyd the object to which my mind was directed]. (TA.) [See another ex. of عَلَى عَيْنِى (in which it cannot be rendered as above) in a later part of this paragraph.] نَعِمَ اللّٰهُ بِكَ عَيْنًا [in the CK نَعَّمَ, which is wrong,] means the same as أَنْعَمَهَا. (K. [See both in art. نعم.]) قُرَّةُ العَيْنِ [signifying مَا قَرَّتْ بِهِ العَيْنُ, as expl. in the M and K in art. قر, i. e. That by which, or in consequence of which, the eye becomes cool, or refrigerated, or refreshed, &c.,] is a phrase used as meaning (assumed tropical:) A man's child or offspring. (TA.) فَقَأَ عَيْنَهُ [properly signifying He put out his eye, or blinded it, &c.,] means [sometimes] (tropical:) he struck him; or struck him vehemently with a broad thing, or with anything; or slapped him with his hand: (صَكَّهُ:) or he was rough, rude, or ungentle, to him in speech. (TA.) اَلَّذِى فِيهِ عَيْنَاكَ means Thy head. (TA. [There mentioned preceded by لاتحرمَن: thus dubiously, and perhaps incorrectly, written. What is means, or should be, I know not.]) ― -b2- عَيْنُ الثَّوْرِ (assumed tropical:) (The eye of the Bull;] the great red star [a] that is upon the southern eye of Taurus, and also [more commonly] called الدَّبَرَانُ. (Kzw, Descr. of Taurus.) [And عَيْنُ الرَّامِى (assumed tropical:) The eye of Sagittarius; app. the two stars v, on the eye thereof.] ― -b3- عَيْنُ البَقَرِ (assumed tropical:) [The buphthalmum, or ox-eye;] the [plant called] بَهَار [q. v.]. (S in art. بهر.) And عُيُونُ البَقَرِ (tropical:) A sort of grapes, (S, K, TA,) black, (K, TA,) but not intensely so, large in the berries, (TA,) and round, (K, TA,) which are converted into raisins, and are not very sweet: so says AHn: thus called as being likened to the eyes of the animals termed بَقَر: (TA:) they are found in Syria: (S:) or said by some to be peculiar to Syria. (TA.) And Certain black اـِجَّاص [or plums]: (K, TA:) thus called for the same reason. (TA.) ― -b4- عَيْنُ الهِرِّ (assumed tropical:) [Cat's-eye;] a certain stone, well known, of no utility. (TA.) -A2- [فَتَحَ هَيْنَ النَّارِ means (assumed tropical:) He made an opening in the live coals of the fire, that had become compacted; in order that it might burn up well. (See 1 in art. سخو and سخى.)] ― -b2- And عَيْنٌ signifies also (assumed tropical:) The عَيْن [i. e. eye] of the needle: such as is narrow is termed عَيْنُ صَفِيَّة [in which the latter word is app. a proper name, and, as such and of the fem. gender, imperfectly decl., i. e., in this case, written صَفِيَّةَ]. (TA.) ― -b3- Also, as being likened to the organ [of sight] in form, or appearance, (tropical:) A [small round hole or] place of perforation in a [leathern water-bag such as is called] مَزَادَة. (TA.) And (tropical:) Thin circles, or rings, or round places, in a skin, (S, K, TA,) which are a fault therein, (S, TA,) like أَعْيُن [or eyes; or one of such thin circles &c.]; being likened to the organ [of sight] in form. (TA.) [See 10.] And (K) (tropical:) A fault, or defect, (K, TA,) of this description, in a skin. (TA.) ― -b4- And (tropical:) The small hollow or cavity of the knee; (S, K; in [some of] the copies of the latter of which, الرَّكِيَّة is erroneously put for الرُّكْبَة; TA;) likened to the socket of the eye: (TA:) each knee has عَيْنَانِ [i. e. two small hollows or cavities, the articular depressions for the condyles of the femur], in the fore part thereof, at [the joint of] the سَاق. (S, TA.) ― -b5- And (tropical:) The piece of skin [or small leathern receptacle] in which are put the بُنْدُق [or bullets] (K, TA) that are shot from the قَوْس [app. meaning the large kind of cross-bow, called balista, or ballista]: (K, * TA:) likened to the organ [of sight] in form. (TA.) ― -b6- [In the B, accord. to the TA, it is also expl. as meaning the سنام: but this, I think, is most probably a mistranscription for سَام (q. v.) as signifying (assumed tropical:) The hollow, or cavity, in the ground, thus called, in which water remains, or stagnates, and collects.] And (tropical:) The place [or aperture] whence the water of a قَنَاة [i. e. pipe, or the like,] pours forth: (K, TA:) as being likened to the organ [of sight] because of the water that is in it. (TA.) And, (K, TA,) for the same reason, (TA,) (tropical:) The place whence issues the water of a well. (TA.) And, (S, Msb, K, &c.,) for the same reason, as is said by Er-Rلghib, (TA,) (tropical:) The عَيْن, (S, Msb,) or source, or spring, (K, TA,) of water, (S, Msb, K, TA,) that wells forth from the earth, or ground, and runs: (TA:) [and accord. to the Msb, it app. signifies a running spring:] of the fem. gender: (TA:) pl. عُيُونٌ and أَعْيُنٌ, (Msb, K,) and accord. to ISk, sometimes the Arabs said, as a pl. thereof, أَعْيَانٌ, but this is rare. (Msb.) Hence a saying, in a trad., cited and expl. voce سَاهِرٌ. (TA.) Also (assumed tropical:) Abundance of water of a well. (TA.) And A drop of water. (TA.) عَيْنُ المَآءِ, [originally signifying “ the source of water, ”] accord. to Th, means (assumed tropical:) Life for men; thus in the following verse:
أُولَائِكَ عَيْنُ المَآءِ فِيهِمْ وَعِنْدَهُمْ
مِنَ الخِيفَةِ المَنْجَاةُ وَالمُتَحَوَّلُ
(assumed tropical:) [Those, life for men is among them; and with them are the means of safety, and the place of removal, from fear]: accord. to the A, عَيْنُ المَآءِ فِيهِمْ means good, or means of attaining good, and provision of corn, or abundance of the produce of the earth, are among them. (TA.) ― -b7- Also (assumed tropical:) The عَيْن [meaning eye, or bud, (thus called in the present day,)] of a tree. (Es-Subkee, TA.) ― -b8- [And (tropical:) Sprouting herbage; as being likened to the eye or eyes:] one says, نَظَرَتِ البِلَادُ بِعَيْنٍ or بِعَيْنَيْنِ [lit. (tropical:) The lands looked with an eye or with two eyes], meaning, had their herbage come forth: (K:) or it is said when their herbage comes forth: or, as in the A, when that which cattle depasture comes forth without [as yet] becoming firm [in the ground, or firmly rooted]: taken from the saying of the Arabs, اـِذَا سَقَطَتِ الجَبْهَةُ نَظَرَتِ الأَرْضُ بِاـِحْدَى عَيْنَيْهَا فَاـِذَا سَقَطَتِ الصَّرْفَةُ نَظَرَتْ بِهِمَا جَمِيعًا (assumed tropical:) [lit. When El-Jebheh (the 10th Mansion of the Moon) sets aurorally (i. e. about the 11th of Feb., O. S.), the land looks with one of its eyes; the, when Es-Sarfeh (the 12th Mansion) sets aurorally (about the 9th of March), it looks with both of them]. (TA. [See also art. نظر.]) -A3- عَيْنٌ also, (S, Msb, K, &c.,) as being likened to the organ of sight, (TA,) signifies (tropical:) A spy; and ↓ ذُو العُيَيْنَتَيْنِ [in the CK ذُو العَيْنَتَيْنِ], in like manner, signifies the spy, (S, K, TA,) and ↓ ذُو العُوَيْنَتَيْنِ likewise, and ذُو العَيْنَيْنِ: (TA:) he who looks for a people, or party: (M, TA:) the watcher, or observer; (S, * K, * TA;) or the scout: (S, * Msb, K, * TA:) masc. and fem.: (M, TA:) accord. to the opinion of ISd, made by some to accord with a part [i. e. the eye], and therefore fem.; and by some, to accord with the whole [person], and therefore masc.: (TA:) pl. عُيُونٌ and أَعْيُنٌ, and, accord. to ISk, sometimes أَعْيَانٌ. (Msb.) ― -b2- And i. q. مُكَاشِفٌ [app. as meaning (assumed tropical:) A discoverer, or revealer, of tidings &c.]. (Es-Subkee, TA.) -A4- [And (assumed tropical:) An eye as meaning a look, i. e. an act of looking: and hence, a stroke of an evil eye: or, simply, an evil eye: a meaning of frequent occurrence.] أَصَابَتْ فُلَانًا عَيْنٌ (assumed tropical:) [An evil eye smote such a one] is said of a person when an enemy or an envier has looked at him and produced such an effect upon him that he has fallen sick in consequence thereof (TA.) [عَيْنُ الكَمَالِ is applied to an eye believed to have the power of killing by its glance: see an ex. voce فَقَأَ.] ― -b2- And (assumed tropical:) Sight with the eye [or before the eyes; or ocular view]: thus in the saying, لَا أَطْلُبُ أَثَرًا بَعْدَ عَيْنٍ (assumed tropical:) [I will not seek a trace, or vestige, (or, as we rather say in English, a shadow,) after an ocular view]: (S, TA:) or the meaning is, after suffering a reality, or substance, to escape me: (Har pp. 120 and 174: [this latter rendering being agreeable with explanations of عَيْنٌ which will be found in a later part of this paragraph:]) i. e. I will not leave the thing when I see it ocularly, and seek the trace or vestige, thereof, after its [the thing's] disappearing from me: and the origin of it was the fact that a man saw the slayer of his brother, and when he desired to slay him, he [the latter] said, “ I will ransom myself with a hundred she-camels; ” whereupon he [the other] said, لَسْتُ أَطْلُبُ أَثَرًا بَعْدَ عَيْنٍ; and slew him: (TA:) it is a prov., thus, or, as some relate it, لَا تَطْلُبْ. (Har p. 120.) ― -b3- And (assumed tropical:) Look, or view. (K, TA.) It is said in the Kur [xx. 40], وَالتُصْنَعَ عَلَى عَيْنِى, (S, TA,) and it has been expl. as there having this meaning [i. e. (assumed tropical:) And this I did that thou mightest be reared and nourished in my view], as in the B; or, as Th says, that thou mightest be reared where I should see thee: (TA:) or the meaning is, (assumed tropical:) in my watch, or guard, (Bd, * Jel,) and my keeping, or protection. (Jel. [It is implied by the context in the S, that عَلَى عَيْنِى is said in this instance in relation to honouring and protecting, as it is in a phrase mentioned in the first quarter of this paragraph; but my rendering of it there is obviously inapplicable here. See also 1 in art. صنع.]) And in like manner it has been expl. as used in the Kur [xi. 39], وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا (assumed tropical:) [And make thou the ark in our view]. (TA.) [In like manner, also,] فَأْتُوا بِهِ عَلَى أَعْيُنِ النَّاسِ, in the Kur [xxi. 62], means عَلَى مَنْظَرِهِمْ (assumed tropical:) [i. e. Then bring ye him in the view of the people; منظر being here evidently an inf. n.]; (B, TA:) or [bring ye him] openly, or conspicuously. (Jel.) -A5- And (assumed tropical:) The مَنْظَر [as meaning aspect, or outward appearance], (S, K,) and شَاهِد [meaning the same as being an evidence of the intrinsic qualities], (S,) of a man. (S, K.) So in the saying of El-Hajjلj to El-Hasan [ElBasree, when he (the former) had asked مَا أَمَدُكَ “ What was the time of thy birth? ” and the latter had answered (see أَمَدٌ)], لَعَيْنُكَ أَكْبَرُ مِنْ أَمَدِكَ (assumed tropical:) [Verily thy aspect is greater than thy age], أَمَدِكَ meaning سِنِّكَ. (S.) And it is said in a prov.,
اـِنَّ الجَوَادَ عَيْنُهُ فُرَارُهُ
(assumed tropical:) [Verily the fleet and excellent horse, his aspect is (equivalent to) the examination of his teeth]: (S, TA: [accord. to the latter, عَيْنُهُ meaning شَاهِدُهُ:]) i. e. his external appearance renders it needless for thee to try him and to examine his teeth. (S and K in art. فر, q. v.) -A6- Also, [by a synecdoche, as when it means “ a spy, ”] (assumed tropical:) A human being: (K:) and any one: (S, K:) [in which sense, as when it means “ a spy, ” it may be masc. or fem.:] and human beings: (S:) or a company [of people]; (K;) as also ↓ عَيَنٌ: (S, K:) and the people of a house or dwelling: (K:) and so ↓ عَيَنٌ; (S, K;) and the people of a town or country; as also ↓ عَيَنٌ. (K.) One says, مَا بِهَا عَيْنٌ (assumed tropical:) There is not in it any one; (S, K, TA;) [i. e. بِالدَّارِ in the house, or dwelling;] as also ↓ عَيَنٌ, (TA,) and ↓ عَائِنٌ, (S, TA,) and ↓ عَائِنَةٌ: (TA:) and مَا بِهَا عَيْنٌ تَطْرِفُ [virtually meaning the same, but fit. There is not in it an eye twinkling]. (TA.) And ↓ مَا رَأَيْتُ ثَمَّ عَائِنَةً i. e. (assumed tropical:) [I was not there] a human being. (TA.) And بَلَدٌ قَلِيلُ العَيْنِ (assumed tropical:) [A town, or country,] having few human beings, (S.) or few people. (TA.) -A7- And (assumed tropical:) A lord, chief, or chief personage: (K, TA:) in [some of] the copies of the K, السدّ or الشدّ is erroneously put for السَّيِّدُ: (TA:) the great, or great and noble, person of a people or party: (K, TA:) and the head, chief, or commander, of an army: (TA:) the pl. is أَعْيَانٌ: (TA:) which signifies [lords, chiefs, or chief personages: &c.: and] the eminent, or high-born, or noble, individuals (S, Mgh, Msb, TA) of a people, or party, (S, Mgh,) or of men; (Msb;) and the most excellent persons. (TA.) ― -b2- Hence, (Mgh, Msb,) as pl. of عَيْنٌ, (K,) أَعْيَانٌ signifies also ا Brothers from the same father and mother: (S, Mgh, Msb, K:) this brotherhood is termed ↓ مُعَايَنَةٌ: (S, K:) and أَوْلَادُ الأَعْيَانِ means the sons of the same father and mother. (Msb in art. عل. [See عَلَّةٌ.]) ― -b3- Also. the sing., (assumed tropical:) The choice, or best, (S, Mgh, Msb, K,) of a thing, (S, K,) or of goods, or household-goods, or furniture and utensils, (Mgh, Msb, TA,) and of camels, or cattle, or other property, (TA,) and so ↓ عِينَةٌ, (S, K, TA,) of which the pl. is عِيَنٌ, (TA,) like عِيمَةٌ: (S:) ↓ عِينَةُ الخَيْلِ signifies (assumed tropical:) the fleet and excellent of horses. (Lh, TA.) And (assumed tropical:) Highly prized, in much request, or excellent. (TA.) And, as applied to a deenلr, (assumed tropical:) Outweighing, so that the balance inclines with it. (TA.) ― -b4- And (assumed tropical:) i. q. مَالٌ, (K, TA,) [i. e. Property, or such as consists of camels or cattle,] when of a choice. or of the best, sort. (TA.) -A8- And (assumed tropical:) Such as is ready, or at hand, (K, TA,) present, (TA,) or within one's power, or reach, (S, TA,) of property. (S, K, TA.) And (assumed tropical:) Anything present, or ready, (K, TA,) found before one. (TA.) You say, بِعْتُهُ عَيْنًا بِعَيْنٍ (assumed tropical:) I sold it ready merchandise for ready money. (Msb.) ― -b2- [Hence,] (assumed tropical:) Ready money; cash: or simply money: syn. نَقْدٌ: (T, Mgh, Msb, TA:) not عَرْضٌ [q. v.]: (Mgh:) and sometimes, دَرَاهِمُ. (Msb.) So in the saying عَيْنٌ غَيْرُ دَيْنِ (assumed tropical:) [Ready money, not debt]. (TA.) And [hence also] one says, اِشْتَرَيْتَ بِالدَّيْنِ أَوْ بِالعَيْنِ (assumed tropical:) [Didst thou buy on credit or with ready money?]. (Msb.) ― -b3- And ا A present gift. (Mgh, TA.) So in the saying (Mgh, TA) of a rلjiz (TA) satirizing a man, (Mgh,)
وَعَيْنُهُ كَالكَالِئِ الضِّمَارِ
[And his present gift is a thing not hoped for, like the unseen debt of which the payment is deferred by the creditor:] meaning, his present gift is like the absent that is not hoped for. (Mgh, TA.) [And hence, app.,] أَصَابَتْهُ عَيْنٌ مِنْ عُيُونِ اللّٰهِ, occurring in a trad., means, خَاصَّةٌ مِنْ خَوَاصِّ اللّٰهِ [i. e. (assumed tropical:) A particular, or special, gift of God betided him]. (TA.) ― -b4- Also (assumed tropical:) A deenلr: (S, K:) or deenلrs; (Az, TA;) [i. e.] coined gold; (Mgh, Msb; *) different from وَرِقٌ [which signifies “ coined silver or “ dirhems ”]. (Mgh.) They said, عَلَيْهِ مِائَةٌ عَيْنًا (assumed tropical:) [On him is incumbent the payment of a hundred deenars]: but properly one should say عَيْنٌ, because it is identical with what precedes it (Sb, TA.) ― -b5- And The half of a dلnik [app. deducted] from seven deenars: (K, TA:) mentioned by Az. (TA.) ― -b6- And (tropical:) Gold, (K, TA,) in a general sense; as being likened to the organ [of sight], in that the former is the most excellent of the metals, like as the latter is the most excellence of the organs. (TA.) -A9- And (tropical:) The sun itself; (A, K, TA;) as being likened to the organ [of sight], because the former is the most noble of the stars, like as the latter is the most noble of the organs. (TA:) or (K, TA) the عَيْن of the sun; (S, Msb, TA;) i. e. the شُعَاع thereof; (K, TA,) [meaning its rays, or beams,] upon which the eye will act remain fixed: (TA:) or [more commonly] the عَيْن means the قُرْص [q. v., that is disk] of the sun. (KL.) [Using it in the first of these senses.] one says, طَلَعَتِ العَيْنُ (tropical:) [The sun rose], and غَابَتِ العَيْنُ [The sun set]. (Lh, TA.) -A10- And (assumed tropical:) A thing's نَفْس [i. e. its self]; (S, Mgh, Msb, K, TA;) and its ذَات [which means the same]; (K, TA:) and its شَخْص, which means nearly, or rather exactly, the same as its ذات; (TA;) [and likewise a man's person, as does also ↓ عِيَانٌ, (see exs. in Har pp. 20 and 45,) and the material substance of a thing;] and its أَصْل [as meaning its essence, or constituent substance]: (TA:) pl. أَعْيَانٌ, (Mgh, Msb, TA,) not أَعْيُنٌ nor عُيُونٌ. (Mgh, TA.) One says, هُوَ هُوَ عَيْنًا and هُوَ هُوَ بِعَيْنِهِ (assumed tropical:) (It is it itself, or he is he himself]: (S, TA:) بِ when prefixed to عَيْن, [thus] used as a corroborative, being redundant. (Mughnee in art. بِ.) And لَا آخُذُ اـِلَّا دِرْهَمِى بِعَيْنِهِ (assumed tropical:) [I will not take aught save my dirhem itself]. (S.) And أَخَذْتُ مَالِى بِعَيْنِهِ (assumed tropical:) I took my property itself. (Msb.) And هذِهِ أَعْيَانُ دَرَاهِمِكَ (Lh, TA) and دَرَاهِمُكَ بِأَعْيَانِهَا (Lh, Mgh, * Msb, TA) (assumed tropical:) These are thy dirhems themselves]. And هُمْ اـِخْوَتُكَ بِأَعْيَانِهِمْ (assumed tropical:) [They are thy brothers themselves]. (Msb.) And عَيْنُ الرِّبَا occurs in a trad. as meaning (assumed tropical:) Usury itself. (TA.) [مَوْضِعٌ بِعَيْنِهِ, a phrase very frequently occurring in the L and TA &c., means (assumed tropical:) A certain, or particular, place: and in a similar manner بِعَيْنِهِ is used after the mention of a plant &c.] One says also جَآءَ بِالأَمْرِ مِنْ عَيْنٍ صَافِيَةٍ i. e. (assumed tropical:) [He brought forth, brought to light, or declared, the affair] from its very essence. (TA.) And بِالحَقِّ بِعَيْنِهِ means (assumed tropical:) With truth, clearly and manifestly. (TA.) [In grammar, اِسْمُ عَيْنٍ means (assumed tropical:) A real substantive; the name of a real thing; also termed اِسْمُ ذَاتٍ; and sometimes termed عَيْنٌ alone: opposed to اِسْمُ مَعْنًى i. e. an ideal substantive.] -A11- عَيْنٌ ثَاقِبَةٌ means (assumed tropical:) Certain, or sure, news or information. (A and TA in art. ثقب.) -A12- And العَيْنُ [sometimes] signifies (assumed tropical:) Knowledge; [or rather sure, or certain, and manifest, knowledge;] which is also termed عَيْنُ اليَقِينِ. (TA.) -A13- And (assumed tropical:) Might (العِزُّ). (TA.) ― -b2- And (assumed tropical:) Health and safety (العَافِيَةُ). (TA.) ― -b3- And (assumed tropical:) Thirst; and so الغَيْنُ. (TA in art. غين.) -A14- And (assumed tropical:) The صُورَة [which generally means form, or the like: but it has many other significations; one of which is essence, before mentioned as a meaning of عَيْنٌ]. (TA.) -A15- And it signifies also النَّاحِيَةٌ [app. as meaning (assumed tropical:) The part, or point, towards which one directs himself]: (K, TA:) or, accord. to some, particularly that of the قِبْلَة [i. e. that towards which one directs his face in prayer]: (TA:) [or] it signifies also the true direction of the قِبْلَة: (K, TA:) or the part that is on the right of the قِبْلَة of El-'Irلk: [whence] one says, نَشَأَتِ السَّحَابَةُ مِنْ قِبَلِ العَيْنِ (assumed tropical:) [The cloud rose from the part on the right of the قبلة of El- 'Irلk]: (S: [see also خَسْفٌ:]) or this means, from the direction of the قبلة of El-'Irak; and the Arabs say that this scarcely ever, or never, breaks its promise [of giving rain]: when it rises from the direction of the sea, and then goes northward, one says عَيْنٌ غُدَيْقَةٌ; and this is usually most disposed to rain: (TA:) غُدَيْقَة is a dim. of magnification, meaning abounding with water. (TA in art. غدق.) Also (assumed tropical:) The clouds (سَحَاب) that have come from the direction of the قِبْلَة: (K, * TA:) or, from the direction of the قبلة of El- 'Irلk: or, from the right thereof: (K, TA:) and it is said in the B to signify [simply] السَّحَابُ [the clouds]; (TA;) and so الغَيْنُ. (TA in art. غين.) And, accord. to Th, مَطَرُ العَيْنِ signifies (assumed tropical:) The rain that is from the direction of the قِبْلَة: or, from the direction of the قبلة of El-'Irلk: or, from the right thereof. (TA.) The saying of the Arabs مُطِرْنَا بِالعَيْنِ (assumed tropical:) [We were, or have been, rained upon by the عين] is allowed by some, but disapproved by others. (TA.) ― -b2- And [hence, app.,] (assumed tropical:) The rain that continues during some days, (S, K, TA,) some say five, and some say six, or more, (TA,) without clearing away. (S, K, TA.) -A16- عَيْنٌ signifies also (assumed tropical:) Usury; syn. رِبًا; (K, TA; [see also عَيْنُ الرِّبَا above;]) and so ↓ عِينَةٌ. (TA.) And (assumed tropical:) An inclining in the balance; (Kh, Mgh, K, TA;) said to be the case in which one of the two scales thereof outweighs the other: (TA:) one says, فِى المِيزَانِ عَيْنٌ, meaning (assumed tropical:) In the balance is an unevenness; (S, TA;) a little inclining in the tongue thereof: and the word is fem. (TA.) ― -b2- And (assumed tropical:) The tongue [or cock, itself,] of the balance. (TA.) ― -b3- And (assumed tropical:) A scale of a balance; i. e. either of the two scales thereof. (TA.) Also (assumed tropical:) A small بَيْت [meaning partition, or part divided from the rest,] in a chest. (TA.) ― -b2- And (assumed tropical:) A مِحَشَّة [app. meaning a thing in which حَشِيش, or dry herbage, is put]. (TA.) ― -b3- [And (assumed tropical:) Either half, or one side, of a خُرْج, or pair of saddle-bags.] And A certain bird, (K, TA,) yellow in the belly, أَخْضَر [generally in a case of this kind meaning of a dingy, or dark, ash-colour or dust-colour] in the back; of the size of the [species of collared turtle-dove called] قُمْرِىّ. (TA.) Also (assumed tropical:) [The letter ع;] one of the letters of the alphabet, (S, K,) of those termed حَلْقِيَّة and مَهْجُورَة. (K. [See art. ع.]) ― -b2- And (assumed tropical:) The middle [radical letter] of a word [of the triliteral-radical class; the root of such a word being represented by فعل]. (TA.) ― -b3- In the calculation by means of the letters ا, ب, ج, د, &c., it denotes Seventy. (TA.)

