# غبط — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%A8%D8%B7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%A8%D8%B7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [غبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%A8%D8%B7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: غبط

الغِبْطةُ: حُسْنُ الحالِ. وفي الحديث: اللهم غَبْطاً لا هَبْطاً، يعني نسأَلُك الغِبْطةَ ونَعوذُ بك أَن نَهْبِطَ عن حالِنا. التهذيب: معنى قولهم غَبْطاً لا هَبْطاً أَنَّا نسأَلُك نِعْمة نُغْبَطُ بها، وأَن لا تُهْبِطَنا من الحالةِ الحسنَةِ إِلى السيئةِ، وقيل: معناه اللهم ارْتِفاعاً لا اتِّضاعاً، وزيادةً من فضلك لا حَوْراً ونقْصاً، وقيل: معناه: أَنزلنا مَنْزِلة نُغْبَطُ عليها وجَنِّبْنا مَنازِلَ الهُبوطِ والضَّعةِ، وقيل: معناه نسأَلك الغِبْطةَ، وهي النِّعْمةُ والسُّرُورُ، ونعوذُ بك من الذُّلِّ والخُضوعِ.
وفلان مُغْتَبِطٌ أَي في غِبْطةٍ، وجائز أَن تقول مُغْتَبَطٌ، بفتح الباء. وقد اغْتَبَطَ، فهو مُغْتَبِطٌ، واغْتُبِطَ فهو مُغْتَبَطٌ، كل ذلك جائز. والاغْتِباطُ: شُكرُ اللّهِ على ما أَنعم وأَفضل وأَعْطى، ورجل مَغْبوطٌ. والغِبْطةُ: المَسَرَّةُ، وقد أَغْبَطَ.
وغَبَطَ الرجلَ يَغْبِطُه غَبْطاً وغِبْطةً: حسَدَه، وقيل: الحسَدُ أَن تَتَمنَّى نِعْمته على أَن تتحوّل عنه، والغِبْطةُ أَن تَتَمنَّى مثل حال المَغْبوطِ من غير أَن تُريد زوالها ولا أَن تتحوّل عنه وليس بحسد، وذكر الأَزهري في ترجمة حسد قال: الغَبْطُ ضرْب من الحسَد وهو أَخفّ منه، أَلا ترى أَن النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، لما سئل: هل يَضُرُّ الغَبْطُ؟ قال: نعم كما يضرُّ الخَبْطُ، فأَخبر أَنه ضارٌّ وليس كضَرَرِ الحسَدِ الذي يتمنى صاحبُه زَيَّ النعمةِ عن أَخيه؛ والخَبْطُ: ضرْبُ ورق الشجر حتى يَتَحاتَّ عنه ثم يَسْتَخْلِفَ من غير أَن يضرّ ذلك بأَصل الشجرة وأَغْصانها، وهذا ذكره الأَزهري عن أَبي عبيدة في ترجمة غبط، فقال: سُئل النبيُّ، صلّى اللّه عليه وسلّم: هل يضرُّ الغَبْطُ؟ فقال: لا إِلاَّ كما يضرّ العِضاهَ الخَبْطُ، وفسّر الغبطَ الحسَدَ الخاصّ. وروي عن ابن السكيت قال: غَبَطْتُ الرجل أَغْبِطُه غَبْطاً إِذا اشتهيْتَ أَن يكون لك مثلُ ما لَه وأَن لا يَزول عنه ما هو فيه، والذي أَراد النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، أَن الغَبْط لا يضرُّ ضرَر الحسَدِ وأَنَّ ما يلحق الغابِطَ من الضَّررِ الراجعِ إِلى نُقصان الثواب دون الإِحْباط، بقدر ما يلحق العِضاه من خبط ورقها الذي هو دون قطعها واستئصالها، ولأَنه يعود بعد الخبط ورقُها، فهو وإِن كان فيه طرَف من الحسد فهو دونه في الإِثْم، وأَصلُ الحسدِ القَشْر، وأَصل الغَبْطِ الجَسُّ، والشجر إِذا قُشِر عنها لِحاؤها يَبِسَت وإِذا خُبِط ورقُها استخلَف دون يُبْس الأَصل. وقال أَبو عَدْنان: سأَلت أَبا زيد الحنظلي عن تفسير قول سيدنا رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم: أَيضر الغبطُ؟ قال: نعم كما يَضُرُّ العِضاهَ الخبطُ، فقال: الغبْط أَن يُغْبَطَ الإِنسانُ وضَرَرُه إِيّاه أَن تُصِيبَه نفس، فقال الأَبانيُّ: ما أَحسنَ ما استَخْرجها تُصِيبه العينُ فتُغيَّر حالُه كما تُغَيَّرُ العِضاهُ إِذا تحاتّ ورقُها. قال: والاغْتِباطُ الفَرَحُ بالنِّعمة. قال الأَزهري: الغَبْطُ ربما جلَبَ إِصابةَ عين بالمَغْبُوطِ فقام مَقام النَّجْأَةِ المَحْذُورةِ، وهي الإِصابةُ بالعين، قال: والعرب تُكنّي عن الحسد بالغَبْط. وقال ابن الأَعرابي في قوله: أَيضر الغبط؟ قال: نعم كما يضر الخبط، قال: الغبْط الحسَدُ. قال الأَزهري: وفرَق اللّهُ بين الغَبط والحَسد بما أَنزله في كتابه لمن تدبّره واعْتَبره، فقال عزَّ من قائل: ولا تَتَمنَّوْا ما فَضَّلَ اللّهُ به بعضَكم على بعضٍ، للرِّجالِ نَصِيب مما اكْتَسَبُوا وللنساءِ نَصِيبٌ مما اكْتَسَبْنَ، واسأَلوا اللّه من فضله؛ وفي هذه الآية بيان أَنه لا يجوز للرجل أَن يَتَمَنَّى إِذا رأَى على أَخيه المسلم نِعمة أَنعم اللّه بها عليه أَن تُزْوَى عنه ويُؤْتاها، وجائز له أَن يتمنى مثلها بلا تَمَنّ لزَيِّها عنه، فالغَبْط أَن يَرى المَغْبُوطَ في حال حسَنة فيتمنى لنفسه مثلَ تلك الحالِ الحسنة من غير أَن يتمنى زوالها عنه، وإِذا سأَل اللّهَ مثلها فقد انتهى إِلى ما أَمَرَه به ورَضِيَه له، وأَما الحسَدُ فهو أَن يشتهِيَ أَن يكون له مالُ المحسود وأَن يزول عنه ما هو فيه، فهو يَبْغِيه الغَوائلَ على ما أُوتِيَ من حُسْنِ الحال ويجتهد في إزالتها عنه بَغْياً وظُلماً، وكذلك قوله تعالى: أَم يَحْسُدون الناس على ما آتاهم اللّه من فضله؛ وقد قدّمنا تفسير الحسد مُشعبَاً. وفي الحديث: على مَنابِرَ من نور يَغْبِطُهم أَهلُ الجمْع؛ ومنه الحديث أَيضاً: يأْتي على الناسِ زمان يُغْبَطُ الرجلُ بالوَحْدةِ كما يُغْبَطُ اليوم أَبو العَشرة، يعني كان الأَئمة في صدْر الإِسلام يَرْزُقون عِيال المسلمين وذَرارِيَّهم من بيتِ المال، فكان أَبو العَشرة مَغْبُوطاً بكثرة ما يصل إِليهم من أَرزاقهم، ثم يَجيء بعدَهم أَئمة يَقْطَعون ذلك عنهم فَيُغْبَطُ الرجلُ بالوحْدةِ لِخِفّة المَؤُونةِ، ويُرْثَى لصاحبِ العِيال. وفي حديث الصلاة: أَنه جاء وهم يُصلُّون في جماعة فجعل يُغَبِّطُهم؛ قال ابن الأَثير: هكذا روي بالتشديد، أَي يَحْمِلُهم على الغَبْطِ ويجعل هذا الفعل عندهم مما يُغْبَطُ عليه، وإِن روي بالتخفيف فيكون قد غَبَطَهم لتقدُّمِهم وسَبْقِهم إِلى الصلاة؛ ابن سيده: تقول منه غَبَطْتُه بما نالَ أَغْبِطُه غَبْطاً وغِبْطةً فاغْتَبَطَ، هو كقولك مَنَعْتُه فامْتنَع وحبستُه فاحتبس؛ قال حُرَيْثُ بن جَبلةَ العُذْريّ، وقيل هو لعُشِّ بن لَبِيدٍ العذري:
وبَيْنَما المَرءُ في الأَحْياءِ مُغْتَبِطٌ،
إِذا هُو الرَّمْسُ تَعْفُوه الأَعاصِيرُ
أَي هو مُغْتَبِطٌ؛ قال الجوهري: هكذا أَنْشَدَنِيه أَبو سعِيد، بكسر الباء، أَي مَغْبُوطٌ. ورجل غَابطٌ من قومٍ غُبَّطٍ؛ قال: والنَّاس بين شامِتٍ وغُبَّطِ
