# غبط — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%A8%D8%B7/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%A8%D8%B7/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [غبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%A8%D8%B7.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: غبط

غ ط ب
غبط ، بطغ ، طغب : ( مستعملة ) .
غبط : أبو عبيد عن الأحمر : غبَطْتُ الشاةَ أغبِطُها غبْطاً : إذا جسَسْتها لتنظرَ أسَمينَةٌ هي أمْ مهزولة ، وأنشدنا :
إنِّي وأَتْيِي ابن غلاَّقٍ لِيَقْرِيَنِي
كغابِطِ الكلبِ يبغي الطِّرْقَ في الذَّنَبِ
قال أبو عبيد : ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه سئلَ : هل يَضرُّ الغَبْطُ ، قال : ( لا إِلاَّ كما يضرُّ العِضاهَ الخَبْطُ ) ففَسَّرَ الغبْطَ بالحسدِ .
وأخبرني المنذريُّ عن الحرانيِّ عن ابن السكيت أنه قال : غبَطْتُ الرَّجلَ أغبِطُه : إذا اشتهيتَ أن يكونُ لك مالَهُ وأن يدومَ له ما هو فيه .
قال : وحَسَدْتُ الرجلَ أحْسُدُهُ إذا اشتهيت أن يكونَ مالهُ لك وأن يزولَ عنه ما هو فيه ، قلت : وقد فُرِّقَ بين الغبطِ والحسدِ ، والذي أراد النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أن الغبْطَ لا يضرُّ كما يضرُّ الحسدُ ، وأن ضَرَّ الغبْطِ المَغْبُوطَ قدرُ ضَرِّ خَبْطِ الشجر لأن الوَرَق إذا خُبِطَ استخلف ، والغبْطُ وإن كان فيه طرفٌ من الحسدِ فهو دونَهُ في الإثم ، وأصلُ الحسدِ القَشْرُ ، وأصلُ الغبطِ الجَسُّ باليد ، والشجرةُ إذا قُشِرَ عنها لحاؤُها يَبِسَتْ وإذا
خُبِطَ ورقُها تَيَبَّسَ وَعاد الورق .
وقال شمر : قال أبو عدنان : سألتُ أبا زَيدٍ الحنظَليَّ عن تفسير قوله : أيضرَّ الغبطُ ، فقال : نعم كما يضرُّ العِضاهَ الخَبْطُ ، فقال : الغبْطُ : أن يُغْبَطَ الإنسانُ وضَرَرُهُ إيَّاهُ أن تُصِيبَهُ نَفْسٌ . فقال الأبانيُّ : ما أحسنَ ما استخرجها تصيبُهُ العين فتغيِّرُ حاله كما تُغيَّر العِضاهُ إذا تَحاتَّ ورقُها ، قلت : الغبطُ رُبما جلبَ إصابةَ عينٍ بالمغبوطِ فقام مقامَ النَّجْأَةِ المحذورَةِ وهي الإصابةُ بالعين ، والعربُ تكنى عن الحسدِ بالغبْطِ .
وأخبرني المنذريُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي في قوله : أيضرُّ الغبْطُ ، فقال : نعم كما يضرُّ الخَبْطُ ، قال : الغبْطُ : الحسدُ ، قلت : وقد فرَّق الله جل وعز بين الغبْطِ والحسدِ بما أنزله في كتابه لمن تَدَبَّره واعتبره فقال : ( وَلاَ تَتَمَنَّوْاْ مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ ( الآية ، إلى قوله : ( وَاسْأَلُواْ اللَّهَ مِن فَضْلِهِ ) ( النساء : 32 ) ففي هذه الآية بيانُ أنه لا يجوز للرجل أن يتمنَّى إذا رأى على أخيه المسلم نعمةً أنعمَ الله بها عليه أن تُزْوَى عنه ويُؤْتاها ، وجائزٌ له أن يتمنَّى من فضل الله مثلها بلا ثَمَنٍ لزِيِّها عنه ، فالغبط أن يرى المغبوط في حالةٍ حسنةٍ فيتمنى لنفسه مثل تلك الحالة الحسنةِ ، من غير أن يتمنى زَوالها عنه ، وإذا سأل الله مثلها فقد انتهى إلى ما أمره الله به ورضيه له ، وأما الحسد فهو أن يبغيه الغوائلَ على ما أوتي من النِّعمة والغبْطَةِ ويجتهد في إزالتها عنه بغياً وظلماً .
ومنه قوله جل وعز : ( أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَآ ءَاتَاهُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ ) ( النساء : 54 ) .