عِينٌ
عِينٌ ذ , originally عُيْنٌ, pl. of أَعْيَنُ [q. v.]: (S, K: *) -A2- and also, (as a contraction of عُيُنٌ, IB, TA,) pl. of عِيَانٌ: (AA, S, IB:) [and of عَيُونٌ.]

عَيَنٌ
عَيَنٌ ذ The quality denoted by the epithet أَعْيَنُ [q. v.; i. e. width in the eye; &c.]; (S;) and so ↓ عِينَةٌ. (Lh, TA.) [See also 1, last sentence; where both are mentioned as inf. ns.] -A2- See also عَيْنٌ, in the third quarter of the paragraph, in four places. -A3- And see the paragraph here following.

عِينَةٌ
عِينَةٌ ذ : see the next preceding paragraph. ― -b2- Also The part that surrounds the eye of a ewe; (K, TA;) like the مَحْجِر of a human being. (TA.) ― -b3- And Goodly appearance: so in the saying, هٰذَا ثَوْبُ عِينَةٍ [This is a garment of goodly appearance]. (S, K) ― -b4- See also عَيْنٌ, latter half, in three places. ― -b5- Also i. q. سَلَفٌ [in buying and selling; i. e. Any money, or property, paid in advance, or beforehand, as the price of a commodity for which the seller has become responsible and which one has bought on description: or payment for a commodity to be delivered at a certain future period with something additional to the equivalent of the current price at the time of such payment: or a sort of sale in which the price is paid in advance, and the commodity is withheld, on the condition of description, to a certain future period: but it seems to be in most cases used in one or another of the senses expl. in what here follows]. (S, Mgh, Msb, K, TA.) And one says, بَاعَهُ بِعِينَةٍ meaning بِنَسِيْئَةٍ [i. e. He sold it upon credit, for payment at a future time]: (A, Mgh: [see 8:]) or, as some say, [and more commonly,] العِينَةُ is the buying what one has sold for less than that for which one has sold it: and ↓ العَيَنُ signifies the same: (Mgh:) or, accord. to Az, the selling a commodity for a certain price to be paid at a certain period, and then buying it for less than that price with ready money: [see 2, last quarter:] this is unlawful when the buyer makes it a condition with the seller that he shall buy it for a certain price; but when there is no condition between them, it is allowable accord. to Esh-Shلfi'ee, though forbidden by some others; and he used to call it the sister of usury: and the sale of a commodity by the purchaser [thereof upon credit] to other than the seller of it, on the spot (lit. in the sitting-place), is also termed عِينَةٌ; but is lawful by common consent: (Msb:) or it is the case of a man's coming to another man to ask of him a loan, which the latter does not desire to grant, coveting profit, which is not to be obtained by a loan, wherefore he says, “ I will sell to thee this garment for twelve dirhems upon credit, for payment at a certain time, and its value is ten [which thou mayest obtain by selling it for ready money]. ” (KT: in some copies of which the word thus expl. is [erroneously] written العَيْنِيَّةُ instead of العِينَةُ.) [See also زَرْنَقَةٌ. The word is generally held to be derived from عَيْنٌ as signifying “ ready money ” or “ ready merchandise. ”] ― -b6- Also The مَادَّة [meaning accession to the strength or forces] of war: (K, * TA:) used in this sense in a verse of Ibn-Mukbil [in which it is shown to be so used as being likened to the accession, to the quantity of milk, which has collected and become added to that previously left in the udder: see مَادَّةٌ]. (TA.)

لَقِيَهُ عِيَنَةً
لَقِيَهُ عِيَنَةً ذ : see 3.

عَيْنُونٌ
عَيْنُونٌ ذ A certain plant, found in El-Andalus, that attenuates the humours of the body, when cooked with figs. (TA.)

عِيَانٌ
عِيَانٌ ذ an inf. n. of 3. (S, Msb.) ― -b2- [And Clear, evident, manifest, open, or public: thus, by the Pers. word اَشْكَارْ, the KL explains عيان, which, in my copy of that work, is written عَيَان, evidently, I think, a mistranscription for عِيَان, an inf. n. of 3, used in the sense of a pass. part. n., agreeably with a well-known license, lit. meaning ocularly seen: see ضِمَارٌ, under which I have rendered its contrary by “ unseen; not apparent. ”] ― -b3- See also عَيْنٌ, latter half. -A2- Also A certain iron thing among the appertenances of the فَدَّان, (S, K,) or فَدَان [i. e. plough], this word (فدان) written in the copies of the S, [as in the K,] with teshdeed to the د, but, as IB says, it is without teshdeed when signifying the implement with which ploughing is performed: accord. to AA, the لُؤْمَة, i. e. the سِنَّة [or share] with which the earth is ploughed up, is called the عِيَان when it is upon the فَدَان [or plough]: or, accord. to the M, the عِيَان is a ring at the extremity of the لُؤْمَة and the سليب. [app. a mistranscription] and the دُجْرَانِ [two pieces of wood upon which the share is bound]: (TA:) pl. [of pauc.] أَعْيِنَةٌ and [of mult.] عُيُنٌ, with two dammehs; (K;) or عِينٌ, originally of the measure فُعْلٌ [i. e. عُيْنٌ]; (S;) accord. to AA, عِينٌ, with kesr only; accord. to IB, عُيُنٌ, with two dammehs, and, when the ى is made quiescent, عِينٌ, not عُيْنٌ. (TA). -A3- اِبْنَا عِيَانٍ means Two birds, (K, TA,) from the flight, or alighting-places, or cries, &c., of which, the Arabs augur: (TA:) or two lines which are marked upon the ground (S, K) by the عَائِف [or augurer], by means of which one augurs, from the flight, &c., of birds; (S;) or which are made for the purpose of auguring; (TA;) then the augurer says, اِبْنَىْ عِيَانْ أَسْرِعَا البَيَانْ [O two sons of 'Iyلn, hasten ye the manifestations] (K, * TA: [see 1 in art. خط:]) in the copies of the K, اِبْنَا is here erroneously put for اِبْنَى or, as some say اِبْنَا عِيانٍ means two well-known diviningarrows: (TA:) and when it is known that the gaming arrow of him who plays therewith wins, one says, جَرَى ابْنَا عِيَانٍ [app. meaning The two sons of 'Iyلn have hastened. i. e. the two arrows so termed: as seems to be indicated by (??) cited in the L (in which it is followed by the words بِالشِّوَآءِ المُضَهَّبِ with the roast meat (??) thoroughly cooked), and also by what here fel-lows]: (S, L, K. TA:) these [arrows] being called اِبْنَ عِيَانٍ because by means of them the people [playing at the game called المَيْسِر see the winning and the food [i. e. the hastily cooked flesh of the slaughtered camel]. (L, TA.)

رَجُلٌ عَيُونٌ
رَجُلٌ عَيُونٌ ذ (K, TA) and ↓ عَيَّانٌ (TA) A man who smites vehemently with the [evil] eye; as also ↓ مِعْيَانٌ: (K, TA,) pl. [of the first] عينٌ and عُيُنٌ. (K.)

عُيَيْنَةٌ
عُيَيْنَةٌ ذ : and ذُو العُيَيْنَتَيْنِ and ذُو العُوَيْنَتَيْنِ: see عَيْنٌ, in the former half of the paragraph.

عَيَّنٌ
عَيَّنٌ ذ : see the next paragraph, in two places.

رَجُلٌ عَيِّنٌ
رَجُلٌ عَيِّنٌ ذ A man quick to weep. (TA.) ― -b2- And سِقَآءٌ عَيِّنٌ, (S, K,) and ↓ عَيَّنٌ, (K,) the latter less common, and said to be the only instance of an epithet of the measure فَيْعَلٌ with an infirm [medial] radical, or it may be of the measure فَوْعَلٌ or فَوْعَلٌ, and in either of these two cases not without a parallel, (TA,) and ↓ مُتَعَيِّنٌ, (S, K,) (assumed tropical:) A skin, for water, or for milk, having thin circles, or rings, or round places, [likened to eyes,] rendering it faulty: (S:) or of which the water runs forth: (Lh, K:) or new; (K;) or thus عَيِّنٌ and ↓ عَيَّنٌ, in the dial. of Teiyi; and so قِرْبَةٌ عَيِّنٌ in that dial.: the pl. of عيّن applied to a skin is عَيَائِنُ, with hemzeh because the place thereof is near to the end. (TA.)

عَيَّانٌ
عَيَّانٌ ذ : see عَيُونٌ.

عَائِنٌ
عَائِنٌ ذ Smiting with the [evil] eye. (S, TA.) ― -b2- And (assumed tropical:) Flowing water: (S:) or so مَآءٌ عَائِنٌ; from عَيْنُ المَآءِ. (TA.) ― -b3- See also عَيْنٌ, third quarter.

عَائِنَةٌ
عَائِنَةٌ ذ : see عَيْنٌ, first quarter, in two places: ― -b2- and again, third quarter, in two places. ― -b3- One says also, رَأَيْتُ عَائِنَةً مِنْ أَصْحَابِهِ, meaning I saw a party of his companions who saw me. (TA.) ― -b4- And رَأَيْتُهُ بِعَائِنَةِ العِدَا I saw him where the eyes of the enemy were seeing him. (TA.) ― -b5- And عَائِنَةُ بَنِى فُلَانٍ The herds, or flocks, or herds and flocks, (أَمْوَال,) and pastors, of the sons of such a one. (S.)

أَعْيَنُ
أَعْيَنُ ذ A man wide in the eye: (S, Mgh:) or large and wide therein. (Lh, TA:) or large in the black of the eye, with width [of the eye itself]: (K.) fem. عَيْنَآءُ; (S:) when is applied to a woman as meaning beautiful and wide in the eyes (Msb:) pl. عِينٌ, (S, Msb,) originally عُيْنٌ (S.) ― -b2- Hence. (S,) عينٌ is an appellation of Wild oxen; (S, K, TA:) as an epithet in which the quality of a subst. predominates: (TA:) and أَعْيَنُ, of the wild bull, (S, ISd, K,) which one should not call ثَوْرٌ أَعْيَنُ: (ISd, K:) and عَيْنَآءُ, of the (??) (S:) and women are likened to these wild animals. (TA,) ― -b3- عَيْنَاءُ also signifies, applied to a sheep or goat (شَاة), Of which the eyes are black one the rest white; and some say, or the converse thereof: in this sense used as an epithet. (TA.) ― -b4- (??) A good or beautiful, word or saying (??) a woman beautiful and wide on the eyes (Msb:) opposed to عَوْرآءُ. (??) ― -b5- And. applied to a ?? i. q. ??: (K) [i. e. accord. to the TK. which is followed by Freytag, applied to a rhyme or meaning Having what is termed ??: (see De Sacy's Ar. (??), see, ed., ii. 657) but this explanation may be conjectural; and, (??) the meaning may be (assumed tropical:) (??) an effective an applied to a verse on an ode] ― -b6- And i. q. ?? (K) [accord. to the TK as an epithet applied to land, and meaning (assumed tropical:) Black likened to the eye of the buffalo; for ?? was sometimes termed by the Arabs خُضْرَة. but this explanation also may be conjectural; and ا rather think that it is so, and that by خَضْرآءِ is here meant (assumed tropical:) a bucket with which water has been drawn long, so that it has become green or blackish; (see أَخْضرْ,) agreeably with the following explanation, which is immediately subjoined in the K]. ― -b7- And A water-skin (قِرْبَة) ready to become lacerated, or rent, (K, TA, [see عَيْنٌ,]) and worn out. (TA.)

