# غدر (غ-د-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%AF%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Es geçer

- Harfler: غ - د - ر
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [نُغَادِرْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%86%D9%8F%D8%BA%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90%D8%B1%D9%92.md) | نُفَاعِلْ | Es geçeriz | 1 | 1 | [18:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D8%B1/ayet/18:47.md) |
| [يُغَادِرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%BA%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90%D8%B1%D9%8F.md) | يُفَاعِلُ | Es geçer | 1 | 1 | [18:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D8%B1/ayet/18:49.md) |

## Mücavir kökler — 22 mücavir (29 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
2. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
3. [برز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Bariz çıkıntı demektir
4. [حصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Hasiy, Çakıl taşı demektir
5. [شفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Akşam karanlığında gökte meydana gelen kızıl aydınlıktır
6. [صغر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%BA%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Küçük
7. [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Koyar
8. [حضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hadre inşaat için kullanılan taş tuğla demektir
9. [سير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Gezerler
10. [ويل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Beyn” kelimesinden dönüşen bir kelimedir
11. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Dağ anlamındadır
12. [حشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Haşr : Bir araya toplanıp hareketli halde bulunan küçük…
13. [جرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Cürame hurma döküntüsü demektir
14. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Su birikintisidir
15. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yaşlı adamdır
16. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
17. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zalimler
18. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
19. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yemm” durgun akan su demektir
20. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
21. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir
22. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | غدر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md), [نكث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AB.md), [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) |
| Zıt Kök | [وفى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi geride bırakmak, arkada terk edip geçmek, selin geride su birikintisi bırakması |
| Çekirdek Özet 2 | Kapsam dışı bırakmamak, hesaptan veya haşirden hiçbir ferdi ya da ameli es geçmemek |
| Çekirdek Özet 3 | Ahdi terk etmek suretiyle bağı koparmak; mutlak kayıt sisteminde sıfır kayıp ve tam kuşatma |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca ahlaki bir kusur olan hıyanet ile sınırlayıp Kur'an'daki nesnel dışarıda bırakmama ve tam ihata anlamını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| غد | Akış, ayrılma, öne veya arkaya doğru kopup belirsizleşme; nitekim [غدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88.md) kökünde sabah erken ayrılıp gitme, [غدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%82.md) kökünde ise suyun bolca akıp ayrılması görülür | ر | Çekirdeğe eklenen tepe ve süreklilik bildiren ses unsuru, eylemi geride bir iz veya artık bırakacak şekilde arkada terk etmeye ve sınır dışına itmeye dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| غ | göz; görme, bilme, kaynak | Erken alfabede ayın harfinin türevi olup boğazdan gelen hırıltılı ses yapısıyla örtülme, perdelenme, gözden kaçırma ve bulanıklık hareketini temsil eder |
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir eşikten geçişi, bir alandan diğerine çıkışı ve arkada bırakılan geçiş noktasını betimler |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Eylemin nihai sonucunu, yönelimini ve süreç boyunca arkada kalan sınır hattını vurgular |
| غدر | Eşikten geçip öteye giderken arkada bir şeyi gözden çıkarıp bırakma | Bir sınır veya menzil aşılırken nesnenin ya da ahdin arkada terk edilmesi, sınırın ötesine geçilirken parçanın dışarıda bırakılması hareketini oluşturur |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyi arkada bırakmak ve terk etmektir. Nitekim sel akıp gittikten sonra çukurda geride kalan su birikintisine غَدِير, sürüden geride kalan koyuna غَدِيرَة denir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruülkays Muallaka'sında kadının arkaya salınan ve serbest bırakılan saç örgülerini nitelerken bu kökü kullanır: غَدائِرُهُ مُسْتَشْزِراتٌ إلى العُلَى |
| Erken Arapça kullanım | Hudeybiye günü Urve b. Mes'ûd'un el-Mugīre b. Şu'be'ye hitabında kökün ahdi terk etme anlamı şahittir: يا غُدَرُ أَلَسْتُ أَسْعَى في غَدْرَتك |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü'l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça غدر kökü, merkezi Sami gövdesinde özellikle ayrılma, geride bırakma ve bir bütünden koparıp terk etme semantik ekseninde yer alır. İbranice ve Aramice katmanlarda benzer fonetik dizilimler genellikle gedik açma, çit çekme veya taş duvarla ayırma ekseninde (גדר / gādar) gelişmişken, Arapçada boğaz ünsüzü غ ile başlayan biçim doğrudan arkada bırakma, terk etme, bağı çözüp geçme ve akıntıdan arta kalan durgun su çukuru manasına özelleşmiştir. Bu durum, kökün Sami kök ailesi içinde mekânsal bir engelden ziyade, hareket halindeki bir unsurun geride bıraktığı artık veya ihmal edilen parça kavramına odaklandığını gösterir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen ve Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir nesneyi arkada terk etmek | Suyun geride bıraktığı gölet ve ahdin terk edilmesi bu fiziksel kökten türer | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami dillerindeki ayırma ve sınırlama kökleri | Arapçada sınırın gerisinde terk etme ve kopma yönünde semantik daralma göstermiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış halkalarda doğrudan düzenli ses ve anlam denkliği tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs ve Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| غدر | Anlamlı | Terk etmek, arkada bırakmak | Ahdi bozmak, geride kalmak, bir şeyi dışarıda bırakmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [غرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%AF.md) | Anlamlı | Şakımak, ses çıkarmak | Kuşun veya devenin sesini boğazında dalgalandırarak ötmesi | Kur'an'da geçmez |
| [دغر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%BA%D8%B1.md) | Anlamlı | İtmek, dalmak | Ansızın hücum etmek, bir şeyin içine birdenbire girmek | Kur'an'da geçmez |
| درغ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [رغد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D8%AF.md) | Anlamlı | Bolluk ve genişlik | Geçimin zahmetsiz, bol ve geniş olması | Kur'an'da geçer |
| [ردغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%BA.md) | Anlamlı | Çamur ve balçık | Yürümeyi zorlaştıran yoğun su ve toprak karışımı | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| غدر | Merkez | Terk etmek, geride bırakmak | Bir bütünden bir parçayı dışarıda bırakmak veya ahdi bozup arkaya atmak | Hem fiziksel geride bırakmayı hem ahlaki taahhüdü terk etmeyi kapsar |
| [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) | Komşu | Bırakmak, vazgeçmek | Kasıtlı veya doğal olarak bir şeyi olduğu yerde bırakmak | غدر kökünde özellikle sayım, kuşatma veya ahit bağlamında geride bırakma vurgusu vardır |
| [نكث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AB.md) | Komşu | Ahdi çözmek | İpi büklümünden çözmek gibi bağı gevşetip feshetmek | [نكث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AB.md) örülmüş bağı doğrudan çözmeyi, غدر ise taahhüdü arkada terk etmeyi ifade eder |
| [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) | Komşu | Arkada kalmak, vaadi tutmamak | Zaman veya mekân bakımından geriye düşmek ve söze muhalefet etmek | [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) vaadin içeriğini yerine getirmemektir, غدر ise bağı tamamen terk edip geçmektir |
| [وفى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) | Zıt | Tamamlamak, gereğini yerine getirmek | Borcu ve sözü eksiksiz yerine getirip hiçbir şeyi açıkta bırakmamak | غدر kökünün zıddı olarak tam teslimiyet ve taahhüde bütünüyle sadık kalmaktır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | غدر | Terk etmek, dışarıda bırakmak | Bir şeyi arkada bırakmak, sayımda atlamak veya ahdi terk etmek | Kesin |
| Latince | praeterire, relinquere | Es geçmek, geride bırakmak | Bir unsuru hesaba katmayıp geride bırakma hareketini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to leave behind, to omit, to betray | Geride bırakmak, atlamak, hıyanet etmek | Omit eylemi sayım dışı bırakmayı, betray ise ahdi bozmayı karşılar | Kesin |
| Almanca | auslassen, zurücklassen, hintergehen | Atlamak, geride bırakmak, aldatmak | Auslassen hariç tutmayı, zurücklassen fiziksel geride bırakmayı verir | Güçlü |
| Fransızca | omettre, laisser en arrière, trahir | Atlamak, arkada bırakmak, ihanet etmek | Omettre kayıt dışı bırakma yönünü, trahir ahit bozma yönünü karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch ve Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يُغَادِرُ | Kayıt dışı bırakmak, sayımda es geçmek | Amel defterinin küçüklü büyüklü hiçbir davranışı atlamadan kaydettiğini anlatan hesap sahnesi (Kehf [18:49](https://lisan.digital/tr/ayet/18:49.md)) |
| نُغَادِرْ | Geride bir tek fert bırakmamak, dışarıda tutmamak | Kıyamet günü bütün insanların istisnasız diriltilip mahşer meydanına toplanması bağlamı (Kehf [18:47](https://lisan.digital/tr/ayet/18:47.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi ilim ve adalet | Allah'ın ilminin ve amel defterinin hiçbir fiili atlamaması; haşirde hiçbir ferdin gözden kaçmaması | İhatada sıfır eksiklik ve tam kuşatma |
| Fıkıh | Akitler ve emanet hukuku | Verilen söze, yapılan anlaşmaya ve emanete hıyanet etmeksizin sadık kalma zorunluluğu | Ahdin tek taraflı terk edilmesinin haramlığı |
| Tefsir | Kehf Suresi tefsiri | Amel defterinin inceliği karşısında suçluların dehşeti ve mutlak ihsâ hakikati | Sayım ve kayıt sisteminde hiçbir parçanın es geçilmemesi |
| Hadis | Ahlak ve emanet | Kıyamet günü her ahdini bozan ve hıyanet eden için dikilecek tanıtıcı sancak rivayetleri | Verilen sözü arkaya atmanın ahlaki ve cezai vebali |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevi hesaplaşma | Mutlak ihata | Sıfır kayıp | İlahi sistemde hiçbir amelin ve hiçbir ferdin sistem dışına kaçamayacağını gösterir | Kesin |
| İlmi | Veri tabanı ve arşivleme | Tam kayıtlılık | Dışarıda bırakmama | Eksiksiz bir bilgi yapısında hiçbir verinin filtrelenip es geçilmemesi ilkesidir | Güçlü |
| Siyasi | Uluslararası muahedeler | Ahde vefa | İtimat tesisi | Siyasi otoritelerin imzaladıkları taahhütleri keyfi biçimde terk etmesini engeller | Güçlü |
| İktisadi | Muhasebe ve denetim | Eksiksiz bilanço | Açık bırakmama | Mali kayıtlarda en küçük meblağın dahi kayıt dışı bırakılmaması güvencesidir | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kümeler teorisinde evrensel küme ve tam kapsama ($U \setminus A = \emptyset$) | Bir kümeleme işleminde tanımlanan evrenin hiçbir elemanı dışarıda bırakılmaksızın taranması ve işlenmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukukta sözleşmeye bağlılık ve kusursuz sorumluluk | Tarafların üstlendikleri hukuki yükümlülüklerden hiçbir maddeyi tek taraflı olarak devreden çıkarmaması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireysel ve ahlaki bir hıyanet veya arkadan vurma anlamıyla sınırlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, nesnel bir kayıt ve toplama sürecinde hiçbir unsurun gözden kaçırılmaması ve dışarıda bırakılmamasıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kehf Suresi'ndeki ayetleri ahlaki bir sadakatsizlik gibi okuyarak ilahi muhasebenin mutlak kapsayıcılığı ve sistemsel tamlığı fikrini yitirmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İlahi adaletin ve bilginin mutlaklığını, haşir ve amel defteri sahnelerinde hiçbir detayın atlanamayacağını en somut şekilde bildirdiği için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mahşer günü insanların eksiksiz toplanmasını ve amel defterinin kusursuz kaydını bildiren Kehf Suresi ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Küçük görülen günahların veya unutulan amellerin hesap dışı kalacağı vehmini ortadan kaldırarak tam sorumluluk bilincini kurar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir bütünü hareket ettirirken veya bir menzilden geçerken arkada bir parçayı terk etmek, selin geride su bırakması gibi bir nesneyi dışarıda bırakmak.
- Soyut anlam: Bir sayım, ihata, hesap veya taahhüt sürecinde herhangi bir unsuru atlamamak, es geçmemek ve kayıt dışı bırakmamak.
- Sistematik karşılık: Bütüncül bir kümede tam taranırlık; sisteme dahil olan her bir elemanın mutlak şekilde korunduğu ve hiçbir istisnanın oluşmadığı kapalı devre muhasebe.
- LaTeX modeli: $$A \subseteq B \implies \forall x \, (x \in A \implies x \in B) \quad \text{ve} \quad A \setminus B = \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $A$ kümesi gerçekleşen tüm fiilleri veya toplanacak fertleri, $B$ kümesi ise ilahi kaydı ve haşir alanını temsil eder. $A \setminus B = \emptyset$ ifadesi, $A$ kümesine ait olup da $B$ kümesinin dışında kalan, yani geride bırakılan veya es geçilen hiçbir elemanın bulunmadığını sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%AF%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Kehf 18:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D8%B1/ayet/18:47.md) — نُغَادِرْ

وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا

Meal (IK): Bir gün dağları yürütürüz de; sen, yeri dümdüz görürsün. Hiç birini bırakmaksızın toplarız onları.

### [Kehf 18:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D8%B1/ayet/18:49.md) — يُغَادِرُ

وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَاوَيْلَتَنَا مَا لِهَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا

Meal (IK): Kitab konulduğunda suçluların onda yazılı olandan korktuklarını görürsün Vah bize, eyvah bize, bu kitab nasıl olmuş da küçük büyük bir şey bırakmaksızın hepsini saymış, derler. Çünkü bütün işlediklerini hazır bulurlar. Ve Rabbın, kimseye asla zulmetmez.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الغين والدال والراء معهما
غ د ر، ر غ د، د غ ر، ر د غ، غ ر د مستعملات غدر: غَدَرَ غَدْراً أي: نَقَضَ العَهْدَ ونحوَه. ويقال: غُدَرُ أي يا غَدَارُ، وللمرأة غَدارِ أي يا غَدَارةُ. ويا ابن مَغدِر ويا مَغْدِرُ.
ولا يقال: رجل غُدَرُ، لأن "غُدَر" عندهم في حد المَعْرِفةِ، وإذا كان في حد النَّكرِةِ صرف فتقول: رأيت غُدَراً من الناسِ.
ورجلٌ مَغْدِرانُ: كثيرُ الغدرِ.
والغَديرُ: مستنقع ماء المطر صغيراً كان أو كبيراً ولا يبقى إلى القَيْظِ إلا ما يَّتخِذُه الناس من عد أو حائِرٍ أو وجذٍ أو وقطٍ أو صهريجٍ.
وكل عَقيصةٍ غَديرةٌ، قال:
غَدائْرُهُ مُسْتَشْزِراتٌ إلى العُلَى
والمُغادَرَةُ: أأترك: وهو تَرْكُ شيءٍ مُسَلَّماً.
وقوله تعالى: "لا يُغادِرُ صَغيرةً ولا كَبيرةً"، أي لا يترك الكتاب شيئاً إلا أحصاه. وكل متروكٍ في مكان فقد غُودِرَ، وكذلك أغدَرْتُ الشيء أي تركتُه. ورجل ثبت الغَدَر أي ثابت في قتالٍ أو كلامٍ، وأصل الغَدَر الموضع الكثير الحجارة والصعب المسلك، لا تكاد الدابة تتخلص منه، فكأن قولك: غادَرَه أي تركه في الغَدَر، فاستعمل ذلك حتى يقال: غادَرْتُه أي خَلَّفْتُه، قال العجاج:
وإن تَلَقَّى غَدَراً تَخَطْرَفا
وأَغْدَرَتِ الليلةُ فهي مُغْدِرةٌ أي مظلمةٌ.
دغر:
الدَّغْرُ: الإقْتِحامُ من غير تثبتٍ. يقال: أدْغَروا عليهم في الحملة. وفي الحديث: "ليس في الدَّغْرةِ قطعٌ"، وهو اسم ما دَغَرْتَ أي استَلَبْتَ. ولغة الأزد لصبيانهم: "دَغْرَي لاصَفَّي" أي احملوا ولا تُصافُّوا. وفي خُلُقِهِ دَغَرٌ، أي: تخلفُ.
ودَغَرْتَ الغلامَ أي غَمَزْتُ حلقه من العُذْرةِ.
ردغ: الرَّدَغَةُ: وحلٌ كثيرٌ سواخي الطين. ومكانٌ رَدِغٌ. وارتدغ الرجل: وقع في الرَّداغِ أي: الوحل.
والمَرادِغُ: ما بين الترقوة إلى العنق، الواحدة مَرْدَغةٌ.
غرد: كل صائتٍ طربِ الصوت فهو غَرِدٌ. وقد غَرَّدَ تغريداً، قال:
إذا غَرَّدَ المُكَاءُ في غير روضةٍ		فويل لأهل الشّاءِ والحُمُـراتِ
والغَرادُ: الكمأةُ الرديئة، الواحدة: غَرَدةٌ.
رغد: عَيْشٌ رَغيدٌ أي: رَغَدٌ، رَفيهٌ.
والرَّغَدُ: سعة العيش وقومٌ رَغَدٌ ونساءٌ رَغَدٌ.
وارغادَّ المريض إذا عرفت فيه ضَعْضَعةً من غير هزالِ.
والمُرْغادُّ: المُتَغَيِّرُ اللَّوْنِ غَضَباً ونحوه.

##### Türkçe

**باب الغين والدال والراء معهما**
غ د ر، ر غ د، د غ ر، ر د غ، غ ر د kullanımdadır.

**غدر**: **غَدَرَ** **غَدْراً** yani: ahdi ve benzerini bozdu. Ve denir: **غُدَرُ** yani “ey **غَدَارُ**”; kadın için de **غَدارِ** yani “ey **غَدَارةُ**”. Ve “ey **ابن مَغدِر**” ve “ey **مَغْدِرُ**”.

Ve denmez: “adam **غُدَرُ**”; çünkü **غُدَر** onların yanında marife sınırındadır; nekre sınırında olursa tenvinlenir; şöyle dersin: “İnsanlardan **غُدَراً** gördüm.”

Ve “adam **مَغْدِرانُ**”: gadrı çok olan.

Ve **الغَديرُ**: yağmur suyunun birikintisi; küçük de olsa büyük de; ve kayza kadar kalmaz; ancak insanların **عد** yahut **حائِرٍ** yahut **وجذٍ** yahut **وقطٍ** yahut **صهريجٍ**’den yaptıkları (kalır).

Ve her **عَقيصةٍ** bir **غَديرةٌ**’dir; dedi ki:
**غَدائْرُهُ مُسْتَشْزِراتٌ إلى العُلَى**

Ve **المُغادَرَةُ**: “bırakmak mı?”; o, teslim edilmiş bir şeyi bırakmaktır.

Ve Yüce Allah’ın sözü: “**لا يُغادِرُ صَغيرةً ولا كَبيرةً**”; yani kitap hiçbir şeyi bırakmaz, ancak onu sayıp dökmüştür. Ve bir yerde bırakılmış her şey, muhakkak **غُودِرَ** olmuştur; yine “**أغدَرْتُ** şeyi” yani onu bıraktım. Ve “adam **ثبت الغَدَر**” yani savaşta yahut sözde sabit. Ve **الغَدَر**’in aslı: taşı çok olan ve yolu zor yer; binek hayvanı ondan neredeyse kurtulamaz; sanki senin “**غادَرَه**” sözün: onu **الغَدَر** içinde bıraktı; sonra bu kullanıldı, ta ki “**غادَرْتُه**” yani onu geride bıraktım denilinceye kadar. **العجاج** dedi ki:
**وإن تَلَقَّى غَدَراً تَخَطْرَفا**

Ve “gece **أَغْدَرَتِ**” oldu; o halde o **مُغْدِرةٌ**’dir; yani karanlık.

**دغر**:
**الدَّغْرُ**: sağlamca durup düşünmeden atılma/ansızın dalma. Denir: “Hücumda onların üzerine **أدْغَروا**.” Hadiste: “**ليس في الدَّغْرةِ قطعٌ**”; ve o, “**دَغَرْتَ**” yani yağmaladığın şeyin adıdır. Ezd’in çocuklarına dili: “**دَغْرَي لاصَفَّي**” yani “yüklenin ve saf tutmayın.” Ve onun huyunda **دَغَرٌ** vardır; yani: geri kalma.

Ve “**دَغَرْتَ** oğlanı” yani **العُذْرةِ**’den boğazını sıktım.

**ردغ**: **الرَّدَغَةُ**: çamurun gevşek kısımları çok olan bol çamur. Ve “yer **رَدِغٌ**.” Ve adam **ارتدغ**: **الرَّداغِ**’a yani çamura düştü.

Ve **المَرادِغُ**: köprücük kemiği ile boyun arası; teki **مَرْدَغةٌ**.

**غرد**: sesi güzel, sesçe coşkun her sesli **غَرِدٌ**’dir. Ve **غَرَّدَ** **تغريداً**; dedi ki:
**إذا غَرَّدَ المُكَاءُ في غير روضةٍ		فويل لأهل الشّاءِ والحُمُـراتِ**

Ve **الغَرادُ**: kötü trüf mantarı; teki: **غَرَدةٌ**.

**رغد**: **عَيْشٌ رَغيدٌ** yani: **رَغَدٌ**; refah içinde.

Ve **الرَّغَدُ**: geçimin genişliği; ve “kavim **رَغَدٌ**” ve “kadınlar **رَغَدٌ**.”

Ve hasta **ارغادَّ** olur; onda zayıflama olmaksızın bir **ضَعْضَعةً** tanıdığın zaman.

Ve **المُرْغادُّ**: öfke ve benzeri sebebiyle rengi değişen.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الغَدْرُ: ترك الوفاء، وقد غَدَرَ به فهو غادرٌ وغُدَرٌ أيضاً. وأكثر ما يستعمل هذا في النداء بالشتم يقال: يا غدَرُ: وفي الحديث: "يا غدَرُ، ألستَ أسعى في غدرتك". ويقال في الجمع: يالَ غُدَرَ. وغَدِرَتِ الليلة تَغْدَرُ غَدْراً، أي أظلمت، فهي غَدِرَةٌ. وأغْدَرَتْ فهي مُغْدِرَةٌ. وغَدَرَتِ الناقة أيضاً عن الإبل، والشاةُ عن الغنم، إذا تخلَّفت عنها. فإن تركها الراعي فهي غَديرَةٌ، وقد أَغْدَرَها. والغَدَرُ أيضاً: الموضع الظلفُ، الكثير الحجارة. ورجل ثَبْتُ الغَدَرِ، أي ثابتٌ في قتالٍ أو كلام. ابن السكيت: يقال ما أثبت غَدَرَهُ، أي ما أثبته في الغَدَرِ. والغَدَرُ: الجِحَرَةُ واللخاقيقُ من الأرض المتعادية. قال: يقال ذلك للفرس، وللرجل إذ كان لسانه يَثْبُتُ في موضع الزلَل والخصومة. والمُغادَرَةُ: التركُ. والغَديرُ: القطعة من الماء يغادرها السيل. وهو فَعيلٌ بمعنى مُفاعَل من غادَرَهُ، أو مُفْعَل من أغْدَرَهُ. ويقال هو فَعيلٌ بمعنى فاعلٍ، لأنه يَغْدِرُ بأهله، أي ينقطع عند شدَّة الحاجة إليه. قال الكميت:
ومن غَدْرِهِ نَبَـزَ الأوَّلـو		نَ إذ لقَّبوهُ الغَديرَ الغَديرا
والجمع غُدْرانٌ. والغَديرَةُ: واحدة الغَدائرِ، وهي الذوائب.