وغَبَطَ الشاةَ والناقةَ يَغْبِطُهما غَبْطاً: جَسَّهُما لينظر سِمَنَهما من هُزالِهِما؛ قال رجل من بني عمرو ابن عامر يهْجُو قوماً من سُلَيْم:إِذا تَحَلَّيْتَ غَلاَّقاً لِتَعْرِفَها،
لاحَتْ من اللُّؤْمِ في أَعْناقِه الكُتب
(* قوله «في أعناقه» أَنشده شارح القاموس في مادة غلق أَعناقها.) إِني وأَتْيِي ابنَ غَلاَّقٍ ليَقْرِيَني
كالغابطِ الكَلْبِ يَبْغِي الطِّرْقَ في الذَّنَبِ
وناقة غَبُوطٌ: لا يُعْرَف طِرْقُها حتى تُغْبطَ أَي تُجَسّ باليد. وغَبَطْتُ الكَبْش أَغْبطُه غَبْطاً إِذا جَسَسْتَ أَليته لتَنْظرَ أَبه طِرْقٌ أَم لا. وفي حديث أَبي وائلٍ: فغَبَطَ منها شاةً فإِذا هي لا تُنْقِي أَي جَسّها بيده. يقال: غَبَطَ الشاةَ إِذا لَمَسَ منها المَوضع الذي يُعْرَف به سِمَنُها من هُزالها. قال ابن الأَثير: وبعضهم يرويه بالعين المهملة، فإِن كان محفوظاً فإِنه أَراد به الذبح، يقال: اعْتَبَطَ الإِبلَ والغنم إِذا ذبحها لغير داء.
وأَغْبَطَ النباتُ: غَطّى الأَرض وكثفَ وتَدانَى حتى كأَنه من حَبَّة واحدة؛ وأَرض مُغْبَطةٌ إِذا كانت كذلك. رواه أَبو حنيفة: والغَبْطُ والغِبْطُ القَبضاتُ المَصْرُومةُ من الزَّرْع، والجمع غُبُطٌ. الطائِفيّ: الغُبُوطُ القَبضاتُ التي إِذا حُصِدُ البُرّ وُضِعَ قَبْضَة قَبْضة، الواحد غَبْط وغِبْط. قال أَبو حنيفة: الغُبوطُ القَبَضاتُ المَحْصودةُ المتَفرّقةُ من الزَّرْع، واحدها غبط على الغالب. والغَبِيطُ: الرَّحْلُ، وهو للنساء يُشَدُّ عليه الهوْدَج؛ والجمع غُبُطٌ؛ وأَنشد ابن برّيّ لوَعْلةَ الجَرْمِيّ:
وهَلْ تَرَكْت نِساء الحَيّ ضاحِيةً،
في ساحةِ الدَّارِ يَسْتَوْقِدْنَ بالغُبُطِ؟
وأَغْبَطَ الرَّحْلَ على ظهر البعير إِغْباطاً، وفي التهذيب: على ظهر الدابةِ: أَدامه ولم يحُطَّه عنه؛ قال حميد الأَرقط ونسبه ابن بري لأَبي النجمِ:
وانْتَسَفَ الجالِبَ منْ أَنْدابهِ
إَغْباطُنا المَيْسَ على أَصْلابِه
جَعَل كل جُزْء منه صُلْباً. وأَغْبَطَتْ عليه الحُمّى. دامتْ. وفي حديث مرضِه الذي قُبِضَ فيه، صلّى اللّه عليه وسلّم: أَنه أَغْبَطَتْ عليه الحُمّى أَي لَزِمَتْه، وهو من وضْع الغَبِيط على الجمل. قال الأَصْمعيّ: إِذا لم تفارق الحُمّى المَحْمومَ أَياماً قيل: أَغْبَطَتْ عليه وأَرْدَمَتْ وأَغْمَطَتْ، بالميم أَيضاً. قال الأَزهري: والإِغْباطُ يكون لازماً وواقعاً كما ترى. ويقال: أَغْبَطَ فلانٌ الرُّكوب إِذا لَزِمه؛ وأَنشد ابن السكيت:
حتّى تَرَى البَجْباجةَ الضَّيّاطا
يَمْسَحُ، لَمَّا حالَفَ الإِغْباطَا،
بالحَرْفِ مِنْ ساعِدِه المُخاطا
قال ابن شميل: سير مُغْبِطٌ ومُغْمِطٌ أَي دائم لا يَسْتَريحُ، وقد أَغْبَطُوا على رُكْبانِهم في السيْرِ، وهو أَن لا يَضَعُوا الرّحالَ عنها ليلاً ولا نهاراً. أَبو خَيْرةَ: أَغْبَطَ علينا المطَرُ وهو ثبوته لا يُقْلعُ بعضُه على أَثر بعض. وأَغْبَطَتْ علينا السماء: دام مَطَرُها واتَّصَلَ. وسَماء غَبَطَى: دائمةُ المطر.