مَعَانٌ
مَعَانٌ ذ [A place in which one is seen]. One says, القَوْمُ مِنْكَ مَعَانٌ [in which the last word is app. a mistranscription. for بِمَعَانٍ, as in Har p. 22,] The people, or party are [in a place] where thou sees them with thine eye. (TA.) ― -b2- And A place of alighting or abode, (K, TA,) and one in which one is known to be, (TA.) So in the saying, الكُوفَةُ مَعَانٌ مِنهْا [El-Koofeh is a place of our alighting or abode, &c.,] (TA.)

مَعِينٌ
مَعِينٌ ذ Smitten with the [evil] eye; as also ↓ مَعْيُونٌ, the complete form: (S, TA:) or, accord. to Ez-Zejjلjee, the former has this meaning, but ↓ المَعْيُونُ means اَلَّذِى فِيهِ عَيْنٌ [in which the last word is probably a mistranscription for عَيْبٌ; so that the meaning is, in whom is a fault, or defect], (L, TA.) A poet says, (S,) namely, 'Abbلs, (TA,)
قَدْ كَانَ قَوْمُكَ يَحْسَبُونَكَ سَيِّدًا
↓ وَاـِخَلُ أِنَّكَ سَيِّدٌ مَعْيُونُ
[Thy people, or party, used to reckon thee a chief; but I think that them art a chief (??) with the evil eye, or, perhaps, in whom is a fault, or defect]. (S, TA.) ― -b2- مَآءٌ مَعِينٌ and ↓ مَعْيُونٌ (S, K:) (assumed tropical:) Water of which one has reached the (??) or sources, by digging: (S:) or water that is apparent (ظَاهِرٌ, for which the CK has ظاهرٌ), (K, TA,) seen by the eye, (TA,) running upon the surface of the earth: (K, TA:) Bedr Ibn-(??) El-Hudhalee says.
↓ مَآءٌ يُجِمُّ لِحَافِرٍ مَعْيُونِ
[meaning Water collecting for a digger of which the springs have been reached by digging]; the last word, it as said, being put by him in the gen. case because of the proximity (??) a word (??) that case, agreeably with a poetic license of which there are many (??) مَعْيُونٌ, as it is an epithet (??) Respecting the measure of مَعِينٌ, which (??) from عَيْنُ المَآءِ. and explain as meaning (??) the source apparent, (??) (??) some say that it is an (??) of مَفْعُولٌ though not having a verb; and some, that of the measure فَعِيلٌ, from المعْنُ signifying the drawing of water. (TA.) In the say اـِنْ كَانَتِ البَشَرُ مَعِينًا لَا تُنْزَحُ, meaning [If the (??) one] having a running spring, (that was not (??) entirely exhausted,] معينا is made masc. to (??) with the word [??, which is masc. in form though fem. by usage]; or it is thus because (??) imagined to be of the measure فَعِيل, in the sense of the measure مَفْعُول; or because it is for ذَاتَ مَعِينٍ, i. e. [having] water running upon the surface of the earth. (Mgh.) In the Kur xxxvii. 44. [and in like manner in lvi. 18.] مَعِين is used as meaning (assumed tropical:) Wine running upon the surface of the earth, like rivers of water. (Jel.) ― -b3- عَيْنٌ ↓ مَعْيُونَةٌ means (assumed tropical:) A spring, or source, having a continued increase of water (Aboo-Sa'eed, TA.)

مُعَيَّنٌ
مُعَيَّنٌ ذ (assumed tropical:) A garment figured with eyes (S in art. برج:) or a garment in the figuring of which are small تَرَابِيع [app. meaning quadrangular forms (in the CK تَرْبِيع)] like the eyes of wild animals. (K.) ― -b2- And (assumed tropical:) A bull having a blackness between his eyes: (K:) or a bull; so called because of the largeness of his eyes: or so called because having spots of black and white, as though there were eyes upon his skin. (Ham p. 293.) ― -b3- And (assumed tropical:) Locusts (جَرَاد) which, when stripped of the integument, are seen to be white and red: mentioned by Az in art. ينع, on the authority of ISh. (TA.) -A2- [Also, as pass. part. n. of 2, (assumed tropical:) Individuated, or particularized; i. e. distinguished from the generality, or aggregate: &c.: see the verb. Hence] نِيَّةٌ مُعَيَّنَةٌ means [A distinct, particular, or special, purpose; lit.] a purpose made distinct: and it is allowable for one to attribute the action to the purpose, tropically; and thus to say ↓ نِيَّةٌ مُعَيِّنَةٌ [A distinguishing purpose], using the act. part. n. (Msb.)

مُعَيِّنٌ
مُعَيِّنٌ ذ : see an ex. of its fem. in what next precedes.

مِعْيَانٌ
مِعْيَانٌ ذ : see عَيُونٌ. [And see also مُعْتَانٌ.]

مَعْيُونٌ
مَعْيُونٌ ذ and its fem.: see مَعِينٌ, in six places.

مُعْتَانٌ
مُعْتَانٌ ذ An explorer of a people or party, who is sent before to seek for herbage and water and the places where rain has fallen, (K, TA, [in the CK, المِعْيانُ is erroneously put for المُعْتَانُ,]) and who searches for news or tidings. (TA.)

مُتَعَيِّنٌ
مُتَعَيِّنٌ ذ : see عَيِّنٌ.

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَانَ
عَانَ ( y )  I ( n. ac. عَيْن 1 ),
a.  Hurt the eye of; smote with the evil eye.

b.  ( n. ac. عَيْن 1 ,  عَيَنَاْن 36 ), Flowed, ran, welled, gushed forth.

c.  Found water ( by digging ).

d.  [ acc. or 'Ala ], Acted as scout, spy, informer to.

عَيِنَ
عَيِنَ A ( n. ac. عِيْنَة 2t ,  عَيَن 4 ),
a.  Had large, lustrous eyes.

عَيَّنَ
عَيَّنَ II ,
a.  Determined, defined; distinguished; marked; designated; specified, particularized; individualized, individuated.

b.  [ acc. &  La ], Marked out for, assigned, appointed, designed for.

c.  Pierced, bored.

d.  Budded, bloomed; formed eyes.

e.  Poured water into ( skin ).

f.  Sold on credit.

g.  Reproved to his face.

h.  Stirred   up ( war ).

عَاْيَنَ
عَاْيَنَ III ,
a.  Saw, perceived, beheld; eyed, looked at.

أَعْيَنَ
أَعْيَنَ IV ,
a.  see I (c) .

تَعَيَّنَ
تَعَيَّنَ V ,
a.  Looked at, eyed, scanned, surveyed, scrutinized.

b.  Smote with the evil eye.

c.  Was clear, evident, distinct; was defined, determined, specified.

d.  [ 'Ala ], Was special, peculiar to.

e.  Was confounded.

f.  [ Fi ] [ coll. ], Enlisted in ( the army ).

اِعْتَيَنَ
اِعْتَيَنَ VIII
a.  [ La ],  see I (d) .

b.  Took the choice, the best of.

عَيْن
عَيْن [ 1 ] , ( pl. أَعْيُن 16 ,  عُيُوْن 27 ,  أَعْيَاْن 38 ),
a.  Eye; eyesight.

b.  Hole, opening, aperture; mesh; link.

c.  Look, glance; view; aspect, appearance, mien; form; physiognomy.

d.  Essence, substance; the best, the choice of.

e.  Self.

f.  Influence of the evil eye.

g.  Lord, chief.

h.  ( pl. أَعْيُن 16 ,  عُيُوْن 27 ), Spring, course, well.

i.  Property; cash, ready money; gold.

j.  Usury.

k.  Sun; rays of the sun.

l.  Receptacle.

m.  Spy, informer.

n.  Certain, sure.

o.  Knowledge.

P.  Might.

q.  Health; safety.

r.  Thirst.

s.  Second radical.

t.  'Ain ( letter ).

عَيْنِيَّة
عَيْنِيَّة [ 1yit ]
a.  [ coll. ], Specimen, sample; model.

عِيْنَة
عِيْنَة [ 2t ],
a.  The best, the choice of.

b.  Fine, goodly ( garment ).

c.  Money paid in advance.

أَعْيَن
أَعْيَن [ 14 ] , ( pl. عِيْن 2 ),
a.  Large-eyed.

b.  Black.

c.  Goodly, fine ( sentence ).

d.  Receptacle.

مَعَان
مَعَان [ 17A ],
a.  Place of seeing, beholding; place of alighting.

مَعِيْن
مَعِيْن [ 18 ],
a.  Smitten.

b.  Running ( water ).

عَائِن
عَائِن [ 21 ],
a.  see 26 .

b.  Person, being.

عِيَان
عِيَان [ 23 ] , ( pl. عُيُن 10 ,  أَعْيُنَة 16t ),
a.  Ploughshare.

b.  Clear, evident, manifest, apparent.

c.  see

عَاْيَنَ
N. Ac. عَاْيَنَ III ( عِيْن 2 ).

عِيَانِيّ
عِيَانِيّ [ 23yi ],
a.  Ocular.

عَيِّن
عَيِّن [ 25 ],
a.  Tearful.

b.  Receptacle.

عَيُوْن
عَيُوْن [ 26 ] , ( pl. عِيْن 2 ,  عُيُن 10 ),
a.  Evil-eyed, malignant.

الاعْيَان
الاعْيَان [ 38 ]
a.  [ art. ], Notables, leaders; aristocracy.

مَعْيُوْن
مَعْيُوْن [ N. P.
a.  I],  see 18 .

مُعَيَّن
مُعَيَّن [ N. P.
a.  II], Determinate, definite; individuated; fixed; particularized; special, distinct, particular.

b.  Figured with eyes ( garment ).

c.  [ coll. ], Salary.

تَعْيِيْن
تَعْيِيْن [ N. Ac.
a.  II], Individuation, particularization, determination.

b.  Appointment.

مُعَايِن
مُعَايِن [ N. Ag.
a.  III], Spectator, observer.

مُعَايَنَة
مُعَايَنَة [ N. Ac. عَاْيَنَ III ( عِيْن 2 )],
a.  Beholding, viewing; view.

مُتَعَيِّن
مُتَعَيِّن [ N. Ag.
a.  V],  see N. P. عَيَّنَ II ( a ).

b.  [ coll. ], Enlisted, enrolled.

مُعْتَانٍ
مُعْتَانٍ [ N. Ag.
a.  VIII], Explorer.

عِيَانًا
عِيَانًا
a.  Visibly, manifestly, publicly, openly.

بَيْع عِيْنَة
بَيْع عِيْنَة
a.  A sale on credit.

لَقِيْتُهُ عِيَانًا
لَقِيْتُهُ عِيَانًا عَيڤنَ I
a.  met him face to face.

عُيُوْن البَقَر
عُيُوْن البَقَر
a.  A species of grape.

عُيَيْنَة
عُيَيْنَة ,  عُوَيْنَة
a.  A small eye.

b.  Eyelet.

عُوَيْنَات
عُوَيْنَات
a.  [ coll. ], Spectacles; eyeglasses.

رَأَيْتُهُ عَرْض عَيْن
رَأَيْتُهُ عَرْض عَيْن عَيڤنَ I
a.  saw him nearly, obviously.

لَقِيتُهُ أَوَّل عَيْن
لَقِيتُهُ أَوَّل عَيْن عَيڤنَ I
a.  met him the first thing.

عَلَى عَمْدِ عَيْن
عَلَى عَمْدِ عَيْن
a.  Purposely, intentionally; earnestly.

هُو صَدِيْق عَيْن
هُو صَدِيْق عَيْن
a.  He is a friend as long as he is in sight.

صَنَعَ ذَلِكَ عَلَى عَيْن
صَنَعَ ذَلِكَ عَلَى عَيْن
a.  He did that with care.

عَلَى الرَّأْسِ والعَيْن
عَلَى الرَّأْسِ والعَيْن
a.  Willingly ! With pleasure!

هُوَ عَيْنُهُ
هُوَ عَيْنُهُ
a.  It is himself.

طَلَبَ أَثَرًا بَعْدَ عَيْن
طَلَبَ أَثَرًا بَعْدَ عَيْن
a.  He left the real for the unreal.

مَا بِالدَّارِ عَيْن
مَا بِالدَّارِ عَيْن
a.  There is no one in the house.

عَيْنُ الثَّور
عَيْنُ الثَّور
a.  The bull's eye ( a star in Taurus ).

عَيْنُ البَقَر
عَيْنُ البَقَر
a.  Buphthalmum, oxeye.

عَيْنُ الهِرّ
عَيْنُ الهِرّ
a.  Cat's-eye ( stone ).

عَيْنُ الشَّمْس
عَيْنُ الشَّمْس
a.  Sun-flower.

##### Türkçe

عَانَ
عَانَ ( y ) I ( n. ac. **عَيْن** 1 ),
a. Gözünü incitti; nazarla vurdu.

b. ( n. ac. **عَيْن** 1 , **عَيَنَاْن** 36 ), aktı, koştu, kaynadı, fışkırdı.

c. (kazarak) su buldu.

d. [ acc. veya 'Ala ], -e keşifçi, casus, muhbir olarak davrandı.

عَيِنَ
عَيِنَ A ( n. ac. **عِيْنَة** 2t , **عَيَن** 4 ),
a. Büyük, parlak gözlere sahip oldu.

عَيَّنَ
عَيَّنَ II ,
a. Belirledi, tanımladı; ayırt etti; işaretledi; tayin etti; tahsis etti, hususîleştirdi; ferdîleştirdi, bireyleştirdi.

b. [ acc. & La ], -e ayırıp işaretledi, -e tahsis etti, -e tayin etti, -e için tasarladı.

c. Deldi, oydu.

d. Tomurcuklandı, çiçek açtı; gözler oluşturdu.

e. (tuluma) su döktü.

f. Veresiye sattı.

g. Yüzüne karşı azarladı.

h. (savaşı) alevlendirdi.

عَاْيَنَ
عَاْيَنَ III ,
a. Gördü, idrak etti, temaşa etti; gözledi, baktı.

أَعْيَنَ
أَعْيَنَ IV ,
a. I (c)’ye bak.

تَعَيَّنَ
تَعَيَّنَ V ,
a. Baktı, gözledi, taradı, yokladı, inceledi.

b. Nazarla vurdu.

c. Açık, belli, seçik oldu; tanımlandı, belirlendi, tahsis edildi.

d. [ 'Ala ], -e mahsus, -e özgü oldu.

e. Şaşkına döndü.

f. [ Fi ] [ coll. ], (orduya) yazıldı.

اِعْتَيَنَ
اِعْتَيَنَ VIII
a. [ La ], I (d)’ye bak.

b. Seçkini, en iyiyi aldı.

عَيْن
عَيْن [ 1 ] , ( pl. **أَعْيُن** 16 , **عُيُوْن** 27 , **أَعْيَاْن** 38 ),
a. Göz; görme.

b. Delik, açıklık, yarık; ağ gözü; halka.

c. Bakış, nazar; görüş; görünüş, çehre; şekil; fizyonomi.

d. Öz, cevher; en iyi, seçkin olan.

e. Bizzat kendisi.

f. Nazarın etkisi.

g. Efendi, reis.

h. ( pl. **أَعْيُن** 16 , **عُيُوْن** 27 ), pınar, su yolu, kuyu.

i. Mal; nakit, hazır para; altın.

j. Faiz.

k. Güneş; güneş ışınları.

l. Kap, hazne.

m. Casus, muhbir.

n. Kesin, emin.

o. Bilgi.

P. Kudret.

q. Sağlık; selamet.

r. Susuzluk.

s. İkinci kök harf.

t. **عَيْن** (harf).

عَيْنِيَّة
عَيْنِيَّة [ 1yit ]
a. [ coll. ], numune, örnek; model.

عِيْنَة
عِيْنَة [ 2t ],
a. En iyi, seçkin olan.

b. Güzel, iyi (elbise).

c. Peşin ödenen para.

أَعْيَن
أَعْيَن [ 14 ] , ( pl. **عِيْن** 2 ),
a. Büyük gözlü.

b. Siyah.

c. Güzel, iyi (cümle).

d. Kap, hazne.

مَعَان
مَعَان [ 17A ],
a. Görme, temaşa yeri; konma yeri.

مَعِيْن
مَعِيْن [ 18 ],
a. Vurulmuş.

b. Akan (su).

عَائِن
عَائِن [ 21 ],
a. 26’ya bak.

b. Kişi, varlık.

عِيَان
عِيَان [ 23 ] , ( pl. **عُيُن** 10 , **أَعْيُنَة** 16t ),
a. Saban demiri.

b. Açık, belli, zahir, aşikâr.

c. bak

عَاْيَنَ
N. Ac. **عَاْيَنَ** III ( **عِيْن** 2 ).

عِيَانِيّ
عِيَانِيّ [ 23yi ],
a. Gözle ilgili.

عَيِّن
عَيِّن [ 25 ],
a. Gözyaşlı.

b. Kap, hazne.

عَيُوْن
عَيُوْن [ 26 ] , ( pl. **عِيْن** 2 , **عُيُن** 10 ),
a. Nazar eden, kötü gözlü.

الاعْيَان
الاعْيَان [ 38 ]
a. [ art. ], eşraf, önderler; aristokrasi.

مَعْيُوْن
مَعْيُوْن [ N. P.
a. I], 18’e bak.

مُعَيَّن
مُعَيَّن [ N. P.
a. II], belirli, muayyen; ferdîleştirilmiş; sabit; hususîleştirilmiş; özel, seçik, hususî.

b. Gözlerle nakışlı (elbise).

c. [ coll. ], maaş.