##### Türkçe

**الغَدْرُ**: vefayı terk etmektir; ve onunla **غَدَرَ** etti; o hâlde o **غادرٌ**dur ve ayrıca **غُدَرٌ**dür. Ve bunun en çok kullanıldığı yer, sövme ile nida etmedir; denir ki: **يا غدَرُ**. Ve hadiste: “**يا غدَرُ، ألستَ أسعى في غدرتك**”. Ve cem‘de denir: **يالَ غُدَرَ**. Ve **غَدِرَتِ الليلة** **تَغْدَرُ** **غَدْراً**, yani karardı; o hâlde o **غَدِرَةٌ**dir. Ve **أغْدَرَتْ**; o hâlde o **مُغْدِرَةٌ**dir. Ve deve de ayrıca, develerden; ve koyun, koyun sürüsünden, onlardan geri kaldığı zaman **غَدَرَتِ**. Şayet çoban onu bırakırsa o **غَديرَةٌ**dir; ve onu **أَغْدَرَها** etmiştir. Ve **الغَدَرُ** ayrıca: tırnaklı (sert) yer, taşça çok olan (yer)dir. Ve **رجل ثَبْتُ الغَدَرِ**: yani savaşta veya sözde sabit olandır. İbnü’s-Sikkît: denir ki **ما أثبت غَدَرَهُ**; yani onu **الغَدَرِ**de ne kadar sabit kılan (şey)! Ve **الغَدَرُ**: **الجِحَرَةُ** ve birbirine uzak (parça parça) yerden olan **اللخاقيقُ**tir. Dedi: bu, ata da söylenir; ve erkeğe de, dili sürçme ve çekişme yerinde sabit olduğu zaman. Ve **المُغادَرَةُ**: terk etmektir. Ve **الغَديرُ**: selin terk ettiği su parçasıdır. Ve o, **فعيلٌ**dir; **غادَرَهُ**dan **مُفاعَل** manasında; yahut **أغْدَرَهُ**dan **مُفْعَل** manasında. Ve denir ki o, **فعيلٌ**dir **فاعلٍ** manasında; çünkü o, ehline **يَغْدِرُ**; yani ona şiddetli ihtiyaç anında kesilir. Kümeyt dedi:
ومن **غَدْرِهِ** نَبَـزَ الأوَّلـو		نَ إذ لقَّبوهُ **الغَديرَ** الغَديرا
Ve cem‘i **غُدْرانٌ**dur. Ve **الغَديرَةُ**: **الغَدائرِ**in bir tanesidir; ve onlar, zülüflerdir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

غ د ر
غدر ، غرد ، دغر ، رغد ، ردغ : مستعملة .
غدر : قال الليث : تقول : غَدَرَ يَغْدِرُ غَدْراً إذا نقض العهد ونحوه ، ورجلٌ غُدَرٌ وغَدّارٌ وامرأةٌ غَدّارٌ وغَدّارةٌ ، ولا تقول العرب : هذا رجلٌ غُدَرُ لأن الْغُدَرَ في حدّ المعرفةِ عندهم .
وقال أبو العباس المبرّد : فُعَلُ إذا كان
نَعْتاً نحو : سُكَع وكُتَع وحُطَم فإنه ينصرف .
قال الله تعالى : ( يَقُولُ أَهْلَكْتُ مَالاً ) ( البلد : 6 ) .
قال : فأما ما كان منه لم يقع إلا معرفة ، نحو : عُمَر وقُثَم ولُكَعَ ، فإنه غير منصرف في المعرفة ، لأنه معدول في المعرفة ، عن عامر وقاثم في حال التسمية ، فلذلك لم ينصرف . قال أبو منصور : فأما غُدَرٌ ، فإنه نعت مثل حُطَم وهو ينصرف .
وأخبرني الإيادِيُّ عن شمرٍ : رجلُ غُدَرٌ : أي غادرٌ ورجلٌ نُصرٌ : ناصرٌ ، ورجلٌ لُكَعٌ أي لئيم نَوَّنَها كلَّها خلافَ ما قال الليث ، وهو الصواب ، إنما يُترك صرف باب فُعَل : إذا كان اسْماً معرفةً مثل عُمرَ وزُفرَ لأن فيها العِلّتَيْن الصرف والمعرفة ، وليلةٌ مُغدِرَةٌ : شديدة الظلمة ، ويقال أيضاً : ليلةٌ غَدِرةٌ : بينة الغَدَرِ : إذا كانت شديدة الظلْمةِ ، روى ذلك كلَّه أبو عبيد عن أبي عمرو .
وفي الحديث : ( من صلى العشاءَ في جماعةٍ في الليلة المغْدِرةِ فقد أوجب ) ، والليلةُ الْمُغدرةُ : الشديدة الظلمةِ التي تُغدرُ الناس في بيوتهم وكنِّهمْ أي تَتْركُهمْ .
ويقال : أعانني فلانٌ فأغدَرَ ذلك له في نفسي مَودّةً : أي : أبقى . وقيل : إنها سُمِّيتْ مُغدرةً لتركها مَنْ يخرج فيها في الغَدَرِ وهي الْجِرَفَةُ .
أبو عبيد عن أبي زيد : رجلٌ ثبْت الغَدَرِ : إذا كان ثَبْتاً في قتالٍ أو كلام ، اللحيانيُّ عن الكسائي ، يقال : ما أثْبَتَ غدَرَ فلانٍ : أي ما بقيَ من عقلِه .
قال : وقال الأصمعي : الْغَدَرُ : الجِحَرةُ والجِرَفة في الأرض فيقال : ما أثبتَ حجته وأقلَ زلقَه وعثارَه .
وقال ابن بزْرج : إنه لثَبْت الْغَدَرِ : إذا ناطق الرجالَ ونازعهم كان قويّاً ، والْغدر : جِرَفة الأرضِ وجراثيمها ، وفي النهر غَدَر : وهو أن يَنضبَ الماءُ ويبقى الوحل ، والغدْراءُ : الظلمة يقال : خَرجنَا في الْغَدْرَاء .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( يا ليتني غودِرْت مع أصْحَابِ نُحصِ الجبَل ) .
قال أبو عبيدة : يا ليتني اسْتشْهدت معهم .
وقال الله جل وعز : ( لاَ يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلاَ كَبِيرَةً ) ( الكهف : 49 ) ، أي : لا يترك ، وقد غادر وأغدر بمعنى واحدٍ . وقال الفقعسيُّ :
هل لَكِ والعَارِضُ مِنكِ غَائِض
في هَجْمَةٍ يُغْدِرُ منها القَابِضُ
وقال الليث : الغَدِيرُ مستنقعُ ماءِ المطر صغيراً كان أو كبيراً غير أنَّه لا يَبقَى إلى القَيْظ إلاَّ ما يتَّخذُه الناسُ من عِدَ أو وَجْذٍ أو وَقْطٍ أو صِهْرِيجٍ أو حائرٍ .
قلت : العِد : الماءُ الدائمُ الذي لا انقطاع له ، ولا يُسَمَّى الماءُ المجموع في غديرٍ أو صِهْريجٍ أو صِنْعٍ عِدّاً لأن العِدَّ ما دام ماؤُه مثلُ ماءِ العين والرَّكيَّةِ .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الغَدَائرُ : الذَّوَائبُ ، واحدتُها غَديرةٌ .
وقال الليث : كلُّ عَقِيصَةٍ غَديرة .
وأنشد :
غدائرُه مستشزراتٌ إلى العُلى
وأخبرني المنذريُّ عن ثعلب عن سلمة عن الفرَّاء قال : الغَدِيرة والرغِيدةُ واحد ، وقد اغْتَدر القوم إذا جعلوا الدَّقيقَ في إِناءٍ وصبُّوا عليه اللَّبن ثمَّ رَضفوه بالرِّضاف .
وقال ابن السكيت : يُقال : على فلان غِدَرٌ من الصَّدقة : أي : بقايا منها ، وأَلْقت الشاةُ غُدُورَها ، وهي أَقْذَاءٌ وبقايا تَبقَى في الرَّحِم تُلْقِيها بعد الوِلادة .
قلت : واحدةُ الغِدَرِ غِدْرَةٌ ، وتُجْمَعُ غِدَراً وغِدَرَاتٍ .
ورَوى بيتَ الأعشى :
لها غِدَراتٌ واللَّواحِقُ تَلْحَقُ
هكذا أنشدنيه أبو الفضل ، وذَكر أنَّ أبا الهيثم أنشدهُ : غَدَراتٌ .
وقال المؤرّجُ : يقال : غَدَرَ الرجُل يَغدِرُ غَدْراً إِذا شربَ من ماء الغدير ، قلتَ : القِياس غَدِرَ الرجلُ يَغْدَرُ غَدَراً بهذا المعنى لا غَدَر ، ومِثلُه كَرِعَ إذا شَرب الكَرَعَ .
وقال اللحياني : ناقةٌ غَدِرَةٌ غَبِرَةٌ غَمِرَةٌ إذا كانت تَخَلَّفُ عن الإبلِ في السَّوْقِ ، وبفُلان غادِرٌ من مرضٍ وغابرٌ : أي : بقيَّةٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المغْدَرَةُ : الْبِئْرُ تُحْفَرُ في آخر الزَّرْع لتَسْقِيَ مذانبَهُ .
وقال أبو زيد : الغَدَرُ والجَرَلُ والنَّقَلُ : كلُّ هذا الحجارةُ مع الشَّجَر .
دغر : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال للنساء : ( لا تُعَذِّبْنَ أولادَكُنَّ بالدَّغْر ) .
قال أبو عبيد : قال أبو عبيدة : الدَّغْرُ : غَمْزُ الحَلْق ، وذلك أنَّ الصبيَّ تأخذه العُذرةُ وهو وَجَعٌ يَهِيجُ في الحَلْق من الدم فإذا دفَعَت المرأةُ ذلك الموضعَ بإِصبعِها قيل : دَغَرَتْ تَدْغَرُ دَغْراً وعَدَرَتْه عَدْراً ، فهو مَعْدورٌ .
وفي حديث عليَ رحمه الله : لا قَطْعَ في الدَّغْرَة ، وهي الخَلْسَة .
قال أبو عُبيد : وهي عندي من الدَّفْع أيضاً ، وإنما هو تَوثُّبُ المختلِس ودفْعُه نفسَه عَلَى المتَاع لِيخْتَلِسَهُ ، قال : ويقال في مَثلٍ : دَغْراً لا صَفّاً ، يقولُ : ادْغَرُوا عليهم ولا تُصافُّوهم .
وقرأتُ بخطِّ أبي الهيثم لأبي سعيد الضَّرِير أنه قال : الدَّغْرُ سُوء الغذاء للولَد ، وأن تُرْضِعَه أُمُّه فلا تُرْوِيه فيَبقى مُسْتَجِيعاً يَعترضُ كلَّ من لقِي فيأكلُ وَيمُصُّ ويُلقَى
عَلَى الشَّاة فيَرْضعها وهو عذاب للصبيِّ .
وقال الليث : الدَّغْر : الاقتحام من غير تثبُّتٍ .
يقول : ادْغَروا عليهم في الحَمْلَة . قال : ولُغةٌ للأَزْدِ في لُعبة لصبيانهم دغْرَى لا صَفَّى ، أي : ادْغَروا ولا تُصافُّوا .
قال : وتقول في خُلُقه دَغَرٌ كأنه استلآمٌ .
وقال أبو سعيدٍ فيما يرُدُّ عَلَى أبي عبيد : الدَّغْرُ في الفَضِيل ألا تُرْوِيَهُ أُمُّه فَيَدْغَر في ضَرْع غيرها .
فقال عليه السلام للنساءِ : ( لا تُعَذِّبْنَ أَولادَكُنَّ بالدَّغْرِ ولكنْ أرْوِينَهم لئلاَّ يدْغَروا في كلِّ ساعة ويستجِيعوا ، وإنما أَمَر بِإروَاءِ الصِّبيان من اللبن ، قلت : والقَوْل ما قال أبو عُبيد .
وفي الحديث ما دلَّ على صحة قوله أَلاَ تراه قال لهنَّ : ( عليكُنَّ بالقُسْط البحريِّ فإنَّ فيه شِفاءً ) .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : المَدْغَرَةُ : الحرْبُ العَضُوض التي شِعارها دَغْرَى ، ويقال دَغْراً .
ردغ : قال الليث : الرَّدَغةُ : وَحَلٌ كثير ، ومكان رَدِغ ، وارْتَدَغ الرَّجُل : إذا وَقَع في الرِّداغ قلت : وهذا صحيح .
وقال أبو زيد : هي الرَّدَغةُ ، وقد جاء رَدْغة ، قال : وفي مَثَلٍ من المُعاياة ، قالوا ضَأْن بذِي تُنَاقِضَة تقطعُ رُدغة الماءِ بعَنَق وإرْخاءٍ بسكونِ دالِ الرَّدْغةِ في هذه وَحْدَها ، ولا يُسَكِّنونها في غيرِها .
أبو عبيد عن أبي عمرو : المَرَادِغُ ما بين العُنق إلى التَّرْقُوَة ، واحدتُها : مَرْدَغة .
وقال ابن شميل : إذا سَمِن البعيرُ كانت له مَرَادغُ في بطنه وعلى فروع كَتِفيه ، وذلك أنَّ الشَّحْمَ يَتَراكبُ عليها كالأرانب الجُثُوم وإذا لمْ تكن سمينةً فلا مَرْدغةَ هُناك ، يقال : إن ناقَتك ذاتُ مَرادغَ ، وجملك ذُو مَرادِغ .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الْمَرْدَغَةُ : اللَّحْمةُ التي بين وابلةِ الكتفِ وجناجِنِ الصدرِ قال : والْمَرْدَغة : الرَّوضة البهيةُ .
وفي حديث شداد بن أَوْسٍ أنه تخلف عن الجمعة وقال : منعنا هذا الرِّدَاغ .
غرد : قال الليث : كل صائتٍ طربِ الصوت غَرِدٌ وأنشد :
غَرِدٌ يَحُكُّ ذِرَاعَه بذراعِهِ
والفعل : غَرَّدَ يُغَرِّدُ تغريداً .
أبو عبيد عن الأصمعيِّ : التَّغرِيدُ : الصوت ، والْغِرْدَةُ والْمَغْرُودُ من الكمأَة ، هكذا رواه بفتح الميم .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم أنه قال : الْغَرَدُ والْمُغْرُودُ ، بضم الميم : الكمأَةُ وهو مَفعولٌ نادرٌ وأنشد :
لو كُنْتُمو صُوفاً لكُنْتُمْ قَرَدا
أَوْ كُنْتُمو لَحْماً لَكُنْتُمْ غَرَدَا
أبو عبيد عن أبي عمرو : الْغَرَادُ : الكمأَةُ واحدتها غرادةٌ .
ويُقال : هي الغِرادُ واحدتُها غَرَدَةٌ .
وقال ابن السكيت : قال الفرَّاءُ : ليس في الكلام مفعول بضم الميم إلا مُغْرُودٌ لضربٍ من الكمأَةِ ومغفور ، واحِدُ الْمَغافير ، وهو شيءٌ ينضَحُهُ الْعُرْفُطُ حلو كالناطف ، ويقال : مُغْثُور ومُنخور للمنخر ومُعلوق لواحِدِ المعاليق .
رغد : قال الليث : عَيْشٌ رَغَد : رغيدٌ رفيه ، وتقول : قوم رَغَد ونساءٌ رغد ، وتقول : ارغادَّ المريضُ إذا عَرَفت فيه ضَعْضَعةً من غير هُزال ، والْمُرْغادُّ : الْمُتَغَيِّرُ اللون غضباً .
وقال النضرُ : ارْغادَّ الرَّجُلُ ارْغيداداً فهو مُرغادٌّ وهو الذي بدأ به الوجعُ فأنتَ ترى فيه خَمَصاً ويُبْساً وفترَةً .
أبو عبيد عن أبي زيدٍ : الْمُرْغادُّ مثل الملهاجِّ . يقال : رأيت أمر بني فلان مُرْغَادّاً .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الرَّغيدَةُ اللبنُ الحليبُ يغلى ثُمَّ يُذَرُّ عليه الدَّقيق حتى يَخْتلط فيلعقه الغلام لعقاً .

##### Türkçe

غ د ر
**غدر** , **غرد** , **دغر** , **رغد** , **ردغ** : kullanımdadır.

**غدر** : **الليث** dedi: Şöyle dersin: **غَدَرَ يَغْدِرُ غَدْراً**; ahdi ve benzerini bozduğu zaman. Ve (denir:) bir adam **غُدَرٌ** ve **غَدّارٌ**; bir kadın **غَدّارٌ** ve **غَدّارةٌ**. Ve Araplar: “bu bir adamdır **غُدَرُ**” demez; çünkü **الْغُدَرَ** onlarda marifelik haddinde (yani belirli isim)dir.

**أبو العباس المبرّد** dedi: **فُعَلُ** (vezni) eğer sıfat olursa, mesela: **سُكَع** ve **كُتَع** ve **حُطَم** gibi, o zaman munsarif olur.

Allah تعالى dedi: **( يَقُولُ أَهْلَكْتُ مَالاً )** **( البلد : 6 )**.

Dedi: Ama ondan (bu vezinden) marife olmaktan başka (kullanımı) vaki olmayan şey, mesela: **عُمَر** ve **قُثَم** ve **لُكَعَ** gibi; o, marifede munsarif değildir; çünkü o, marifede ma‘dûldür: adlandırma hâlinde **عامر** ve **قاثم**’den (çevrilmiştir); bu yüzden munsarif olmadı. **أبو منصور** dedi: Ama **غُدَرٌ**’a gelince, o **حُطَم** gibi bir sıfattır ve munsarif olur.

Ve bana **الإيادِيُّ** **شمرٍ**’den haber verdi: **رجلُ غُدَرٌ**: yani **غادرٌ**; ve **رجلٌ نُصرٌ**: **ناصرٌ**; ve **رجلٌ لُكَعٌ** yani alçak (lâim). Bunların hepsini tenvinledi; **الليث**’in dediğinin hilafına; ve bu doğrudur. Ancak **فُعَل** بابının sarfı terk edilir: eğer **عُمرَ** ve **زُفرَ** gibi marife bir isim olursa; çünkü onda iki illet vardır: sarf (munsariflik) ve marifelik. Ve **ليلةٌ مُغدِرَةٌ**: şiddetli karanlık. Ve ayrıca denir: **ليلةٌ غَدِرةٌ**: **بينة الغَدَرِ**; şiddetli karanlık olduğu zaman. Bunun hepsini **أبو عبيد** **أبي عمرو**’dan rivayet etti.

Hadiste: **( من صلى العشاءَ في جماعةٍ في الليلة المغْدِرةِ فقد أوجب )**; ve **الليلةُ الْمُغدرةُ**: şiddetli karanlık olan; insanları evlerinde ve barınaklarında **تُغدرُ** eder, yani onları bırakır.

Ve denir: Falan bana yardım etti; ben de bunu onun için nefsimde bir sevgi olarak **فأغدَرَ** ettim: yani bıraktı (kalıcı kıldı). Ve denildi: O, **مُغدرةً** diye adlandırıldı; çünkü onda çıkan kimseyi **في الغَدَرِ** bırakır; ve o, **الْجِرَفَةُ**’dir.

**أبو عبيد** **أبي زيد**’den: **رجلٌ ثبْت الغَدَرِ**: eğer savaşta veya sözde sağlam olursa. **اللحيانيُّ** **الكسائي**’den: denir: **ما أثْبَتَ غدَرَ فلانٍ**: yani onun aklından ne kaldı.

Dedi: Ve **الأصمعي** dedi: **الْغَدَرُ**: yerdeki **الجِحَرةُ** ve **الجِرَفة**’dir; şöyle denir: “Onun hüccetini ne kadar sağlam kıldı ve kaymasını ve sürçmesini ne kadar azalttı.”

Ve **ابن بزْرج** dedi: **إنه لثَبْت الْغَدَرِ**: eğer erkeklerle konuşup onlarla çekişirse güçlü olur. Ve **الْغدر**: yerin **جِرَفة**’si ve onun yumruları (جراثيمها). Ve nehirde **غَدَر** vardır: o, suyun çekilip çamurun kalmasıdır. Ve **الغدْراءُ**: karanlıktır; denir: **خَرجنَا في الْغَدْرَاء**.

Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki dedi: **( يا ليتني غودِرْت مع أصْحَابِ نُحصِ الجبَل )**.

**أبو عبيدة** dedi: “Keşke onlarla birlikte şehit edilseydim.”

Ve Allah جل وعز dedi: **( لاَ يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلاَ كَبِيرَةً )** **( الكهف : 49 )**; yani: bırakmaz. Ve **غادر** ve **أغدر** bir mânâdadır. Ve **الفقعسيُّ** dedi:
هل لَكِ والعَارِضُ مِنكِ غَائِض
في هَجْمَةٍ يُغْدِرُ منها القَابِضُ

Ve **الليث** dedi: **الغَدِيرُ** yağmur suyunun birikintisidir; küçük olsun büyük olsun; ancak **القَيْظ**’a (yaz sıcağına) kadar ancak insanların **عِدَ** veya **وَجْذٍ** veya **وَقْطٍ** veya **صِهْرِيجٍ** veya **حائرٍ**’den yaptıkları kalır.

Dedim: **العِد**: kesintisi olmayan daimî sudur. Ve bir **غديرٍ**de veya **صِهْريجٍ**de veya **صِنْعٍ**da toplanmış suya **عِدّاً** denmez; çünkü **العِدَّ**: suyu, pınar ve kuyu suyuna benzer olduğu müddetçe (böyledir).

**أبو عبيد** **الأصمعيّ**’den: **الغَدَائرُ**: **الذَّوَائبُ** (saç örgüleri); tekili **غَديرةٌ**’dir.

Ve **الليث** dedi: Her **عَقِيصَةٍ** bir **غَديرة**’dir.

Ve inşad etti:
غدائرُه مستشزراتٌ إلى العُلى

Ve bana **المنذريُّ** **ثعلب**’den, o da **سلمة**’den, o da **الفرَّاء**’dan haber verdi; dedi: **الغَدِيرة** ve **الرغِيدةُ** birdir. Ve kavim **اغْتَدر** etti: **الدَّقيقَ**i bir kaba koydukları ve üzerine süt döktükleri, sonra onu **بالرِّضاف** ile **رَضفوه** ettikleri zaman.

Ve **ابن السكيت** dedi: Denir: Falanın üzerinde sadakadan **غِدَرٌ** vardır: yani ondan kalıntılar. Ve koyun **غُدُورَها**’yı attı; o, **أَقْذَاءٌ** ve doğumdan sonra rahimde kalıp attığı kalıntılardır.

Dedim: **الغِدَرِ**’in tekili **غِدْرَةٌ**’dir; ve **غِدَراً** ve **غِدَرَاتٍ** olarak cem‘ edilir.

Ve **الأعشى**’nın beytini rivayet etti:
لها غِدَراتٌ واللَّواحِقُ تَلْحَقُ

Bana bunu **أبو الفضل** böyle inşad etti; ve **أبو الهيثم**’in ona **غَدَراتٌ** diye inşad ettiğini zikretti.

Ve **المؤرّجُ** dedi: Denir: **غَدَرَ الرجُل يَغدِرُ غَدْراً**; **ماء الغدير**’den içtiği zaman. Dedim: Kıyas, bu mânâda **غَدِرَ الرجلُ يَغْدَرُ غَدَراً**’dır; **غَدَر** değil. Ve onun benzeri: **كَرِعَ**; **الكَرَعَ**’ı içtiği zaman.