والغَبيطُ: المَرْكَبُ الذي هو مثل أُكُفِ البَخاتِيّ، قال الأَزهري: ويُقَبَّبُ بِشِجارٍ ويكون للحَرائِر، وقيل: هو قَتَبةٌ تُصْنَعُ على غير صَنْعةِ هذه الأقْتاب، وقيل: هو رَحْل قَتَبُه وأَحْناؤه واحدة، والجمع غُبُطٌ؛ وقولُ أَبي الصَّلْتِ الثَّقَفِيّ:
يَرْمُونَ عن عَتَلٍ كَأَنَّها غُبُطٌ
بِزَمْخَرٍ، يُعْجِلُ المَرْمِيَّ إِعْجالا
يعني به خشَب الرِّحالِ، وشبّه القِسِيّ الفارِسيّةَ بها. الليث: فرس مُغْبَطُ الكاثِبة إِذا كان مرتفع المِنْسَجِ، شبّه بصنعة الغبيط وهو رحْل قَتَبُه وأَحْناؤه واحدة؛ قال الشاعر:
مُغْبَط الحارِكِ مَحْبُوك الكَفَلْ
وفي حديث ابن ذِي يَزَنَ: كأَنّها غُبُطٌ في زَمْخَرٍ؛ الغُبُطُ: جمع غَبيطٍ وهو الموضع الذي يُوطَأُ للمرأَة على البعير كالهَوْدَج يعمل من خشب وغيره، وأَراد به ههنا أَحَدَ أَخشابه
(* قوله «أحد أَخشابه» كذا بالأصل
وشرح القاموس، والذي في النهاية: آخر أخشابه.)، شبه به القوس في انْحِنائها. والغَبِيطُ: أَرْض مُطْمَئنة، وقيل: الغَبِيطُ أَرض واسعةٌ مستوية يرتفع طَرفاها. والغَبِيطُ: مَسِيلٌ من الماء يَشُقُّ في القُفّ كالوادي في السَّعةِ، وما بين الغَبيطَيْنِ يكون الرَّوْضُ والعُشْبُ، والجمع كالجمع؛ وقوله:
خَوَّى قَليلاً غَير ما اغْتِباطِ
قال ابن سيده: عندي أَنَّ معناه لم يَرْكَن إِلى غَبيطٍ من الأَرض واسعٍ إِنما خوَّى على مكانٍ ذي عُدَواء غيرِ مطمئن، ولم يفسره ثعلب ولا غيره. والمُغْبَطة: الأَرض التي خرجت أُصولُ بقْلِها مُتدانِيةً. والغَبِيطُ: موضع؛ قال أَوس بن حجر:
فمالَ بِنا الغَبِيطُ بِجانِبَيْه
علَى أَرَكٍ، ومالَ بِنا أُفاقُ
والغَبِيطُ: اسم وادٍ، ومنه صحراء الغَبِيطِ. وغَبِيطُ المَدَرةِ: موضع. ويَوْمُ غَبِيطِ المدرة: يومٌ كانت فيه وقْعة لشَيْبانَ وتَميمٍ غُلِبَتْ فيه شَيْبانُ؛ قال:
فإِنْ تَكُ في يَوْمِ العُظالَى مَلامةٌ،
فَيَوْمُ الغَبِيطِ كان أَخْزَى وأَلْوَما

### Türkçe

**الغِبْطةُ**: hâlin güzelliği. Ve hadiste: “Allah’ım, **غَبْطاً لا هَبْطاً**,”
yani: senden **الغِبْطةَ** isteriz ve hâlimizden aşağı düşmekten sana sığınırız. **التهذيب**:
Onların “**غَبْطاً لا هَبْطاً**” sözünün mânâsı: senden, kendisiyle gıpta edileceğimiz bir nimet isteriz ve bizi güzel hâlden kötüye indirmemeni (isteriz); ve denildi ki: mânâsı “Allah’ım, yükseliş; alçalış değil,” ve fazlından artış; **حَوْر** ve eksilme değil; ve denildi ki: mânâsı: bizi, kendisine gıpta edilecek bir menzile indir ve bizi **الهُبوطِ** ve **الضَّعةِ** menzillerinden uzak tut; ve denildi ki: mânâsı: senden **الغِبْطةَ** isteriz; o da nimet ve sevinçtir; ve **الذُّلِّ** ve **الخُضوعِ**dan sana sığınırız.