تَعْيِيْن
تَعْيِيْن [ N. Ac.
a. II], ferdîleştirme, hususîleştirme, belirleme.

b. Tayin.

مُعَايِن
مُعَايِن [ N. Ag.
a. III], seyirci, gözlemci.

مُعَايَنَة
مُعَايَنَة [ N. Ac. **عَاْيَنَ** III ( **عِيْن** 2 )],
a. Temaşa etme, görme; görüş.

مُتَعَيِّن
مُتَعَيِّن [ N. Ag.
a. V], N. P. **عَيَّنَ** II ( a )’ya bak.

b. [ coll. ], yazılmış, kaydolmuş.

مُعْتَانٍ
مُعْتَانٍ [ N. Ag.
a. VIII], kâşif.

عِيَانًا
عِيَانًا
a. Görünür biçimde, açıkça, alenen, aşikâr olarak.

بَيْع عِيْنَة
بَيْع عِيْنَة
a. Veresiye satış.

لَقِيْتُهُ عِيَانًا
لَقِيْتُهُ عِيَانًا **عَيڤنَ** I
a. Onunla yüz yüze karşılaştım.

عُيُوْن البَقَر
عُيُوْن البَقَر
a. Bir üzüm türü.

عُيَيْنَة
عُيَيْنَة ,  عُوَيْنَة
a. Küçük bir göz.

b. Kuşgözü.

عُوَيْنَات
عُوَيْنَات
a. [ coll. ], gözlük.

رَأَيْتُهُ عَرْض عَيْن
رَأَيْتُهُ عَرْض عَيْن **عَيڤنَ** I
a. Onu yakından, açıkça gördüm.

لَقِيتُهُ أَوَّل عَيْن
لَقِيتُهُ أَوَّل عَيْن **عَيڤنَ** I
a. Onunla ilk iş olarak karşılaştım.

عَلَى عَمْدِ عَيْن
عَلَى عَمْدِ عَيْن
a. Kasten, bilerek; ciddiyetle.

هُو صَدِيْق عَيْن
هُو صَدِيْق عَيْن
a. O, göz önünde olduğu sürece dosttur.

صَنَعَ ذَلِكَ عَلَى عَيْن
صَنَعَ ذَلِكَ عَلَى عَيْن
a. O bunu özenle yaptı.

عَلَى الرَّأْسِ والعَيْن
عَلَى الرَّأْسِ والعَيْن
a. İsteyerek! Memnuniyetle!

هُوَ عَيْنُهُ
هُوَ عَيْنُهُ
a. O, bizzat kendisidir.

طَلَبَ أَثَرًا بَعْدَ عَيْن
طَلَبَ أَثَرًا بَعْدَ عَيْن
a. Gerçeği bırakıp gerçek olmayanı aradı.

مَا بِالدَّارِ عَيْن
مَا بِالدَّارِ عَيْن
a. Evde hiç kimse yoktur.

عَيْنُ الثَّور
عَيْنُ الثَّور
a. Boğa gözü (Boğa burcunda bir yıldız).

عَيْنُ البَقَر
عَيْنُ البَقَر
a. Buphthalmum, öküzgözü.

عَيْنُ الهِرّ
عَيْنُ الهِرّ
a. Kedi gözü (taş).

عَيْنُ الشَّمْس
عَيْنُ الشَّمْس
a. Ayçiçeği.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عين
بَرَمَ - يَبْرِمُ (بَرَمَ - يَبْرُمُ) - أَبْرَمَ - يُبْرِمُ - مُبْرِم - مُبْرِمون
بَرَمَ - يَبْرِمُ (بَرَمَ - يَبْرُمُ) + كائن + شيئاً: يدور ويفتل بعض أجزائه حول بعضها الآخر
أَبْرَمَ - يُبْرِمُ + كائن + شيئاً أو أمراً: على وزن " أفعل" من " بَرَمَ - يَبْرِمُ ": يجعله " يَبْرِمُ " الشيء: يجعل آخر يفتل ويدور بعض أجزاء شيء حول بعضها الآخر
أَبْرَمَ - يُبْرِمُ + كائن + شيئاً: يجعل آخر يفتل ويدور بعض أجزاء شيء حول بعضها الآخر
أَبْرَمَ - يُبْرِمُ + كائن + أمراً: جعل الأمر " محبوكاً ومنسوجاً " بإحكام ودقة: يجعل نفسه أو آخرين يفتلون ويدورون بعض أجزاء الأمر حول بعضها الآخ : فيحبكه ويبنيه بشكل قوي ومتماسك على نفسه: يجعله مفتولاً ومشدوداً ومحبوكاً  ومتماسكاً على بعضه بدقة: كناية عن حسن البناء وسلامته وقوته
مُبْرِم: اسم فاعل من " أبْرَمَ - يُبْرِمُ "
مُبْرِمون: جمع " مُبْرِم"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التقوية وزيادة التماسك وخاصة بالنسج أو بالبرم وفتل وغزل الحبل أو الخيط لتقويته وشده"، وهي:
بَرَمَ - يَبْرِمُ (بَرَمَ - يَبْرُمُ)، مَسَدَ - يَمْسُدُ، فَتَلَ- يَفْتِلُ، جَدَلَ - يَجْدُلُ، حَبَكَ - يَحْبِكُ (حَبَكَ - يَحْبُكُ)، غَزَل - يَغْزِلُ