Ve **اللحياني** dedi: **ناقةٌ غَدِرَةٌ غَبِرَةٌ غَمِرَةٌ**: eğer sürüşte develerden geri kalırsa. Ve falanda hastalıktan **غادِرٌ** ve **غابرٌ** vardır: yani bir kalıntı.

**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: **المغْدَرَةُ**: ekinin sonunda kazılan kuyu; onun **مذانب**’ini sulamak için.

Ve **أبو زيد** dedi: **الغَدَرُ** ve **الجَرَلُ** ve **النَّقَلُ**: bunların hepsi, ağaçla birlikte olan taşlardır.

**دغر** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki kadınlara dedi: **( لا تُعَذِّبْنَ أولادَكُنَّ بالدَّغْر )**.

**أبو عبيد** dedi: **أبو عبيدة** dedi: **الدَّغْرُ**: boğazı sıkmak/ovmak (غَمْزُ الحَلْق). Bu, çocuğa **العُذرةُ** gelir; o, boğazda kandan kabaran bir ağrıdır. Kadın o yeri parmağıyla bastırınca: **دَغَرَتْ تَدْغَرُ دَغْراً** ve **عَدَرَتْه عَدْراً** denir; o da **مَعْدورٌ**dur.

Ali’nin hadîsinde, Allah ona rahmet etsin: **لا قَطْعَ في الدَّغْرَة**; o, **الخَلْسَة**’dir.

**أبو عُبيد** dedi: O, bence yine itmeden (الدَّفْع)dir. Ancak o, kapkaççının sıçrayışı ve eşyaya kendini itmesidir; onu kapmak için. Dedi: Ve bir meselde denir: **دَغْراً لا صَفّاً**; der ki: Onlara **ادْغَرُوا** edin ve onları saf saf dizilmeyin (**لا تُصافُّوهم**).

Ve **أبو الهيثم**’in hattıyla **أبي سعيد الضَّرِير**’e ait olarak okudum ki dedi: **الدَّغْرُ**: çocuğa kötü beslenmedir; annesinin onu emzirmesi fakat onu doyurmaması; böylece **مُسْتَجِيعاً** kalır; karşılaştığı herkese ilişir, yer ve emer; ve koyunun üzerine atılır, onu emer; bu, çocuk için bir azaptır.

Ve **الليث** dedi: **الدَّغْر**: sağlamca durup düşünmeden atılmadır (الاقتحام من غير تثبُّتٍ).

Der ki: Hücumda onlara **ادْغَروا** edin. Dedi: Ve **الأَزْد** için, çocuklarının bir oyununda bir lugattır: **دغْرَى لا صَفَّى**; yani: **ادْغَروا** edin ve **لا تُصافُّوا** etmeyin.

Dedi: Ve onun huyunda **دَغَرٌ** dersin; sanki bir zırhlanma (استلآم) gibidir.

Ve **أبو سعيدٍ**’in, **أبي عبيد**’e reddiye olarak söylediklerinde: **الدَّغْرُ** **الفَضِيل**’de, annesinin onu doyurmamasıdır; böylece o, başkasının memesine **فَيَدْغَر** eder.

Bunun üzerine (Peygamber) kadınlara dedi: **( لا تُعَذِّبْنَ أَولادَكُنَّ بالدَّغْرِ ولكنْ أرْوِينَهم لئلاَّ يدْغَروا في كلِّ ساعة ويستجِيعوا ، وإنما أَمَر بِإروَاءِ الصِّبيان من اللبن )**. Dedim: Söz, **أبو عُبيد**’in dediğidir.

Ve hadiste, onun sözünün sıhhatine delalet eden şey vardır; görmüyor musun, onlara dedi: **( عليكُنَّ بالقُسْط البحريِّ فإنَّ فيه شِفاءً )**.

**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den dedi: **المَدْغَرَةُ**: alameti **دَغْرَى** olan ısırıcı savaş (الحرْبُ العَضُوض); ve **دَغْراً** denir.

**ردغ** : **الليث** dedi: **الرَّدَغةُ**: çok çamurdur (وَحَلٌ كثير). Ve **مكان رَدِغ**. Ve **ارْتَدَغ الرَّجُل**: **الرِّداغ**’a düştüğü zaman. Dedim: Bu doğrudur.

Ve **أبو زيد** dedi: O, **الرَّدَغةُ**’dır; ve **رَدْغة** gelmiştir. Dedi: Ve bir mu‘âyât (bilmece) meselinde: “**ضَأْن بذِي تُنَاقِضَة تقطعُ رُدغة الماءِ بعَنَق وإرْخاءٍ**”; bu tek yerinde **الرَّدْغةِ**’nin **دال**’ini sükûn ile (okuyarak); başka yerlerde onu sükûnlamazlar.

**أبو عبيد** **أبي عمرو**’dan: **المَرَادِغُ** boyun ile köprücük kemiği arasıdır; tekili: **مَرْدَغة**.

Ve **ابن شميل** dedi: Deve semirdiği zaman, karnında ve iki omzunun üst kısımlarında **مَرَادغُ** olur; çünkü yağ, üzerine tavşanların çömelmesi gibi yığılır. Semiz değilse orada **مَرْدغةَ** yoktur. Denir: Senin dişi deven **ذاتُ مَرادغَ**; ve erkek deven **ذُو مَرادِغ**.

Ve **أبو العباس** **ابن الأعرابي**’den rivayet etti; dedi: **الْمَرْدَغَةُ**: kürek kemiğinin **وابلة**’si ile göğsün **جناجِن**’i arasındaki et parçasıdır. Dedi: Ve **الْمَرْدَغة**: parlak güzel çayırdır (الرَّوضة البهية).

Ve **شداد بن أَوْسٍ**’un hadîsinde: Cuma’dan geri kaldı ve dedi: Bizi bu **الرِّدَاغ** engelledi.

**غرد** : **الليث** dedi: Sesiyle coşkun olan her sesli (kimse) **غَرِدٌ**’dir. Ve inşad etti:
غَرِدٌ يَحُكُّ ذِرَاعَه بذراعِهِ

Ve fiil: **غَرَّدَ يُغَرِّدُ تغريداً**.

**أبو عبيد** **الأصمعيِّ**’den: **التَّغرِيدُ**: sestir. Ve **الْغِرْدَةُ** ve **الْمَغْرُودُ**: **الكمأَة**’dendir; bunu **الميم**’i fetha ile rivayet etti.

Ve bana **المنذري** **أبي الهيثم**’den haber verdi ki dedi: **الْغَرَدُ** ve **الْمُغْرُودُ**; **الميم**’i damme ile: **الكمأَة**’dir; ve o, nadir bir **مَفعولٌ**’dür. Ve inşad etti:
لو كُنْتُمو صُوفاً لكُنْتُمْ قَرَدا
أَوْ كُنْتُمو لَحْماً لَكُنْتُمْ غَرَدَا

**أبو عبيد** **أبي عمرو**’dan: **الْغَرَادُ**: **الكمأَة**’dir; tekili **غرادةٌ**’dir.

Ve denir: O, **الغِرادُ**’dır; tekili **غَرَدَةٌ**’dir.

Ve **ابن السكيت** dedi: **الفرَّاءُ** dedi: Kelamda **مفعول** (vezninde) **الميم**’i damme ile ancak **مُغْرُودٌ** vardır; **الكمأَة**’nin bir türü için. Ve **مغفور**; **الْمَغافير**’in tekili; o, **الْعُرْفُط**’un sızdırdığı bir şeydir; **الناطف** gibi tatlıdır. Ve **مُغْثُور** ve **مُنخور** (burun deliği için) ve **مُعلوق** ( **المعاليق**’in tekili için) denir.

**رغد** : **الليث** dedi: **عَيْشٌ رَغَد**: **رغيدٌ**; refah içinde. Ve dersin: **قوم رَغَد** ve **نساءٌ رغد**. Ve dersin: **ارغادَّ المريضُ**; onda zayıflama olmaksızın bir gevşeklik tanıdığın zaman. Ve **الْمُرْغادُّ**: öfkeden rengi değişen.

Ve **النضرُ** dedi: **ارْغادَّ الرَّجُلُ ارْغيداداً**; o da **مُرغادٌّ**dur; o, ağrının başladığı kimsedir; onda bir çöküklük (خَمَصاً) ve kuruluk (يُبْساً) ve gevşeklik (فترَةً) görürsün.

**أبو عبيد** **أبي زيدٍ**’den: **الْمُرْغادُّ** **الملهاجِّ** gibidir. Denir: Falan oğullarının işi **مُرْغَادّاً** gördüm.

**أبو عبيد** **أبي عمرو**’dan: **الرَّغيدَةُ**: sağılmış süttür; kaynatılır, sonra üzerine **الدَّقيق** serpilir; ta ki karışsın; çocuk onu yalarcasına yalar.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الغين والدال وما يثلثهما)
(غدر) الغين والدال والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على تَرك الشيء. من ذلك الغَدْر: نَقْضُ العَهْد وتَرْك الوفاءِ به. يقال غَدَر يَغْدِرُ غَدْراً. ويقولون في الذَّمِّ: يا غُدَرُ، وفي الجمع: يالَغُدَرَ([1]) . ويقال: ليلةٌ غَدِرَةٌ: بيِّنَة الغَدَر، أي مُظْلمة. وقيل لها ذلك لأنّها تُغَادِرُ النَّاسَ في بيوتهم فلا يَخْرُجُون من شدَّة ظُلْمتها. والغَدير: مُستنقَع ماء المطر، وسمِّي بذلك لأنّ السَّيل غادَرَه، أي ترَكَه. ومن الباب: غَدِرَتِ الشَّاة، إذا تخلَّفَتْ عن الغَنم. فإِنْ تَرَكها الرَّاعي فهي غَدِيرة. والغَدَر: الموضِع الظَّلِفُ الكثير الحِجارة. وسمِّي بذلك لأنَّه لا يكاد يُسْلَك، فهو قد غودر([2]) ، أي تُرِك. ويقال: رجل ثَبْتُ الغَدَر، أي ثابتٌ في كلامٍ وقتال. هذا مشتقٌ من الكلمة التي قبله، أي إنّه لا يبالي أن يسلُكَ الموضعَ الصَّعبَ الذي غَادَرَهُ الناسُ من صُعوبته. والغَدائر: عقائصُ الشَّعر، لأنَّها تُعْقَص وتُغْدَر، أي تُتْرَك كذلك زماناً. قال:
غدائرُهُ مستَشْزِرَاتٌ إلى العُلى *** تَضِلُّ العِقَاصُ في مُثَنَّىً وَمُرْسَلِ([3])
(غدن) الغين والدال والنون أُصَيْلٌ صحيح يدلُّ على لِينٍ واسترسال وفَتْرَة. من ذلك المُغْدَوْدِن: الشَّعَْر الطَّويل الناعم المسترسل. قال حسان:
وقامت تُرائيكَ مُغْدَوْدناً  *** إذا ما تنوءُ به آدَها([4])
والشَّبابُ الغُدَانيُّ: الغَضُّ. قال:
* بعد غُدَانيِّ الشَّبَاب الأبْلَهِ([5]) *
وأصلُ ذلك كله من الغَدَن، وهو الاسترخاء والفَتْرَة.
(غدف) الغين والدال والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على سَتْرٍ وتغطية. يقال: أغدَفَتِ المرأة قِناعَها: أرسلَتْه. قال:
إن تُغْدِفي دوني القِناعَ فإنَّني  *** طَبٌّ بأَخْذِ الفارِس المستلئِمِ([6])
وأغْدَف اللَّيْلُ: أرْخَى سُدولَه. وأمّا الغُراب الضَّخم فإنَّه يُسمَّى غُدافاً، وهذا تشبيه بإغداف اللَّيل: إظْلامِه([7]) .
(غدق) الغين والدال والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على غُزْر وكثرةٍ ونَعْمَة. من ذلك الغَدَق، وهو الغَزير الكثير. قال الله تعالى: ﴿لأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقاً﴾  [الجن 16]. والغَدَق([8]) والغَيْدَاق: النَّاعم من كلِّ شيء. ويقال غَدِقت عين الماء تَغْدَق غَدَقاً. والغَيْداق: الرَّجلُ الكريم الخُلُق. وزعَم ناسٌ أنَّ الضبَّ يسمَّى غَيداقاً، ولعلّ ذلك لا يكون إِلاَّ لسِمَن ونَعْمةٍ فيه.
(غدو) الغين والدال والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على زمانٍ. من ذلك الغُدُوّ، يقال غدا يغدو. والغُدْوة والغَدَاة، وجمع الغُدوة غُدَىً، وجمع الغَداة غَدَوات. والغادية: سحابةٌ تنشَأ صَباحاً. وأفعلُ ذلك غداً. والأصل غَدْواً. قال:
* بها حيث حَلُّوها وغَدْواً بَلاقِعُ([9]) *
والغَدَاء: الطّعام بعينه، سمِّي بذلك لأنَّه يؤكَل في ذلك الزمان.
---------------------
([1]) في الأصل: "غدور" في هذا الموضع وسابقه، صوابه في المجمل واللسان.
([2]) في الأصل: "فهي فقد غودر".
([3]) البيت لامرئ القيس في معلقته.
([4]) ديوان حسان 138 واللسان (غدن).
([5]) لرؤبة في ديوانه 165 واللسان (غدن).
([6]) البيت لعنترة في معلقته المشهورة.
([7]) في الأصل: "ظلامه".
([8]) وكذا ورد في المجمل. والمعروف في سائر المعاجم: "الغيدق".
([9]) للبيد في ديوانه 22 واللسان (غدا). وصدره:*وما الناس إلا كالديار وأهلها*

ـ

##### Türkçe

(غayn ile dâl ve onların ikisini üçleyen şeyler bâbı)
(غدر) **الغين** ve **الدال** ve **الراء** sahih bir asıldır; bir şeye terk etmeye delâlet eder. Bundan: **الغَدْر**: ahdi bozmak ve ona vefayı terk etmektir. Denir: **غَدَر** **يَغْدِرُ** **غَدْراً**. Ve zemmde derler: **يا غُدَرُ**; cem‘de: **يالَغُدَرَ**([1]) . Ve denir: **ليلةٌ غَدِرَةٌ**: **الغَدَر**i açık olan; yani karanlık. Ve ona bu denildi; çünkü insanları evlerinde **تُغَادِرُ**; bu yüzden şiddetli karanlığından çıkmazlar. Ve **الغَدير**: yağmur suyunun birikintisi; buna böyle adlandırıldı, çünkü sel onu **غادَرَه**; yani onu terk etti. Ve bâbdan: **غَدِرَتِ الشَّاة**; koyun sürüden geri kaldığı zaman. Şayet çoban onu terk ederse o **غَدِيرة**dir. Ve **الغَدَر**: taşları çok olan kaygan yer. Ve buna böyle adlandırıldı; çünkü neredeyse gidilmez; o halde o **غودر**([2]) olmuştur; yani terk edilmiştir. Ve denir: **رجل ثَبْتُ الغَدَر**; yani sözde ve savaşta sabit. Bu, ondan önceki kelimeden türetilmiştir; yani, insanlar zorluğundan dolayı terk ettikleri zor yeri katetmeye aldırmaz. Ve **الغَدائر**: saçın örgüleri; çünkü onlar örülür ve **تُغْدَر**; yani bir zaman böylece bırakılır. Dedi ki:
غدائرُهُ مستَشْزِرَاتٌ إلى العُلى *** تَضِلُّ العِقَاصُ في مُثَنَّىً وَمُرْسَلِ([3])
(غدن) **الغين** ve **الدال** ve **النون** sahih bir küçük asıldır; yumuşaklığa ve salınmaya ve gevşekliğe delâlet eder. Bundan: **المُغْدَوْدِن**: uzun, yumuşak, salınan saç. Hassân dedi:
وقامت تُرائيكَ مُغْدَوْدناً  *** إذا ما تنوءُ به آدَها([4])
Ve **الشَّبابُ الغُدَانيُّ**: taze olan. Dedi ki:
* بعد غُدَانيِّ الشَّبَاب الأبْلَهِ([5]) *
Bütün bunun aslı **الغَدَن**dendir; o da gevşeme ve gevşekliktir.
(غدف) **الغين** ve **الدال** ve **الفاء** sahih bir asıldır; örtmeye ve kapatmaya delâlet eder. Denir: **أغدَفَتِ المرأة قِناعَها**: onu saldı. Dedi ki:
إن تُغْدِفي دوني القِناعَ فإنَّني  *** طَبٌّ بأَخْذِ الفارِس المستلئِمِ([6])
Ve **أغْدَف اللَّيْلُ**: örtülerini saldı. Ama iri karga, ona **غُدافاً** denir; bu, gecenin **إغداف**ına benzetmedir: onun kararmasına([7]) .
(غدق) **الغين** ve **الدال** ve **القاف** sahih bir asıldır; bolluğa ve çokluğa ve nimete delâlet eder. Bundan **الغَدَق**; o, bol çok olandır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿لأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقاً﴾  [الجن 16]. Ve **الغَدَق**([8]) ve **الغَيْدَاق**: her şeyin yumuşak olanı. Ve denir: **غَدِقت** su gözü **تَغْدَق** **غَدَقاً**. Ve **الغَيْداق**: ahlâkı kerim adam. Bir topluluk, kelerin **غَيداقاً** diye adlandırıldığını iddia etti; belki bu, onda semizlik ve nimet sebebiyle olur.
(غدو) **الغين** ve **الدال** ve illetli harf sahih bir asıldır; zamana delâlet eder. Bundan **الغُدُوّ**; denir: **غدا** **يغدو**. Ve **الغُدْوة** ve **الغَدَاة**; **الغُدوة**nin cemi **غُدَىً**; **الغَداة**nin cemi **غَدَوات**. Ve **الغادية**: sabahleyin oluşan bulut. Ve bunu yarın yaparım. Asıl **غَدْواً**dır. Dedi ki:
* بها حيث حَلُّوها وغَدْواً بَلاقِعُ([9]) *
Ve **الغَدَاء**: bizzat yemek; buna böyle adlandırıldı, çünkü o zamanda yenir.
---------------------
([1]) Asılda: bu yerde ve öncesinde “غدور”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**dadır.
([2]) Asılda: “فهي فقد غودر”.
([3]) Beyit, muallakasında İmru’ul-Kays’ındır.
([4]) Hassân divanı 138 ve **اللسان** (غدن).
([5]) Ru’be’nindir; divanında 165 ve **اللسان** (غدن).
([6]) Beyit, meşhur muallakasında ‘Antara’nındır.
([7]) Asılda: “ظلامه”.
([8]) Ve böylece **المجمل**de varid olmuştur. Diğer sözlüklerin geri kalanında bilinen: “الغيدق”.
([9]) Lebîd’indir; divanında 22 ve **اللسان** (غدا). Ve صدرُه: *وما الناس إلا كالديار وأهلها*

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الغدرك الإخلال بالشيء وتركه، والغدر يقال لترك العهد، ومنه قيل: فلان غادر، وجمعه: غدرة، وغدار: كثير الغدر، والأغدر والغدير: الماء الذي يغادره السيل في مستنقع ينتهي إليه، وجمعه: غدر وغدران، واستغدر الغدير: صار فيه الماء، والغديرة: الشعر الذي ترك حتى طال، وجمعها غدائر، وغادره: تركه. قال تعالى: ﴿لا يغادر صغيرة ولا كبيرة إلا أحصاها﴾ [الكهف/49]، وقال: ﴿فلم نغادر منهم أحدا﴾ [الكهف/47]، وغدرت الشاة: تخلفت فهي غدرة، وقيل للجحرة واللخافيق (اللخفافيق واحدها: لخفوق، وهي شقوق في الأرض، وقال بعضهم: أصلها الأخافيق. انظر: اللسان (غدر) ) التي يغادرها البعير والفرس غائرا: غدر (انظر: المجمل 3/692؛ واللسان (غدر). والجحرة: جمع جحر، وانظر ديوان الأدب 1/212)، ومنه قيل: ما أثبت غدر هذا الفرس، ثم جعل مثلا لمن له ثبات، فقيل: ما أثبت غدره (يقال هذا للرجل إذا كان لسانه يثبت في موضع الزلل والخصومة. انظر: اللسان (غدر) ؛ وعمدة الحفاظ: غدر).

##### Türkçe

- **الغدرك**: şeyde eksiltme ve onu terk etmedir; **الغدر** ahdi terk etmek için söylenir; bundan dolayı “falanca **غادر**” denilmiştir; onun çoğulu: **غدرة**; **غدار**: çokça **الغدر** yapan; **الأغدر** ve **الغدير**: selin, ulaştığı bir su birikintisinde bıraktığı sudur; onun çoğulu: **غدر** ve **غدران**; **استغدر الغدير**: onda su oldu; **الغديرة**: uzayıncaya kadar bırakılmış saçtır; onun çoğulu **غدائر**; **غادره**: onu terk etti. Yüce Allah dedi ki: ﴿لا يغادر صغيرة ولا كبيرة إلا أحصاها﴾ [الكهف/49]; ve dedi ki: ﴿فلم نغادر منهم أحدا﴾ [الكهف/47]. **غدرت الشاة**: geri kaldı; o hâlde o **غدرة**’dir. Ve deve ile atın oyuk bırakarak terk ettiği **الجحرة** ve **اللخافيق** ( **اللخفافيق**’in tekili: **لخفوق**; ve bunlar yerdeki yarıklardır; bazıları dedi ki: aslı **الأخافيق**’tir. Bak: **اللسان** (**غدر**) ) için **غدر** denildi (bak: **المجمل** 3/692; ve **اللسان** (**غدر**). **الجحرة**: **جحر**’ın çoğuludur; ve bak: **ديوان الأدب** 1/212). Bundan dolayı denildi ki: “Bu atın **غدر**’ı ne kadar da sağlamdır”; sonra sebatı olan kimse için mesel yapıldı; böylece “Onun **غدر**’ı ne kadar da sağlamdır” denildi (bu, dili sürçme ve çekişme yerinde sabit kalan adama söylenir. Bak: **اللسان** (**غدر**) ; ve **عمدة الحفاظ**: **غدر**).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

غ د ر
يا غدر ويا لغدر ويا غدار‏.‏
وتقول‏:‏ استغزرت الذهاب واستغدرت اللهاب أي صارت غزراً وغدراً والذهبة‏:‏ مطرة شديدة سريعة الذهاب واللهب‏:‏ مهواة ما بين الجبلين‏.‏
ومن المجاز‏:‏ سنة غدّارة إذا كثر مطرها وقلّ نباتها‏.‏
وفلان ثابت الغدر إذا ثبت في القتال والخِصام، وأصل الغَدَرِ: اللّخاقيق كأنّه يَغْدِر بسالكه، الواحدة: غَدَرَةٌ.

##### Türkçe

غ د ر
Ey **غدر** ve ey **لغدر** ve ey **غدار**.

Ve dersin: “Gidişi **استغزرت** ve **اللهاب**’ı **استغدرت**”; yani **غزراً** ve **غدراً** oldular. Ve **الذهبة**: şiddetli, hızlı gidip geçen bir yağmurdur. Ve **اللهب**: iki dağ arasındaki çukur (iniş) yeridir.

Mecazdan: Yağmuru çok olup bitkisi az olunca **سنة غدّارة**.