وأما قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا حَسَد إلا في اثنتين ، رجل آتاه الله قرآناً ، فهو يتلوه آناء الليل والنهار ، ورجل آتاه الله مالاً فهو ينفقه آناء الليل والنهار ) ، فإن أبا العباس سئل عن قوله : لا حسد إِلا في اثنتين ، فقال : معناه : لا حسد فيما يضر ، إلاّ في هاتين الخصلتين وهو كما قال إن شاء الله .
وقد مضى تفسير الحسد مشبعاً في بابه ، ويقال : اللهم غَبْطاً لا هَبْطاً ، ومعناه : إنا نسألُك نعمةً نُغْبَطُ بها ، وألاَّ تُهْبِطنَا من الحالة الحسنة إلى حالةٍ سيِّئةٍ ، ويقال معناه : اللهم ارتفاعاً لا اتضاعاً وزيادة من فضلك لا حَوْراً ونقصاً .
الليث : ناقةٌ غَبوطٌ ، وهي التي لا يعرفُ طِرْقُها حتى تُغْبَطَ أي تجَسَّ باليد .
قال : والْغِبْطَةُ : حسنُ الحال ، يقال : هو مُغْتَبِطٌ : أي في غِبطَةٍ ، وجائز أن تقول : هو مُغْتَبَطٌ بفتح الباءِ ، وقد اغتَبَطَ فهو مُغْتَبِطٌ واغتُبِطَ فهو مُغْتَبَطٌ ، كل ذلك
جائز ، والاغتِبَاطُ : شكر الله على ما أفضل وأعطى ، وحمدُهُ على ما تطوَّل به وآتى ، وسرورُ العبدِ بما آتاهُ الله من فضلِه اغتِباطٌ .
الحراني عن ابن السكِّيت : أغبَطْتُ الرحلْ على ظهر الدَّابةِ إغباطاً إذا ألزمتهُ إيَّاهُ .
وأنشد لحُميدِ بن الأرْقَطِ :
وانتَسَفَ الْجَالبَ من أندابهِ
إغباطُنَا الميسَ عَلَى أصلابه
وفي حديث النبيِّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه أغْبَطَتْ عليه الحُمَّى ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعيُّ : إذا لم تُفارق الحمى المحمومَ أياماً قيلَ : أغبَطَتْ عليه وأردمتْ وأغْمَطَتْ ، بالميم أيضاً ، قلت : فالإغباطُ يكون واقعاً ولازماً كما ترى ، ويقالُ : أغبَطَ فلانٌ الرُّكوبَ إِذا لَزمهُ . وأنشد ابن السكِّيت :
حتى ترى البَجْبَاجَةَ الضَّيَاطَا
يَمْسَحُ لما حالفَ الإغباطَا
بالحرفِ من ساعدهِ المُخَاطَا
وقال ابن شميلٍ : سيرٌ مُغْبِطٌ ومُغمِطٌ : أي دائمٌ ، قال : والمُغْبَطَةُ : الأرضُ خرجَ أصولُ بَقلها متدانيةً .
وحكي عن الطائفي أنه قال : الْغُبُوطُ : القَبَضاتُ التي إذا حصدَ البرُّ وُضعَ قبضةً قبضةً والواحدُ غَبْطٌ .
وقال أبو خيرةَ : أغبَطَ علينا المطرُ : وهو ثبوتُهُ لا يقلعُ ، بعضُه على إثر بعضٍ ، وسيرٌ مُغْبِطٌ : دائمٌ لا يستريحُ ، وقد أغْبَطُوا على ركابهم في السير وهو ألاَّ يَضَعُوا الرِّحال عنها ليلاً ولا نهاراً .
أبو عبيد عن الأصمعيِّ قال : الغَبِيطُ : المركبُ الذي مثل أُكُفِ البخَاتيِّ .
قلت : وَيُقبَّبُ بشجارٍ ويكون للحرائر دون الإماءِ .
الليث : فرسٌ مُغبَطُ الكاثِبة : إذا كان مرتفعَ المنسجِ ، شُبِّه بِصَنْعَةِ الغَبِيط وهو رحْلٌ قتبُهُ وأحْنَاؤُه واحِدٌ ، وأنشد :
مُغْبَطَ الحاركِ مَحْبوكَ الكفلْ
بطغ : الحرانيُّ عن ابن السكِّيت ، وأبو عبيد عن أبي عمرٍ و : بَطِغَ الْخَارىءُ بعذِرَتهِ يَبْطَغُ وبَدِغَ يبدَغُ : إذا تلطَّخَ بالعذِرَةِ .
وقال رؤبة :
لَوْلاَ دَبوقَاءُ اسْتِهِ لمْ يَبْطَغِ
ويروى لم يبدَغ ، أي لم يَتَلطخْ بالعذِرَة .
أبو العباس عن ابن الأعرابيِّ : أزْقنَ زَيدٌ عمراً إذا أعانه على حمله لينهضَ به ، ومثله : أبْطَغَهُ وأبدغهُ وعدَّلَهُ وكوَّنَهُ وأسمعَهُ وأَنْآه ونَوَّاه وحوَّله ، كله بمعنى أعانه .