أبرم
 	﴿أم أبرموا أمرا فإنا مبرمون(79)﴾ الزخرف
جاء في التفسير : ابرموا : أحكموا - جعلو أمرهم وكيدهم محكماً
مختار الصحاح
● [برم] ب ر م: بَرِمَ به من باب طرب و تبرَّمَ به أي سئمه و أبْرَمَهُ أمله وأضجره وأبرم الشيء أحكمه و المُبْرَمُ من الثياب المفتول الغزل طاقين ومنه سمي المبرم وهو جنس من الثياب و البِرَامُ بالكسر جمع بُرْمةٍ وهي القدر
الراغب
برم
- الإبرام: إحكام الأمر، قال تعالى: }أم أبرموا أمرا فإنا مبرمون{ [الزخرف/79]، وأصله من إبرام الحبل، وهو ترديد فتله، قال الشاعر:
- 51 - على كل حال من سحيل ومبرم *** (هذا عجز بيت لزهير، وصدره:
يمينا لنعم السيدان وجدتما
وهو من معلقته الميمية، انظره: في ديوانه ص 79؛ وشرح المعلقات 1/108؛ وأساس البلاغة ص 21)
والبريم: المبرم، أي: المفتول فتلا محكما، يقال: أبرمته فبرم، ولهذا قيل للبخيل الذي لا يدخل في الميسر: برم (انظر: اللسان (برم) )، كما يقال للبخيل: مغلول اليد.
والمبرم: الذي يلح ويشدد في الأمر تشبيها بمبرم الحبل، والبرم كذلك، ويقال لمن يأكل تمرتين تمرتين: برم، لشدة ما يتناوله بعضه على بعض، ولما كان البريم من الحبل قد يكون ذا لونين سمي كل ذي لونين به من جيش مختلط أسود وأبيض، ولغنم مختلط، وغير ذلك.
والبرمة في الأصل هي القدر المبرمة، وجمعها برام، نحو حفرة وحفار، وجعل على بناء المفعول، نحو: ضحكة وهزأة (قال ابن مالك:
وفعلة لاسم مفعول وإن فتحت *** من وزنه العين يرتد اسم من فعلا
وقال ابن المرحل أيضا:
إن ضحكت منك كثيرا فتية *** فأنت ضحكة وهم ضحكة
بضم فاء الكل مع إسكان *** عين في الأول بعكس الثاني).
ملخص اللسان
1.    بَرِمَ به يَبْرَمُ بَرَماً، بالفتح، إذا سَئِمَه ومَلَّه.
2.    وأَبْرَمَ الحَبْلَ: أَجادَ فتله.
3.    أَبْرَمَ الحَبْلَ جعله طاقَيْن ثم فَتَله.
4.    والمُبْرَمُ من الثِّياب: المَفْتُول الغَزْل طاقَيْن،
5.    وأَبْرَمَ الأَمرَ وبَرَمَه: أَحْكَمه،
6.    والمَبارِمُ: المَغازِلُ التي يُبْرَمُ بها.
7.    والبَريمُ: خَيْطان مُخْتلفان أَحمرُ وأَصفرُ،
8.     والبَريمُ: حَبْل فيه فَوْنان مُزَيَّن بجَوْهر تشدُّه المرأَة على وَسَطها وعَضُدِها؛
9.    والبَريمُ: ثوب فيه قَزٌّ وكتّانٌ.
10.                       وبَرِيمُ القوم: لَفِيفُهم.
11.                       والبَرِيمُ:الجَيْش فيه أَخْلاط من الناس.
12.                       والبَرِيمان: الجَيْشان عرَب وعَجَم؛
13.                       البَرَمُ: الذي لا يَدْخُل مع القوم في المَيْسِر، ولا يُخْرِج معهم فيه شيئاً
14.                       أَبَرَماً قَرُوناً أي هو بَرَمٌ ويأْكل مع ذلك تَمرَتَيْن تَمرتَيْن،
15.                       الأَبْرامُ: اللِّئامُ، ؛
16.                       والبَرَمةُ: ثَمَرةُ العِضاهِ،
17.                        البَرَمَةُ الأَراكِ،
18.                       والمُبْرِمُ: مُجْتَني الأَراك.
19.                        البَرَمُ ثَمَر الطَّلْح، وهو شبه اللُّوبياء،
20.                       والبَرَمُ: حَبُّ العِنب إذا كان فوق الذَّرِّ،
21.                       والبَريمُ: ضَوْءُ الشمس مع بَقِيَّة سَوادِ الليل.
22.                        والبَريمُ: الصبْح لِما فيه من سَوادِ الليل  وبَياض النهار،
23.                       بَريمُ الصبح خَيْطه المُخْتلط بِلَوْنَيْن،
24.                       والبَريمُ الماءُ الذي خالَط غيرَه؛
25.                       والبَريمُ: القَطيع من الغنَم يكون فيه ضَرْبان من الضَّأْن والمَعَز.
26.                       والبَريمُ: الدمع مع الإثْمِدِ.
27.                       والبُرُمُ: القَومُ السيِّئُو الأَخْلاق.
28.                       والبَرِيمُ العُوذَة.
29.                       والبَرَم: قِنانٌ من الجبال،
30.                       والبُرْمَةُ: قِدْر من حجارة،
31.                       والمُبْرِمُ: الذي يَقْتَلِعُ حِجارةَ البِرامِ من الجبل ويقطَعُها ويُسَوِّيها ويَنْحَتها.
32.                       ورجل مُبْرِمٌ: ثَقِيلٌ، م
33.                       المُبْرِمُ الغَثُّ الحديثِ الذي يحدِّث الناسَ بالأحاديث التي لا فائدة فيها ولا معنى لها،
34.                       المُبْرِمُ الذي هو كَلٌّ على صاحبه لا نَفْعَ عنده ولا خَيْر،
35.                       والبَيْرَمُ العَتَلَةُ،
36.                       والبَرَمُ: الكُحْل؛
37.                       البَيْرَمُ البِرْطِيلُ،
38.                       البَيْرَمُ عَتَلَةُ النَّجار،
39.                       وبُرْمٌ: اسم جبل؛
لسان العرب
● - برم: البَرَمُ: الذي لا يَدْخُل مع القوم في المَيْسِر، والجمع      أَبْرامٌ؛ وأَنشد الليث:      إذا عُقَبُ القُدُور عُدِدْنَ مالاً،      تَحُثُّ حَلائلَ الأَبْرامِ عِرْسِي      وأَنشد الجوهري:      ولا بَرَماً تُهْدى النساءُ لعِرْسِهِ،      إذا القَشْعُ من بَرْدِ الشتاءِ تَقَعْقَعا      وفي المثل: أَبَرَماً قَرُوناً أي هو بَرَمٌ ويأْكل مع ذلك تَمرَتَيْن      تَمرتَيْن، وفي حديث وفْدِ مَذحجِ: كِرامٌ غير أَبْرامٍ ؛ الأَبْرامُ:      اللِّئامُ، واحِدُهم بَرَمٌ، بفتح الراء، وهو في الأَصل الذي لا يَدْخُل مع      القومِ في المَيْسِر ولا يُخْرِج معهم فيه شيئاً؛ ومنه حديث عمرو بن      معديكرب: قال لعُمر أَأَبْرامٌ بَنو المُغِيرة؟ قال: ولَِمَ؟ قال نزلتُ فيهم      فما قَرَوْني غير قَوْس وثَوْرٍ وكَعْب، فقال عمر: إنَّ في ذلك      لَشِبَعاً؛ القَوْسُ: ما يَبْقى في الجُلَّة من التَّمْر، والثَّوْرُ: قطعة عظيمة      من الأَقِط، والكَعْبُ: قِطْعة من السَّمْن؛ وأما ما أَنشده ابن الأعرابي      من قول أُحَيْحة:      إنْ تُرِدْ حَرْبي، تُلاقِ فَتىً      غيرَ مَمْلوكٍ ولا بَرَمَهْ      قال ابن سيده: فإنه عَنى بالبَرَمَة البَرَمَ، والهاء مبالغة، وقد يجوز      أن يؤنث على معنى العَيْنِ والنَّفْس، قال: والتفسير لنا نحن إذ لا      يَتَّجِه فيه غير ذلك. والبَرَمةُ: ثَمَرةُ العِضاهِ، وهي أَوَّل وَهْلة      فَتْلةٌ ثم بَلَّةٌ ثم بَرَمةٌ، والجمع البَرَمُ، قال: وقد أَخطأَ أَبو حنيفة      في قوله: إن الفَتْلة قَبْل البَرَمَة، وبَرَمُ العِضاهِ كله أَصفر إلاَّ      بَرَمَة العُرْفُطِ فإنها بَيْضاء كأَنَّ هَيادِبها قُطْن، وهي مثل      زِرِّ القَمِيص أَو أَشَفُّ، وبَرَمة السَّلَم أَطيب البَرَمِ رِيحاً، وهي      صَفْراء تؤْكَل، طيِّبة، وقد تكون البَرَمَةُ للأَراكِ، والجمع بَرَمٌ      وبِرامٌ.      والمُبْرِمُ: مُجْتَني البَرَمِ، وخصَّ بعضهم به مُجْتَني بَرَمَ      الأَراك. أَبو عمرو: البَرَمُ ثَمَر الطَّلْح، واحدته بَرَمَة. ابن الأعرابي:      العُلَّفَةُ من الطَّلْم ما أَخلفَ بعد البَرَمَة وهو شبه اللُّوبياء،      والبَرَمُ ثَمَرُ الأَراك، فإذا أَدْرَك فهو مَرْدٌ، وإذا اسْوَدَّ فهو      كَباثٌ وبَريرٌ. وفي حديث خُزيمة السلمي: أَيْنَعَتِ العَنَمَةُ وسَقَطَت      البَرَمةُ؛ هي زَهْرُ الطَّلْح، يعني أنها سَقَطَتْ من أَغْصانها للجَدْب.      والبَرَمُ: حَبُّ العِنب إذا كان فوق الذَّرِّ، وقد أَبْرَمَ الكَرْمُ؛ عن      ثعلب. والبَرَمُ، بالتحريك: مصدر بَرِمَ بالأَمْرِ، بالكسر، بَرَماً إذا      سَئِمَهُ، فهو بَرِمٌ ضَجِر. وقد أَبْرَمَهُ فلان إبْراماً أي أَمَلَّه      وأَضْجَره فَبَرِمَ وتَبَرَّم به تَبَرُّماً. ويقال: لا تُبْرِمْني      بكَثرة فُضولك. وفي حديث الدعاء: السلامُ عليك غير مُوَدَّعٍ بَرَماً؛ هو مصدر      بَرِمَ به، بالكسر، يَبْرَمُ بَرَماً، بالفتح، إذا سَئِمَه ومَلَّه.      وأَبْرَمَ الأَمرَ وبَرَمَه: أَحْكَمه، والأصل فيه إبْرامُ الفَتْل إذا      كان ذا طاقيْن. وأَبْرَمَ الحَبْلَ: أَجادَ فتله. وقال أَبو حنيفة:      أَبْرَمَ الحَبْلَ جعله طاقَيْن ثم فَتَله. والمُبْرَمُ والبَريمُ: الحَبْل      الذي جمع بين مَفْتُولَيْن فَفُتِلا حَبْلاً واحداً مثل ماء مُسْخَنٌ      وسَخِينٌ، وعَسَلٌ مُعْقَدٌ وعَقِيدٌ، ومِيزانٌ مُتْرَصٌ وتَريصٌ. والمُبْرَمُ      من الثِّياب: المَفْتُول الغَزْل طاقَيْن، ومنه سمِّي المُبْرَمُ، وهو      جنسٌ من الثِّياب. والمَبارِمُ: المَغازِلُ التي يُبْرَمُ بها. والبَريمُ:      خَيْطان مُخْتلفان أَحمرُ وأَصفرُ، وكذلك كل شيء فيه لَوْنان      مُخْتلِطان، وقيل: البَريمُ خَيْطان يكونان من لَوْنَيْن. والبَريمُ: ضَوْءُ الشمس      مع بَقِيَّة سَوادِ الليل. والبَريمُ: الصبْح لِما فيه من سَوادِ الليل      وبَياض النهار، وقيل: بَريمُ الصبح خَيْطه المُخْتلط بِلَوْنَيْن، وكل      شيئين اختلَطا واجْتمعا بَريمٌ. والبَريمُ: حَبْل فيه فَوْنان مُزَيَّن      بجَوْهر تشدُّه المرأَة على وَسَطها وعَضُدِها؛ قال الكَروّس بن حصن      (* قوله      «قال الكروس بن حصن» هكذا في الأصل، وفي شرح القاموس: الكروس بن زيد، وقد      استدرك الشارح هذا الاسم على المجد في مادة كرس).      وقائلةٍ: نِعْمَ الفَتى أَنت من فَتىً؛      إذا المُرْضِعُ العَرْجاءُ جالَ بَريمُها      وفي رواية:      مُحَضَّرة لا يُجْعَل السِّتْر دُونها      قال ابن بري: وهذا البيت على هذه الرواية ذكره أَبو تَمّام للفرزدق في      باب المديح من الحماسة. أبو عبيد: البَريمُ خَيْط فيه أَلوانٌ تشدُّه      المرأَة على حَقْوَيْها. وقال الليث: البَريمُ خيط يُنْظَم فيه خَرَز فتشدُّه      المرأَة على حَقْويَهْا. والبَريمُ: ثوب فيه قَزٌّ وكتّانٌ. والبَريمُ:      خليط يُفْتَل على طاقَيْن، يُقال: بَرَمْتُه وأَبْرَمْتُه. الجوهري:      البَريمُ الحبْل المَفْتول يكون فيه لَوْنان، وربَّما شدَّتْه المرأَةُ على      وَسَطها وعَضُدها، وقد يُعلَّق على الصبيّ تدفَع به العَيْن، ومنه قيل      للجيش بَريم لأَلْوان شِعار القَبائل فيه؛ وأَنشد ابن بري للعجاج:      أَبْدى الصَّباحُ عن بَريمٍ أَخْصفَا      قال: البَريمُ حبْل فيه لَوْنان أَسود وأبيض، وكذلك الأخْصَفُ      والخَصِيفُ، ويشبَّه به الفَجْر الكاذِبُ أَيضاً، وهو ذَنَب السِّرْحان؛ قال      جامِعُ ابن مُرْخِيَة:      لقد طَرَقَتْ دَهْماء، والبُعْدُ بينها،      ولَيْل، كأثْناء اللِّفاعِ، بَهِيمُ      على عَجَلٍ، والصبحُ بالٍ كأَنه      بأَدْعَجَ من لَيْلِ التِّمام بَريمُ      قال: والبَريمُ أيضاً الماءُ الذي خالَط غيرَه؛ قال رؤبة:      حتى إذا ما خاضَتِ البَرِيما      والبَريمُ: القَطيع من الغنَم يكون فيه ضَرْبان من الضَّأْن والمَعَز.      والبَريمُ: الدمع مع الإثْمِدِ. وبَرِيمُ القوم: لَفِيفُهم. والبَرِيمُ:      الجَيْش فيه أَخْلاط من الناس. والبَرِيمان: الجَيْشان عرَب وعَجَم؛ قالت      لَيْلى الأَخْيَلِيَّة:      يا أَيها السَّدِمُ المُلَوِّي رأْسَه      لِيَقُود من أَهل الحِجاز بَرِيما      أَرادت جَيْشاً ذا لَوْنَيْن، وكلُّ ذي لَوْنَيْن بَريمٌ. ويُقال: اشْوِ      لَنا من بَرِيَميْها أَي من الكَبِد والسَّنام يُقَدَّان طُولاً      ويُلَفَّان بِخَيْط أو غيره، ويقال: سمِّيا بذلك لبَياض السَّنام وسَوادِ      الكَبِد.      والبُرُمُ: القَومُ السيِّئُو الأَخْلاق. والبَرِيمُ العُوذَة.      والبَرَم: قِنانٌ من الجبال، واحدتها بَرَمَة.      والبُرْمَةُ: قِدْر من حجارة، والجمع بَرَمٌ وبِرامٌ وبُرْمٌ؛ قال      طرَفة:جاؤوا إليك بكل أَرْمَلَةٍ      شَعْثاءَ تَحْمِل مِنْقَعَ البُرم      وأَنشد ابن بري للنابغة الذبياني:      والبائعات بِشَطَّيْ نخْلةَ البُرَمَا      وفي حديث بَرِيرَةَ: رَأَى بُرْمةً تَفُورُ؛ البُرْمة: القِدْرُ مطلقاً،      وهي في الأصل المُتَّخَذَة من الحَجر المعروف بالحجاز واليَمن.      والمُبْرِمُ: الذي يَقْتَلِعُ حِجارةَ البِرامِ من الجبل ويقطَعُها      ويُسَوِّيها ويَنْحَتها. يقال: فلان مُبْرِمٌ للَّذي يقْتَطِعُها من جَبَلها      ويَصْنعَها. ورجل مُبْرِمٌ: ثَقِيلٌ، منه، كأَنه يَقْتَطِع من جُلَسائه      شيئاً، وقيل: الغَثُّ الحديثِ من المُبْرِمِ وهو المُجْتَني ثَمَر      الأَراك. أَبو عبيدة: المُبْرِمُ الغَثُّ الحديثِ الذي يحدِّث الناسَ بالأحاديث      التي لا فائدة فيها ولا معنى لها، أُخِذَ من المُبْرِم الذ يَجْني      البَرَمَ، وهو ثمر الأراك لا طَعْم له ولا حَلاوة ولا حُمُوضة ولا معنى له.      وقال الأَصمعي: المُبْرِمُ الذي هو كَلٌّ على صاحبه لا نَفْعَ عنده ولا      خَيْر، بمنزلة البَرَم الذي لا يدخُل مع القومِ في المَيْسِر ويأْكل معهم من      لَحْمِه.      والبَيْرَمُ العَتَلَةُ، فارِسيّ معرَّب، وخصَّ بعضهم به عَتَلَة      النَّجَّار، وهو بالفارسيَّة بتفخيم الباء.      والبَرَمُ: الكُحْل؛ ومنه الخبر الذي جاء: من تسمَّع إلى حديث قومٍ      صُبَّ في أُذنه البَرَمُ؛ قال ابن الأَعرابي: قلت للمفضَّل ما البَرَمُ؟ قال:      الكُحْل المُذاب؛ قال أَبو منصور: ورواه بعضهم صُبَّ في أُذنه      البَيْرَمُ، قال ابن الأَعرابي: البَيْرَمُ البِرْطِيلُ، وقال أَبو عبيدة:      البَيْرَمُ عَتَلَةُ النَّجار، أو قال: العَتَلة بَيْرَمُ النجار. وروى ابن عباس      قال: قال رسُول الله، صلى الله عليه وسلم: من اسْتَمَع إلى حديث قومٍ      وهم له كارِهُون مَلأَ الله سمعَه من البَيْرَم والآنُكِ، بزيادة الياء.      والبُرامُ، بالضم: القُرادُ وهو القِرْشام؛ وأَنشد ابن بري لجؤية بن      عائذ النَّصْري:      مُقيماً بمَوْماةٍ كأَن بُرَامَها،      إذا زالَ في آل السَّراب، ظَليمُ      والجمع أَبْرِمَةٌ؛ عن كراع.      وبِرْمةُ: موضع؛ قال كثيِّر عَزَّة:      رَجَعْت بها عَنِّي عَشِيَّة بِرْمةٍ،      شَماتةَ أَعْداءٍ شُهودٍ وغُيَّب      وأَبْرَمُ: موضع، وقيل نَبْت      (* قوله «وابرم موضع وقيل نبت» ضبط في      الأصل والقاموس والتكملة بفتح الهمزة، وفي ياقوت بكسرها وصوبه شارح القاموس)؛      مثَّل به سيبويه وفسَّره السيرافي. وبَرامٌ وبِرامٌ: موضع؛ قال لبيد:      أَقْوى فَعُرِّيَ واسطٌ فبَِرامُ      من أَهْلِه، فَصُوَائِقٌ فَخُزامُ      وبُرْمٌ: اسم جبل؛ قال أَبو صخر الهذلي:      ولو أنَّ ما حُمِّلْتُ حُمِّلَه      شَعَفَاتُ رَضْوَى، أَو ذُرَى بُرْم
مقاييس اللغة:
برم الباء والراء والميم يدلُّ على أربعة أصولٍ: إحكام الشَّيء، والغَرَض به، واختِلاف اللَّونين، وجنسٌ من النَّبات.
فأمّا الأوّل فقال الخليل: أبْرَمْتُ الأمرَ أحكمتُه. قال أبو زياد: المبارم مغازلُ ضِخامٌ تُبْرِم عليها المرأةُ غَزْلَها، وهي من السَّمُر. ويقال أبرمْتُ الحَبْلَ، إذا فتَلْتَه متيناً، وَالمُبْرَم الغزْل، وهو ضد السَّحِيل؛ وذلك أنّ المُبْرَم على طاقَيْن مفتولين، والسَّحِيل على طاقٍ واحد.
وأمَّا الغَرَض فيقولون: بَرِمْتُ بالأمرِ عَيِيتُ به، وَأبرَمَنِي أعْيَانِي. قال: ويقولون أرجُو أنْ لا أَبْرَمَ بالسُّؤَالِ عن كذا، أي لا أعْيَا؛ قال:
فلا تعْذُلِيني قد بَرِمْتُ بحِيلتي
قال الخليل: بَرِمْت بكَذَا، أي ضَجِرْتُ به بَرَماً، وأنشد غيرُه:
ما تأمُرِين بنَفْسٍ قد بَرِمْتُ بها
كأنَّما عُروةُ العُذْريُّ أَعْدَاها
مشعوفةٍ بالتي تُربَانُ مَحْضَرُها
ثم الهِدَمْلَةُ أَنْفُ البَرْدِ مَبْدَاها
ويقال أبرَمَنِي إبراماً، وقال (ابنُ) الطَّثْرِيَّة:
فلمّا جِئتُ قالت لي كلاماً
برِمْتُ فما وجَدْتُ له جَوَابا
وأمّا اختلاف اللَّوْنَيْن فيقال إنّ البريمَينِ النَّوعانِ مِنْ كلّ مِن ذي خِلْطَيْنِ، مثل سوادِ اللَّيْلِ مختلطاً ببياض النهار، وكذلك الدَّمع مع الإثْمِد بَريمٌ؛ قال علقمة:
بعَيْنَيْ مَهَاةٍ تَحدُرُ الدَّمْعَ مِنْهُمَا
بَرِيمَيْنِ شَتَّى من دُموعٍ وإثمِدِ
قال أبو زياد: ولذلك سُمّي الصُّبْحُ أوَّلَ ما يبدُو بَرِيماً، لاختلاط بياضِه بسواد اللَّيل؛ قال:
على عَجَلٍ والصُّبْحُ بادٍ كأنَّه
بأدْعَجَ من ليل التِّمام بَريمُ
قال الخليل: يقول العرب: هؤلاء بَرِيمُ قومٍ، أي لفِيفُهم من كلِّ لونٍ؛ قالت ليلى:
يا أيُّها السَّدِمُ المُلَوِّي رأسَه
ليَقُودَ مِنْ أهلِ الحِجازِ بَرِيمَا
قال أبو عُبيدٍ: تقول اشْوِ لَنَا من بَريمَيْهَا، أي من الكَبِدِ والسَّنام، وَالبَريم: القَطِيعُ من الظِّباء؛ قال: وَالبريم شيءٌ تشدُّ به المرأةُ وسَطَها، منظَّم بخَرَزٍ، قال الفرزدق:
محضَّرَةٌ لا يُجْعَلُ السِّتْرُ دُونَها
إذا المُرْضِعُ العَوْجَاءُ جال بَرِيمُها
والأصل الرابع: البَرَم، (وأطيبُها ريحا) بَرَمُ السَّلَم، وأخْبَثُها ريحاً بَرَمَةُ العُرْفُط، وهي بيضاءُ كبَرَمَةِ الآس. قال الشيبانيّ: أبْرَمَ الطَّلْحُ، وذلك أوَّلَ ما يُخْرِجُ ثمرتَه. قال أبو زياد: البَرَمَةُ الزَّهرةُ التي تخرج فيها الحُبْلة. أبو الخطّاب: البَرَم أيضاً حُبوبُ العِنَب إذا زادَتْ على الزَّمَعِ، أمثال رُءُوس الذّرّ.
وشذّ عن هذِهِ الأصول البُرَام، وهو القُرَاد الكبير، يقول العرب: «هو أَلْزَقُ مِنْ بُرام»؛ وكذلك البُرْمة، وهي القِدْر.
القاموس المحيط:
البَرَمُ، محرَّكةً مَنْ لا يَدْخُلُ معَ القَوْمِ في المَيْسِرِ. وفي المَثَلِ " أبَرَماً قَروناً " ، أَي ثَقيلٌ، ويأكُلُ مَعَ ذلك تَمْرَتَيْنِ تَمْرَتَيْنِ ج أبْرامٌ، والسآمَةُ، والضَّجَرُ، وقد بَرِمَ به، كَفَرِحَ، وثَمَرُ العِضاهِ، ومُجْتَنِيه المُبْرِمُ، كمُحْسِنٍ، وحَبُّ العِنَبِ إذا كان مِثْلَ رُؤُوسِ الذَّرِّ، وقد أبْرَمَ الكَرْمُ، وقِنانٌ من الجبالِ، وناقةٌ، وجَمْعُ البَرَمَةِ للْأَراكِ، كالبِرامِ. وأبْرَمَهُ فبَرِمَ، كفرِحَ، وتَبَرَّمَ أمَلَّهُ فَمَلَّ.
وأبْرَمَ الحَبْلَ: جَعَلَه طاقَيْنِ ثم فَتَلَهُ، و الأَمرَ: أحْكَمَهُ، كَبَرَمَه، بَرْماً. والمَبَارِمُ: المَغَازِلُ التي يُبْرَمُ بها. والبَرِيمُ، كأَميرٍ: الصُّبْحُ، وخَيْطانِ مُخْتَلِفَانِ أحْمَرُ وأبيضُ، تَشُدُّهُ المرأةُ على وَسَطِهَا وعَضُدها، وكُلُّ ما فيه لَوْنَانِ مُخْتَلِطَانِ، وحَبْلٌ للمرأةِ فيه لَوْنَانِ مُزَيَّنٌ بجَوْهَرٍ، والدَّمْعُ المُخْتَلِطُ بالإِثْمِدِ، ولَفيفُ القَوْمِ، والجيشُ لأَنَّ فيه أخْلاطاً من الناسِ، أَو لأَلوانِ شِعارِ القبائِلِ، والعُوذَةُ، وقَطيعُ الغنَمِ ضَأنٌ ومِعْزَى، والمُتَّهَمُ. واشْوِ لَنا من بَريمِهَا، أي: كَبِدِها وسَنامِها يُقَدَّانِ طولاً ويُلَفَّانِ بِخَيْطٍ أَو غيرِهِ، سُمِّيا لبياضِ السَّنامِ وسَوادِ الكَبِدِ. والبُرْمَةُ، بالضم: قِدْرٌ من حِجارَةٍ ج: بُرْمٌ، بالضم. وكصُرَدٍ وجِبالٍ وكمُحْسِنٍ: صانِعُهَا، أو مَن يَقْتَلِعُ حِجارَتَها من الجِبالِ، والثقيلُ كأَنَّهُ يَقْتَطِعُ من جُلَسائِهِ شيئاً، والغَثُّ الحديثِ. وكمُكْرَمٍ: الثَّوْبُ المَفْتُولُ الغَزْلِ طاقَيْنِ، وجنْسٌ من الثِّيابِ. والبَيْرَمُ: العَتَلَةُ، أو عَتَلَةُ النَّجَّارِ خاصَّةً، والكُحْلُ المُذَابُ، كالبَرَم، محرَّكةً، والبِرْطيلُ، وكغُرابٍ: القُراد ج: أبْرِمَةٌ. وبَرِمَ بحُجَّتِهِ، كعَلِمَ: إذا نَواها فلم تَحْضُرْهُ.
وأبْرَمُ، كأَحْمَدَ: د، أو نَبْتٌ. وبُرْمٌ، بالضم: ع، وبهاء: اسْمٌ. وكسَحابٍ وقَطامِ: ع. وكجُهَيْنَةَ: اسْمٌ. ومَبْرَمانُ: لَقَبُ أبي بَكْرٍ الأَزَمِيِّ.
تاج العروس:
( البرم محركة من لا يدخل مع القوم في الميسر ) ولا يخرج معهم فيه شيأ ( وفي المثل أبر ما قرونا أي ) هو برم أي ( ثقيل ) لا خير عنده ( ويأكل مع ذلك تمرتين تمرتين ) نقله الجوهرى وغيره من أرباب الامثال وهو مجاز أنشد الجوهرى لمتمم ولا برما تهدى النساء لعرسه * إذا القشع من برد الشتاء تقعقعا ( ج أبرام ) ومنه حديث وفد مذحج كرام غير برام وفي حديث عمرو بن معديكرب قال لعمر أأبرام بنو المغيرة قال لم قال نزلت فيهم فما قرونى غير قوس وثور وكعب قال عمران في ذلك لشبعا القوس ما يبقى في الجلة من التمر والثور قطعة عظيمة من الاقط والكعب قطعة من سمن وأنشد الليث إذا عقب القدور عددن ما لا * تحث حلائل الابرام عرسي ( و ) البرم ( السآمة والضجر وقد برم به كفرح و ) البرم أيضا ( ثمر العضاه ) واحدتها برمة وهى أول وهلة فتلة ثم بلة ثم برمة وقد أخطأ أبو حنيفة في قوله ان الفتلة قبل البرمة وبرمة كل العضاه صفراء الا العرفط فان برمته بيضاء كأن هياد بها قطن وهى مثل زر القميص أو اشف وبرمة السلم أطيب البرم ريحا وهى صفراء تؤكل طيبة ( ومجتنيه المبرم كمحسن و ) البرم أيضا ( حب العنب إذا كان مثل رؤس الذر ) أو فوقه ( وقد أبرم الكرم ) عن ثعلب ( و ) البرم ( قنان من الجبال ) واحدتها برمة ( و ) البرم اسم ( ناقة ) نقله الصاغانى ( و ) البرم ( جمع البرمة للاراك ) أي لثمره قبل ادراكه واسوداده فإذا أدرك فهو مردو إذا اسود فهو كباث ومجتنيسه المبرم أيضا ( كالبرام ) بالكسر ( وأبرمه فبرم كفرح وتبرم ) أي ( أمله فمل ) ويقال لا تبرمنى بكثرة فضولك ( وأبرم الحبل جعله طاقين ثم فتنله ) قاله أبو حنيفة ( و ) من المجاز أبرم ( الامر ) إذا ( أحكمه ) فهو مبرم ( كبرمه برما ) والاصل فيه ابرام الفتل إذا كان
ذا طاقين ( والمبارم المغازل التى يبرم بها ) واحدها مبرم كمنبر ( والبريم كأمير الصبح ) لما فيه من سواد الليل وبياض النهار وقيل بريم الصبح خيطه المختلط بلونين قال جامع بن مرخية على عجل والصبح بال كأنه * بأدعج من ليل التمام بريم ( و ) البريم ( خيطان مختلفان أحمر وأبيض ) وفي اللسان أحمر وأصفر وقال أبو عبيد البريم الحبل المفتول يكون فيه لونان وربما ( تشده المرأة على وسطها وعضدها ) وأنشد الاصمعي للكروس بن زيد وقائلة نعم الفتى أنت من فتى * إذا المرضع العرجاء جال بريمها وقد يعلق على الصبى تدفع به العين كما في الصحاح ( وكل ما فيه لونان مختلطان ) فهو بريم ( و ) البريم ( حبل للمرأة فيه لونان مزين بجوهر ) وقال الليث خيط ينظم فيه خرز فتشده المرأة على حقويها ( و ) البريم ( الدمع المختلط بالاثمد ) لما فيه لونان ( و ) البريم ( لفيف القوم
و ) سمى ( الجيش ) بريما ( لان فيه أخلاطا من الناس أو لا لوان شعار القبائل ) فيه كما نقله الجوهرى والمراد بشعار القبائل راياتهم قالت ليلى الاخيلية يا أيها السدم الملوى رأسه * ليقود من أهل الحجاز بريما أرادت جيشاذ الونين وقال ابن الاعرابي البريمان الجيشان عرب وعجم ( و ) البريم ( العوذة ) تعلق على الصبيان لما فيها من الالوان ( و ) البريم ( قطيع الغنم ) يكون فيه ضربان من ( ضأن ومعزى ) عن ابن الاعرابي ( و ) اليريم ( المتهم ) نقله الصاغانى ( و ) قال أبو عبيدة يقال ( اشولنا من بريمها ) هكذا في النسخ والصواب من بريميها كما هو في الصحاح ( أي كبدها وسنامها يقدان طولا ويلفان بخيط أو غيره ) وفي بعض نسخ الصحاح أو مصير ويقال ( سميا ) بذلك ( لبياض السنام وسواد الكبد والبرمة بالضم قدر ) تنحت ( من حجارة ) وعممه بعضهم فيشمل النحاس والحديد وغيرهما ( ج برم بالضم ) في الكثير كجرفة وجرف قال طرفة جاؤا اليك بكل أرملة * شعثاء تحمل منقع البرم ( و ) أيضا برم ( كصرد وجبال ) وعلى الاخيرة اقتصر الجوهرى وأنشد ابن برى للنابغة الذبيانى * والبائعات بشطى نخلة البرما * ( و ) المبرم ( كمحسن صانعها أو من يقتلع حجارتها من الجبال ) فيسويها وينحتها ( و ) المبرم ( الثقيل ) منه ( كانه يقتطع من جلسائه شيأ و ) المبرم ( الغث الحديث ) الذى يحدث الناس بالاحاديث التى لا فائدة فيها ولا معنى لها أخذ من المبرم الذى يجنى ثمر الاراك لا طعم له ولا حلاوة ولا حموضة ولا معنى قاله أبو عبيدة وقال الاصمعي المبرم الذى هو كل على صاحبه لا نفع عنده ولا خير بمنزلة البرم الذى لا يدخل مع القوم في الميسر ويأكل معهم من لحمه ( و ) المبرم ( كمكرم الثوب المفتول الغزل طاقين ) حتى يصيرا واحدا كما في الصحاح قال ( و ) منه سمى المبرم وهو ( جنس من الثياب والبيرم ) كحيدر ( العتلة ) فارسي معرب ( أو عتلة النجار خاصة ) عن أبى عبيدة وهو بالفارسية بتفخيم الباء ( و ) في الحديث من استمع إلى حديث قوم وهم له كارهون ملا الله مسامعه من الآنك والبيرم قال ابن الاعرابي قلت للمفضل ما البيرم قال ( الكحل المذاب كالبرم محركة ) وقد رواه بعضهم هكذا صب في أذنه البرم ( و ) البرم ( البرطيل ) عن ابن الاعرابي وهو الحجر العريض ( و ) البرام ( كغراب القراد ) نقله الجوهرى ( ج أبرمة ) عن كراع وأنشد ابن برى لجؤية بن عائذ النصرى مقيما بموماة كأن برامها * إذا زال في آل السراب ظليم ( وبرم بحجته كعلم إذا نواها فلم تحضره ) وهو مجاز كما في الاساس ( وأبرم كاحمد د ) والصواب انه بكسر الهمزة وفتح الراء كما ضبطه ياقوت قال وهو من أبنية كتاب سيبويه مثل أبين ( أو نبت ) قاله أبو بكر محمد بن الحسن الزبيدى الاشبيلى النحوي ومثل به سيبويه وفسره السيرافى ( وبرم بالضم ع ) وقيل جبل بنعمان قال أبو صخر الهذلى ولو أن ما حملت حمله * شعفات رضوى أو ذرى برم ( و ) برمة ( بهاء اسم ) رجل ( و ) برام ( كسحاب وقطام ع ) قال حسان هل هي الاظبية مطفل * مألفها السدر بنعفى برام وقال بعض بنى أسد بكى على قتل العدان فانهم * طالت اقامتهم ببطن برام وقال لبيد أقوى فعرى واسط فبرام * من أهله فصوائق فخزام ( و ) بريمة ( كجهينة اسم ) رجل ( ومبرمان لقب أبى بكر الازمى ) اللغوى تقدم ذكره في أزم وفي الخطبة * ومما يستدرك عليه رجل برمة أي برم والهاء للمبالغة وأنشد ابن الاعرابي لاحيحة ان ترد حربى تلاقى فتى * غير مملول ولا برمه والبرم ثمر الطلح عن أبى عمرو والمبرم كمكرم الحبل الذى جمع بين مفتولين ففتلا حبلا واحدا كالبريم كماء مسخن وسخين وعسل معقد وعقيد وميزان مترص وتريص كما في الصحاح والبريم ضوء الشمس مع بقية سواد الليل والبريم ثوب فيه قز وكتان وأيضا الماء الذى خالط به غيره قال رؤبة * حتى إذا خاضت البريما * والبرم بالضم القوم السيؤ الاخلاق وبرمة بالكسر موضع من أعراض المدينة قرب بلاكث بين خيبر ووادى القرى قال كثير عزة
رجعت بها عنى عشية برمة * شماتة أعداء شهود وغيب وبرمة أيضا قرية بمصر من أعمال المنوفية وقد دخلتها وبرمون بفتحتين وضم الميم قرية أخرى بين المنصورة ودمياط وقد رأيتها وبرمة بالكسر أيضا من جبال بنى سليم ومعدن البرم بالضم بين ضربة والمدينة ورستاق البرم بالفتح في سمرقند ذكره الاصطخرى وبرام بالكسر لغة في برام بالفتح والفتح أكثر قال نصر جبل في بلاد بنى سليم عند الحرة من ناحية النقيع وقيل هو على عشرين فرسخا من المدينة وقلعة برام من أودية العقيق ذكره الزبير وابريم بالكسر مدينة بأعلى أسوان من الصعيد بها قلعة حصينة وبريم بفتح فشد راء مكسورة قرية بمصر وقد رأيتها وكامير موضع لبنى عامر بن ربيعة بنجد وقال الراجز تذكرت مشربها من تصلبا * ومن بريم قصبا مثقيا وكزبير وأمير واد بالحجاز قرب مكة والبريمة بفتح فشد راء مكسورة الدائرة تكون في الخيل يستدل بها على جودته ورداءته وهى
الامارات والجمع البراريم والبرمة بالضم شئ تلبسه النساء في أيديهن كالسوار *