Ve falan **ثابت الغدر**’dır; savaşta ve çekişmede sebat edince. Ve **الغَدَرِ**’in aslı: **اللّخاقيق**’tir; sanki yürüyenini **يَغْدِر** eder; teki: **غَدَرَةٌ**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ابن سيده: الغَدْرُ ضدُّ الوفاء بالعهد. وقال غيره: الغَدْرُ ترك الوفاء؛ غدَرَهُ وغَدَر به يَغْدِرُ غَدْراً. تقول: غَدَرَ إِذا نقض العهد، ورجل غادِرٌ وغَدَّارٌ وغِدِّيرٌ وغَدُور، وكذلك الأُنثى بغير هاء، وغُدَرُ وأَكثر ما يستعمل هذا في النداء في الشتم يقال: يا غُدَرُ وفي الحديث: يا غُدَرُ أَلَسْتُ أَسْعَى في غَدْرَتكففقال في الجمع: يالَ غُدَر. وفي حديث الحديبية: قال عروة بن مسعود للمُغِيرة: يا غُدَرُ، وهل غَسَلْتَ غَدْرَتك إِلا بالأَمس؟ قال ابن الأًثير: غُدَر معدول عن غادِر للمبالغة، ويقال للذكر غُدَر والأُنثى غَدارِ كقَطامِ، وهما مختصّان بالنداء في الغالب؛ ومنه حديث عائشة: قالت للقاسم: اجْلِسْ غُدَرُ أَي يا غُدَرُ فحذفت حرفَ النداء؛ ومنه حديث عاتكة: يا لَغُدَر يا لَفُجَر قال ابن سيده: قال بعضهم يقال للرجل يا غُدَر ويا مَغْدَر ويا مَغْدِر ويا ابن مَغْدِر ومَغْدَر، والأُنثى يا غَدارِ لا يستعمل إِلا في النداء؛ وامرأَة غَدّار وغدّارة. قال: ولا تقول العرب هذا رجل غُدَر لأَن الغُدَر في حال المعرفة عندهم. وقال شمر: رجل غُدَرٌ أَي غادِرٌ، ورجل نُصَرٌ أَي ناصرٌ، ورجل لُكَعٌ أَي لَئيم؛ قال الأَزهري: نَوَّنها كلها خلاف ما قال الليث وهو الصواب، إِنما يترك صَرْف باب فُعَل إِذا كان اسماً معرفة مثل عُمَر وزُفَر. وفي الحديث: بين يَدَي الساعة سِنونَ غدّارةٌ يَكثُر المطرُ ويَقِلّ النبات؛ هي فَعّالة من الغَدْر أَي تُطْمِعُهم في الخِصْب بالمطر ثم تُخْلِف فجعل ذلك غَدْراً منها. وفي الحديث: أَنه مر بأَرض يقال لها غَدِرة فسماها خَضِرة كأَنها كانت لا تسمح بالنبات، أَو تنبت ثم تُسْرِع إِليه الآفةُ، فشبِّهَت بالغادر لأَنه لا يَفِي؛ وقد تكرر ذكر الغَدْرِ على اختلاف تصرُّفه في الحديث. وغدرَ الرجلُ غَدْراً وغَدَراناً؛ عن اللحياني؛ قال ابن سيده: ولست منه على ثقة. وقالوا: الئذب غادرٌ أَي لا عهد له، كما قالوا: الذِّئب فاجر.
والمغادَرة: الترك. وأَغْدَرَ الشيءَ: تركه وبقّاه. حكى اللحياني: أَعانني فُلانٌ فأَغْدَرَ له ذلك في قلبي مَوَدَّةً أَي أَبْقاها. والغُدرَة: ما أُغْدِرَ من شيء، وهي الغُدَارة؛ قال الأَفْوه:
في مُضَرَ الحَمْراء لم يَتَّركْ
غُدَارةً، غير النِّساء الجُلوس
وعلى بني فلان غَدَرةٌ من الصدقَة وغَدَرٌ أَي بقيّة. وأَلْقَت الناقةُ غَدَرَها أَي ما أَغْدَرَتْه رَحِمُها من الدم والأَذى. ابن السكيت: وأَلقتِ الشاة غُدُورَها وهي بقايا وأَقذاءٌ تبقى في الرحم تلقيها بعد الولادة. وقال أَبو منصور: واحدة الغِدَر غِدْرة ويجمع غِدَاراً وغِدَرات؛ وروى بيت الأعشى:
لها غِدَرات واللواحِقُ تَلْحَق
وبه غادِرٌ من مرض وغابِرٌ أَي بقية. وغادَرَ الشيء مُغَادَرة وغِداراً وأَغْدَرَه: تركه. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه قال: ليتني غُودِرْت مع أَصحاب نُحْصِ الجبل؛ قال أَبو عبيد: معناه يا ليتني اسْتُشْهدْتُ معهم، النُّحْص: أَصل الجبل وسَفْحُه، وأَراد بأَصحاب النُّحْصِ قَتْلى أُحُد وغيرهم من الشهداء. وفي حديث بدر: فخرج رسول الله، صلى الله عليه وسلم، في أَصحابه حتى بلغ قَرْقَرةَ الكُدْر فأَغْدَرُوه؛ أَي تركوه وخلَّفوه، وهو موضع. وفي حديث عمر وذكر حسن سياستِه فقال: ولولا ذلك لأَغْدَرْتُ بعضَ ما أَسُوق أَي خَلَّفْت؛ شَبَّه نَفْسَه بالراعي ورَعِيَّتَه بالسَّرْح، وروي: لغَدَّرْت أَي لأَلْقَيْتُ الناس في الغَدَر، وهو مكان كثير الحجارة. وفي التنزيل العزيز: لا يُغادِرُ صغيرة ولا كَبيرة؛ أَي لا يترك. وغادَرَ وأَغْدَرَ بمعنى واحدٍ. والغَدِير: القطعة من الماء يُغادِرُها السيل أَي يتركها؛ قال ابن سيده: هذا قول أَبي عبيد فهو إِذاً فَعِيل في معنى مفعول على اطِّراح الزائد، وقد قيل: إِنه من الغَدْر لأَنه يَخُونُ وُرَّادَه فيَنْضُب عنهم ويَغْدر بأَهله فينقطع عند شدة الحاجة إِليه؛ ويقوّي ذلك قول الكميت:
ومِنْ غَدْره نَبَزَ الأَوّلون،
بأَنْ لَقَّبوه، الغَدِير، الغدِيرا
أَراد: من غَدْرِهِ نَبَزَ الأَولون الغَدير بأَن لقَّبوه الغَدِير، فالغدير الأَول مفعول نَبَزَ، والثاني مفعول لقَّبوه. وقال اللحياني: الغَدِيرُ اسم ولا يقال هذا ماء غَدِير، والجمع غُدُرٌ وغُدرَانٌ. واسْتَغْدَرَتْ ثَمَّ غُدْرٌ: صارت هناك غُدْرَانٌ. وفي الحديث: أَن قادماً قدم على النبي، صلى الله عليه وسلم، فسأَله عن خِصْب البلاد فحدّث أَن سحابة وقعت فاخضرَّت لها الأَرض، وفيها غُدُرٌ تَنَاخَسُ والصيدُ قد ضَوَى إِليها؛ قال شمر: قوله غُدُرٌ تَناخَسُ أَي يَصُبّ بعضُها في إِثر بعض. الليث: الغَدِيرُ مستنقع الماء ماءِ المطر، صغيراً كان أَو كبيراً، غير أَنه لا يبقى إِلى القيظ إِلا ما يتخذه الناس من عِدّ أَو وَجْدٍ أَو وَقْطٍ أَو صِهْريجٍ أَو حائر. قال أَبو منصور: العِدّ الماءُ الدائم الذي لا انقطاع له، ولا يسمى الماء الذي يجمع في غَدِير أَو صهريج أَو صِنْعٍ عِدّاً، لأَن العِدّ ما يدوم مثل ماء العين والرَّكِيَّةِ. المؤرج: غَدَر الرجلُ يَغْدِرُ غَدْراً إِذا شرب من ماء الغَدِيرِ؛ قال الأَزهري: والقياس غَدِرَ يَغْدَرُ بهذا المعنى لا غَدَرَ مثل كَرِعَ إِذا شرب الكَرَعَ. والغَدِيرُ: السيف، على التشبيه، كما يقال له اللُّجّ. والغَدِيرُ: القطعة من النبات، على التشبيه أَيضاً، والجمع غُدْران لا غير. وغَدِر فلانٌ بعد إِخْوته أَي ماتوا وبقي هو. وغَدِر عن أَصحابه: تخلَّف. وغَدِرَت الناقةُ عن الإِبل والشاةُ عن الغنم غَدْراً: تخلفت عنها، فإِن تركها الراعي، فهي غَديرة، وقد أَغدَرها؛ قال الراجز:
فَقَلَّما طَارَدَ حتى أَغْدَرَا
وسْطَ الغُبَارِ، خَرِباً مُجَوَّرَا
وقال اللحياني: ناقة غَدِرَةٌ غَبِرَةٌ غَمِرةٌ إِذا كانت تخلّف عن الإِبل في السوق. والغَدُور من الدوابّ وغيرها: المتخلف الذي لم يلحق. وأَغْدَرَ فلان المائة: خلّفها وجاوزها. وليلة غَدِرَةٌ بَيّنَةُ الغَدَرِ، ومُغْدِرَةٌ: شديدة الظلمة تحبس الناس في منازلهم وكِنِّهِمْ فيَغْدَرون أَي يتخلفون. وروي عنه، عليه الصلاة والسلام، أَنه قال: المشي في الليلة المظلمة المُغْدِرَة إِلى المسجد يوجب كذا وكذا. وغَدِرَت الليلة، بالكسر، تَغْدَر غَدَراً وأَغْدَرَتْ، وهي مُغْدِرَةٌ، كل ذلك: أَظلمت. وفي الحديث: من صلى العشاء في جماعة في الليلة المُغْدِرَة فقد أَوجَبَ؛ المُغْدِرَةُ: الشديدة الظلمة التي تُغْدِرُ الناس في بيوتهم أَي تتركهم، وقيل: إِنما سميت مُغْدِرَةً لطرحها من يخرج فيها في الغَدَر، وهي الجِرَفَةُ. وفي حديث كعب: لو أَن امرأَة من الحُور العِينِ اطَّلعت إِلى الأَرض في ليلة ظلماء مُغْدِرَةٍ لأَضاءت ما على الأَرض. وفي النهر غَدَرٌ، وهو أَن يَنْضُبَ الماء ويبقى الوَحْل، فقالوا: الغدراءُ الظلمة. يقال: خرجنا في الغدراءِ.
وغَدِرَت الغنم غَدَراً: شبعت في المَرْج في أَول بنته ولم يُسْل (*
قوله« ولم يسل إلخ» هكذا هو في الأصل) . عن أَحظّها لأَن النبت قد ارتفع أَن يذكر فيه الغنم.
أَبو زيد: الغَدَرُ والجَرَل والنَّقَل كلُّ هذه الحجارةُ مع الشجر. والغَدَر: الموضع الظَّلِف الكثير الحجارة. والغَدَر: الحجارة والشجر. وكل ما واراك وسدّ بصَرَك: غَدَرٌ. والغَدَرُ: الأَرض الرِّخْوَة ذات الجِحَرَة والجِرَفةِ واللَّخَاقيقِ المُتَعادِية. وقال اللحياني: الغَدَر الجِحَرَة والجِرَفَة في الأَرض والأَخَاقيق والجَراثِيم في الأَرض، والجمع أَغْدار. وغَدِرَت الأَرض غَدَراً: كثر غَدَرُها. وكل موضع صعب لا تكاد الدابة تنفُذ فيه: غَدَرٌ. ويقال: ما أَثبت غَدَرَهُ أَي ما أَثبته في الغَدَر، ويقال ذلك للفرس والرجل إِذا كان لسانه يثبت في موضع الزَّلَل والخصومة؛ قال العجاج:
سَبابِكُ الخيل يُصَدّعْنَ الأَيَرّْ،
من الصَّفا القاسي ويَدْعَسْنَ الغَدَرْ
ورجل ثَبْتُ الغَدَرِ: يثبت في مواضع القتال والجَدَل والكلام، وهو من ذلك. يقال أَيضاً: إِنه لثَبْت الغَدَر إِذا كان ثَبْتاً في جميع ما يأْخذ فيه. وقال اللحياني: معناه ما أَثبت حجته وأَقل ضرر الزَّلَق والعِثار عليه. قال: وقال الكسائي: ما أَثْبَتَ غَدَرَ فلان أَي ما بقي من عقله، قال ابن سيده: ولا يعجبني. قال الأَصمعي: الجِحَرَةُ والجِرَفَة والأَخاقيق في الأَرض فتقول: ما أثبت حجته وأَقل زَلَقه وعِثاره. وقال ابن بزرج: إِنه لثَبْتُ الغَدر إِذا كان ناطَقَ الرجالَ ونازَعَهم كان قويّاً. وفرس ثَبْت الغَدَر: يثبت في موضع الزلل. والغَدائِرُ: الذوائب، واحدتها غَدِيرة. قال الليث: كل عَقِيصة غَدِيرة، والغَدِيرتان: الذُّؤابتان اللتان تسقطان على الصدر، وقيل: الغَدائِرُ للنساء وهي المضفورة والضفائر للرجال. وفي صفته، صلى الله عليه وسلم: قَدِمَ مكّة وله أَربعُ غَدائِرَ؛ هي الذوائب، واحدتها غَدِيرة. وفي حديث ضِمام: كان رجلاً جَلْداً أَشْعَرَ ذا غَدِيرتن. الفراء: الغَدِيرة والرَّغيدة واحدة.
وقد اغْتَدَر القومُ إِذا جعلوا الدقيقَ في إِناء وصبُّوا عليه اللبن ثم رَضَفُوه بالرِّضاف.
ابن الأَعرابي: المُغْدِرة البئر تُحْفَر في آخر الزرع لتسقي مَذانِبَه. والغَيْدرة: الشر؛ عن كراع. ورجل غَيْدارٌ: سيء الظن يَظُنّ فيُصِيب. والغَدِير: اسم رجل. وآل غُدْرانٍ: بطن.

##### Türkçe

ابن Sîde: **الغَدْرُ** ahde vefânın zıddıdır. Başkası dedi ki: **الغَدْرُ** vefâyı terk etmektir; onu aldattı ve onunla aldattı, **يَغْدِرُ** **غَدْراً**. Dersin ki: ahdi bozduğu zaman aldattı; ve (erkek için) **غادِرٌ** ve **غَدَّارٌ** ve **غِدِّيرٌ** ve **غَدُور**; dişi de **هاء** olmaksızın böyledir; ve **غُدَرُ**; bunun en çok kullanımı çağrıda, sövmede olur; denir ki: “ey **غُدَرُ**!” Ve hadiste: “ey **غُدَرُ**! Ben senin **غَدْرَتك**’inde koşmuyor muyum?”; çoğulda dedi ki: “ey **غُدَر**’ler!” Hudeybiye hadîsinde: Urve b. Mes‘ûd, Muğîre’ye dedi ki: “ey **غُدَرُ**! Sen **غَدْرَتك**’ini ancak dün mü yıkadın?” İbnü’l-Esîr dedi ki: **غُدَر** mübalağa için **غادِر**’den çevrilmiştir; erkeğe **غُدَر** denir, dişiye **غَدارِ** (tıpkı **قَطامِ** gibi); ikisi de çoğunlukla nida ile sınırlıdır; bundan Âişe hadîsi: Kâsım’a dedi ki: “otur, **غُدَرُ**!” yani “ey **غُدَرُ**!”; nida harfini düşürdü. Bundan Âtike hadîsi: “ey **غُدَر**’ler! ey **فُجَر**’ler!” İbn Sîde dedi ki: Bazıları dedi: erkeğe “ey **غُدَر**”, “ey **مَغْدَر**”, “ey **مَغْدِر**”, “ey **ابن مَغْدِر** ve **مَغْدَر**” denir; dişiye “ey **غَدارِ**”; ancak nida’da kullanılır; ve (denir:) **امرأَة غَدّار** ve **غدّارة**. Dedi ki: Araplar “bu adam **غُدَر**” demez; çünkü **الغُدَر** onların yanında marifelik hâlindedir. Şemmer dedi ki: **رجل غُدَرٌ** yani **غادِرٌ**; ve **رجل نُصَرٌ** yani **ناصرٌ**; ve **رجل لُكَعٌ** yani **لَئيم**. Ezherî dedi ki: Hepsini tenvinledi; Leys’in dediğinin aksine; doğru olan budur. **فُعَل** bâbının sarfı ancak **عُمَر** ve **زُفَر** gibi marife bir isim olursa terk edilir. Hadiste: Kıyametin önünde **سِنونَ غدّارةٌ** (yıllar) vardır; yağmur çok olur, bitki az olur; o, **الغَدْر**’den **فَعّالة**’dır; yani onları yağmurla bolluğa tamahlandırır, sonra (vaadini) bozar; bunu ondan bir **غَدْراً** kıldı. Hadiste: **غَدِرة** denilen bir araziden geçtiği, onu **خَضِرة** diye adlandırdığı (rivayet edilir); sanki o, bitkiye cömert davranmıyordu; yahut bitiriyor, sonra ona âfet çabuk ulaşıyordu; böylece, vefâ etmeyen **الغادر**’e benzetildi. Hadiste, tasarrufunun farklılığı üzere **الغَدْر**’in zikri tekrar etmiştir. Adam **غَدْراً** ve **غَدَراناً** ile aldattı; Lihyânî’den; İbn Sîde dedi ki: Buna güvenmiyorum. Ve dediler ki: **الئذب** **غادرٌ**’dir; yani onun ahdi yoktur; tıpkı “**الذِّئب** **فاجر**” dedikleri gibi.

**والمغادَرة**: terk etmektir. **وأَغْدَرَ الشيءَ**: onu terk etti ve bıraktı. Lihyânî nakletti: Falan bana yardım etti; bununla kalbimde ona bir **مَوَدَّةً** **أَغْدَرَ** etti; yani onu bâkî kıldı. **والغُدرَة**: bir şeyden **أُغْدِرَ** edilen şeydir; o, **الغُدَارة**’dır. **الأَفْوه** dedi ki:
في مُضَرَ الحَمْراء لم يَتَّركْ
غُدَارةً، غير النِّساء الجُلوس
Falan oğulları üzerinde sadakadan bir **غَدَرةٌ** ve **غَدَرٌ** vardır; yani bir kalıntı. Ve deve **غَدَرَها**’sını attı; yani rahminin kandan ve eziyetten **أَغْدَرَتْه** ettiği şeyi. İbnü’s-Sikkît: Koyun **غُدُورَها**’sını attı; o, doğumdan sonra rahimde kalan, attığı kalıntılar ve pisliklerdir. Ebû Mansûr dedi ki: **الغِدَر**’in bir tanesi **غِدْرة**’dir; **غِدَاراً** ve **غِدَرات** olarak çoğul yapılır. A‘şâ’nın beytini rivayet etti:
لها غِدَرات واللواحِقُ تَلْحَق
Ve onda hastalıktan bir **غادِرٌ** ve bir **غابِرٌ** vardır; yani bir kalıntı. **وغادَرَ الشيء** **مُغَادَرة** ve **غِداراً** ile ve **أَغْدَرَه**: onu terk etti. Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, hadîsinde: “Keşke dağın **نُحْص**’ının ashabıyla birlikte **غُودِرْت** olsaydım” dedi. Ebû Ubeyd dedi ki: Manası: “Keşke onlarla birlikte şehid edilseydim.” **النُّحْص**: dağın kökü ve eteğidir; **أَصحاب النُّحْص** ile Uhud’un ölülerini ve şehitlerden başkalarını kastetti. Bedir hadîsinde: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, ashabı içinde çıktı; **قَرْقَرةَ الكُدْر**’e varıncaya kadar; sonra onu **أَغْدَرُوه**; yani onu terk ettiler ve geride bıraktılar; o bir yerdir. Ömer hadîsinde, güzel siyasetini zikredip dedi ki: “Bu olmasaydı, sürdüğüm şeyin bir kısmını **لأَغْدَرْتُ**”; yani geride bırakırdım; kendisini çobana, raiyyetini **السَّرْح**’a benzetti. Ve rivayet edildi: “**لغَدَّرْت**”; yani insanları **الغَدَر**’e atardım; o, taşları çok bir yerdir. Aziz tenzilde: **لا يُغادِرُ صغيرة ولا كَبيرة**; yani bırakmaz. **وغادَرَ** ve **أَغْدَرَ** bir tek mânâdadır. **والغَدِير**: selin onu **يُغادِرُها** ettiği su parçasıdır; yani onu bırakır. İbn Sîde dedi ki: Bu, Ebû Ubeyd’in sözüdür; o hâlde, زائد’i atma üzere, mef‘ûl mânâsında **فَعِيل**’dir. Ve denildi ki: O, **الغَدْر**’dendir; çünkü suya gelenleri aldatır; onlardan çekilir; ve ehline de ihanet eder; şiddetli ihtiyaç anında kesilir. Bunu, Kumeyt’in sözü kuvvetlendirir:
ومِنْ غَدْره نَبَزَ الأَوّلون،
بأَنْ لَقَّبوه، الغَدِير، الغدِيرا
Muradı: Onun **غَدْر**’inden dolayı öncekiler **الغَدِير**’i ayıpladılar; onu **الغَدِير** diye lakaplandırdılar. Böylece birinci **الغدير**, **نَبَزَ**’ın mef‘ûlüdür; ikincisi, **لقَّبوه**’nun mef‘ûlüdür. Lihyânî dedi ki: **الغَدِيرُ** bir isimdir; “bu **ماء غَدِير**” denmez; çoğulu **غُدُرٌ** ve **غُدرَانٌ**’dır. “Orada **غُدْرٌ** **اسْتَغْدَرَتْ**”: orada **غُدْرَانٌ** oldu. Hadiste: Bir gelen, Nebî’ye, sallallahu aleyhi ve sellem, geldi; ona beldelerin bolluğunu sordu; bir bulutun düştüğünü, onunla yerin yeşerdiğini anlattı; ve içinde **غُدُرٌ تَنَاخَسُ** vardı; av da ona doğru **ضَوَى** etmişti. Şemmer dedi ki: “**غُدُرٌ تَناخَسُ**” sözü: yani bir kısmı bir kısmının ardından döker. Leys: **الغَدِيرُ** yağmur suyunun birikintisidir; küçük de olsa büyük de olsa; ancak, kıyaza kadar ancak insanların **عِدّ** yahut **وَجْدٍ** yahut **وَقْطٍ** yahut **صِهْريجٍ** yahut **حائر** olarak yaptıkları kalır. Ebû Mansûr dedi ki: **العِدّ** kesintisi olmayan daimî sudur; **غَدِير** yahut **صهريج** yahut **صِنْع** içinde toplanan suya **عِدّ** denmez; çünkü **العِدّ**, pınar suyu ve **الرَّكِيَّةِ** suyu gibi devam eden şeydir. Müerric: Adam **غَدَر** eder, **يَغْدِرُ** **غَدْراً**; **الغَدِير** suyundan içtiği zaman. Ezherî dedi ki: Kıyas, bu mânâda **غَدِرَ يَغْدَرُ**’dür; **غَدَرَ** değil; tıpkı **كَرِعَ**’ın, **الكَرَعَ** içtiği zaman olması gibi.