Ve falan **مُغْتَبِطٌ**; yani bir **غِبْطةٍ** içindedir; ve **مُغْتَبَطٌ** demen câizdir, **الباء**’yı fetha ile. Ve **اغْتَبَطَ**; o hâlde o **مُغْتَبِطٌ**dur; ve **اغْتُبِطَ**; o hâlde o **مُغْتَبَطٌ**dur; bunların hepsi câizdir. Ve **الاغْتِباطُ**: Allah’ın, nimet verdiği, üstün kıldığı ve verdiği şeye karşı şükrüdür; ve bir adam **مَغْبوطٌ**dur. Ve **الغِبْطةُ**: sevinçtir; ve **أَغْبَطَ** etmiştir.
Ve **غَبَطَ** adamı, **يَغْبِطُه** onu, **غَبْطاً** ve **غِبْطةً**: onu kıskandı; ve denildi ki: kıskançlık, onun nimetini, ondan dönüşmesi şartıyla temenni etmendir; **الغِبْطةُ** ise, **المَغْبوطِ**un hâli gibi bir hâli, onun yok olmasını istemeksizin ve ondan dönüşmesini istemeksizin temenni etmendir; ve bu kıskançlık değildir. Ve el-Ezherî, **حسد** maddesinde zikretti; dedi ki: **الغَبْطُ** kıskançlığın bir türüdür ve ondan daha hafiftir; görmüyor musun ki Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, kendisine “**الغَبْطُ** zarar verir mi?” diye sorulunca: “Evet, **الخَبْطُ**un zarar verdiği gibi,” dedi; böylece onun zararlı olduğunu haber verdi; fakat, sahibinin nimetin süsünün kardeşinden gitmesini temenni ettiği kıskançlığın zararı gibi değildir; ve **الخَبْطُ**: ağacın yaprağını dövmektir; ta ki ondan dökülsün, sonra ağacın aslına ve dallarına zarar vermeksizin yerine yenisi gelsin; ve bunu el-Ezherî, **غبط** maddesinde Ebû Ubeyde’den zikretti; dedi ki: Peygamber’e, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, “**الغَبْطُ** zarar verir mi?” diye soruldu; o da: “Hayır; ancak **العِضاهَ**a **الخَبْطُ**un zarar verdiği gibi,” dedi; ve **الغبطَ**ı, özel bir kıskançlık olarak tefsir etti. Ve İbnü’s-Sikkît’ten rivayet edildi; dedi ki: “**غَبَطْتُ** adamı, **أَغْبِطُه** onu, **غَبْطاً**; eğer sen, onda olanın benzerinin sende olmasını ve onun içinde bulunduğu şeyin ondan gitmemesini arzuladıysan.” Peygamber’in, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, muradı: **الغَبْط**un, kıskançlığın zararı gibi zarar vermediği; ve **الغابِطَ**a ulaşan zararın, **الإِحْباط** olmaksızın, sevabın eksilmesine dönen bir zarar olduğu; **العِضاه**a, yaprağının **خبط** edilmesinden ulaşan kadar; ki bu, onun kesilmesinin ve kökünden sökülmesinin altındadır; ve çünkü **الخبط**tan sonra onun yaprağı geri döner; o hâlde, onda kıskançlıktan bir uç olsa da, günah bakımından onun altındadır. Ve kıskançlığın aslı **القَشْر**dır; **الغَبْطِ**un aslı **الجَسُّ**tur; ağaç, kabuğu soyulunca kurur; yaprağı **خُبِط** edilince, aslın kuruması olmaksızın yerine yenisi gelir. Ebû Adnân dedi ki: Ebû Zeyd el-Hanzalî’ye, Efendimiz Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, “**أَيضر الغبطُ؟**” sözünün tefsirini sordum; dedi ki: “Evet, **العِضاهَ**a **الخبطُ**un zarar verdiği gibi.” Sonra dedi ki: **الغبْط**: insanın **يُغْبَطَ** edilmesidir; ve onun ona zararı: ona bir nefesin isabet etmesidir. El-Ebânî dedi ki: Ne güzel çıkardı; ona göz isabet eder de hâli değişir; tıpkı **العِضاهُ**un, yaprağı dökülünce değişmesi gibi. Dedi ki: **والاغْتِباطُ** nimete sevinmektir. El-Ezherî dedi ki: **الغَبْطُ** bazen **المَغْبُوطِ**a göz isabetini celbeder; böylece sakınılan **النَّجْأَةِ** makamına geçer; o da gözle isabettir. Dedi ki: Araplar, kıskançlıktan kinaye olarak **الغَبْط** derler. İbnü’l-A‘râbî, “**أَيضر الغبط؟