##### Türkçe

عين
**بَرَمَ - يَبْرِمُ** (**بَرَمَ - يَبْرُمُ**) - **أَبْرَمَ - يُبْرِمُ** - **مُبْرِم** - **مُبْرِمون**
**بَرَمَ - يَبْرِمُ** (**بَرَمَ - يَبْرُمُ**) + bir varlık + bir şeyi: onun bazı parçalarını birbirinin etrafında döndürür ve büker.
**أَبْرَمَ - يُبْرِمُ** + bir varlık + bir şeyi veya bir işi: “**أفعل**” vezninde, “**بَرَمَ - يَبْرِمُ**”den: onu “**يَبْرِمُ**” kılar; “**يَبْرِمُ**” şey: bir başkasını, bir şeyin bazı parçalarını birbirinin etrafında büküp döndürür kılar.
**أَبْرَمَ - يُبْرِمُ** + bir varlık + bir şeyi: bir başkasını, bir şeyin bazı parçalarını birbirinin etrafında büküp döndürür kılar.
**أَبْرَمَ - يُبْرِمُ** + bir varlık + bir işi: işi “**محبوكاً ومنسوجاً**” sıkılık ve incelikle kıldı: kendisini veya başkalarını, işin bazı parçalarını birbirinin etrafında büküp döndürür kılar: böylece onu sıkı dokur ve onu kendi üzerinde güçlü ve sıkı tutarlı bir biçimde kurar: onu bükülmüş, gerilmiş, dokunmuş ve kendi üzerinde birbirine sıkı sıkıya tutarlı kılar, incelikle: yapının güzelliği, sağlamlığı ve kuvvetine kinaye.
**مُبْرِم**: “**أَبْرَمَ - يُبْرِمُ**”den ism-i fâil.
**مُبْرِمون**: “**مُبْرِم**”in çoğulu.
Ve lafız, “güçlendirme ve tutarlılığı artırma, özellikle dokuma ile yahut ipi veya sicimi güçlendirmek ve germek için bükme, burma ve eğirme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**بَرَمَ - يَبْرِمُ** (**بَرَمَ - يَبْرُمُ**)، **مَسَدَ - يَمْسُدُ**، **فَتَلَ- يَفْتِلُ**، **جَدَلَ - يَجْدُلُ**، **حَبَكَ - يَحْبِكُ** (**حَبَكَ - يَحْبُكُ**)، **غَزَل - يَغْزِلُ**
أبرم
 	﴿**أم أبرموا أمرا فإنا مبرمون(79)**﴾ الزخرف
Tefsirde geldi: **ابرموا**: sağlamlaştırdılar - işlerini ve hilelerini sağlam kıldılar.
مختار الصحاح
● [**برم**] ب ر م: **بَرِمَ** به, باب **طرب**’dan, ve **تبرَّمَ** به, yani ondan bıktı; ve **أبْرَمَهُ**: onu usandırdı ve onu bıktırdı; ve **أبرم** الشيء: onu sağlamlaştırdı; ve **المُبْرَمُ** elbiselerden: bükülmüş ipliği iki kat olan; bundan **المبرم** diye adlandırıldı; o da elbiselerden bir cinstir; ve **البِرَامُ** (kesre ile): **بُرْمةٍ**’nin çoğuludur; o da tencere/kazandır.
الراغب
برم
- **الإبرام**: işi sağlamlaştırma; Yüce Allah’ın sözü: ﴿**أم أبرموا أمرا فإنا مبرمون**﴾ [الزخرف/79]; aslı, ipin **إبرام**’ındandır; o da onun bükmesini tekrar tekrar döndürmektir. Şair dedi ki:
- 51 - على كل حال من سحيل ومبرم *** (Bu, Züheyr’in bir beytinin ikinci mısraıdır; birinci mısraı:
يمينا لنعم السيدان وجدتما
ve o, onun mîmiyye muallakasındandır; bak: divanında s. 79; Şerhu’l-Muallakât 1/108; ve Esâsu’l-Belâğa s. 21)
Ve **البريم**: **المبرم**dir; yani: sağlam bir bükümle bükülmüş; “**أبرمته** فبرم” denir. Bunun için, meysire girmeyen cimriye **برم** denildi (bak: **اللسان** (**برم**)); nitekim cimriye “eli bağlı” denildiği gibi.
Ve **المبرم**: işte ısrar eden ve sıkı tutan kimsedir; ipi bükene benzetme olarak; ve **البرم** de böyledir. Ve iki hurmayı ikişer ikişer yiyene **برم** denir; onun bir kısmını bir kısmı üzerine şiddetle alması sebebiyle. Ve **البريم** ipten iki renkli olabildiği için, siyah ve beyaz karışık ordudan, karışık koyundan ve bunun dışındakilerden iki renkli olan her şeye onunla ad verildi.
Ve **البرمة** aslında bükülmüş tencere/kazandır; çoğulu **برام**dır; **حفرة** ve **حفار** gibi. Ve mef‘ûl binası üzerine getirildi; **ضحكة** ve **هزأة** gibi. (İbn Mâlik dedi ki:
وفعلة لاسم مفعول وإن فتحت *** من وزنه العين يرتد اسم من فعلا
Ve İbnü’l-Merhal de dedi ki:
إن ضحكت منك كثيرا فتية *** فأنت ضحكة وهم ضحكة
بضم فاء الكل مع إسكان *** عين في الأول بعكس الثاني).
ملخص اللسان
1.    **بَرِمَ** به **يَبْرَمُ** **بَرَماً** (fetha ile), onu bıktığı ve ondan usandığı zaman.
2.    Ve **أَبْرَمَ** **الحَبْلَ**: onun bükmesini güzel yaptı.
3.    **أَبْرَمَ** **الحَبْلَ**: onu iki kat yaptı, sonra onu büktü.
4.    Ve elbiselerden **المُبْرَمُ**: ipliği iki kat bükülmüş olan,
5.    Ve **أَبْرَمَ** **الأَمرَ** ve **بَرَمَه**: onu sağlamlaştırdı,
6.    Ve **المَبارِمُ**: onunla bükülen iğler,
7.    Ve **البَريمُ**: iki farklı ip; kırmızı ve sarı,
8.     Ve **البَريمُ**: içinde iki renk bulunan bir ip; kadın onu beline ve pazusuna bağlar; mücevherle süslüdür;
9.    Ve **البَريمُ**: içinde ipek ve keten bulunan bir elbise.
10.                       Ve **بَرِيمُ** kavmin: onların karışık topluluğu.
11.                       Ve **البَرِيمُ**: içinde insanlardan karışımlar bulunan ordu.
12.                       Ve **البَرِيمان**: iki ordu; Araplar ve Acemler;
13.                       **البَرَمُ**: kavimle birlikte meysire girmeyen ve onda onlarla birlikte bir şey çıkarmayan kimse.
14.                       **أَبَرَماً قَرُوناً** yani o **بَرَمٌ**dur; bununla beraber iki hurmayı ikişer ikişer yer,
15.                       **الأَبْرامُ**: alçak kimseler;
16.                       Ve **البَرَمةُ**: **العِضاهِ**’ın meyvesi,
17.                        **البَرَمَةُ** **الأَراكِ**,
18.                       Ve **المُبْرِمُ**: **الأَراك** toplayanı.
19.                        **البَرَمُ**: **الطَّلْح**’ın meyvesi; o, fasulyeye benzer,
20.                       Ve **البَرَمُ**: üzüm tanesi; **الذَّرِّ**’in üstünde olduğu zaman,
21.                       Ve **البَريمُ**: gecenin siyahlığının kalıntısıyla birlikte güneşin ışığı.
22.                        Ve **البَريمُ**: içinde gecenin siyahlığı ve gündüzün beyazlığı bulunduğu için sabah,
23.                       **بَريمُ** sabahın: iki renkle karışık ipliği,
24.                       Ve **البَريمُ**: başkasıyla karışmış su;
25.                       Ve **البَريمُ**: içinde koyundan ve keçiden iki tür bulunan koyun sürüsü.
26.                       Ve **البَريمُ**: sürme ile birlikte gözyaşı.
27.                       Ve **البُرُمُ**: kötü huylu kavim.
28.                       Ve **البَرِيمُ**: muska.
29.                       Ve **البَرَم**: dağlardan tepeler,
30.                       Ve **البُرْمَةُ**: taştan bir tencere,
31.                       Ve **المُبْرِمُ**: dağdan **البِرامِ** taşlarını söküp çıkaran, onları kesen, düzelten ve yontan kimse.
32.                       Ve bir adam **مُبْرِمٌ**: ağır (kimse),
33.                       **المُبْرِمُ**: sözü zayıf olan; insanlara faydası ve manası olmayan hadiselerle konuşan,
34.                       **المُبْرِمُ**: sahibine yük olan; onda fayda ve hayır bulunmayan,
35.                       Ve **البَيْرَمُ**: kaldıraç,
36.                       Ve **البَرَمُ**: sürme;
37.                       **البَيْرَمُ**: rüşvet,
38.                       **البَيْرَمُ**: marangozun kaldıracı,
39.                       Ve **بُرْمٌ**: bir dağın adı;
لسان العرب

● - **برم**: **البَرَمُ**: kavimle birlikte **المَيْسِر**’e girmeyen; çoğulu **أَبْرامٌ**; ve Leys inşad etti:

Eğer tencerelerin dipleri mal sayılırsa,
**أَبْرام**’ın hanımları benim gelinimi kışkırtır.

Ve Cevherî inşad etti:

Kadınlar onun düğününe bir **بَرَماً** hediye etmezler,
kışın soğuğundan **القَشْعُ** takırdadığında.

Ve meselde: **أَبَرَماً قَرُوناً** yani o bir **بَرَمٌ**’dur ve bununla beraber iki hurma yer; iki hurma. Ve **مَذحج** heyeti hadîsinde: “Kerîmler, **أَبْرامٍ** olmayanlar”; **الأَبْرامُ**: alçaklar; onların teki **بَرَمٌ**’dur, **الراء**’ın fethiyle; ve o aslında kavimle birlikte **المَيْسِر**’e girmeyen ve onun içinde onlarla beraber bir şey çıkarmayan kimsedir. Ondandır: **عمرو بن معديكرب** hadîsi: **عمر**’e dedi: “**أَأَبْرامٌ** **بَنو المُغِيرة** mi?” Dedi: “Niçin?” Dedi: “Onların içinde konakladım da bana bir **قَوْس** ve bir **ثَوْر** ve bir **كَعْب**’dan başka ikram etmediler.” Bunun üzerine **عمر** dedi: “Şüphesiz bunda elbette bir doyum vardır.” **القَوْسُ**: **التَّمْر**’den **الجُلَّة** içinde kalan şey; **الثَّوْرُ**: **الأَقِط**’ten büyük bir parça; **الكَعْبُ**: **السَّمْن**’den bir parça. İbnü’l-A‘râbî’nin **أُحَيْحة** sözünden inşad ettiği şeye gelince:

Eğer savaşımı istersen, bir delikanlıya rastlarsın,
ne köle edilmiş ne de **بَرَمَهْ**.