**والغَدِيرُ**: benzetme üzere kılıçtır; tıpkı ona **اللُّجّ** denildiği gibi. **والغَدِيرُ**: benzetme üzere bitkiden bir parçadır da; çoğulu yalnız **غُدْران**’dır. Falan, kardeşlerinden sonra **غَدِر** etti; yani onlar öldü, o kaldı. Ashabından **غَدِر** etti: geri kaldı. Deve, develerden; koyun, koyun sürüsünden **غَدْراً** ile **غَدِرَت**: onlardan geri kaldı; çoban onu bırakırsa o **غَديرة**’dir; ve onu **أَغدَرها** etmiştir. Râciz dedi ki:
فَقَلَّما طَارَدَ حتى أَغْدَرَا
وسْطَ الغُبَارِ، خَرِباً مُجَوَّرَا
Lihyânî dedi ki: **ناقة غَدِرَةٌ غَبِرَةٌ غَمِرةٌ**: develerin sevkinde geri kalırsa. **والغَدُور**: hayvanlardan ve başkalarından, geri kalan, yetişmeyen (şey)dir. Falan yüzü **أَغْدَرَ** etti: onu geride bıraktı ve geçti. **وليلة غَدِرَةٌ**: **الغَدَرِ**’i açık olan; ve **مُغْدِرَةٌ**: şiddetli karanlık; insanları evlerinde ve barınaklarında tutar; böylece **يَغْدَرون**; yani geri kalırlar. Ondan, aleyhi’s-salât ve’s-selâm, rivayet edildi: “Mescide, karanlık **المُغْدِرَة** gecede yürümek şunu şunu vacip kılar.” Gece, kesre ile, **غَدِرَت**; **تَغْدَر** **غَدَراً**; ve **أَغْدَرَتْ**; o **مُغْدِرَةٌ**’dir; bunların hepsi: karardı. Hadiste: “**الليلة المُغْدِرَة**’de yatsıyı cemaatle kılan, vacip kılmıştır.” **المُغْدِرَةُ**: insanları evlerinde **تُغْدِرُ** eden, yani onları bırakan şiddetli karanlıktır. Ve denildi ki: Ancak, onda çıkan kimseyi **الغَدَر**’e atmasından dolayı **مُغْدِرَةً** adlandırıldı; o, **الجِرَفَةُ**’dir. Ka‘b hadîsinde: “Eğer **الحُور العِين**’den bir kadın, karanlık **مُغْدِرَةٍ** bir gecede yere baksa, yerin üzerindekini aydınlatırdı.” Nehirde **غَدَرٌ** vardır; o, suyun çekilip çamurun kalmasıdır; böylece “**الغدراءُ** karanlıktır” dediler. Denir ki: “**الغدراءِ**’da çıktık.”

Koyunlar **غَدَراً** ile **غَدِرَت**: merada, ilk otunda doydu; ve salmadı
(*
قوله« ولم يسل إلخ» هكذا هو في الأصل) . en nasipli yerinden; çünkü bitki yükselmişti; onda koyunların zikredilmesi (gerekmez).

Ebû Zeyd: **الغَدَرُ** ve **الجَرَل** ve **النَّقَل**; bunların hepsi, ağaçla birlikte olan taşlardır. **والغَدَر**: taşları çok, sert yer. **والغَدَر**: taşlar ve ağaçtır. Ve seni örten ve görüşünü kapatan her şey: **غَدَرٌ**’dür. **والغَدَرُ**: **الجِحَرَة** ve **الجِرَفة** ve birbirine uzak **اللَّخَاقيق** sahibi gevşek arazidir. Lihyânî dedi ki: **الغَدَر**: arazide **الجِحَرَة** ve **الجِرَفَة**; ve arazide **الأَخَاقيق** ve **الجَراثِيم**’dir; çoğulu **أَغْدار**. Arazi **غَدَراً** ile **غَدِرَت**: onun **غَدَر**’i çoğaldı. Hayvanın neredeyse geçemediği her zor yer: **غَدَرٌ**’dür. Ve denir ki: “Ne kadar **غَدَرَهُ** sabit!”; yani onu **الغَدَر** içinde ne kadar sabit kıldı. Bu, at ve adam için, dili sürçme ve çekişme yerinde sabit olursa söylenir. ‘Accâc dedi ki:
سَبابِكُ الخيل يُصَدّعْنَ الأَيَرّْ،
من الصَّفا القاسي ويَدْعَسْنَ الغَدَرْ
**ورجل ثَبْتُ الغَدَرِ**: savaş, cedel ve söz yerlerinde sabit durur; o bundandır. Yine denir ki: O, her giriştiği şeyde sabit olursa “o, **ثَبْت الغَدَر**’dir.” Lihyânî dedi ki: Mânâsı: delilini ne kadar sabit kıldı ve ona sürçmenin ve tökezlemenin zararı ne kadar azdır. Dedi ki: Kisâî dedi: “Falanın **غَدَرَ**’i ne kadar sabit!”; yani aklından ne kaldı. İbn Sîde dedi ki: Bana hoş gelmiyor. Asma‘î dedi ki: Arazide **الجِحَرَة** ve **الجِرَفَة** ve **الأَخاقيق** (vardır); böylece dersin ki: delilini ne kadar sabit kıldı ve sürçmesi ve tökezlemesi ne kadar azdır. İbn Büzerc dedi ki: Erkeklerle konuştuğunda ve onlarla çekiştiğinde güçlü olursa “o, **ثَبْتُ الغَدر**’dir.” Ve **فرس ثَبْت الغَدَر**: sürçme yerinde sabit durur. **والغَدائِرُ**: zülüflerdir; bir tanesi **غَدِيرة**’dir. Leys dedi ki: Her **عَقِيصة** bir **غَدِيرة**’dir; ve **الغَدِيرتان**: göğüs üzerine düşen iki zülüftür. Ve denildi ki: **الغَدائِرُ** kadınlar içindir; o, örülmüş olan; **الضفائر** erkekler içindir. Onun, sallallahu aleyhi ve sellem, sıfatında: Mekke’ye geldi; onun dört **غَدائِرَ**’i vardı; onlar zülüflerdir; bir tanesi **غَدِيرة**’dir. **ضِمام** hadîsinde: **غَدِيرتن** sahibi, güçlü, kıllı bir adamdı. Ferrâ: **الغَدِيرة** ve **الرَّغيدة** birdir.

Kavim **اغْتَدَر** etti: unu bir kaba koydukları, üzerine süt döktükleri, sonra onu **بالرِّضاف** ile **رَضَفُوه** ettikleri zaman.

İbnü’l-A‘râbî: **المُغْدِرة**: ekinin sonunda, artçılarını sulasın diye kazılan kuyudur. **والغَيْدرة**: şerdir; Kurâ‘dan. **ورجل غَيْدارٌ**: kötü zanlıdır; zanneder de isabet eder. **والغَدِير**: bir adam adıdır. **وآل غُدْرانٍ**: bir batındır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* غ د ر * * الغَدْرُ * ترك الوفاء وبابه ضرب فهو * غَادِرٌ * و * غُدَرٌ * أيضا بوزن عُمر وأكثر ما يُستعمل الثاني في النداء بالشتم فيُقال يا غُدر و * غادَرَهُ * تركه و * الغَدِيرُ * القطعة من الماء يُغادرها السيل وهو فعِيل في معنى مُفاعَل من غادره أو مُفعَل من * أغْدَرَهُ * بمعنى تركه وقيل هو فعيل بمعنى فاعِل لأنه يغْدر بأهله أي ينقطع عند شدة الحاجة إليه والجمع * غُدْرانٌ * و * غُدُرٌ * بضمتين و * الغَدِيرَةُ * واحدة * الغَدَائِرُ * وهي الذوائب

##### Türkçe

* غ د ر * * **الغَدْرُ** * vefayı terk etmektir; babı **ضرب**’dır; o hâlde o, * **غَادِرٌ** * ve * **غُدَرٌ** *’dür de; ayrıca **عُمر** vezninde. Ve daha çok ikincisi, sövme ile nidada kullanılır; şöyle denir: ya **غُدر**. Ve * **غادَرَهُ** *: onu terk etti. Ve * **الغَدِيرُ** *: selin terk ettiği su parçasıdır; ve o, **غادره**’den “onu terk etti” mânâsında **مُفاعَل** mânâsında **فعيل**’dir; yahut * **أغْدَرَهُ** *’den “onu terk etti” mânâsında **مُفعَل**’dir. Ve denildi ki: o, **فاعل** mânâsında **فعيل**’dir; çünkü o, ehline karşı **يغْدر** eder; yani ona şiddetli ihtiyaç anında kesilir. Çoğulu * **غُدْرانٌ** * ve * **غُدُرٌ** * (iki ötre ile)’dir. Ve * **الغَدِيرَةُ** *: * **الغَدَائِرُ** *’in bir tanesidir; ve o, zülüflerdir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الغدر: ضد الوفاء بالعهد؛ قاله ابن سيده في المحكم. وقال غيره: الغدر: ترك الوفاء، وقيل: هو نقض العهد. وفي البصائر للمصنف: الغدر: الإخلال بالشيء وتركه. وقال ابن كمال باشا: الوفاء: مراعاة العهد، والغدر: تضييعه، كما أن الإنجاز مراعاة الوعد، والخلف تضييعه، فالوفاء والإنجاز في الفعل كالصدق في القول، والغدر والخلف كالكذب فيه. غدره، وغدر به، أي متعديا بنفسه وبالباء كنصر وضرب وسمع الأولان ذكرهما ابن القطاع وابن سيده، واقتصر على الأول أكثر الأئمة، والثالثة عن اللحياني، قال ابن سيده: ولست منه على ثقة، يغدر غدرا، بالفتح، مصدر البابين الأولين وغدرا وغدرانا محركة فيهما، وهما مصدر الباب الثالث على ما نقله اللحياني، وأنكره ابن سيده. وهي غدور، كصبور وغدار وغدارة، بالتشديد فيهما، وهو غادر وغدار، ككتان، وغدير وغدور، كسكيت وصبور، وغدر، كصرد، وأكثر ما يستعمل هذا الأخير في النداء في الشتم، يقال: يا غدر. وفي حديث الحديبية: قال عروة بن مسعود للمغيرة: يا غدر، وهل غسلت غدرتك إلا بالأمس? وفي حديث عائشة: قالت للقاسم: اجلس غدر أي يا غدر، فحذفت حرف النداء. ويقال في الجمع: يال غدر، مثل يال فجر. وفي المحكم: قال بعضهم يقال للرجل: يا غدر ويا مغدر، كمقعد ومنزل، وكذا يا ابن مغدر بالوجهين، معارف. قال: ولا تقول العرب: هذا رجل غدر، لأن الغدر في حال المعرفة عندهم. وقال شمر: رجل غدر، أي غادر، ورجل نصر، أي ناصر، ورجل لكع، أي لئيم. قال الأزهري: نونها كلها خلاف ما قال الليث، وهو الصواب، إنما يترك صرف باب فعل إذا كان اسما معرفة مثل عمر وزفر. وقال ابن الأثير: غدر معدول عن غادر للمبالغة، ويقال للذكر: يا غدر، ولها: يا غدار، كقطام، وهما مختصان بالنداء في الغالب. وأغدره: تركه وبقاه. حكى اللحياني: أعانني فلان فأغدر له ذلك في قلبي مودة، أي أبقاها. وفي حديث بدر فخرج رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم في أصحابه فبلغ قرقرة الكدر فأغدروه، أي تركوه وخلفوه. وفي حديث عمر، وذكر حسن سياسته فقال: ولولا ذلك لأغدرت بعض ما أسوق، أي خلفت، شبه نفسه بالراعي، ورعيته بالسرح. وروى لغدرت، أي لألقيت الناس في الغدر، وهو مكان كثير الحجارة. كغادرة مغادرة وغدارا، ككتاب. وفي قول الله عز وجل: لا يغادر صغيرة ولا كبيرة. أي لا يترك. وقال المصنف: أي لا يخل. وفي الحديث أنه صلى الله تعالى عليه وسلم قال: ليتني غودرت مع أصحاب نحص الجبل. قال أبو عبيد: معناه يا ليتني استشهدت معهم. النحص: أصل الجبل وسفحه، وأراد بأصحاب النحص قتلى أحد أو غيرهم من الشهداء. والغدرة، بالضم والكسر: ما أغدر من شئ، أي ترك وبقي، كالغدارة بالضم، قال الأفوه:
  في مضر الحمراء لم يترك                      غدارة غير النساء الجلوس وكذلك الغدرة والغدر، محركتين، يقال: على بني فلان غدرضة من الصدقة وغدر، أي بقية. وجمع الغدر غدور، وج الغدرة، بالضم غدرات، بالضم أيضا. ونقل الصاغاني عن ابن السكيت: يثقال على فلان غدر من الصدقة، بالكسر مثال عنب، أي بقايا منها، الواحدة غدرة، وتجمع غدرات. قال الأعشى:

  وأحمدت أن ألحقت بالأمس صرمة                      لها غدرات واللواحق تـلـحـق انتهى. وقال أبو منصور: واحدة الغدر غدرة، وتجمع غدرا وغدرات. وروى بيت الأعشى. ففي كلام المصنف نظر من وجوه. والغدر، كصرد القطعة من الماء يغادرها السيل، أي يتركها ويبقيها، كالغدير، هكذا في سائر الأصول المصححة. ولم أضجد أحدا من الأئمة ذكر الغدر بمعنى الغدير، مع كثرة مراجعة الأمهات اللغوية. ولم أزل أجيل قداح النظر في عبارة المصنف ومأخذها حتى فتح الله وجه الصواب فيها. وهو أنا قدمنا آنفا النقل عن ابن السكيت وعن أبي منصور، فجاء المصنف أخذ من عبارتيهما بطريق المزج على عادته، فأخل بالمقصود ولم يدل على المراد على الوجه المعهود. فالصواب في عبارته أن يقول: والغدرة، بالضم وكعنب: ما أغدر من شئ، كالغدارة بالضم، والغدرة والغدر - محركتين- جمعه غدرات، كعنبات، وبالضم وكصرد، فيكون الجمعان الأخيران للغدرة بالضم، أو الاقتصار على الجمع الأول كما اقتصر غيره، ثم يقول: والغدير: القطعة من الماء يغادرها السيل. هذا هو الصواب الذي تقتضيه نقول الأئمة في هذا المقام. ومن راجع التكملة واللسان زال عنه الإبهام، والله أعلم. ثم قوله ج كصرد وتمران يدل على ما صوبناه ويبين ما أوردناه، فإن الغدير جمعه غدران وغدر كما ذكره على المشهور صحيح ثابت. فيقال: ما جمع غدر كصرد الذي أورده مفردا فيحتاج أن يقول غدران بالكسر كصردان، أو يقول إنه يستعمل هكذا مفردا وجمعا. وكل ذلك لم يصح ولم يثبت، فتأمل. ثم ثبت في الأصول المصححة من النهاية واللسان أن جمع الغدير غدر، بضمتين، كطريق وطرق، وسبيل وسبل، ونجيب ونجب، وهو القياس فيه، وقد يخفف أيضا بالتسكين. ففي قول المصنف كصرد نظر أيضا فتأمل. وقوله في معنى الغدير: القطعة من الماء يغادرها السيل، قال ابن سيده: هو قول أبي عبيد، فهو إذا فعيل في معنى مفعول على اطراح الزائد. وقد قيل: إنه من الغدر، لأنه يخون وراده فينضب عنهم، ويغدر بأهله فينقطع عند شدة الحاجة إليه. ويقوي ذلك قول الكميت:
  ومن غدره نبز الأولون                      بأن لقبوه الغدير الغديرا

  أراد من غدره نبز الأولون الغدير بأن لقبوه الغدير، فالغدير الأول مفعول نبز، والثاني مفعول لقبوه. وقال اللحياني: الغدير اسم، ولا يقال هذا ماء غدير. وقال الليث: الغدير: مستنقع الماء ماء المطر، صغيرا كان أو كبيرا، غير أنه لا يبقى إلى القيظ إلا ما يتخذه الناس من عد أو وجذ أو وقط أو صهريج أو حائر. قال أبو منصور: العد: الماء الدائم الذي لا انقطاع له، ولا يسمى الماء الذي يجمع في غدير أو صهريج أو صنع عدا، لأن العد ما يدوم مثل ماء العين والركية. واستغدر المكان: صارت فيه غدران، فالسين هنا للصيرورة. ومن سجعات الأساس: استغزرت الذهاب واستغدرت اللهاب. قال: الذهبة: مطرة شديدة سريعة الذهاب. واللهب: مهواة ما بين الجبلين. وفي الحديث أن قادما قدم على النبي صلى الله عليه وسلم، فسأله عن خصب البلاد. فحدث أن سحابة وقعت فاخضرت لها الأرض، فيها غدر تناخس، والصيد قد ضوى إليها قال شمر: قوله: غدر تناخس، أي يصب بعضها في إثر بعض. ومن المجاز الغدير: السيف، على التشبيه، كما يقال له اللج. والغدير: اسم رجل، هكذا ذكروه. قلت: وهو اسم والد بشامة الشاعر، من بني غيظ بن مرة بن عوف ابن سعد بن ذبيان، ووالد علي الشاعر من بني ثعلبة بن سعد بن عوف ابن كعب بن جلان بن غنم ابن غنى. وغدير: واد بديار مضر، نقله الصاغاني. والغدير والغديرة، بهاء: القطعة من النبات، على التشبيه أيضا، ج غدران، بالضم لا غير. والغديرة: الذؤابة، قال الليث: كل عقيصة غديرة. والغديرتان: الذؤابتان اللتان تسقطان على الصدر، ج غدائر، وقيل: الغدائر للنساء، وهي المضفورة، والضفائر للرجال. وقال امرؤ القيس:
  غدائره مستشزرات إلى الـعـلا                      تضل العقاص في مثنى ومرسل والغديرة: الرغيدة، عن الفراء واغتدر: اتخذ غديرة، إذا جعل الدقيق في إناء وصب عليه اللبن ثم رضفه بالرضاف. وقال الصاغاني: الغديرة: هي اللبن الحليب يغلى ثم يذر عليه الدقيق حتى يختلط فيلعقه الغلام لعقا. والغديرة: الناقة تركها الراعي، وقد أغدرها. قال الراجز:
  فقلما طارد حتى أغـدرا                      وسط الغبار خربا مجورا

  وإن تخلفت عن الإبل هي بنفسها فلم تلحق فغدور، كصبور، وفي بعض النسخ: فغدورة، بزيادة الهاء، والأولى الصواب. وغدر، كضرب: شرب ماء الغدير، وهو المجتمع من السيل ومن ماء السماء. وكفرح: شرب ماء السماء، هكذا في سائر النسخ والأصول المصححة، وفي التهذيب: قال المؤرج: غدر الرجل يغدر غدرا، إذا شرب من ماء الغدير. قال الأزهري: والقياس غدر يغدر، بهذا المعنى، لا غدر، مثل كرع، إذا شرب الكرع؛ وهكذا نقله الصاغاني، ولكنه زاد بعد قوله الكرع: وهو ماء السماء. قلت: فقوله: وهو ماء السماء، راجع إلى الكرع، لا أنه معنى غدر كفرح. وظن المصنف أنه من جملة معاني غدر، وهو وهم صريح. ثم إنه فرق بين ماء الغدير وماء السماء، مع أن الغدير هو مستنقع ماء السماء، كما تقدم عن الليث، وهذا غريب مع أن الأزهري أزال الإشكال بقوله: بهذا المعنى. فتأمل، ولا تغتر بقول المصنف، فقد عرفت من أين أخذ? وكيف أخذ? والله يعفو عنا وعنه. وغدر الليل، كفرح، يغدر غدرا، وأغدر - ذكره ابن القطاع، ومثله في اللسان. فالعجب من المصنف كيف تركه -: أظلم أو اشتد ظلامه، كما قاله ابن القطاع فهي أي الليلة غدرة، كفرحة يقال: ليلة غدرة بينة الغدر، ومغدرة، كمحسنة: شديدة الظلمة تحبس الناس في منازلهم وكنهم فيغدرون، أي يتخلفون. وفي الحديث: من صلى العشاء في جماعة في الليلة المغدرة فقد أضوجب. وقيل إنما سميت مغدرة لطرحها من يخرج فيها في الغدر، وهي الجرفة. وفي حديث كعب: لو أن امرأة من الحور العين اطلعت إلى الأرض في ليلة ظلماء مغدرة لأضاءت ما على الأرض. وغدرت الناقة عن الإبل غدرا: تخلفت عن اللحوق، وكذا الشاة عن الغنم. ولو ذكره عند قوله: وإشن تخلفت هي فغدور وقال: وقد غدرت، بالكسر، كان أخصر. وغدرت الغنم غدرا: شبعت في المرتع. وفي المحكم: في المرج في أول نبته. وغدرت الأرض: كثر بها الغدر، فهي غدراء؛ قاله ابن القطاع. والغدر محركة: كل ما واراك وسد بصرك. وقيل: هو كل موضع صعب لا تكاد الدابة تنفذ فيه. وقيل: الغدر: الأرض الرخوة ذات اللخاقيق. وقال اللحياني: الغدر الحجرة، بكسر ففتح، والجرفة واللخاقيق وفي بعض النسخ: الأخاقيق من الأرض. وقوله: المتعادية، صفة اللخاقيق لا الأرض، فلذا لو قدضمه كما هو في نص اللحياني كان أصوبس، كما لا يخفى، والجمع أغدار، كسبب وأسباب، وقيل: الغدر: الحجارة مع الشجر، وكذلك الجرل والنقل، وهو قول أبي زيد وابن القطاع. وقيل: الغدر: الموضع الظلف الكثير الحجارة. وقال العجاج:
  سنابك الخـيل يصـدعـن الأير                      من الصفا القاسي ويدعسن الغدر

  ومن المجاز: رجثل ثبت الغدر، محركة، إذا كان يثبت في مواضع القتال والجدل والكلام. قال الزمخشري: وأصل الغدر اللخاقيق. ويقال أيضا: إنه لثبت الغدر: إذا كان ثابتا في جميع ما يأخذ فيه، ويقال: ما أثبت غدره، أي ما أثبته في الغدر، يقال ذلك للفرس وللرجل إذا كان لسانه يثبت في موضع الزلل والخصومة. وقال اللحياني: معناه ما أثبت حجته وأقل ضرر الزلق والعثار عليه. قال: وقال الكسائي: ما أثبت غدر فلان، أي ما بقي من عقله. قال ابن سيده: ولا يعجبني. وقال الأصمعي: الغدر الجحرة والجرفة والأخاقيق في الأرض: فتقول: ما أثبت حجته وأقل زلقه وعثاره. وقال ابن بزرج: إنه لثبت الغدر، إذا كان ناطق الرجال ونازعهم كان قويا. وفرس ثبت الغدر: يثبت في موضع الزلل. فاتضح بهذه النصوص أنه ليس بمختص بالإنسان بل يستعمل في الفرس أيضا. والغدرة، بالفتح، هكذا في سائر النسخ، والصواب الغيدرة كحيدرة: الشر، عن كراع، كذا في اللسان، وهو لغة في الغيذرة بالغين والذال المعجمتين، كما وهو أيضا التخليط وكثرة الكلام. والغيدار، بالفتح: الرجل السيئ الظن فيظن، هكذا في النسخ بالفاء وصوابه: يظن فيصيب، كما في اللسان وغيره. وآل غدران، بالضم: بطن من العرب. ويقال: خرجنا في الغدراء أي الظلمة. والغدراء أيضا: الليلة المظلمة؛ قاله ابن القطاع. وغدر، بالفتح، ة بالأنبار، قلت: وإليها نسب أحمد بن محمد بن الحسين الغدري؛ ذكره الماليني. وغدر، كزفر: مخلاف باليمن، فيه ناعط، وهو حصن عجيب قيل: هو مأخوذ من الغدر، وهو الموضع الكثير الحجارة الصعب المسلك، ويصحف بعذر، كذا في معجم ما استعجم. ومما يستدرك عليه: سنون غدارة، إذا كثر مطرها وقل نباتها، فعالة من الغدر، أي تطمعهم في الخصب بالمطر ثم تخلف، فجعل ذلك غدرا منها ، وهو مجاز. وفي الحديث أنه مر بأرض يقال لها: غدرة فسماها خضرة كأنها كانت لا تسمح بالنبات، أو تنبت ثم تسرع إليه الآفة، فشبهت بالغادر لأنه لا يفي. وقالوا: الذئب غادر، أي لا عهد له، كما قالوا: الذئب فاجر. وألقت الناقة غدرها، محركة، أي ما أغدرته رحمها من الدم والأذى. وألقت الشاة غدورها، وهي بقايا وأقذاء تبقى في الرحم تلقيها بعد الولادة. وبه غادر من مرض، وغابر، أي بقية. وأغدره: ألقاه في الغدر. وغدر فلان بعد إخوته، أي ماتوا وبقي هو. وغدر عن أصحابه، كفرح: تخلف. وقال اللحياني: ناقة غدرة غبرة غمرة، إذا كانت تخلف عن الإبل في السوق. وفي النهر غدر، محركة، هو أن ينضب الماء ويبقى الوحل. وعن ابن الأعرابي: المغدرة: البئر تحفر في آخر الزرع لتسقى مذانبه. وتغدر: تخلف؛ قاله الأصمعي، وأنشد قول امرئ القيس:
  عشية جاوزنا حـمـاة وسـيرنـا                      أخو الجهد لا نلوى على من تغدرا ويروى: تعذرا أي احتبس لما يعذر به. وغدرت المرأة ولدها غدرا: مثل دغرته دغرا. وغدر، بالضم: موضع، وله يوم، وفيه يقول حارثة بن أوس بن عبد ود، من بني عذرة بن زيد اللات، وهزمتهم يومئذ بنو يربوع:
  ولولا جرى حومل يوم غدر                      لمزقني وإياها الـسـلاح

  أورده ابن الكلبي في أنساب الخيل. والغادرية: طائفة من الخوارج؛ قاله الحافظ. والغدر، بالفتح: محلة بمصر. وعبد الله بن رفاعة بن غدير السعدي، صاحب الخلعي، محدث مشهور. وغدير خم: سيأتي في الميم.