### Türkçe

غ ط ب
**غبط** ، **بطغ** ، **طغب** : (kullanılan).

**غبط** : Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: **غبَطْتُ الشاةَ أغبِطُها غبْطاً**: onu yokladığım zaman; semiz mi yoksa zayıf mı olduğuna bakmak için. Ve bize inşad etti:
İnnî ve etyî ibne gıllâkın li-yaqrîyenî
ke-gâbiṭi’l-kelbi yebġî’ṭ-ṭirqa fî’ḏ-ḏenebi

Ebû Ubeyd dedi: Ve Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet olundu ki ona soruldu: **هل يَضرُّ الغَبْطُ**? dedi: “(Hayır; ancak **العِضاهَ**’a **الخَبْطُ**’un zarar verdiği gibi.)” Böylece **الغبْطَ**’ı **الحسدِ** ile tefsir etti.

El-Münzirî bana el-Harrânî’den, o da İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi ki şöyle dedi: **غبَطْتُ الرَّجلَ أغبِطُه**: onun malının senin olmasını arzuladığın ve onun içinde bulunduğu şeyin kendisi için devam etmesini (de) arzuladığın zaman.

Dedi: **وحَسَدْتُ الرجلَ أحْسُدُهُ**: onun malının senin olmasını arzuladığın ve onun içinde bulunduğu şeyin ondan gitmesini arzuladığın zaman. Dedim: **الغبطِ** ile **الحسدِ** arasında ayrım yapılmıştır; Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) muradı: **الغبْطَ**’ın, **الحسدُ**’un zarar verdiği gibi zarar vermemesidir; ve **الغبْطِ**’ın **المَغْبُوطَ**’a zararı, ağacın **خَبْطِ**’unun zararı kadardır; çünkü yaprak **خُبِطَ** edildiği zaman yerine yenisi çıkar; **الغبْطُ** her ne kadar **الحسدِ**’dan bir taraf içeriyorsa da, günah bakımından ondan aşağıdır. **الحسدِ**’ın aslı **القَشْرُ**’dur; **الغبطِ**’ın aslı ise elle **الجَسُّ**’tur. Ağaç, kabuğu soyulursa kurur; yaprağı **خُبِطَ** edilirse yaprak kurur ve yaprak geri döner.