İbn Sîde dedi: Şüphesiz o **البَرَمَة** ile **البَرَم**’i kastetti; **الهاء** mübalağadır. Ve **العَيْن** ve **النَّفْس** mânâsı üzere müennes kılınması da câiz olabilir. Dedi: Ve tefsir bizim içindir; zira onda bundan başkası yönelmez. Ve **البَرَمةُ**: **العِضاهِ**’ın meyvesi; o ilk bakışta **فَتْلةٌ**, sonra **بَلَّةٌ**, sonra **بَرَمةٌ**’dir; çoğulu **البَرَمُ**’dur. Dedi: Ve Ebû Hanîfe “**الفَتْلة** **البَرَمَة**’den öncedir” sözünde hata etmiştir. **العِضاهِ**’ın **بَرَمُ**’unun hepsi sarıdır; ancak **العُرْفُط**’un **بَرَمة**’si hariç; çünkü o beyazdır; sanki saçakları pamuktur; ve o gömlek düğmesi gibidir yahut daha şeffaftır. Ve **السَّلَم**’in **بَرَمة**’si koku bakımından **البَرَم**’ın en hoşudur; o sarıdır, yenir, hoştur. Ve **البَرَمةُ** **الأَراك** için de olabilir; çoğulu **بَرَمٌ** ve **بِرامٌ**’dır.

Ve **المُبْرِمُ**: **البَرَم**’ı toplayan; bazıları onu özellikle **الأَراك**’ın **بَرَم**’ını toplayana tahsis etti. Ebû Amr: **البَرَمُ** **الطَّلْح**’ın meyvesidir; onun teki **بَرَمَة**’dir. İbnü’l-A‘râbî: **العُلَّفَةُ** **الطَّلْم**’dan, **البَرَمَة**’den sonra kalan şeydir; o **اللُّوبياء** benzeridir. Ve **البَرَمُ** **الأَراك**’ın meyvesidir; olgunlaşınca o **مَرْدٌ**’dur; karardığında o **كَباثٌ** ve **بَريرٌ**’dir. **خُزيمة السلمي** hadîsinde: “**العَنَمَةُ** olgunlaştı ve **البَرَمةُ** düştü”; o **الطَّلْح**’ın çiçeğidir; yani kıtlık sebebiyle dallarından düştü.

Ve **البَرَمُ**: **العِنب** tanesi, **الذَّرِّ**’in üstünde olduğu zaman; ve **الكَرْمُ** **أَبْرَمَ** etmiştir; Sa‘leb’den. Ve **البَرَمُ**, hareke ile: **بَرِمَ**’ın (kesre ile) **بَرَماً** masdarıdır; onu bıktığı zaman; o hâlde o **بَرِمٌ** bunalmış. Ve falan kimse onu **إبْراماً** ile **أَبْرَمَهُ** etti; yani onu usandırdı ve bunaltıp bıktırdı; böylece bıktı; ve onunla **تَبَرَّم** etti, **تَبَرُّماً** ile. Ve denir: “Fazlalıklarının çokluğuyla beni **تُبْرِمْني** etme.” Ve dua hadîsinde: “Selâm sana; **بَرَماً** olarak vedâ edilmiş olmayan”; o, onunla **بَرِمَ**’ın (kesre ile) masdarıdır; **يَبْرَمُ** **بَرَماً** (fetha ile), onu bıktığı ve usandığı zaman.

Ve **أَبْرَمَ** işi ve **بَرَمَهُ**: onu sağlamlaştırdı; bunun aslı, iki katlı olduğu zaman bükmenin **إبْرامُ**’ıdır. Ve **الحَبْلَ**’ı **أَبْرَمَ**: bükmesini güzel yaptı. Ebû Hanîfe dedi: **الحَبْلَ**’ı **أَبْرَمَ**, onu iki kat yaptı, sonra onu büktü. Ve **المُبْرَمُ** ve **البَريمُ**: iki bükülmüşü bir araya getirip tek bir ip olarak bükülen ip; tıpkı **ماء مُسْخَنٌ** ve **سَخِينٌ**, ve **عَسَلٌ مُعْقَدٌ** ve **عَقِيدٌ**, ve **مِيزانٌ مُتْرَصٌ** ve **تَريصٌ** gibi. Ve elbiselerden **المُبْرَمُ**: iki kat bükülmüş iplik eğirmesi; ondan dolayı **المُبْرَمُ** diye adlandırıldı; ve o, elbiselerden bir cinstir. Ve **المَبارِمُ**: onunla bükülen iğlerdir. Ve **البَريمُ**: iki farklı ip; kırmızı ve sarı; ve yine, içinde iki karışık renk bulunan her şey; ve denildi: **البَريمُ** iki renkten olan iki iptir. Ve **البَريمُ**: gecenin siyahlığından bir kalıntı ile birlikte güneşin ışığıdır. Ve **البَريمُ**: içinde gecenin siyahlığı ve gündüzün beyazlığı bulunduğu için sabah; ve denildi: sabahın **بَريمُ**’i, iki renkle karışık ipidir; ve iki şey karışıp birleşirse **بَريمٌ**’dir. Ve **البَريمُ**: içinde iki renk bulunan, cevherle süslenmiş bir ip; kadın onu beline ve pazusuna bağlar; **الكَروّس بن حصن** dedi:

Ve “Ne iyi delikanlısın sen, bir delikanlıdan”; diyen (kadın),
emziren topalın **بَريمُ**’i dolaştığında.

Bir rivayette:

Perdeden onun altına konulmayan, hazır bulundurulmuş.

İbn Berrî dedi: Bu beyit, bu rivayet üzere, Ebû Temmâm’ın **الحماسة**’de medih babında Ferazdak için zikrettiğidir. Ebû Ubeyd: **البَريمُ** içinde renkler bulunan bir iptir; kadın onu iki böğrüne bağlar. Leys dedi: **البَريمُ** içinde boncuk dizilen bir iptir; kadın onu iki böğrüne bağlar. Ve **البَريمُ**: içinde ipek ve keten bulunan bir elbise. Ve **البَريمُ**: iki kat üzerine bükülen bir karışım; denir: “Onu **بَرَمْتُه** ve onu **أَبْرَمْتُه**.” Cevherî: **البَريمُ** bükülmüş iptir; içinde iki renk olur; ve belki kadın onu beline ve pazusuna bağlar; ve belki çocuğa asılır; onunla gözü defeder; ondan dolayı, içinde kabilelerin alâmet renkleri bulunduğu için orduya **بَريم** denildi. İbn Berrî, A‘câc için inşad etti:

Sabah, **بَريمٍ**’den **أَخْصفَا**yı açığa çıkardı.

Dedi: **البَريمُ** içinde iki renk, siyah ve beyaz bulunan iptir; ve yine **الأخْصَفُ** ve **الخَصِيفُ** böyledir. Ve onunla **الفَجْر الكاذِبُ** de benzetilir; o, **ذَنَب السِّرْحان**’dır. **جامِعُ ابن مُرْخِيَة** dedi:

Kara (gece) geldi; aralarında uzaklık varken,
ve gece, **اللِّفاعِ**’ın kıvrımları gibi, kapkaranlık.
Aceleyle; ve sabah, sanki
tamam gecesinden daha kara bir **بَريمُ** ile karışmış gibi.

Dedi: Ve **البَريمُ** ayrıca, başkasıyla karışmış sudur. Rü’be dedi:

Ta ki **البَرِيما**’ya daldığı zaman.

Ve **البَريمُ**: içinde **الضَّأْن** ve **المَعَز**’dan iki tür bulunan koyun sürüsü. Ve **البَريمُ**: **الإثْمِدِ** ile birlikte gözyaşı. Ve **بَرِيمُ القوم**: onların karışık topluluğu. Ve **البَرِيمُ**: içinde insanlardan karışımlar bulunan ordu. Ve **البَرِيمان**: iki ordu; Araplar ve Acemler; **لَيْلى الأَخْيَلِيَّة** dedi:

Ey başını eğip büken **السَّدِمُ**,
Hicaz ehlinden bir **بَرِيما**yı sevk etmek için.

İki renkli bir orduyu kastetti; iki renkli olan her şey **بَريمٌ**’dir. Ve denir: “Bize onun iki **بَرِيَميْها**’sından kızart”; yani **الكَبِد** ve **السَّنام**’dan; uzunlamasına kesilirler ve bir ip veya başkasıyla sarılırlar. Ve denir: **السَّنام**’ın beyazlığı ve **الكَبِد**’in siyahlığı sebebiyle böyle adlandırıldılar.

Ve **البُرُمُ**: ahlâkı kötü olan kavim. Ve **البَرِيمُ** **العُوذَة**’dir. Ve **البَرَم**: dağlardan tepeler; onun teki **بَرَمَة**’dir.

Ve **البُرْمَةُ**: taştan bir tencere; çoğulu **بَرَمٌ** ve **بِرامٌ** ve **بُرْمٌ**’dur; **طرَفة** dedi ki:
جاؤوا إليك بكل أَرْمَلَةٍ
شَعْثاءَ تَحْمِل مِنْقَعَ البُرم

İbn Berrî, Nâbiga ez-Zübyânî için rivayet etti:
والبائعات بِشَطَّيْ نخْلةَ البُرَمَا

**بَرِيرَةَ** hadîsinde: “Kaynadığı hâlde bir **بُرْمةً** gördü”; **البُرْمة**: mutlak olarak tencere; aslında Hicaz ve Yemen’de bilinen taştan yapılmış olandır.

**والمُبْرِمُ**: dağdan **البِرامِ** taşlarını söküp çıkaran, onları kesen, düzleyen ve yontandır. Denir ki: “Falan kimse **مُبْرِمٌ**” (yani) onları dağından kesip çıkaran ve yapan kimse için. Ve “adam **مُبْرِمٌ**”: ağır (kimse); ondan (gelir); sanki oturup kalktıklarından bir şey koparıp alır. Ve denildi ki: **الغَثُّ الحديثِ** (boş/çelimsiz söz) **المُبْرِمِ**’dendir; o da **الأَراك** meyvesini toplayandır.

Ebû Ubeyde: **المُبْرِمُ**; insanlara faydası ve mânâsı olmayan hadislerle (sözlerle) konuşan **الغَثُّ الحديثِ**tir; **البَرَمَ**ı toplayan **المُبْرِم**’den alınmıştır; o da **الأَراك**ın meyvesidir; onda tat yoktur, tatlılık yoktur, ekşilik yoktur ve mânâ yoktur.

El-Asmaî dedi: **المُبْرِمُ**; sahibine yük olan, yanında fayda ve hayır bulunmayan kimsedir; **البَرَم** menzilesinde ki, kavimle birlikte **المَيْسِر**’e girmez ve onlarla onun etinden yer.

Ve **البَيْرَمُ**: kaldıraçtır; Farsça olup Arapçalaştırılmıştır; bazısı onu marangozun kaldıracıyla tahsis etti; Farsçada **الباء**’nın kalınlaştırılmasıyladır.

Ve **البَرَمُ**: sürme; ondan gelen haber: “Bir kavmin sözünü gizlice dinleyen kimsenin kulağına **البَرَمُ** dökülür”; İbnü’l-A‘râbî dedi: Mufaddal’e dedim: **البَرَمُ** nedir? Dedi: eritilmiş sürme. Ebû Mansûr dedi: Bazısı onu “kulağına **البَيْرَمُ** dökülür” diye rivayet etti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **البَيْرَمُ** **البِرْطِيلُ**’dür. Ebû Ubeyde dedi: **البَيْرَمُ** marangozun kaldıracıdır; yahut dedi ki: kaldıraç, marangozun **بَيْرَمُ**’udur. İbn Abbâs’tan rivayet edildi; dedi ki: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “Bir kavmin sözünü dinleyen kimse, onlar bundan hoşlanmadıkları hâlde, Allah onun işitmesini **البَيْرَم** ve **الآنُكِ** ile doldurur”; **الياء**’nın ziyadesiyle.

Ve **البُرامُ** (ötre ile): kenedir; o da **القِرْشام**’dır; İbn Berrî, Cüeyye b. Âiz en-Nasrî için rivayet etti:
مُقيماً بمَوْماةٍ كأَن بُرَامَها،
إذا زالَ في آل السَّراب، ظَليمُ

Çoğulu **أَبْرِمَةٌ**’dir; Kurâ‘dan.

Ve **بِرْمةُ**: bir yer adıdır; Kesîr Azze dedi:
رَجَعْت بها عَنِّي عَشِيَّة بِرْمةٍ،
شَماتةَ أَعْداءٍ شُهودٍ وغُيَّب

Ve **أَبْرَمُ**: bir yer adıdır; ve denildi ki: bir bitkidir.
(* “وابرم موضع وقيل نبت” sözü: asıl ve **القاموس** ve **التكملة**’de hemzenin fethasıyla ضبط edilmiştir; Yâkût’ta kesresiyle; ve **شارح القاموس** onu tashih etmiştir.)

Sîbeveyh bununla örnek verdi ve Sîrâfî onu açıkladı. Ve **بَرامٌ** ve **بِرامٌ**: bir yer adıdır; Lebîd dedi:
أَقْوى فَعُرِّيَ واسطٌ فبَِرامُ
من أَهْلِه، فَصُوَائِقٌ فَخُزامُ

Ve **بُرْمٌ**: bir dağın adıdır; Ebû Sahr el-Hüzelî dedi:
ولو أنَّ ما حُمِّلْتُ حُمِّلَه
شَعَفَاتُ رَضْوَى، أَو ذُرَى بُرْم

**مقاييس اللغة:**
**برم** **الباء** ve **الراء** ve **الميم**, dört asla delâlet eder: şeyin sağlamlaştırılması, onunla amaç edinme, iki rengin farklılığı ve bitkiden bir cins.
Birincisine gelince, **الخليل** dedi: **أبْرَمْتُ الأمرَ**: onu sağlamlaştırdım. **أبو زياد** dedi: **المبارم**: kadının ipliğini üzerine büküp sardığı iri iğlerdir; bunlar **السَّمُر**dandır. Ve denir: **أبرمْتُ الحَبْلَ**; onu sağlamca büktüğün zaman. Ve **المُبْرَم**: bükülmüş ipliktir; o, **السَّحِيل**in zıddıdır; çünkü **المُبْرَم** iki kat bükülmüş üzerinedir, **السَّحِيل** ise tek kat üzerinedir.
Ama amaç edinme hakkında derler: **بَرِمْتُ بالأمرِ**: onunla acze düştüm; ve **أبرَمَنِي**: beni acze düşürdü. Dedi: Ve derler: “Şundan şunu sormakta **أَبْرَمَ** olmayayım diye umarım”; yani acze düşmeyeyim; dedi:
فلا تعْذُلِيني قد بَرِمْتُ بحِيلتي
**الخليل** dedi: **بَرِمْت بكَذَا**: yani ondan **بَرَماً** ile usandım; başkası da şu beyti şahit getirdi:
ما تأمُرِين بنَفْسٍ قد بَرِمْتُ بها
كأنَّما عُروةُ العُذْريُّ أَعْدَاها
مشعوفةٍ بالتي تُربَانُ مَحْضَرُها
ثم الهِدَمْلَةُ أَنْفُ البَرْدِ مَبْدَاها
Ve denir: **أبرَمَنِي إبراماً**; ve **الطَّثْرِيَّة** (oğlu) dedi:
فلمّا جِئتُ قالت لي كلاماً
برِمْتُ فما وجَدْتُ له جَوَابا
İki rengin farklılığına gelince, denir ki: **البريمَينِ**, her bir “iki karışımlı”dan iki türdür; gecenin siyahlığının gündüzün beyazlığıyla karışması gibi; yine gözyaşı ile sürme (**الإثْمِد**) birlikte **بَريمٌ**dur; **علقمة** dedi:
بعَيْنَيْ مَهَاةٍ تَحدُرُ الدَّمْعَ مِنْهُمَا
بَرِيمَيْنِ شَتَّى من دُموعٍ وإثمِدِ
**أبو زياد** dedi: Bu yüzden, ilk belirdiği vakit sabaha **بَرِيماً** adı verildi; beyazlığının gecenin siyahlığıyla karışmasından dolayı; dedi:
على عَجَلٍ والصُّبْحُ بادٍ كأنَّه
بأدْعَجَ من ليل التِّمام بَريمُ
**الخليل** dedi: Araplar der: “Bunlar bir kavmin **بَرِيمُ**udur”; yani her renkten karışık topluluğudur; **ليلى** dedi:
يا أيُّها السَّدِمُ المُلَوِّي رأسَه
ليَقُودَ مِنْ أهلِ الحِجازِ بَرِيمَا
**أبو عُبيدٍ** dedi: “Bize onun **بَريمَيْهَا**sından kızart” dersin; yani karaciğerinden ve hörgücünden. Ve **البَريم**: ceylanlardan sürüdür; dedi: Ve **البريم**: kadının belini bağladığı bir şeydir; boncukla dizilmiş. **الفرزدق** dedi:
محضَّرَةٌ لا يُجْعَلُ السِّتْرُ دُونَها
إذا المُرْضِعُ العَوْجَاءُ جال بَرِيمُها
Dördüncü asıl: **البَرَم**dır; (kokusu en hoş olanı) **بَرَمُ السَّلَم**dır; kokusu en kötü olanı **بَرَمَةُ العُرْفُط**tur; o, **بَرَمَةِ الآس** gibi beyazdır. **الشيبانيّ** dedi: **أبْرَمَ الطَّلْحُ**; bu, meyvesini ilk çıkardığı zamandır. **أبو زياد** dedi: **البَرَمَةُ**: içinde **الحُبْلة**nin çıktığı çiçektir. **أبو الخطّاب**: **البَرَم** ayrıca, **الزَّمَعِ**i aştığı zaman üzüm taneleridir; mısır başları gibidir.
Bu asıllardan **البُرَام** şâz oldu; o, büyük kenedir. Araplar der: “O, **بُرام**dan daha yapışıktır”; yine **البُرْمة** de böyledir; o da tenceredir.