##### Türkçe

**الغدر**: ahde vefanın zıddı; bunu İbn Sîde **المحكم**’de söylemiştir. Başkası da dedi ki: **الغدر**: vefayı terk etmektir; ve denildi ki: o, ahdi bozmaktır. Müellifin **البصائر**’inde: **الغدر**: şeyde eksiltme/bozma ve onu terk etmektir. İbn Kemal Paşa dedi ki: **الوفاء**: ahdi gözetmektir; **الغدر**: onu zayi etmektir; tıpkı **الإنجاز**’ın vaadi gözetmek, **الخلف**’in de onu zayi etmek olması gibi; böylece **الوفاء** ve **الإنجاز** fiilde, sözdeki doğruluk gibi; **الغدر** ve **الخلف** de onda (sözde) yalan gibi(dir). **غدره** ve **غدر به**; yani kendi başına (mef’ûl alarak) ve **الباء** ile geçişli olarak; **نصر** ve **ضرب** ve **سمع** gibi; ilk ikisini İbnü’l-Kattâ‘ ve İbn Sîde zikretti; imamların çoğu birincisiyle yetindi; üçüncüsü **اللحياني**’dendir; İbn Sîde dedi ki: “Ben buna güvenmiyorum.” **يغدر غدرا**; fetha ile; ilk iki bâbın masdarıdır; ve **غدرا** ve **غدرانا** harekeli olarak ikisinde (de); ve onlar, **اللحياني**’nin naklettiğine göre üçüncü bâbın masdarıdır; İbn Sîde bunu inkâr etti. Ve o, **غدور**’dur; **صبور** gibi; ve **غدار** ve **غدارة**; ikisinde de şeddeli olarak; ve o, **غادر** ve **غدار**’dır; **كتان** gibi; ve **غدير** ve **غدور**; **سكيت** ve **صبور** gibi; ve **غدر**; **صرد** gibi; bu sonuncu daha çok sövmede nida’da kullanılır; denir ki: **يا غدر**. **الحديبية** hadîsinde: Urve b. Mes‘ûd, Muğîre’ye dedi ki: **يا غدر**; ve senin **غدرتك**’ni ancak dün mü yıkadın? **عائشة** hadîsinde: Kâsım’a dedi ki: **اجلس غدر** yani **يا غدر**; böylece nida harfini hazfetti. Ve cem‘de denir: **يال غدر**; **يال فجر** gibi. **المحكم**’de: Bazıları dedi ki erkeğe denir: **يا غدر** ve **يا مغدر**; **مقعد** ve **منزل** gibi; ve yine **يا ابن مغدر** iki vecihle; ma‘rifeler. Dedi ki: Araplar “**هذا رجل غدر**” demez; çünkü **الغدر** onlarda ma‘rifelik hâlinde(dir). Şemmer dedi ki: **رجل غدر**; yani **غادر**; ve **رجل نصر**; yani **ناصر**; ve **رجل لكع**; yani **لئيم**. Ezherî dedi ki: Hepsinin **نون**’u, Leys’in dediğinin hilâfınadır; ve doğru olan budur: **فعل** bâbının sarfı ancak **عمر** ve **زفر** gibi ma‘rife isim olursa terk edilir. İbnü’l-Esîr dedi ki: **غدر** mübalağa için **غادر**’den ma‘dûldür; erkeğe denir: **يا غدر**; ona (dişiye): **يا غدار**; **قطام** gibi; ve ikisi çoğunlukla nida’ya mahsustur. **وأغدره**: onu terk etti ve bıraktı. **اللحياني** hikâye etti: “Falan bana yardım etti; ben de onu kalbimde bir sevgi olarak **فأغدر له ذلك** (bıraktım/kalıcı kıldım)”; yani onu bıraktı. Bedir hadîsinde: “Resûlullah sallallahu teâlâ aleyhi ve sellem ashabı içinde çıktı; **قرقرة الكدر**’e ulaştı; **فأغدروه**”; yani onu terk ettiler ve geride bıraktılar. Ömer hadîsinde, güzel siyasetini zikredip dedi ki: “Velev o olmasaydı, sürdüğümün bir kısmını **لأغدرت**”; yani geride bırakırdım; kendisini çobana, raiyyetini de otlayan sürüye benzetti. **لغدرت** diye de rivayet edildi; yani insanları **الغدر**’e atardım; o, taşları çok olan bir yerdir. **كغادرة مغادرة وغدارا**; **كتاب** gibi. Aziz ve celil Allah’ın sözü hakkında: **لا يغادر صغيرة ولا كبيرة**; yani bırakmaz. Müellif dedi ki: yani eksiltmez/bozmaz. Hadîste: O sallallahu teâlâ aleyhi ve sellem dedi ki: **ليتني غودرت مع أصحاب نحص الجبل**. Ebû Ubeyd dedi ki: Manası: keşke onlarla birlikte şehit edilseydim. **النحص**: dağın kökü ve eteği; ve **أصحاب النحص** ile Uhud’un öldürülenlerini yahut şehitlerden başkalarını kastetti. Ve **الغدرة**; zamme ve kesre ile: bir şeyden **أغدر** edilen (bırakılan) şey; yani terk edildi ve kaldı; zamme ile **الغدارة** gibi. **الأفوه** dedi ki:
  Mudar’ın kızılında bırakmadı                      oturan kadınlardan başka **غدارة**
Ve yine **الغدرة** ve **الغدر**; ikisi de harekeli olarak: denir ki: “Falan oğullarının üzerinde sadakadan bir **غدرضة** ve **غدر** vardır”; yani bakiye. **الغدر**’ün cem‘i **غدور**’dur; ve **الغدرة**’nin cem‘i, zamme ile, **غدرات**’tır; yine zamme ile. Sâgânî, İbnü’s-Sikkît’ten nakletti: “Falana sadakadan bir **غدر** ağır gelir” denir; kesre ile, **عنب** vezninde; yani ondan bakiyeler; bir tanesi **غدرة**’dir; ve **غدرات** diye cem‘ edilir. A‘şâ dedi ki:

  Ve dün bir sürüye ilhak ettiğimi övdüm                      onun **غدرات**’ı var; ve sonradan gelenler yetişir
Bitti. Ebû Mansûr dedi ki: **الغدر**’ün bir tanesi **غدرة**’dir; ve **غدرا** ve **غدرات** diye cem‘ edilir. A‘şâ’nın beytini rivayet etti. Öyleyse müellifin sözünde çeşitli yönlerden nazar vardır. Ve **الغدر**; **صرد** gibi: selin **يغادرها** ettiği (bıraktığı) su parçasıdır; yani onu bırakır ve onu baki kılar; **الغدير** gibi; tashih edilmiş bütün asıllarda böyledir. İmamların hiçbirinden, lugavî ana kaynakları çokça müracaat etmeme rağmen, **الغدر**’ü **الغدير** manasında zikreden birini bulmadım. Müellifin ibaresi ve dayanağı üzerinde nazar oklarını döndürmeye devam ettim; nihayet Allah onda doğru yüzünü açtı. O da şudur: Az önce İbnü’s-Sikkît’ten ve Ebû Mansûr’dan nakli takdim ettik; müellif de âdeti üzere iki ibarelerinden “mezcederek” aldı; böylece maksadı bozdu ve muradı bilinen vecih üzere göstermedi. Öyleyse ibaresinde doğru olan şudur ki desin: **والغدرة**; zamme ile ve **عنب** gibi: bir şeyden **أغدر** edilen (bırakılan) şey; zamme ile **الغدارة** gibi; ve **الغدرة** ve **الغدر** —ikisi de harekeli olarak— onun cem‘i **غدرات**’tır; **عنبات** gibi; ve zamme ile ve **صرد** gibi; böylece son iki cem‘ zamme ile **الغدرة** içindir; yahut başkasının yetindiği gibi yalnız ilk cem‘ ile yetinmek; sonra desin: **والغدير**: selin **يغادرها** ettiği su parçasıdır. Bu, bu makamda imamların nakillerinin gerektirdiği doğru olandır. **التكملة** ve **اللسان**’a müracaat edenin ondan kapalılık gider; Allah daha iyi bilir. Sonra onun “**ج كصرد وتمران**” sözü, bizim tashih ettiğimize delalet eder ve bizim irad ettiğimizi beyan eder; çünkü **الغدير**’in cem‘i **غدران** ve **غدر**’dür; meşhur olarak sahih sabit olduğu üzere, onu zikrettiği gibi. Öyleyse, müfred olarak irad ettiği **غدر كصرد**’ün cem‘i nedir ki “**غدران** kesre ile **صردان** gibi” demeye muhtaç olsun; yahut “böyle müfred ve cem‘ olarak kullanılır” desin. Bunların hepsi sahih olmadı ve sabit olmadı; düşün. Sonra **النهاية** ve **اللسان**’ın tashih edilmiş asıllarında sabit oldu ki **الغدير**’in cem‘i **غدر**’dür; iki zamme ile; **طريق** ve **طرق**; ve **سبيل** ve **سبل**; ve **نجيب** ve **نجب** gibi; onda kıyas budur; bazen sükûn ile de hafifletilir. Öyleyse müellifin “**كصرد**” sözünde de nazar vardır; düşün. Ve onun **الغدير** manasında “selin **يغادرها** ettiği su parçası” sözü hakkında: İbn Sîde dedi ki: Bu, Ebû Ubeyd’in sözüdür; öyleyse o, ziyadeyi atmak üzere mef‘ûl manasında **فعيل**’dir. Ve denildi ki: O, **الغدر**’dendir; çünkü varidlerini (ona gelenleri) aldatır; böylece onlardan çekilir/kurur; ve ehline karşı **يغدر** eder; şiddetli ihtiyaç anında onlardan kesilir. Bunu, Kumeyt’in sözü kuvvetlendirir:
  Ve onun **غدره**’sinden evvelkiler lakap taktılar                      ona **الغدير الغديرا** diye lakap verdiler

**أراد** onun **غدره**’sinden; eskiler **الغدير**’i, ona **الغدير** lakabını vererek lakap takmayı kastettiler. Böylece birinci **الغدير** **نبز**’in mef‘ûlüdür, ikincisi **لقبوه**’nun mef‘ûlüdür. Ve **اللحياني** dedi: **الغدير** bir isimdir; “bu **ماء غدير**” denilmez. Ve **الليث** dedi: **الغدير**: yağmur suyunun su birikintisi; küçük de olsa büyük de olsa; ancak **القيظ**’e kadar, insanların **عد** yahut **وجذ** yahut **وقط** yahut **صهريج** yahut **حائر**’dan yaptıkları şeyden başka (hiçbiri) kalmaz. **أبو منصور** dedi: **العد**: kesintisi olmayan, daimî sudur; **غدير**’de yahut **صهريج**’de toplanan yahut yapılmış suya **عد** denilmez; çünkü **العد**, **العين** suyu ve **الركية** suyu gibi devam eden şeydir. Ve **استغدر المكان**: onda **غدران** oldu; böylece buradaki **السين** dönüşüm içindir. Ve **الأساس**’ın secilerinden: **استغزرت الذهاب واستغدرت اللهاب**. Dedi: **الذهبة**: gidip gitmesi hızlı, şiddetli bir yağmurdur. Ve **اللهب**: iki dağ arasındaki çukur yerdir. Ve hadiste: bir gelen, Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) geldi; ona beldelerin bolluğunu sordu. Derken bir bulut düştü de onunla yer yeşerdi; onda **غدر تناخس** vardır; av da ona doğru **ضوى** etmiştir. **شمر** dedi: onun sözü **غدر تناخس**: yani bazısı bazısının ardından dökülür. Ve mecazdan **الغدير**: kılıçtır; benzetme üzere; nitekim ona **اللج** denir. Ve **الغدير**: bir adam adıdır; onu böyle zikrettiler. Dedim: o, **بشامة** şairinin babasının adıdır; **بني غيظ بن مرة بن عوف ابن سعد بن ذبيان**’dandır; ve **علي** şairinin babasıdır; **بني ثعلبة بن سعد بن عوف ابن كعب بن جلان بن غنم ابن غنى**’dandır. Ve **غدير**: **مضر** diyarlarında bir vadidir; onu **الصاغاني** nakletti. Ve **الغدير** ve **الغديرة** (هاء ile): bitkiden bir parçadır; yine benzetme üzere; çoğulu **غدران**’dır; yalnızca zamme ile. Ve **الغديرة**: perçemdir; **الليث** dedi: her **عقيصة** bir **غديرة**’dir. Ve **الغديرتان**: göğüs üzerine düşen iki perçemdir; çoğulu **غدائر**’dir. Ve denildi ki: **الغدائر** kadınlar içindir; o, örgülü olandır; **الضفائر** erkekler içindir. Ve **امرؤ القيس** dedi:
  **غدائره** yukarıya doğru kabartılmıştır;                      **العقاص** ikili ve salıverilmişte şaşırır.
Ve **الغديرة**: **الرغيدة**’dir; **الفراء**’dan. Ve **اغتدر**: **غديرة** edindi; ince unu bir kaba koyup üzerine süt döktüğünde, sonra onu **الرضاف** ile **رضفه** ettiğinde. Ve **الصاغاني** dedi: **الغديرة**: o, sağılmış süttür; kaynatılır, sonra üzerine un serpilir; ta ki karışsın; sonra oğlan onu yalayarak yalar. Ve **الغديرة**: çobanın bıraktığı dişi devedir; onu **أغدرها** etmiştir. **الراجز** dedi:
  Pek az kovaladı, ta ki **أغـدرا** etti;                      tozun ortasında, harap, çukur.

  Ve eğer develerden geri kalırsa, kendisiyle (yani bizzat) geri kalır da yetişmezse, o **غدور**’dur; **صبور** gibi. Ve bazı nüshalarda: **فغدورة**; **الهاء**’nın artırılmasıyla; birincisi doğrudur. Ve **غدر** ( **ضرب** gibi): **الغدير** suyunu içti; o, selden ve gök suyundan toplanandır. Ve ( **فرح** gibi): gök suyunu içti; diğer nüshalarda ve tashih edilmiş asıllarda böyle; ve **التهذيب**’de: **المؤرج** dedi: adam **غدر** eder, **يغدر** **غدرا**; **الغدير** suyundan içtiğinde. **الأزهري** dedi: kıyas, bu anlamda **غدر يغدر**’dir; **غدر** değil; **كرع** gibi; **الكرع** içtiğinde. Ve **الصاغاني** onu böyle nakletti; fakat **الكرع** sözünden sonra şunu ekledi: “ve o, gök suyudur.” Dedim: onun sözü “ve o, gök suyudur”, **الكرع**’a racidir; **غدر**’ün ( **فرح** gibi) anlamı olduğu için değil. Ve musannif, onun **غدر**’ün anlamlarından bir cümle olduğunu sandı; bu, açık bir vehimdir. Sonra o, **ماء الغدير** ile **ماء السماء** arasında ayırım yaptı; hâlbuki **الغدير**, **ماء السماء**’nın su birikintisidir; **الليث**’ten geçtiği üzere; ve bu, gariptir; hâlbuki **الأزهري**, “bu anlamda” sözüyle müşkili gidermiştir. Öyleyse düşün; musannifin sözüne aldanma; nereden aldı? nasıl aldı? bildin. Allah bize ve ona afvetsin. Ve **غدر الليل** ( **فرح** gibi), **يغدر** **غدرا**; ve **أغدر** — onu **ابن القطاع** zikretti; ve **اللسان**’da da onun benzeri vardır. Böylece musanniften şaşılır, onu nasıl terk etti —: karardı yahut karanlığı şiddetlendi; **ابن القطاع**’ın dediği gibi. Böylece o, yani gece, **غدرة**’dir; **فرحة** gibi. Denilir: **ليلة غدرة**; **الغدر**’ı açık olan; ve **مغدرة**; **محسنة** gibi: şiddetli karanlık; insanları evlerinde ve sığınaklarında hapseder; böylece **يغدرون**, yani geri kalırlar. Ve hadiste: **الليلة المغدرة**’de cemaatle yatsıyı kılan, muhakkak **أضوجب** etmiştir. Ve denildi ki: ancak ona **مغدرة** denildi; çünkü onda çıkan kimseyi **الغدر**’a atar; o da **الجرفة**’dir. Ve **كعب** hadîsinde: eğer **الحور العين**’den bir kadın, karanlık **مغدرة** bir gecede yere baksa, yerin üzerindekini aydınlatırdı. Ve dişi deve, develerden **غدرا** ile **غدرت**: yetişmekten geri kaldı; ve koyun da sürüden (böyledir). Ve eğer onu “ve eğer geri kalırsa o **فغدور**” sözünün yanında zikretseydi ve “ve **غدرت** etti” deseydi; kesre ile; daha kısa olurdu. Ve koyunlar **غدرا** ile **غدرت**: otlakta doydu. Ve **المحكم**’de: çayırda, bitkisinin ilkinde. Ve yer **غدرت**: onda **الغدر** çoğaldı; böylece o **غدراء**’dır; onu **ابن القطاع** söyledi. Ve **الغدر** (harekeli): seni örten ve görüşünü kapatan her şeydir. Ve denildi ki: o, binek hayvanının neredeyse geçemeyeceği her zor yerdir. Ve denildi ki: **الغدر**: **اللخاقيق**’li yumuşak arazidir. Ve **اللحياني** dedi: **الغدر**: **الحجرة**’dir; kesre sonra fetha ile; ve **الجرفة** ve **اللخاقيق**. Ve bazı nüshalarda: yerden **الأخاقيق**. Ve onun sözü **المتعادية**: yerin değil, **اللخاقيق**’in sıfatıdır; bu yüzden onu **اللحياني**’nin nassında olduğu gibi zamme ile getirseydi daha doğru olurdu; gizli değildir. Ve çoğulu **أغدار**’dır; **سبب** ve **أسباب** gibi. Ve denildi ki: **الغدر**: ağaçla birlikte taşlardır; ve aynı şekilde **الجرل** ve **النقل**; bu, **أبي زيد** ve **ابن القطاع**’ın sözüdür. Ve denildi ki: **الغدر**: taşları çok olan, toynaklı yer. Ve **العجاج** dedi:
  Atların toynakları **الأير**’i yarar;                      sert kayadan; ve **الغدر**’ı çiğner.

Ve mecazdan: **رجلٌ ثَبْتُ الغَدْرِ** (harekeli), eğer savaş, cedel ve konuşma yerlerinde sebat edici olursa. Zemahşerî dedi: **الغَدْر**’ün aslı **اللَّخاقيق**’tir. Yine denilir: O, **لَثَبْتُ الغَدْرِ**’dür: eğer giriştiği her şeyde sebatlı olursa; ve denilir: **ما أَثْبَتَ غَدْرَهُ**; yani, onu **الغَدْر**’de ne kadar da sebatlı kıldı; bu, at için de adam için de, dili sürçme ve husumet yerinde sebat edici olursa, söylenir. Lihyânî dedi: Manası: delilini ne kadar da sağlam kıldı ve onun üzerinde sürçmenin ve tökezlemenin zararını ne kadar da azalttı. Dedi: Ve Kisâî dedi: **ما أَثْبَتَ غَدْرَ فُلانٍ**; yani, aklından ne kaldı. İbn Sîde dedi: Ve bu bana hoş gelmiyor. Asma‘î dedi: **الغَدْر** yeryüzündeki **الجُحْرَة** ve **الجُرْفَة** ve **الأَخاقيق**’tir: böylece dersin ki: delilini ne kadar da sağlam kıldı ve sürçmesini ve tökezlemesini ne kadar da azalttı. İbn Büzerc dedi: O, **لَثَبْتُ الغَدْرِ**’dür; eğer erkeklerle konuşur ve onlarla çekişirse güçlü olur. Ve **فَرَسٌ ثَبْتُ الغَدْرِ**: sürçme yerinde sebat eder. Bu naslarla açıklığa kavuştu ki bu, insana mahsus değildir; at hakkında da kullanılır. Ve **الغَدْرَة** (fetha ile), bütün nüshalarda böyledir; doğrusu **الغَيْدَرَة** (tıpkı **حَيْدَرَة** gibi): şer; Kurâ‘dan; Lisân’da böyledir; ve o, **الغَيْذَرَة**’de (mu‘ceme **الغين** ve **الذال** ile) bir dildir; nitekim o, ayrıca karıştırma ve sözün çokluğu dadır. Ve **الغَيْدار** (fetha ile): kötü zan sahibi adam; böylece zanneder; nüshalarda **ف** ile böyledir; doğrusu: zanneder de isabet eder; Lisân’da ve başkasında olduğu gibi. Ve **آلُ غُدْران** (damme ile): Araplardan bir batın. Ve denilir: **خرجنا في الغَدْراء** yani karanlıkta. Ve **الغَدْراء** ayrıca: karanlık gece; bunu İbnü’l-Kattâ‘ söyledi. Ve **غَدْر** (fetha ile), **ة**: Enbâr’da; dedim ki: ve ona nisbetle Ahmed b. Muhammed b. el-Hüseyn **الغَدْرِي** nisbet olundu; bunu Mâlînî zikretti. Ve **غَدْر** (tıpkı **زَفَر** gibi): Yemen’de bir **مِخْلاف**; onda **ناعِط** vardır; o, acayip bir kaledir; denildi ki: o, **الغَدْر**’den alınmıştır; ve o, taşın çok olduğu, yolu zor olan yerdir; ve **عَذْر** diye tashif edilir; **معجم ما استعجم**’da böyledir. Ve ona ilâve edilip telâfi edilenlerdendir: **سِنونٌ غَدّارَةٌ**; eğer yağmuru çok, bitkisi az olursa; **الغَدْر**’den **فَعّالَة** vezninde; yani yağmurla onları bolluğa tamahlandırır, sonra geri kalır; böylece bu, ondan bir **غَدْر** kılındı; ve bu mecazdır. Ve hadiste: **غَدْرَة** denilen bir araziden geçti de onu **خَضْرَة** diye adlandırdı; sanki o, bitkiye cömert davranmıyordu; yahut bitiriyor sonra ona âfet çabuk geliyordu; böylece vefâ etmeyen olduğu için **الغادِر**’e benzetildi. Ve dediler: **الذِّئْبُ غادِرٌ**; yani onun ahdi yoktur; nitekim dediler: **الذِّئْبُ فاجِرٌ**. Ve deve **غَدْرَها**’sını attı (harekeli); yani rahminin kan ve eziyetten **أَغْدَرَتْهُ** şeyi. Ve koyun **غُدورَها**’nı attı; o, rahimde kalan, doğumdan sonra attığı kalıntılar ve pisliklerdir. Ve onda hastalıktan **غادِرٌ** vardır, ve **غابِرٌ**; yani bakiye. Ve **أَغْدَرَهُ**: onu **الغَدْر**’e attı. Ve falan, kardeşlerinden sonra **غَدَرَ**; yani onlar öldüler, o kaldı. Ve arkadaşlarından **غَدَرَ** (tıpkı **فَرِحَ** gibi): geri kaldı. Lihyânî dedi: **ناقةٌ غَدِرَةٌ غَبِرَةٌ غَمِرَةٌ**; eğer sürüde develerden geri kalırsa. Ve nehirde **غَدْرٌ** vardır (harekeli): o, suyun çekilip çamurun kalmasıdır. İbnü’l-A‘râbî’den: **المَغْدَرَةُ**: ekinin sonunda, artıklarını sulamak için kazılan kuyudur. Ve **تَغَدَّرَ**: geri kaldı; bunu Asma‘î söyledi; ve İmrü’ül-Kays’ın sözünü şahit getirdi:
  عَشِيَّةَ جاوَزْنا حَمـاةَ وَسِيرَنا                      أَخو الجُهْدِ لا نَلْوِي عَلَى مَنْ تَغَدَّرا
Ve rivayet olunur: **تَعَذَّرا**; yani kendisiyle özür getirilecek şey sebebiyle alıkonuldu. Ve kadın çocuğunu **غَدْرًا** ile **غَدَرَتْ**: tıpkı onu **دَغْرًا** ile **دَغَرَتْ** gibi. Ve **غُدْر** (damme ile): bir yerdir; ve onun bir günü vardır; ve onda, **عُذْرَةُ بنُ زَيْدِ اللات**’tan, **حارِثَةُ بنُ أَوْسِ بنِ عَبْدِ وَدّ** söyler; ve o gün onları **بنو يَرْبوع** bozguna uğrattı:
  وَلَوْلا جَرَى حَوْمَلَ يَوْمَ غُدْرٍ                      لَمَزَّقَني وَإِيّاها السِّلاحُ