**” sözünde dedi ki: “Evet, **الخبط**un zarar verdiği gibi.” Dedi ki: **الغبْط** kıskançlıktır. El-Ezherî dedi ki: Allah, kitabında indirdiğiyle, onu tedebbür eden ve ibret alan için **الغَبط** ile **الحَسد** arasında ayırım yaptı; azîz olan, söyleyen olarak dedi ki: “Allah’ın, bazınızı bazınıza üstün kıldığı şeyi temenni etmeyin; erkekler için kazandıklarından bir pay vardır, kadınlar için de kazandıklarından bir pay vardır; ve Allah’tan fazlını isteyin.” Bu âyette, bir erkeğin, Müslüman kardeşinin üzerinde Allah’ın ona nimet verdiği bir nimeti gördüğünde, onun ondan dürülmesini ve kendisine verilmesini temenni etmesinin câiz olmadığına dair beyan vardır; ve onun, ondan gitmesini temenni etmeksizin, onun benzerini temenni etmesi câizdir. O hâlde **الغَبْط**: **المَغْبُوطَ**u güzel bir hâlde görüp, onun yok olmasını temenni etmeksizin, kendisi için o güzel hâlin benzerini temenni etmendir; Allah’tan onun benzerini isterse, ona emrettiği ve onun için razı olduğu şeye varmış olur. **الحسَد** ise: kıskanılanın malının kendisinde olmasını ve onun içinde bulunduğu şeyin ondan gitmesini arzulamandır; böylece ona, kendisine verilmiş olan hâlin güzelliği üzerine musibetler ister; ve onu, azgınlık ve zulümle ondan gidermeye çalışır. Nitekim yüce Allah’ın sözü: “Yoksa Allah’ın fazlından insanlara verdiği şeye mi onları kıskanıyorlar?”; kıskançlığın tefsirini daha önce dallandırarak açıklamıştık. Ve hadiste: “Nurdan minberler üzerindedirler; **أَهلُ الجمْع** onlara gıpta eder.” Ve ondan, yine hadis: “İnsanların üzerine bir zaman gelir; adam, bugün **أَبو العَشرة**a gıpta edildiği gibi, yalnızlıkla gıpta edilir.” Yani: İslâm’ın başlarında imamlar, Müslümanların ailelerine ve zürriyetlerine Beytülmâl’den rızık verirlerdi; böylece **أَبو العَشرة**a, kendilerine ulaşan rızıkların çokluğu sebebiyle gıpta edilirdi; sonra onların ardından, bunu onlardan kesen imamlar gelir; böylece adam, masrafın hafifliği için yalnızlıkla gıpta edilir; ve aile sahibine acınır. Ve namaz hadîsinde: onun geldiği ve onların cemaatle namaz kıldıkları; derken onları **يُغَبِّطُهم** kıldığı; İbnü’l-Esîr dedi ki: böylece şeddeli olarak rivayet edildi; yani onları **الغَبْطِ**a sevk eder ve bu fiili, onların yanında kendisine gıpta edilecek şeylerden kılar; eğer tahfîf ile rivayet edildiyse, namaza öne geçmeleri ve önce davranmaları sebebiyle onları **غَبَطَ** etmiştir. İbn Sîde: ondan şöyle dersin: “Onu, elde ettiği şey sebebiyle **غَبَطْتُه**; **أَغْبِطُه** onu, **غَبْطاً** ve **غِبْطةً**; derken **فاغْتَبَطَ**.” Bu, “Onu engelledim de engellendi; onu hapsettim de hapsedildi” sözün gibidir. **حُرَيْثُ بن جَبلةَ العُذْريّ** söyledi; ve denildi ki o, **لِعُشِّ بن لَبِيدٍ العذري**’nindir:
وبَيْنَما المَرءُ في الأَحْياءِ مُغْتَبِطٌ،
إِذا هُو الرَّمْسُ تَعْفُوه الأَعاصِيرُ
Yani: o **مُغْتَبِطٌ**tur. El-Cevherî dedi ki: Ebû Sa‘îd bunu bana böyle inşâd etti; **الباء**’yı kesra ile; yani **مَغْبُوطٌ**. Ve bir adam **غَابطٌ**, **غُبَّطٍ** bir kavimdendir; dedi ki:
والنَّاس بين شامِتٍ وغُبَّطِ
Ve koyunu ve deveyi **غَبَطَ** eder, **يَغْبِطُهما** ikisini, **غَبْطاً**: ikisini yokladı; semizliklerini zayıflıklarından ayırt etmek için; Benî Amr b. Âmir’den bir adam, Süleym’den bir kavmi hicvederek dedi:
إِذا تَحَلَّيْتَ غَلاَّقاً لِتَعْرِفَها،
لاحَتْ من اللُّؤْمِ في أَعْناقِه الكُتب
(* “**في أعناقه**” sözü: Kâmûs şârihi, **غلق** maddesinde “**أَعْناقها**” diye inşâd etti.)