Şemmer dedi: Ebû Adnân dedi: Ebû Zeyd el-Hanzalî’ye şu sözün tefsirini sordum: **أيضرَّ الغبطُ**. Dedi ki: Evet; **العِضاهَ**’a **الخَبْطُ**’un zarar verdiği gibi. Dedi ki: **الغبْطُ**: insana **يُغْبَطَ** edilmesidir; onun ona zararı ise ona bir **نَفْسٌ** isabet etmesidir. El-Ebânî dedi: Ne güzel çıkardı; ona göz isabet eder de hâlini değiştirir; tıpkı **العِضاهُ**’ın, yaprağı döküldüğü zaman değiştirildiği gibi. Dedim: **الغبطُ** bazen **المغبوطِ**a göz isabetini celbeder; böylece sakınılan **النَّجْأَةِ** makamına kaim olur; o da göz ile isabettir. Araplar **الحسدِ**’dan kinaye olarak **الغبْطِ** derler.

El-Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den şu söz hakkında haber verdi: **أيضرُّ الغبْطُ**. Dedi ki: Evet; **الخَبْطُ**’un zarar verdiği gibi. Dedi: **الغبْطُ**: **الحسدُ**’dur. Dedim: Allah, cel ve azz, kitabında indirdiği şeyle, onu tedebbür eden ve ibret alan için, **الغبطِ** ile **الحسدِ** arasında ayırmıştır; şöyle dedi: **( وَلاَ تَتَمَنَّوْاْ مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ** (âyet), şu sözüne kadar: **( وَاسْأَلُواْ اللَّهَ مِن فَضْلِهِ )** (en-Nisâ: 32). Bu âyette beyan vardır ki, bir kimsenin, Müslüman kardeşinin üzerinde Allah’ın ona nimet olarak verdiği bir nimeti gördüğü zaman, onun ondan çekilip alınmasını ve kendisine verilmesini temenni etmesi câiz değildir; Allah’ın fazlından onun benzerini, ondan çekilip alınması için bir bedel olmaksızın temenni etmesi ise câizdir. O hâlde **الغبط**: **المغبوط**’u güzel bir hâl üzere görüp, o güzel hâlin benzerini kendisi için temenni etmesidir; onun ondan zevâlini temenni etmeksizin. Allah’tan onun benzerini isterse, Allah’ın kendisine emrettiği ve kendisi için razı olduğu şeye varmış olur. **الحسد** ise: kendisine verilen nimete ve **الغبْطَةِ**’ye karşı ona felâketler istemesi ve onu, azgınlık ve zulümle, ondan gidermeye çalışmasıdır.

Bundan (olarak) cel ve azz olanın sözü: **( أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَآ ءَاتَاهُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ )** (en-Nisâ: 54).

Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) şu sözüne gelince: **( لا حَسَد إلا في اثنتين ، رجل آتاه الله قرآناً ، فهو يتلوه آناء الليل والنهار ، ورجل آتاه الله مالاً فهو ينفقه آناء الليل والنهار )**; Ebû’l-Abbâs’a şu sözü hakkında soruldu: **لا حسد إِلا في اثنتين**. Dedi ki: manası: zarar veren bir **حسد** yoktur; ancak bu iki haslette (vardır). Ve o, Allah dilerse, dediği gibidir.

**الحسد**’ın tefsiri, babında doyurucu olarak geçmişti. Ve denir: **اللهم غَبْطاً لا هَبْطاً**; manası: Biz senden, kendisiyle **نُغْبَطُ** olunacak bir nimet isteriz; ve bizi güzel hâlden kötü bir hâle **تُهْبِطنَا** etmemen (i isteriz). Ve denir: manası: Allah’ım, alçalma değil yükselme; fazlından artış, **حَوْر** ve eksilme değil.

El-Leys: **ناقةٌ غَبوطٌ**: o, **طِرْقُها** bilinmeyen devedir; ta ki **تُغْبَطَ** edilinceye kadar; yani elle **تجَسَّ** edilinceye kadar.

Dedi: **والْغِبْطَةُ**: hâlin güzelliğidir. Denir: **هو مُغْتَبِطٌ**: yani bir **غِبطَةٍ** içindedir. Ve **مُغْتَبَطٌ** demen câizdir, **الباءِ**’yi fetha ile. **اغتَبَطَ** etti; o hâlde o **مُغْتَبِطٌ**’dur. Ve **اغتُبِطَ** edildi; o hâlde o **مُغْتَبَطٌ**’dur. Bunların hepsi câizdir. **والاغتِبَاطُ**: Allah’ın üstün kıldığı ve verdiği şeye Allah’a şükretmektir; lütfettiği ve verdiği şeye hamdetmektir. Kulun, Allah’ın fazlından kendisine verdiği şeyle sevinmesi **اغتِباطٌ**’tır.