Bunu İbnü’l-Kelbî **أنساب الخيل**’de zikretti. Ve **الغادِرِيَّةُ**: Hâricîlerden bir taife; bunu Hâfız söyledi. Ve **الغَدْر** (fetha ile): Mısır’da bir mahalle. Ve **عبدُ اللهِ بنُ رَفاعةَ بنِ غَديرٍ السَّعْدِيُّ**; **الخُلَعي**’nin sahibi; meşhur bir muhaddis. Ve **غَديرُ خُمٍّ**: **الميم**’de gelecektir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

غَدَرَهُ
1 غَدَرَهُ ذ , (K,) and [more commonly] غَدَرَ بِهِ, aor. غَدِرَ (S, M, IKtt, Msb, K) and غَدُرَ ; (M, IKtt, K;) and غَدِرَ, aor. غَدَرَ , (Lh, K,) but ISd doubts the correctness of this last; (TA;) inf. n. غَدْرٌ, (S, Msb, K,) of غَدَرَ; (S, Msb, TA;) and غَدَرٌ (TA, and so in the CK in the place of غَدْر,) and غَدَرَانٌ, (K, TA,) which are both of غَدِرَ; (TA;) He acted perfidiously, unfaithfully, faithlessly, or treacherously, to him; (M, K;) he broke his compact, contract, covenant, or the like, with him; (Msb;) he neglected the performance, or fulfilment, of his compact, &c., with him: (S:) غَدْرٌ is the contr. of وَفَآءٌ, (K,) or of وَفَآءٌ بِعَهْدٍ: (M:) or it signifies the being remiss in a thing, and neglecting it. (B.) -A2- غَدَرَ, aor. غَدِرَ , (T, O, K,) inf. n. غَدْرٌ, (T, O,) He drank the water of the غَدِير [q. v.]: (T, O, K:) and, accord. to the K, غَدِرَ, he drank the water of the sky; but this is a sheer mistake, occasioned by a misunderstanding of a saying in the T; here following: (TA:) Az says that غَدَرَ meaning as expl. above should accord. to analogy be غَدِرَ, like كَرِعَ meaning “ he drank the كَرَع, ” i. e. the water of the sky: (O, TA:) moreover, a distinction is strangely made in the K between the water of the غَدِير and the water of the sky. (TA.) -A3- غَدَرَتْ وَلَدَهَا, said of a woman, is like دَغَرَتْهُ [q. v.]. (TA.) -A4- غَدِرَ, [aor. غَدَرَ , inf. n. غَدَرٌ,] He remained, or lagged, behind; as also ↓ تغدّر, accord. to As, who cites the following verse of Imra-el-Keys:
عَشِيَّةَ جَاوَزْنَا حَمَاةَ وَسَيْرُنَا
أَخُو الجَهْدِ لَا نَلْوِى عَلَى مِنْ تَغْدَّرَا
[In the evening when we passed beyond Hamلh, and our journeying was laborious, we not waiting for such as lagged behind]: but accord. to one relation it is تَعَذَّرَ, which means [the same, or] “ held back, or withheld himself, for a cause rendering him excused. ” (TA.) You say غَدِرَ عَنْ أَصْحَابِهِ He remained, or lagged, behind his companions. (TA.) And غَدِرَتِ النَّاقَةُ عَنِ الاـِبِلِ, (S, K,) and الشَّاةُ عَنِ الغَنَمِ, (S,) The she-camel remained, or lagged, behind the other camels, (S, K,) not coming up to them, (TA,) and so the sheep, or goat, behind the other sheep, or goats. (S.) And غَدَرَ فُلَانٌ بَعْدَ اـِخْوَتِهِ Such a one remained after the death of his brothers. (TA. [But غَدَرَ, here, is app. a mistake for غَدِرَ, unless both forms be allowable.]) -A5- غَدِرَ اللَّيْلُ; (K;) or غَدِرَتِ اللَّيْلَةُ, aor. غَدَرَ , inf. n. غَدَرٌ; and ↓ أَغْدَرَت; (S;) The night became dark: (K:) or became intensely dark. (S.) -A6- غَدِرَتِ الغَنَمُ, (K,) inf. n. غَدَرٌ, (TA,) The sheep, or goats, became satiated in the place of pasture in the first of the growth thereof. (K.) -A7- غَدِرَتِ الأَرْضُ The land abounded with غَدَر [q. v.]. (K.)

غدّر
2 غدّر ذ He cast men, or made them to fall, into what is termed غَدَر [q. v.]; and ↓ اغدر may signify the same. (O.)

غادرهُ
3 غادرهُ ذ , inf. n. مُغَادَرَةٌ (S, K) and غِدَارٌ; (K;) and ↓ اغدرهُ; (S, K;) He left him, or it; (S, K;) he left him, or it, remaining. (K.) It is said in the Kur xviii. 47, لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً It will not leave, or omit, or it will not fall short of, (TA,) a small sin nor a great sin. (Jel.) And in a trad., يَا لَيْتَنِى غُودِرْتُ مَعَ أَصْحَابِ نُحْصِ الجَبَلِ Would that I had [been left behind, and had] suffered martyrdom with the people of the foot of the mountain of Ohud, who were slain there, and the other martyrs: said by Mohammad. (A 'Obeyd.) [See also a verse of 'Antarah cited voce مُتَرَدَّمٌ; and another, of Kutheiyir, voce عَسْبٌ.] ― -b2- اغدر also signifies He left behind. (TA.) You say النَّاقَةَ ↓ اغدر, and الشَّاةَ, He (the pastor) left the she-camel behind the other camels, and the sheep, or goat, behind the other sheep, or goats. (S.) And لَهُ ذٰلِكَ فِى قَلْبِى مَوَدَّةً i. e. [Such a one aided me, and that] left remaining [in my heart a love for him]. (Lh, TA.)

4 أَغْدَرَ see 3, in four places: -A2- and see also 1: -A3- and 2.

5 تَغَدَّرَ see غَدِرَ.

استغدر
10 استغدر ذ It (a place) had in it pools of water left by a torrent or torrents. (K.) ― -b2- And اِسْتَغْدَرَتْ هُنَاكَ غُدُرٌ Pools of water left by a torrent or torrents became formed there. (S.)

غَدَرٌ
غَدَرٌ ذ ; pl. غُدُورٌ: see غُدْرَةٌ, in three places. ― -b2- [Hence,] one says, أَلْقَتِ النَّاقَةُ غَدَرَهَا The she-camel cast forth what her womb had left remaining in it of blood and foul matter [after her bringing forth]. (TA.) And أَلْقَتِ الشَّاةُ غُدُورَهَا The ewe, or she-goat, cast forth the water and blood and other remains in her womb after bringing forth. (TA.) ― -b3- And فِى النَّهْرِ غَدَرٌ In the river, or rivulet, is slime remaining when the water has sunk into the earth. (TA.) -A2- غَدَرٌ signifies also A place such as is termed ظَلِف [app. as meaning hard, and that does not show a footmark, or rugged and hard], abounding with stones: (S, O, TA:) or a place abounding with stones, difficult to traverse: (TA:) or any difficult place, through which the beast can hardly, or in nowise, pass: (K:) or soft ground, in which are [trenches, or channels, such as are termed] لَخَاقِيق: (TA:) or burrows, (Lh, S, K, TA,) and banks, or ridges, worn and undermined by water, (Lh, TA,) and uneven لَخَاقِيق in the ground: (Lh, S, K, TA: [and the like is also said in the TA on the authority of As:]) and stones (K, TA) with trees; thus accord. to AZ and IKtt: (TA:) and anything that conceals one, and obstructs his sight: pl. أَغْدَارٌ. (TA.) ― -b2- [Hence,] one says, مَا أَثْبَتَ غَدَرَهُ, meaning مَا أَثْبَتَهُ فِى الغَدَرِ [How firm is he in traversing the rugged and hard and stony place! &c.]: this is said of the horse: and also (assumed tropical:) of the man when his tongue is firm in the place of slipping and of contention or litigation: (S, TA:) or, accord. to Lh, it means (assumed tropical:) how firm, or valid, is his argument, or plea, and how seldom does harm in consequence of slipping and stumbling befall him! or, accord. to Ks, how firm is what remains of his intellect or understanding! but ISd says that this explanation did not please him. (TA.) And فَرَسٌ ثَبْتُ الغَدَرِ A horse firm, or steady, in the place of slipping. (Ibn-Buzurj, TA.) And رَجُلٌ ثَبْتُ الغَدَرِ (tropical:) A man firm, or steadfast, in fight, or conflict, (S, K, TA,) or in altercation or disputation, or in speech, (S accord. to different copies,) or and in altercation or disputation, (K, TA,) and in speech; (TA;) and also in everything that he commences. (K, TA.) And accord. to Ibn-Buzurj one says, اـِنَّهُ لَثَبْتُ الغَدَرِ, meaning (assumed tropical:) Verily he is strong in talking or discoursing, with men, and in contending, or disputing, with them. (L.) [See also ثَبْتٌ.]

غَدِرٌ
غَدِرٌ ذ [part. n. of غَدِرَ]. ― -b2- See غَادِرٌ, last sentence but one. -A2- And see also غَدُورٌ. -A3- You say also لَيْلَةٌ غَدِرَةٌ and ↓ مُغْدِرَةٌ (S, K) meaning A dark night; (K;) as also ↓ غَدْرَآءُ: (IKtt, TA:) or an intensely-dark night, (S,) in which the darkness confines men in their places of alighting or abode, and their shelter, so that they remain behind: or, as some say, such a night is termed ↓ مُغْدِرَةٌ because it casts him who goes forth therein into the غدر [i. e. غَدَر]. (L, TA.)

غُدَرُ
غُدَرُ ذ and غُدَرٌ: see غَادِرٌ, in six places: -A2- and for غُدَرٌ, see also غَدِيرٌ.

غَدْرَةٌ
غَدْرَةٌ ذ [an inf. n. un., signifying An act of perfidy. unfaithfulness, faithlessness, or treachery]: see two exs. voce غَادِرٌ.

غُدْرَةٌ
غُدْرَةٌ ذ and ↓ غِدْرَةٌ, (K,) or ↓ غِدَرَةٌ, (ISk, Az, TA,) and ↓ غَدَرَةٌ and ↓ غَدَرٌ, (Lh, TA,) and ↓ غُدَارَةٌ, with damm, (K,) or ↓ غِدَارَةٌ, (as written in the L,) A portion that is left, or left remaining, of a thing; (K, * TA;) a remain, remainder, remnant, relic, or residue: (Lh, ISk, Az, L:) the pl. of غُدْارَةٌ is غُدْرَاتٌ (K) [and accord. to analogy غُدَرَاتٌ and غُدُرَاتٌ] and app. غُدَرٌ; (TA;) and that of ↓ غِدَرَةٌ [or ↓ غِدْرَةٌ] is غِدَرٌ and غِدَرَاتٌ; (ISk, Az;) and that of ↓ غَدَرٌ is غُدُورٌ. (TA.) You say, عَلَى مِنَ الصَّدَقَةِ ↓ فُلَانٍ غِدَرٌ Such a one owes arrears of the poor-rate. (ISk.) And عَلَى بَنِى فُلَانٍ مِنَ الصَّدَقَةِ ↓ غَدَرَةٌ and ↓ غَدَرٌ The sons of such a one owe an arrear of the poor-rate. (Lh, L.) And مِنْ مَرَضٍ ↓ بِهِ غَادِرٌ In him is a relic of disease; like غَابِرٌ. (TA.)

غِدْرَةٌ
غِدْرَةٌ ذ , and the pl. غِدَرٌ: see غُدْرَةٌ, in three places.

غَدَرَةٌ
غَدَرَةٌ ذ : see غُدْرَةٌ, in two places. غِدَرَةٌ, and the pl. غِدَرٌ: see غُدْرَةٌ, in three places.

غَدْرَآءُ
غَدْرَآءُ ذ Darkness. (K.) ― -b2- See also غَدِرٌ. -A2- أَرْضٌ غَدْرَآءُ Land abounding with places of the kind termed غَدَر. (IKtt, TA.)

غَدَارِ
غَدَارِ ذ : see غَادِرٌ.

غَدُورٌ
غَدُورٌ ذ : see غَادِرٌ, in two places. -A2- Also A she-camel that remains, or lags, behind the other camels: (K, TA:) in some of the copies of the K غَدُورَةٌ, with ة; but the former is the right. (TA.) And غَبِرَةٌ غَمْرَةٌ ↓ نَاقَةٌ غَدِرَةٌ A she-camel that remains, or lags, behind the other camels, in being driven. (Lh.)

غَدِيرٌ
غَدِيرٌ ذ A pool of water left by a torrent: (A 'Obeyd, S, M, K:) of the measure فَعِيلٌ in the sense of the measure مُفَاعِلٌ, from غَادَرهُ, or مُفْعَلٌ, from أَغْدَرَهُ; or, as some say, of the measure فَعِيلٌ in the sense of the measure فَاعِلٌ; (S;) because it is unfaithful to those who come to it to water, failing when much wanted: (S, * TA:) but it is a subst.; [not an epithet; or an epithet in which the quality of a subst. predominates, and only used as a subst.:] you do not say هٰذَا مَآءٌ غَدِيرٌ: (Lh:) or a place in which rain-water stagnates, whether small or large, not remaining until the summer: (Lth:) or a river: (Msb:) [but this is extr.:] pl. [of pauc. أَغْدِرَةٌ, (occurring in a verse cited voce اـِلَّا, &c.,) and of mult.] غُدْرَانٌ (S, Msb, K, TA) and غُدُرٌ (S, Nh, L, TA,) which last is sometimes contracted into غُدْرٌ: (TA:) in the K, the last pl. is said to be of the measure of صُرَدٌ; [i. e. ↓ غُدَرٌ;] but this is inconsistent with what is said in other lexicons, as shown above: and it is also said in the K that غُدَرٌ signifies the same as غَدِيرٌ, in the sense first given above; but it appears that this is a pl. of غُدْرَةٌ; and that, in the K, we should read, for وَالغَدِيرُ، كَالغَدِيرِ, and place this before, instead of after, its explanation. (TA.) ― -b2- Hence, (tropical:) A piece of herbage; (TA;) as also ↓ غَدِيرَةٌ: pl. غُدْرَانٌ: (K, TA;) this is the only pl. (TA.) ― -b3- Hence also, (TA,) (tropical:) A sword; (K, TA;) like as it is called لُجٌّ. (TA.) ― -b4- And ↓ غَدِيرَةٌ also signifies A she-camel left by the pastor (S, K) behind the other camels; and in like manner, a sheep, or goat. (S.)

غُدَارَةٌ
غُدَارَةٌ ذ or غِدَارَةٌ: see غُدْرَةٌ.

غَدِيرَةٌ
غَدِيرَةٌ ذ : see غَدِيرٌ, last two sentences. -A2- Also A portion, or lock, or plaited lock, of hair, hanging from the head; syn. ذُؤَابَةٌ: (S, K:) accord. to Lth, every عَقِيصَة is a غَدِيرَة; and the غَدِيرَتَانِ are the two portions, or locks, or plaited locks, of hair (ذَؤَابَتَانِ) which fall upon the breast: (TA:) pl. غَدَائِرُ: (S, K:) or غدائر pertain to women, and are plaited; and ضَفَائِر, to men. (TA.) -A3- غَدِيرَةُ الحَائِكِ means The hollow, in the ground, in which the weaver puts his legs, or feet: also called الوَهْدَةُ. (Mgh in art. وهد.)

غَدَّارٌ
غَدَّارٌ ذ : see غَادِرٌ; the first and third, in two places.

غَدِّيرٌ
غَدِّيرٌ ذ : see غَادِرٌ; the first and third, in two places.

غَدَّارَةٌ
غَدَّارَةٌ ذ : see غَادِرٌ; the first and third, in two places.

غَادِرٌ
غَادِرٌ ذ and ↓ غُدَرٌ [respecting which see below] (S, K) and ↓ غَدُورٌ and ↓ غَدَّارٌ and ↓ غِدِّيرٌ (K) are epithets applied to a man [and signifying, the first, Perfidious, unfaithful, faithless, or treacherous; or acting perfidiously, &c.; and the rest, very perfidious, &c.]: (S, K:) and ↓ غَدُورٌ and ↓ غَدَّارٌ and ↓ غَدَّارَةٌ are epithets applied to a woman [and signifying as above]: (K:) but ↓ غُدَر is mostly used in calling to a man and reviling him: (S:) you say to a man, يَا غُذَرُ [O very perfidious man]; (S, K;) and in like manner, ↓ يَا مَغْدَرُ, and ↓ يا مَغْدِرُ, and ↓ يَا ابْنَ مَغْدَرٍ, and ↓ يا ابن مَغْدِرٍ, all determinate; (K, TA;) and to a woman, ↓ يا غَدَارِ, like قَطَامِ: (K:) [accord. to some, ↓ غُدَر is only used in this manner, and is therefore without tenween; for] it is said that رَجُلٌ غُدَرُ is not allowable, because غُدَرُ is determinate: but Sh says رَجُلٌ غُدَرٌ, writing it, says Az, with tenween, contr. to what Lth says; and this is correct; a word of the measure فُعَل being imperfectly decl. [only] when it is a determinate subst., like عُمَرُ and زُفَرُ: and IAth says that غُدَرُ is altered from its original form, which is غَادِرٌ, for the sake of intensiveness: (TA:) in the pl. [sense] you say يَالَ غُدَرَ, (S,) or يَا لَغُدَرَ, [for يَا آلَ غُدَرَ, (see the letter ل, and see آلٌ, in art. اول,)] like يَا لَفُجَرَ. (TA.) It is said in a trad., ↓ يَا غُدَرُ ↓ أَلَسْتُ أَسْعَى فِى غَدْرَتِكَ [app. meaning, O thou very perfidious: am I not striving, or labouring, in respect of thine act of perfidy, to rectify it?]. (S: but in one copy, غُدْرَتِكَ.) And in another trad., relating to El-Hodeybiyeh, وَهَلْ ↓ يَا غُدَرُ اـِلَّا بِالْأَمْسِ ↓ غَسَلْتَ غَدْرَتَكَ [O thou very perfidious: and didst thou wash away thine act of perfidy save yesterday?]: said by 'Orweh Ibn-Mes'ood to El-Mugheereh. (TA.) And in another trad., ↓ اِجْلِسْ غُدَرُ [Sit thou, O very perfidious]; for يَا غُدَرُ: said by 'ءïsheh to El-Kلsim. (TA.) ― -b2- [Hence,] ↓ سِنُونَ غَدَّارَةٌ (tropical:) Years in which is much rain and little herbage; from [the inf. n.] الغَدْرُ; i. e. that excite people's eager desire for abundance of herbage, by the rain, and then fail to fulfil their promise. (TA.) ― -b3- [And ↓ غَدِرٌ is app. syn. with غَادِرٌ; for] غَدِرَةٌ occurs in a trad. applied to land (أَرْض), as though meaning (assumed tropical:) Not producing herbage bountifully; or giving growth to herbage, and then soon becoming blighted, or blasted; wherefore it is likened to the غَادِر, who acts unfaithfully. (TA.) -A2- See also غُدْرَةٌ, last sentence.

مَغْدَر
مَغْدَر ذ and مَغْدِر: see غَادِرٌ, each in two places.

لَيْلَةٌ مُغْدِرَةٌ
لَيْلَةٌ مُغْدِرَةٌ ذ : see غَدِرٌ, in two places.

##### Türkçe

**غَدَرَهُ**
1 **غَدَرَهُ** ذ, (K,) ve [daha yaygın olarak] **غَدَرَ بِهِ**, muzârîsi **غَدِرَ** (S, M, IKtt, Msb, K) ve **غَدُرَ**; (M, IKtt, K;) ve **غَدِرَ**, muzârîsi **غَدَرَ**, (Lh, K,) fakat ISd bu sonuncunun doğruluğundan şüphe eder; (TA;) mastarı **غَدْرٌ**, (S, Msb, K,) **غَدَرَ**’nındır; (S, Msb, TA;) ve **غَدَرٌ** (TA, ve CK’de **غَدْر** yerine böyledir) ve **غَدَرَانٌ**, (K, TA,) ki bunların ikisi de **غَدِرَ**’nındır; (TA;) Ona karşı hainlik etti, vefasızlık etti, sadakatsizlik etti yahut ihanet etti; (M, K;) onunla olan anlaşmasını, sözleşmesini, ahdini veya benzerini bozdu; (Msb;) onunla olan anlaşmasının vb. yerine getirilmesini/ifa edilmesini ihmal etti: (S:) **غَدْرٌ**, **وَفَآءٌ**’ın zıddıdır, (K,) yahut **وَفَآءٌ بِعَهْدٍ**’ın zıddıdır: (M:) yahut bir şeyde gevşek davranmayı ve onu ihmal etmeyi ifade eder. (B.)