إِني وأَتْيِي ابنَ غَلاَّقٍ ليَقْرِيَني
كالغابطِ الكَلْبِ يَبْغِي الطِّرْقَ في الذَّنَبِ
Ve **ناقة غَبُوطٌ**: **طِرْقُها** bilinmez; ta ki **تُغْبطَ**; yani elle yoklanır. Ve koçu **غَبَطْتُ**, **أَغْبطُه** onu, **غَبْطاً**: eğer sen, kuyruğunun yağlı kısmını yokladıysan; onda **طِرْقٌ** var mı yok mu diye bakmak için. Ebû Vâil hadîsinde: “Derken ondan bir koyunu **فغَبَطَ**; bir de baktı ki o **لا تُنْقِي**”; yani onu eliyle yokladı. Denir ki: koyunu **غَبَطَ**; eğer ondan, semizliğinin zayıflığından bilindiği yeri elle yokladıysa. İbnü’l-Esîr dedi ki: Bazıları onu, noktasız **العين** ile rivayet eder; eğer mahfuz ise, onunla kesmeyi murad etti; denir ki: **اعْتَبَطَ** develeri ve koyunları; eğer onları hastalık olmaksızın boğazladıysa.
Ve bitki **أَغْبَطَ** etti: yeri örttü, sıklaştı ve birbirine yaklaştı; ta ki sanki tek bir tanedenmiş gibi; ve **أَرض مُغْبَطةٌ**: eğer böyle olduysa. Ebû Hanîfe rivayet etti: ve **الغَبْطُ** ve **الغِبْطُ**: ekinden kesilmiş avuçlardır; çoğulu **غُبُطٌ**dur.
**الطائِفيّ**: **الغُبُوطُ**: avuçlardır; buğday biçildiğinde, avuç avuç konulur; tekili **غَبْط** ve **غِبْط**tur. Ebû Hanîfe dedi ki: **الغُبوطُ**: ekinden biçilmiş, dağınık avuçlardır; tekili, çoğunlukla **غبط**tır.
Ve **الغَبِيطُ**: semerdir; o, kadınlar içindir; üzerine **الهوْدَج** bağlanır; çoğulu **غُبُطٌ**dur. İbn Berrî, **لوَعْلةَ الجَرْمِيّ** için inşâd etti:
وهَلْ تَرَكْت نِساء الحَيّ ضاحِيةً،
في ساحةِ الدَّارِ يَسْتَوْقِدْنَ بالغُبُطِ؟
Ve devenin sırtında semeri **أَغْبَطَ** etti, **إِغْباطاً**; ve **التهذيب**’de: binek hayvanının sırtında: onu devam ettirdi ve onu ondan indirmedi; **حميد الأَرقط** dedi; İbn Berrî onu **أَبي النجم**’e nisbet etti:
وانْتَسَفَ الجالِبَ منْ أَنْدابهِ
إَغْباطُنا المَيْسَ على أَصْلابِه
Onun her bir parçasını sert kıldı. Ve humma ona **أَغْبَطَتْ** etti: devam etti. Onun, içinde vefat ettiği hastalığı hadîsinde, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun: “Humma ona **أَغْبَطَتْ** etti”; yani ona yapıştı; bu, deve üzerine **الغَبِيط** koymaktan alınmadır. El-Asma‘î dedi ki: Humma, hummalıdan günlerce ayrılmazsa: “Ona **أَغْبَطَتْ** etti, **وأَرْدَمَتْ** etti ve **أَغْمَطَتْ** etti” denir; **الميم** ile de. El-Ezherî dedi ki: ve **الإِغْباطُ** gördüğün gibi, lâzım ve vâki‘ olur. Ve denir ki: falan, binmeyi **أَغْبَطَ** etti; eğer ona yapıştıysa; İbnü’s-Sikkît inşâd etti:
حتّى تَرَى البَجْباجةَ الضَّيّاطا
يَمْسَحُ، لَمَّا حالَفَ الإِغْباطَا،
بالحَرْفِ مِنْ ساعِدِه المُخاطا
İbn Şümeyl dedi ki: **سير مُغْبِطٌ** ve **مُغْمِطٌ**; yani dinlenmeyen, sürekli. Ve onlar, yürüyüşte binekleri üzerinde **أَغْبَطُوا**; o da, gece ve gündüz onlardan semerleri indirmemeleridir. Ebû Hayra: Yağmur bize **أَغْبَطَ** etti; o, onun sabit oluşudur; bir kısmı, bir kısmının ardından kesilmez. Ve gök bize **أَغْبَطَتْ** etti: onun yağmuru devam etti ve birleşti. Ve **سَماء غَبَطَى**: sürekli yağmurludur.