**القاموس المحيط:**
**البَرَمُ**, harekeli olarak: kavimle birlikte kumarda (**المَيْسِر**) içeri girmeyen kimse. Ve meselde: “**أبَرَماً قَروناً**”; yani ağırdır; bununla beraber ikişer ikişer hurma yer. Çoğulu **أبْرامٌ**dur. Ve bıkkınlık, ve usanç; ve onunla **بَرِمَ** oldu, **فَرِحَ** gibi. Ve **العِضاهِ**ın meyvesi; onu toplayan **المُبْرِمُ**dur, **مُحْسِنٍ** gibi. Ve üzüm tanesi, mısır başları gibi olduğu zaman; ve asma **أبْرَمَ** olmuştur. Ve dağlardan tepeler. Ve bir dişi deve. Ve **الأَراك** için **البَرَمَة**nin çoğulu; **البِرامِ** gibi. Ve onu **أبْرَمَهُ** de, o da **بَرِمَ** oldu; **فَرِحَ** gibi. Ve **تَبَرَّمَ**: onu bıktırdı, o da bıktı.
Ve **أبْرَمَ الحَبْلَ**: onu iki kat yaptı, sonra büktü. Ve **الأَمرَ**: onu sağlamlaştırdı; **بَرَمَه** gibi, **بَرْماً**. Ve **المَبَارِمُ**: onunla bükme yapılan iğlerdir. Ve **البَرِيمُ**, **أَميرٍ** gibi: sabah; ve iki farklı ip, kırmızı ve beyaz; kadın onu beline ve pazusuna bağlar. Ve içinde iki karışık renk bulunan her şey. Ve kadına ait, içinde iki renk bulunan, cevherle süslü bir ip. Ve **الإِثْمِد** ile karışık gözyaşı. Ve kavmin karışık topluluğu. Ve ordu; çünkü onda insanlardan karışımlar vardır; yahut kabilelerin alametlerinin renklerinden dolayı. Ve **العُوذَةُ**. Ve koyun ve keçiden oluşan koyun sürüsü. Ve suçlanan kimse. “Bize onun **بَريمِهَا**sından kızart”; yani karaciğeri ve hörgücü uzunlamasına kesilir ve bir iplikle yahut başkasıyla sarılır; hörgücün beyazlığı ve karaciğerin siyahlığı sebebiyle bu ikisine bu ad verilmiştir. Ve **البُرْمَةُ**, zamme ile: taştan bir tencere; çoğulu **بُرْمٌ**, zamme ile. Ve **صُرَدٍ** ve **جِبالٍ** ve **مُحْسِنٍ** gibi: onu yapan; yahut taşını dağlardan söküp çıkaran. Ve ağır kimse; sanki oturup kalktıklarından bir şey koparıp alır. Ve sözü zayıf olan. Ve **مُكْرَمٍ** gibi: iki kat bükülmüş iplikten dokunmuş elbise; ve elbiselerden bir cins. Ve **البَيْرَمُ**: kaldıraç; yahut özellikle marangozun kaldıraçı. Ve eritilmiş sürme; harekeli olarak **البَرَم** gibi. Ve **البِرْطيلُ**. Ve **غُرابٍ** gibi: kene; çoğulu **أبْرِمَةٌ**. Ve **بَرِمَ بحُجَّتِهِ**, **عَلِمَ** gibi: onu kastettiği halde ona hazır gelmediği zaman.
Ve **أبْرَمُ**, **أَحْمَدَ** gibi: bir yer adı; yahut bir bitki. Ve **بُرْمٌ**, zamme ile: bir yer adı; ve **بهاء** ile: bir isim. Ve **سَحابٍ** ve **قَطامِ** gibi: bir yer adı. Ve **جُهَيْنَةَ** gibi: bir isim. Ve **مَبْرَمانُ**: **أبي بَكْرٍ الأَزَمِيِّ**nin lakabıdır.

**تاج العروس:**
(**البرم** harekeli olarak: kavimle birlikte kumara girmeyen kimse) ve onlarla birlikte onda bir şey de çıkarmaz. (Ve meselde: “**أبر ما قرونا**”; yani) o **برم**dur; yani (ağırdır), onda hayır yoktur. (Ve bununla beraber ikişer ikişer hurma yer.) Bunu **الجوهرى** ve mesel erbabından başkaları nakletti; bu mecazdır. **الجوهرى**, **متمم** için şu beyti şahit getirdi:
ولا برما تهدى النساء لعرسه * إذا القشع من برد الشتاء تقعقعا
(Çoğulu **أبرام**dır.) Ondandır: **وفد مذحج** hadisi: “Kerimlerdir, **برام** olmayanlar.” Ve **عمرو بن معديكرب** hadîsinde: **عمر**’e dedi: “**أأبرام** **بنو المغيرة**?” Dedi: “Niçin?” Dedi: “Onların içine indim de beni ‘boynuzlamadılar’; yalnız bir yay, bir boğa ve bir topuk.” **عمران** bunu, “Şeb‘a” hakkında söyledi: yay, sepette hurmadan geriye kalanı; boğa, kurutulmuş yoğurttan büyük bir parça; topuk, iç yağdan bir parça. Ve **الليث** şu beyti şahit getirdi:
إذا عقب القدور عددن ما لا * تحث حلائل الابرام عرسي
(Ve) **البرم** (bıkkınlık ve usançtır; ve onunla **برم** oldu, **فرح** gibi.) Ve **البرم** ayrıca (**العِضاه**ın meyvesidir); tekili **برمة**dir; o, ilk önce **فتلة**dir, sonra **بلة**dir, sonra **برمة**dir. **أبو حنيفة**, “**الفتلة** **البرمة**den öncedir” sözünde hata etmiştir. Ve **برمة** bütün **العِضاه** için sarıdır; yalnız **العرفط** müstesna; onun **برمته**si beyazdır; sanki onunla pamuk doldurulmuş gibidir; o, gömlek düğmesi gibi yahut yün parçası gibidir. Ve **برمة السلم**, koku bakımından **البرم**ın en hoşudur; o sarıdır; yenir, hoştur. (Ve onu toplayan **المبرم**dir, **محسن** gibi.) Ve **البرم** ayrıca (üzüm tanesi, mısır başları gibi olduğu zaman) yahut onun üstünde. (Ve asma **أبرم** olmuştur.) **ثعلب**’den. (Ve) **البرم** (dağlardan tepeler)dir; tekili **برمة**dir. (Ve) **البرم** bir (dişi deve) adıdır; bunu **الصاغانى** nakletti. (Ve) **البرم** (**الاراك** için **البرمة**nin çoğuludur); yani olgunlaşıp kararmasından önceki meyvesi; olgunlaşınca **مردو**dur; karardığı zaman **كباث**tır; onu toplayanı da **المبرم**dir. (**البرام** gibi) kesre ile. (Ve **أبرمه** de, o da **برم** oldu, **فرح** gibi; ve **تبرم**:) yani (onu bıktırdı, o da bıktı). Ve denir: “Fazlalıklarının çokluğuyla beni **تبرمنى** etme.” (Ve **أبرم الحبل**: onu iki kat yaptı, sonra büktü.) Bunu **أبو حنيفة** söyledi. (Ve) mecazdan olarak **أبرم** (işi), (onu sağlamlaştırdığı zaman); o halde o **مبرم**dir. (**كبرمه برما** gibi.) Aslı, bükmeyi **ابر ام** etmektedir; eğer…

**ذا طاقين** (ve **المبارم**: onunla büküm yapılan iğler)؛ onun bir teki **مبرم**’dir, **منبر** gibi. (Ve **البريم**: **أمير** gibi; **الصبح**’tır) onda, gecenin siyahlığı ve gündüzün beyazlığı bulunduğu için. Ve denildi ki: **بريم الصبح** onun iki renkle karışık ipliğidir. **جامع بن مرخية** aceleyle dedi:
والصبح بال كأنه * بأدعج من ليل التمام بريم

(Ve) **البريم** (iki farklı iptir: kırmızı ve beyaz). Ve **اللسان**’da: kırmızı ve sarı. **أبو عبيد** dedi: **البريم** bükülmüş iptir; onda iki renk olur; belki (kadın onu beline ve pazusuna bağlar). Ve **الأصمعي**, **الكروس بن زيد** için inşad etti:
وقائلة نعم الفتى أنت من فتى * إذا المرضع العرجاء جال بريمها

Ve **الصحاح**’ta olduğu gibi, gözden korunmak için onunla itilen (çocuğa asılır). (Ve içinde iki karışık renk bulunan her şey) o, **بريم**’dir. (Ve) **البريم** (kadın için, içinde iki renk bulunan, cevherle süslü bir iptir). **الليث** dedi: boncuk dizilen bir iptir; kadın onu iki böğrüne bağlar. (Ve) **البريم** (sürmeyle karışık gözyaşıdır); onda iki renk bulunduğu için. (Ve) **البريم** (kavmin karışık topluluğudur).

(Ve) (ordu) **بريما** diye adlandırıldı (çünkü onda insanlardan karışımlar vardır; yahut kabilelerin alamet renkleri onda vardır) diye, **الجوهري**’nin naklettiği üzere. Kabilelerin alametinden murad: onların sancaklarıdır. **ليلى الأخيلية** dedi:
يا أيها السدم الملوى رأسه * ليقود من أهل الحجاز بريما

İki renkli bir orduyu kastetti. **ابن الأعرابي** dedi: **البريمان** iki ordudur: Arap ve Acem. (Ve) **البريم** (muska/üfürük nesnesi)dir; içinde renkler bulunduğu için çocuklara asılır. (Ve) **البريم** (koyun sürüsü)dür; onda iki tür bulunur: (**ضأن** ve **معزى**), **ابن الأعرابي**’den. (Ve) **اليريم** (suçlanan/zan altındaki)dır; **الصاغاني** onu nakletti. (Ve) **أبو عبيدة** dedi: denilir: (**اشولنا من بريمها**) böylece nüshalarda; doğrusu **من بريميها**’dır, **الصحاح**’ta olduğu gibi. (Yani: onun ciğeri ve hörgücü boylamasına yarılır ve bir iplikle yahut başkasıyla sarılır.) **الصحاح**’ın bazı nüshalarında: “yahut **مصير**”. Ve denilir: (ikisi) bununla adlandırıldı (hörgücün beyazlığı ve ciğerin siyahlığı sebebiyle). Ve **البرمة** (ضم ile) tenceredir; (taşlardan) yontulur. Bazıları onu genelleştirdi; böylece bakırı, demiri ve başkalarını kapsar. (Çoğulu **برم** (ضم ile)) çoklukta, **جرفة** ve **جرف** gibi. **طرفة** dedi:
جاؤا اليك بكل أرملة * شعثاء تحمل منقع البرم

(Ve) ayrıca **برم** ( **صرد** ve **جبال** gibi). **الجوهري** sonuncusuyla yetindi. **ابن بري** **النابغة الذبياني** için inşad etti:
* والبائعات بشطى نخلة البرما *

(Ve) **المبرم** (**محسن** gibi): onu yapan yahut taşlarını dağlardan söküp çıkaran kimsedir; onu düzeltir ve yontar. (Ve) **المبرم** (ağır/katı)dır; ondan: (sanki meclis arkadaşlarından bir şey koparıp alır). (Ve) **المبرم** (kötü/gevşek söz)dür; insanlara faydası ve manası olmayan hadiselerle konuşur. Bu, **المبرم**’den alınmıştır: **الأراك** meyvesini toplayan; onda tat yoktur, tatlılık yoktur, ekşilik yoktur, mana yoktur. Bunu **أبو عبيدة** söyledi. **الأصمعي** dedi: **المبرم** odur ki, sahibine yük olur; onda fayda yoktur, hayır yoktur; **البرم** menzilesindedir: kavimle birlikte kumara girmez ve onlarla etinden yer. (Ve) **المبرم** (**مكرم** gibi): bükülmüş ipliği iki kat (**ذا طاقين**) olarak bükülmüş elbisedir; sonra ikisi bir olur, **الصحاح**’ta olduğu gibi. Dedi ki: (Ve) ondan **المبرم** diye adlandırıldı; o (elbise cinsidir). Ve **البيرم** (**حيدر** gibi): **العتلة**’dir; Farsça olup Arapçalaştırılmıştır. (Yahut özellikle marangozun **عتلة**’si), **أبو عبيدة**’den. Ve o, Farsçada **الباء**’yı kalınlaştırmakladır. (Ve) hadiste: “Bir kavmin sözünü dinleyen kimse—onlar ondan hoşlanmadıkları halde—Allah onun işitme deliklerini **الآنك** ve **البيرم** ile doldurur.” **ابن الأعرابي** dedi: **المفضل**’e dedim: **البيرم** nedir? Dedi: (**الكحل**’ün eritilmişi; **البرم** (harekeli) gibi). Bazıları onu böyle rivayet etti: “Onun kulağına **البرم** döküldü.” (Ve) **البرم** (**البرطيل**)dir; **ابن الأعرابي**’den. Ve o, geniş taştır. (Ve) **البرام** (**غراب** gibi): **القراد**’dır; **الجوهري** onu nakletti. (Çoğulu **أبرمة**), **كراع**’dan. **ابن بري**, **جؤية بن عائذ النصرى** için inşad etti:
مقيما بموماة كأن برامها * إذا زال في آل السراب ظليم

Ve **برم بحجته** (**علم** gibi): onu kastettiğinde, onu hazır etmediği zaman; bu, **الأساس**’ta olduğu gibi mecazdır. (Ve **أبرم** **أحمد** gibi: bir beldedir). Doğrusu: hemzenin kesri ve **الراء**’ın fethi iledir; **ياقوت** böyle ضبط etti. Dedi ki: o, **سيبويه**’nin kitabının bina kalıplarındandır; **أبين** gibi. (Yahut bir bitkidir)؛ bunu **أبو بكر محمد بن الحسن الزبيدى الاشبيلى النحوي** söyledi; **سيبويه** onunla örnek verdi; **السيرافى** onu açıkladı. (Ve **برم** (ضم ile): bir yerdir). Ve denildi: **نعمان**’da bir dağdır. **أبو صخر الهذلى** dedi:
ولو أن ما حملت حمله * شعفات رضوى أو ذرى برم

(Ve) **برمة** (هاء ile: isim) bir adamdır. (Ve) **برام** (**سحاب** ve **قطام** gibi: bir yerdir). **حسان** dedi:
هل هي الاظبية مطفل * مألفها السدر بنعفى برام

Ve **بنى أسد**’den biri, **العدان**’ın öldürülmesine ağladı; çünkü onlar:
طالت اقامتهم ببطن برام

Ve **لبيد** dedi:
أقوى فعرى واسط فبرام * من أهله فصوائق فخزام

(Ve) **بريمة** (**جهينة** gibi: isim) bir adamdır. (Ve **مبرمان**: **أبو بكر الازمى**’nin lakabıdır) lugavîdir; **أزم**’de zikri geçti. Ve hutbede: “Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **برمة** adamı; yani **برم**; **الهاء** mübalağa içindir.” Ve **ابن الأعرابي**, **لاحيحة** için inşad etti:
ان ترد حربى تلاقى فتى * غير مملول ولا برمه

Ve **البرم**: **الطلح**’ın meyvesidir; **أبى عمرو**’dan. Ve **المبرم** (**مكرم** gibi): iki bükülmüşü bir araya getirip tek bir ip bükülen iptir; **البريم** gibi. **ماء**: **مسخن** ve **سخين**; **عسل**: **معقد** ve **عقيد**; **ميزان**: **مترص** ve **تريص** gibi, **الصحاح**’ta olduğu üzere. Ve **البريم**: gecenin siyahlığının kalıntısıyla birlikte güneş ışığıdır. Ve **البريم**: içinde **قز** ve keten bulunan bir elbisedir. Ve ayrıca: onunla başkası karıştırılmış sudur. **رؤبة** dedi:
* حتى إذا خاضت البريما *

Ve **البرم** (ضم ile): kötü ahlaklı kavimdir. Ve **برمة** (kesra ile): Medine’nin **أعراض**’ından bir yerdir; **بلاكث** yakınında, **خيبر** ile **وادى القرى** arasında. **كثير عزة** dedi:
رجعت بها عنى عشية برمة * شماتة أعداء شهود وغيب

Ve **برمة** ayrıca: Mısır’da **المنوفية** amellerinden bir köydür; ona girdim. Ve **برمون**: iki fetha ve **الميم**’in zammıyla; **المنصورة** ile **دمياط** arasında başka bir köydür; onu gördüm. Ve **برمة** (kesra ile) ayrıca: **بنى سليم** dağlarındandır. Ve **معدن البرم** (ضم ile): **ضربة** ile Medine arasındadır. Ve **رستاق البرم** (fetha ile): **سمرقند**’dedir; **الاصطخرى** onu zikretti. Ve **برام** (kesra ile): **برام** (fetha ile)’de bir lugattır; fetha daha çoktur. **نصر** dedi: **بنى سليم** beldesinde, **الحرة** yanında, **النقيع** tarafındadır. Ve denildi: Medine’den yirmi fersah üzeredir. Ve **قلعة برام**: **العقيق** vadilerindendir; **الزبير** onu zikretti. Ve **ابريم** (kesra ile): **أسوان**’ın yukarısında, **الصعيد**’de bir şehirdir; onda sağlam bir kale vardır. Ve **بريم**: fetha ile, sonra şeddeli **راء** (kesralı); Mısır’da bir köydür; onu gördüm. Ve **كامير**: **بنى عامر بن ربيعة**’ye ait, Necd’de bir yerdir. **الراجز** dedi:
تذكرت مشربها من تصلبا * ومن بريم قصبا مثقيا

Ve **زبير** ve **أمير** gibi: Hicaz’da, Mekke yakınında bir vadidir. Ve **البريمة**: fetha ile, sonra şeddeli **راء** (kesralı); atlarda bulunan bir dairedir; onunla onun iyiliğine ve kötülüğüne delil getirilir; o, alametlerdir. Çoğulu **البراريم**’dir. Ve **البرمة** (ضم ile): kadınların ellerinde taktıkları bir şeydir; bilezik gibi. *