El-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **أغبَطْتُ الرحلْ على ظهر الدَّابةِ إغباطاً**: onu ona (hayvanın sırtına) yapıştırdığım/bağladığım zaman.

Humeyd b. el-Erqaṭ için inşad etti:
ve’ntesefe’l-câlibe min endâbihî
**إغباطُنَا**’l-meyse ‘alâ aṣlâbihî

Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) hadisinde: **( أنه أغْبَطَتْ عليه الحُمَّى )**.

Ebû Ubeyd dedi: el-Asma‘î dedi: Humma, hummalıdan günlerce ayrılmadığı zaman: **أغبَطَتْ عليه** ve **أردمتْ** ve **أغْمَطَتْ** denir; **بالميم** ile de. Dedim: Görüyorsun ki **الإغباطُ** vâki‘ ve lâzım olarak olur. Ve denir: **أغبَطَ فلانٌ الرُّكوبَ**: ona yapışıp kaldığı zaman. İbnü’s-Sikkît inşad etti:
ḥattâ terâ’l-becbâce’ḍ-ḍiyâṭâ
yemsaḥu limâ ḥâlefe’l-**الإغباطَا**
bi’l-ḥarfi min sâ‘idihî’l-muḫâṭâ

İbn Şümeyl dedi: **سيرٌ مُغْبِطٌ ومُغمِطٌ**: yani sürekli. Dedi: **والمُغْبَطَةُ**: toprağın, otunun kökleri birbirine yakın çıkmış olmasıdır.

Et-Tâifî’den nakledildi ki dedi: **الْغُبُوطُ**: buğday biçildiği zaman, avuç avuç konulan **القَبَضاتُ**’tır; bir tanesi **غَبْطٌ**’tur.

Ebû Hayra dedi: **أغبَطَ علينا المطرُ**: o, onun sabit kalmasıdır; kesilmemesidir; bir kısmı bir kısmının peşi sıra. Ve **سيرٌ مُغْبِطٌ**: sürekli; dinlenmez. Ve yürüyüşte bineklerinin üzerinde **أغْبَطُوا**: o da, gece de gündüz de onlardan **الرِّحال**’ı indirmemeleridir.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den dedi: **الغَبِيطُ**: **أُكُفِ البخَاتيِّ** gibi olan binek.

Dedim: Ve **بشجارٍ** ile kubbeleştirilir; ve cariyeler değil, hür kadınlar içindir.

El-Leys: **فرسٌ مُغبَطُ الكاثِبة**: **المنسجِ**’i yüksek olduğu zaman; **الغَبِيط**’in san‘atına benzetildi; o, **رحْلٌ**dür; **قتبُهُ** ve **أحْنَاؤُه** birdir. Ve inşad etti:
**مُغْبَطَ**’l-ḥâriki maḥbûku’l-kefl

**بطغ** : el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten; ve Ebû Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: **بَطِغَ الْخَارىءُ بعذِرَتهِ يَبْطَغُ** ve **بَدِغَ يبدَغُ**: **العذِرَةِ** ile bulaştığı zaman.

Rü’be dedi:
levlâ debûqâ’u’stihî lem **يَبْطَغِ**

Ve **لم يبدَغ** diye rivayet olunur; yani **العذِرَة** ile bulaşmadı.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **أزْقنَ** Zeyd, Amr’a: onu, onu taşımasına yardım ettiğinde; onu kaldırıp götürsün diye. Bunun benzeri: **أبْطَغَهُ** ve **أبدغهُ** ve **عدَّلَهُ** ve **كوَّنَهُ** ve **أسمعَهُ** ve **أَنْآه** ve **نَوَّاه** ve **حوَّله**; hepsi “yardım etti” manasındadır.