Ve **الغَبيطُ**: **أُكُفِ البَخاتِيّ** gibi olan binek; el-Ezherî dedi ki: ve **بِشِجارٍ** ile kubbeleştirilir ve hür kadınlar içindir; ve denildi ki: bu, bu **الأقْتاب**ın yapımı dışında yapılan bir **قَتَبةٌ**dir; ve denildi ki: bu, **قَتَبُه** ve **أَحْناؤه** bir olan bir semerdir; çoğulu **غُبُطٌ**dur. **أَبي الصَّلْتِ الثَّقَفِيّ**’nin sözü:
يَرْمُونَ عن عَتَلٍ كَأَنَّها غُبُطٌ
بِزَمْخَرٍ، يُعْجِلُ المَرْمِيَّ إِعْجالا
Bununla semerlerin tahtasını kasteder; ve Fars yaylarını ona benzetti. **الليث**: **فرس مُغْبَطُ الكاثِبة**; eğer **المِنْسَجِ**i yüksekse; **الغبيط**un yapımına benzetti; o, **قَتَبُه** ve **أَحْناؤه** bir olan bir semerdir; şair dedi ki:
مُغْبَط الحارِكِ مَحْبُوك الكَفَلْ
İbn Zî Yezen hadîsinde: “Sanki o, **زَمْخَرٍ** içinde **غُبُطٌ** gibidir”; **الغُبُطُ**: **غَبيطٍ**in çoğuludur; o, kadına deve üzerinde basılan yerdir; **الهَوْدَج** gibi; ağaçtan ve başkasından yapılır; burada onunla, onun ağaçlarından birini murad etti; yayı, eğriliğinde ona benzetti. Ve **الغَبِيطُ**: alçak bir arazidir; ve denildi ki: **الغَبِيطُ**: geniş, düz bir arazidir; iki ucu yükselir. Ve **الغَبِيطُ**: suyun bir akıntısıdır; **القُفّ** içinde, genişlikte vadi gibi yarar; iki **الغَبيط** arasındaki yer, çayır ve ottur; çoğulu, çoğul gibidir. Ve onun sözü:
خَوَّى قَليلاً غَير ما اغْتِباطِ
İbn Sîde dedi ki: bence mânâsı: geniş bir araziden bir **غَبيطٍ**a yaslanmadı; ancak, alçak olmayan, engebeli bir yerde çöktü; bunu ne Sa‘leb ne de başkası tefsir etti. Ve **المُغْبَطة**: kökleri birbirine yakın çıkmış olan otun arazisi.
Ve **الغَبِيطُ**: bir yerdir; **أَوس بن حجر** dedi ki:
فمالَ بِنا الغَبِيطُ بِجانِبَيْه
علَى أَرَكٍ، ومالَ بِنا أُفاقُ
Ve **الغَبِيطُ**: bir vadinin adıdır; ondan **صحراء الغَبِيطِ**. Ve **غَبِيطُ المَدَرةِ**: bir yer. Ve **يَوْمُ غَبِيطِ المدرة**: Şeybân ile Temîm’in arasında bir çarpışmanın olduğu bir gündür; onda Şeybân yenilmiştir; dedi ki:
فإِنْ تَكُ في يَوْمِ العُظالَى مَلامةٌ،
فَيَوْمُ الغَبِيطِ كان أَخْزَى وأَلْوَما
