# ع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ع

هذا الحرف قدّمه جماعة من اللغويين في كتبهم وابتدأُوا به في مصنفاتهم؛ حكى الأَزهري عن الليث ابن المظفر قال: لما أَراد الخليل بن أَحمد الابتداء في كتاب العين أَعمل فكره فيه فلم يمكنه أَن يبتدئ من أَوّل ا ب ت ث لأَن الأَلف حرف معتل، فلما فاته أَوّل الحروف كره أَن يجعل الثاني أَوّلاً، وهو الباء، إِلا بحجة، وبعد استِقْصاء تَدَبَّر ونظَر إلى الحروف كلها وذاقَها فوجد مخرج الكلام كلّه من الحلق، فصيَّر أَوْلاها بالابتداء به أَدخلها في الحلق، وكان إِذا أَراد أَن يذوق الحرف فتح فاه بأَلف ثم أَظهر الحرف نحو أَبْ أَتْ أَحْ أَعْ، فوجد العين أَقصاها في الحلق وأَدخلها، فجعل أَوّل الكتاب العينَ، ثم ما قَرُب مَخرجه منها بعد العين الأَرفعَ فالأَرفعَ،
حتى أَتى على آخر الحروف، وأَقصى الحروف كلها العين، وأَرفع منها الحاء، ولولا بُحَّة في الحاء لأَشبهت العين لقُرْب مخرج الحاء من العين، ثم الهاء، ولولا هَتَّةٌ في الهاء، وقال مرة هَهَّةٌ في الهاء، لأَشبهت الحاء لقرب مخرج الهاء من الحاء، فهذه الثلاثة في حَيِّز واحد، فالعين والحاء والهاء والخاء والغين حَلْقِيّة، فاعلم ذلك. قال الأَزهريّ: العين والقاف لا تدخلان على بناء إِلا حَسَّنتاه لأَنهما أَطْلَقُ الحُروف، أَما العين فأَنْصَعُ الحروف جَرْساً وأَلذُّها سَماعاً، وأَما القاف فأَمْتَنُ الحروف وأَصحها جَرْساً، فإِذا كانتا أَو إِحداهما في بناءٍ حَسُن لنصاعتهما. قال الخليل: العين والحاء لا يأْتلفان في كلمة واحدة أَصلية الحروف لقرب مخرجيْهما إِلا أَن يؤلف فعل من جمع بين كلمتين مثل حيّ على فيقال منه حَيْعَلَ، والله أَعلم.

### Türkçe

Bu harfi, lugavîlerden bir cemaat kitaplarında öne aldı ve tasniflerinde onunla başladı; el-Ezherî, el-Leys b. el-Muzaffer’den hikâye etti, dedi ki: Halîl b. Ahmed **كتاب العين**’de başlamayı murad edince, onda fikrini işletip çalıştırdı; fakat **ا ب ت ث**’nin evvelinden başlayamadı; çünkü **الألف** illetli bir harftir. Evvel harfler kendisinden kaçınca, ikinciyi evvel kılmayı kerih gördü; o da **الباء**’dır; ancak bir hüccet ile. İstiksâdan sonra tedebbür etti ve bütün harflere baktı ve onları tattı; sözün tamamının mahrecini boğazdan buldu. Böylece başlangıçta en evvelini, boğaza en çok dâhil olanını kıldı; ve harfi tatmak istediğinde ağzını bir **ألف** ile açar, sonra harfi izhar ederdi; mesela: **أَبْ أَتْ أَحْ أَعْ**. Böylece **العين**’i boğazda en uzak ve en dâhil olan buldu; kitabın evvelini **العين** yaptı. Sonra, **العين**’den sonra mahreci ona yakın olanı, daha yükseği daha yükseği (sırasıyla) yaptı;

ta ki harflerin sonuna geldi. Harflerin hepsinin en uzağı **العين**’dir; ondan daha yükseği **الحاء**’dır. **الحاء**’da bir boğukluk olmasaydı, **العين**’e benzerdi; **الحاء**’ın mahrecinin **العين**’e yakınlığından dolayı. Sonra **الهاء**; **الهاء**’da bir **هَتَّةٌ** olmasaydı—bir defa da **هَهَّةٌ** dedi **الهاء**’da—**الهاء**’ın mahrecinin **الحاء**’a yakınlığından dolayı **الحاء**’a benzerdi. Şu üçü bir hayyizdedir. Şu halde **العين** ve **الحاء** ve **الهاء** ve **الخاء** ve **الغين** boğazîdir; bunu bil. el-Ezherî dedi ki: **العين** ve **القاف**, bir bina üzerine girmeyecek olsalar bile onu güzelleştirirler; çünkü ikisi harflerin en salıverilmişidir. **العين**’e gelince: harflerin en parlak olanıdır, çınlama bakımından; ve onların en lezzetlisidir, işitme bakımından. **القاف**’a gelince: harflerin en sağlamıdır ve çınlama bakımından onların en sahihidir. Şu halde ikisi yahut ikisinden biri bir binada olunca, ikisinin parlaklığından dolayı güzel olur. Halîl dedi ki: **العين** ve **الحاء**, mahreclerinin yakınlığından dolayı, harfleri aslî olan tek bir kelimede uyuşmazlar; ancak iki kelimeyi birleştirenin fiil telif etmesi müstesna; mesela **حيّ على** gibi; ondan **حَيْعَلَ** denilir. Allah daha iyi bilir.