-A2- **غَدَرَ**, muzârîsi **غَدِرَ**, (T, O, K,) mastarı **غَدْرٌ**, (T, O,) **غَدِير**’in [bkz.] suyunu içti: (T, O, K:) ve K’ye göre, **غَدِرَ**, göğün suyunu içti; fakat bu, T’deki bir sözün yanlış anlaşılmasından doğan sırf bir hatadır; burada gelen [söz] şudur: (TA:) Az der ki, yukarıda açıklandığı mânâda **غَدَرَ**, kıyasa göre **غَدِرَ** olmalıdır; “**كَرِعَ**” gibi; “**كَرَع**’ı içti” yani göğün suyunu içti mânâsında: (O, TA:) ayrıca K’de **غَدِير**’in suyu ile göğün suyu arasında garip bir ayırım yapılmıştır. (TA.)

-A3- **غَدَرَتْ وَلَدَهَا**, bir kadın hakkında söylenir; **دَغَرَتْهُ** [bkz.] gibidir. (TA.)

-A4- **غَدِرَ**, [muzârîsi **غَدَرَ**, mastarı **غَدَرٌ**,] Geri kaldı, yahut geride sarktı; As’a göre ↓ **تغدّر** da böyledir; o, İmru’ul-Kays’ın şu beytini delil getirir:
عَشِيَّةَ جَاوَزْنَا حَمَاةَ وَسَيْرُنَا
أَخُو الجَهْدِ لَا نَلْوِى عَلَى مِنْ تَغْدَّرَا
[Hama’yı aştığımız akşam vakti; yolculuğumuz meşakkat sahibiydi; geride kalan kimseyi bekleyip dönmeyiz]: fakat bir rivayete göre bu **تَعَذَّرَ**’dır; bu da [aynı mânâya, yahut] “özür gerektiren bir sebep dolayısıyla geri durdu yahut kendini alıkoydu” mânâsınadır. (TA.) Sen **غَدِرَ عَنْ أَصْحَابِهِ** dersin: Yoldaşlarının gerisinde kaldı, yahut geride sarktı. (TA.) Ve **غَدِرَتِ النَّاقَةُ عَنِ الاـِبِلِ**, (S, K,) ve **الشَّاةُ عَنِ الغَنَمِ**, (S,) Dişi deve diğer develerin gerisinde kaldı, yahut geride sarktı, (S, K,) onlara yetişmeyerek, (TA,) ve koyun yahut keçi de diğer koyunların yahut keçilerin gerisinde [kaldı]. (S.) Ve **غَدَرَ فُلَانٌ بَعْدَ اـِخْوَتِهِ**: Falan kimse, kardeşlerinin ölümünden sonra kaldı. (TA. [Fakat burada **غَدَرَ**, görünüşe göre **غَدِرَ** yerine bir hatadır; her iki şekil de câiz değilse.])

-A5- **غَدِرَ اللَّيْلُ**; (K;) yahut **غَدِرَتِ اللَّيْلَةُ**, muzârîsi **غَدَرَ**, mastarı **غَدَرٌ**; ve ↓ **أَغْدَرَت**; (S;) Gece karardı: (K:) yahut pek şiddetli karardı. (S.)

-A6- **غَدِرَتِ الغَنَمُ**, (K,) mastarı **غَدَرٌ**, (TA,) Koyunlar yahut keçiler, otlağın ilk filizlenmesinde otlak yerinde doydu. (K.)

-A7- **غَدِرَتِ الأَرْضُ**: Yer, **غَدَر** [bkz.] ile bol oldu. (K.)

**غدّر**
2 **غدّر** ذ İnsanları, **غَدَر** [bkz.] denilen şeye attı yahut düşürdü; ve ↓ **اغدر** da aynı mânâya gelebilir. (O.)

**غادرهُ**
3 **غادرهُ** ذ, mastarı **مُغَادَرَةٌ** (S, K) ve **غِدَارٌ**; (K;) ve ↓ **اغدرهُ**; (S, K;) Onu bıraktı; (S, K;) onu bırakıp geride bıraktı. (K.) Kur’ân xviii. 47’de şöyle denmiştir: **لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً**: Küçük bir günahı da büyük bir günahı da bırakmayacaktır, yahut eksik bırakmayacaktır, (TA,) [hiçbirini] atlamayacaktır. (Jel.) Ve bir rivayette: **يَا لَيْتَنِى غُودِرْتُ مَعَ أَصْحَابِ نُحْصِ الجَبَلِ**: Keşke Uhud dağının eteğindeki kimselerle—orada öldürülenler ve diğer şehitlerle—[geride bırakılmış olsaydım ve] şehit olsaydım: Muhammed tarafından söylenmiştir. (A 'Obeyd.) [Ayrıca **مُتَرَدَّمٌ** maddesinde zikredilen ‘Antarah’ın bir beytine ve **عَسْبٌ** maddesinde Kutheyyir’in bir başka beytine bak.]

― -b2- **اغدر** ayrıca “geride bıraktı” mânâsına gelir. (TA.) Sen **النَّاقَةَ ↓ اغدر**, ve **الشَّاةَ**, dersin: O (çoban) dişi deveyi diğer develerin gerisinde bıraktı; ve koyunu yahut keçiyi diğer koyunların yahut keçilerin gerisinde bıraktı. (S.) Ve **لَهُ ذٰلِكَ فِى قَلْبِى مَوَدَّةً** yani [Falan bana yardım etti ve bu] kalbimde ona karşı bir sevgiyi bırakıp bıraktı [kalıcı kıldı]. (Lh, TA.)

4 **أَغْدَرَ**: 3’e bak, dört yerde: -A2- ve ayrıca 1’e bak: -A3- ve 2’ye.

5 **تَغَدَّرَ**: **غَدِرَ**’e bak.

**استغدر**
10 **استغدر** ذ O (bir yer), içinde selin yahut sellerin bıraktığı su birikintileri vardı. (K.)

― -b2- Ve **اِسْتَغْدَرَتْ هُنَاكَ غُدُرٌ**: Orada selin yahut sellerin bıraktığı su birikintileri oluştu. (S.)

**غَدَرٌ**
**غَدَرٌ** ذ; çoğulu **غُدُورٌ**: **غُدْرَةٌ**’ye bak, üç yerde.

― -b2- [Bundan dolayı] şöyle denir: **أَلْقَتِ النَّاقَةُ غَدَرَهَا**: Dişi deve, doğurduktan sonra rahminde kalmış olan kanı ve pis maddeyi dışarı attı. (TA.) Ve **أَلْقَتِ الشَّاةُ غُدُورَهَا**: Koyun yahut keçi, doğurduktan sonra rahminde kalan suyu ve kanı ve diğer kalıntıları dışarı attı. (TA.)

― -b3- Ve **فِى النَّهْرِ غَدَرٌ**: Nehirde yahut derede, su toprağa çekildikten sonra kalan çamur vardır. (TA.)

-A2- **غَدَرٌ** ayrıca, **ظَلِف** denilen türden bir yer (S, O, TA:)—[görünüşe göre sert ve ayak izi göstermeyen, yahut engebeli ve sert mânâsında]—taşça bol: (S, O, TA:) yahut taşça bol, geçilmesi güç bir yer: (TA:) yahut hayvanın güçlükle yahut hiç geçemediği her güç yer: (K:) yahut içinde **لَخَاقِيق** denilen [hendekler yahut kanallar] bulunan yumuşak zemin: (TA:) yahut inler, (Lh, S, K, TA,) ve su tarafından aşındırılıp oyulmuş setler yahut sırtlar, (Lh, TA,) ve yerde düzensiz **لَخَاقِيق**: (Lh, S, K, TA: [TA’da As’tan naklen de benzeri söylenir:]) ve ağaçlı taşlar (K, TA); AZ ve IKtt’ye göre böyledir: (TA:) ve kişiyi örten ve görüşünü engelleyen her şey: çoğulu **أَغْدَارٌ**. (TA.)

― -b2- [Bundan dolayı] şöyle denir: **مَا أَثْبَتَ غَدَرَهُ**, yani **مَا أَثْبَتَهُ فِى الغَدَرِ** [engebeli, sert ve taşlı yerde geçişte ne kadar sağlamdır! vb.]: bu, at hakkında söylenir: ve ayrıca (mecazen) dili, kayma ve çekişme yahut dava yerinde sağlam olan adam hakkında: (S, TA:) yahut Lh’ye göre, (mecazen) delili yahut iddiası ne kadar sağlamdır ve kayma ve sürçme sebebiyle ona zarar ne kadar seyrek isabet eder! yahut Ks’ye göre, aklından yahut anlayışından kalan şey ne kadar sağlamdır! fakat ISd der ki bu açıklama hoşuna gitmedi. (TA.) Ve **فَرَسٌ ثَبْتُ الغَدَرِ**: Kayma yerinde sağlam yahut sebatlı bir at. (Ibn-Buzurj, TA.) Ve **رَجُلٌ ثَبْتُ الغَدَرِ** (mecazen): Savaşta yahut çatışmada, (S, K, TA,) yahut münakaşada yahut tartışmada, yahut sözde, (S farklı nüshalara göre,) yahut münakaşada yahut tartışmada, (K, TA,) ve sözde; (TA;) ve ayrıca başladığı her şeyde. (K, TA.) Ve Ibn-Buzurj’a göre şöyle denir: **اـِنَّهُ لَثَبْتُ الغَدَرِ**, yani (mecazen) gerçekten o, insanlarla konuşmada yahut söyleşmede ve onlarla çekişmede yahut tartışmada güçlüdür. (L.) [Ayrıca **ثَبْتٌ**’e bak.]

**غَدِرٌ**
**غَدِرٌ** ذ [**غَدِرَ**’nın ism-i fâili].

― -b2- **غَادِرٌ**’e bak, sondan bir önceki cümle.

-A2- Ve ayrıca **غَدُورٌ**’a da bak.

-A3- Sen ayrıca **لَيْلَةٌ غَدِرَةٌ** ve ↓ **مُغْدِرَةٌ** (S, K) dersin: Karanlık bir gece; (K;) ve ↓ **غَدْرَآءُ** da böyledir: (IKtt, TA:) yahut pek şiddetli karanlık bir gece, (S,) ki karanlık, insanları konaklama yahut ikamet yerlerinde ve sığınaklarında hapseder; böylece geride kalırlar: yahut bazılarına göre böyle bir geceye ↓ **مُغْدِرَةٌ** denir; çünkü onda dışarı çıkan kimseyi **غدر**’a [yani **غَدَر**’a] atar. (L, TA.)

**غُدَرُ**
**غُدَرُ** ذ ve **غُدَرٌ**: **غَادِرٌ**’e bak, altı yerde: -A2- ve **غُدَرٌ** için ayrıca **غَدِيرٌ**’e de bak.

**غَدْرَةٌ**
**غَدْرَةٌ** ذ [bir mastar-ı merre; “hainlik/vefasızlık/sadakatsizlik/ihanet etme fiili” mânâsında]: **غَادِرٌ** maddesinde iki örneğe bak.

**غُدْرَةٌ**
**غُدْرَةٌ** ذ ve ↓ **غِدْرَةٌ**, (K,) yahut ↓ **غِدَرَةٌ**, (ISk, Az, TA,) ve ↓ **غَدَرَةٌ** ve ↓ **غَدَرٌ**, (Lh, TA,) ve ↓ **غُدَارَةٌ**, damme ile, (K,) yahut ↓ **غِدَارَةٌ**, (L’de yazıldığı üzere,) Bir şeyden bırakılan yahut geride bırakılmış kalan pay; (K, * TA;) bir kalıntı, artakalan, bakiye, artık, eser, yahut tortu: (Lh, ISk, Az, L:) **غُدْارَةٌ**’nın çoğulu **غُدْرَاتٌ**’tır (K) [ve kıyasa göre **غُدَرَاتٌ** ve **غُدُرَاتٌ**] ve görünüşe göre **غُدَرٌ**; (TA;) ve ↓ **غِدَرَةٌ**’nın [yahut ↓ **غِدْرَةٌ**’nın] çoğulu **غِدَرٌ** ve **غِدَرَاتٌ**’tır; (ISk, Az;) ve ↓ **غَدَرٌ**’ınki **غُدُورٌ**’dur. (TA.) Sen **عَلَى مِنَ الصَّدَقَةِ ↓ فُلَانٍ غِدَرٌ** dersin: Falanın üzerinde zekâtın gecikmiş borcu vardır. (ISk.) Ve **عَلَى بَنِى فُلَانٍ مِنَ الصَّدَقَةِ ↓ غَدَرَةٌ** ve ↓ **غَدَرٌ**: Falanın oğullarının üzerinde zekâtın gecikmiş borcu vardır. (Lh, L.) Ve **مِنْ مَرَضٍ ↓ بِهِ غَادِرٌ**: Onda hastalıktan bir kalıntı vardır; **غَابِرٌ** gibi. (TA.)

**غِدْرَةٌ**
**غِدْرَةٌ** ذ, ve çoğulu **غِدَرٌ**: **غُدْرَةٌ**’ye bak, üç yerde.

**غَدَرَةٌ**
**غَدَرَةٌ** ذ: **غُدْرَةٌ**’ye bak, iki yerde. **غِدَرَةٌ**, ve çoğulu **غِدَرٌ**: **غُدْرَةٌ**’ye bak, üç yerde.

**غَدْرَآءُ**
**غَدْرَآءُ** ذ: Karanlık. (K.)

― -b2- Ayrıca **غَدِرٌ**’e de bak.

-A2- **أَرْضٌ غَدْرَآءُ**: **غَدَر** denilen türden yerlerle bol olan arazi. (IKtt, TA.)

**غَدَارِ**
**غَدَارِ** ذ: **غَادِرٌ**’e bak.

**غَدُورٌ**
**غَدُورٌ** ذ: **غَادِرٌ**’e bak, iki yerde.

-A2- Ayrıca: Diğer develerin gerisinde kalan yahut geride sarkan bir dişi deve: (K, TA:) K’nin bazı nüshalarında **غَدُورَةٌ**, ة ile; fakat birincisi doğrudur. (TA.) Ve **غَبِرَةٌ غَمْرَةٌ ↓ نَاقَةٌ غَدِرَةٌ**: Sürülürken diğer develerin gerisinde kalan yahut geride sarkan bir dişi deve. (Lh.)

**غَدِيرٌ**
**غَدِيرٌ** ذ: Selin bıraktığı bir su birikintisi: (A 'Obeyd, S, M, K:) ölçüsü **فَعِيلٌ**, **مُفَاعِلٌ** ölçüsü mânâsında, **غَادَرهُ**’dan; yahut **مُفْعَلٌ**, **أَغْدَرَهُ**’dan; yahut bazılarına göre **فَعِيلٌ** ölçüsü, **فَاعِلٌ** ölçüsü mânâsında; (S;) çünkü o, su içmeye gelenlere vefasızlık eder; çok ihtiyaç duyulduğunda eksik kalır: (S, * TA:) fakat o bir isimdir; [sıfat değildir; yahut isimlik vasfı galip gelen bir sıfattır ve sadece isim olarak kullanılır:] sen **هٰذَا مَآءٌ غَدِيرٌ** demezsin: (Lh:) yahut yağmur suyunun biriktiği yer; küçük yahut büyük olsun; yaz mevsimine kadar kalmayan: (Lth:) yahut bir nehir: (Msb:) [fakat bu yabancıdır:] çoğulu [azlık için] **أَغْدِرَةٌ**, (اـِلَّا maddesinde zikredilen bir beyitte vâki olmuştur,) ve [çokluk için] **غُدْرَانٌ** (S, Msb, K, TA) ve **غُدُرٌ** (S, Nh, L, TA,) ki bu sonuncu bazen kısaltılıp **غُدْرٌ** yapılır: (TA:) K’de, son çoğulun **صُرَدٌ** vezninde olduğu söylenir; [yani ↓ **غُدَرٌ**;] fakat bu, yukarıda gösterildiği üzere diğer sözlüklerde söylenenle çelişir: ve K’de ayrıca **غُدَرٌ**’ın, yukarıda ilk verilen mânâda **غَدِيرٌ** ile aynı olduğu söylenir; fakat görünüşe göre bu, **غُدْرَةٌ**’nın çoğuludur; ve K’de **وَالغَدِيرُ، كَالغَدِيرِ** yerine okumalı ve bunu, açıklamasından sonra değil önce koymalıyız. (TA.)

― -b2- Bundan dolayı, (mecazen) bir ot parçası; (TA;) ve ↓ **غَدِيرَةٌ** da böyledir: çoğulu **غُدْرَانٌ**: (K, TA;) bu tek çoğuldur. (TA.)

― -b3- Bundan dolayı ayrıca, (TA,) (mecazen) bir kılıç; (K, TA;) tıpkı ona **لُجٌّ** denildiği gibi. (TA.)

― -b4- Ve ↓ **غَدِيرَةٌ** ayrıca, çobanın (S, K) diğer develerin gerisinde bıraktığı bir dişi deve mânâsına gelir; ve aynı şekilde bir koyun yahut keçi. (S.)

**غُدَارَةٌ**
**غُدَارَةٌ** ذ yahut **غِدَارَةٌ**: **غُدْرَةٌ**’ye bak.

**غَدِيرَةٌ**
**غَدِيرَةٌ** ذ: **غَدِيرٌ**’e bak, son iki cümle.

-A2- Ayrıca: Başdan sarkan bir saç tutamı yahut örgülü tutam; eş anlamlısı **ذُؤَابَةٌ**: (S, K:) Lth’ye göre her **عَقِيصَة** bir **غَدِيرَةٌ**’dır; ve **الغَدِيرَتَانِ**, göğüs üzerine düşen iki saç tutamı yahut örgülü tutamdır (**ذَؤَابَتَانِ**): (TA:) çoğulu **غَدَائِرُ**: (S, K:) yahut **غدائر** kadınlara aittir ve örgülüdür; **ضَفَائِر** ise erkeklere [aittir]. (TA.)

-A3- **غَدِيرَةُ الحَائِكِ**: Dokumacının bacaklarını yahut ayaklarını koyduğu yerdeki çukur; **الوَهْدَةُ** diye de adlandırılır. (Mgh, وهد maddesinde.)

**غَدَّارٌ**
**غَدَّارٌ** ذ: **غَادِرٌ**’e bak; birinci ve üçüncü [mânâ], iki yerde.

**غَدِّيرٌ**
**غَدِّيرٌ** ذ: **غَادِرٌ**’e bak; birinci ve üçüncü [mânâ], iki yerde.

**غَدَّارَةٌ**
**غَدَّارَةٌ** ذ: **غَادِرٌ**’e bak; birinci ve üçüncü [mânâ], iki yerde.

**غَادِرٌ**
**غَادِرٌ** ذ ve ↓ **غُدَرٌ** [bunun hakkında aşağıya bak] (S, K) ve ↓ **غَدُورٌ** ve ↓ **غَدَّارٌ** ve ↓ **غِدِّيرٌ** (K) bir erkeğe uygulanan sıfatlardır [ve birincisi “hain, vefasız, sadakatsiz yahut ihanet eden; yahut hainlik eden vb.” mânâsındadır; diğerleri ise “çok hain” vb.]: (S, K:) ve ↓ **غَدُورٌ** ve ↓ **غَدَّارٌ** ve ↓ **غَدَّارَةٌ** bir kadına uygulanan sıfatlardır [yukarıdaki mânâda]: (K:) fakat ↓ **غُدَر** çoğunlukla bir erkeğe seslenmede ve onu sövmede kullanılır: (S:) bir erkeğe **يَا غُذَرُ** [ey çok hain adam] dersin; (S, K;) ve aynı şekilde, ↓ **يَا مَغْدَرُ**, ve ↓ **يا مَغْدِرُ**, ve ↓ **يَا ابْنَ مَغْدَرٍ**, ve ↓ **يا ابن مَغْدِرٍ**, hepsi belirli; (K, TA;) ve bir kadına, ↓ **يا غَدَارِ**, **قَطَامِ** gibi: (K:) [bazılarına göre ↓ **غُدَر** yalnız bu tarzda kullanılır ve bu yüzden tenvinsizdir; çünkü] **رَجُلٌ غُدَرُ** câiz değildir denmiştir; zira **غُدَرُ** belirli [isim]dir: fakat Sh, Az’ın dediğine göre, onu tenvinle yazarak **رَجُلٌ غُدَرٌ** der; Lth’nin dediğinin aksine; ve bu doğrudur; **فُعَل** veznindeki bir kelime, ancak **عُمَرُ** ve **زُفَرُ** gibi belirli bir isim olduğunda gayr-i munsarif olur: ve IAth der ki **غُدَرُ**, şiddet ifade etmek için aslî şekli olan **غَادِرٌ**’dan değiştirilmiştir: (TA:) çoğul [mânâ]da **يَالَ غُدَرَ**, (S,) yahut **يَا لَغُدَرَ**, [**يَا آلَ غُدَرَ** yerine, (ل harfine bak; ve اول maddesinde **آلٌ**’e bak)] **يَا لَفُجَرَ** gibi. (TA.) Bir rivayette şöyle denmiştir: ↓ **يَا غُدَرُ** ↓ **أَلَسْتُ أَسْعَى فِى غَدْرَتِكَ** [görünüşe göre mânâsı: ey çok hain; senin hainlik fiilin hakkında onu düzeltmek için çalışıp çabalamıyor muyum?]. (S: fakat bir nüshada **غُدْرَتِكَ**.) Ve Hudeeybiye ile ilgili başka bir rivayette: **وَهَلْ ↓ يَا غُدَرُ اـِلَّا بِالْأَمْسِ ↓ غَسَلْتَ غَدْرَتَكَ** [ey çok hain; ve sen hainlik fiilini dünden başka ne zaman yıkayıp temizledin?]: ‘Orweh İbn-Mes‘ûd tarafından El-Muğîreh’e söylenmiştir. (TA.) Ve başka bir rivayette: ↓ **اِجْلِسْ غُدَرُ** [otur, ey çok hain]; **يَا غُدَرُ** yerine: ‘Âişe tarafından El-Kâsım’a söylenmiştir. (TA.)

― -b2- [Bundan dolayı] ↓ **سِنُونَ غَدَّارَةٌ** (mecazen): Çok yağmur ve az ot bulunan yıllar; [mastardan] **الغَدْرُ**’dan; yani yağmurla insanlarda ot bolluğuna dair şiddetli arzu uyandırır, sonra vaadini yerine getirmekte vefasızlık eder. (TA.)

― -b3- [Ve ↓ **غَدِرٌ** görünüşe göre **غَادِرٌ** ile eş anlamlıdır; çünkü] **غَدِرَةٌ**, bir rivayette araziye (**أَرْض**) uygulanmış olarak geçer; sanki (mecazen) “otu bolca bitirmeyen; yahut otu bitirip sonra çabucak kırılan/bozulan” mânâsında; bu yüzden, vefasızlık eden **غَادِر**’e benzetilmiştir. (TA.)

-A2- Ayrıca **غُدْرَةٌ**’ye bak, son cümle.

**مَغْدَر**
**مَغْدَر** ذ ve **مَغْدِر**: **غَادِرٌ**’e bak, her biri iki yerde.

**لَيْلَةٌ مُغْدِرَةٌ**
**لَيْلَةٌ مُغْدِرَةٌ** ذ: **غَدِرٌ**’e bak, iki yerde.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

غَدَرَ
غَدَرَ I ,  U ( n. ac. غَدْر 1 ,  غَدَرَاْن 36 )
a.  [ acc. or Bi ], Betrayed; deceived; left in the lurch, abandoned, forsook, deserted.

b.  I ( n. ac. غَدْر 1 ), Drank of a spring.

غَدِرَ
غَدِرَ A ( n. ac. غَدَر 4 )
a.  [ 'An ], Lagged behind; forsook, deserted.

b.  Was rocky, stony.

c.  see IV (c) .

غَدَّرَ
غَدَّرَ II ,
a.  Betrayed &c.

غَاْدَرَ
غَاْدَرَ III ,
a.  Left, behind.

أَغْدَرَ
أَغْدَرَ IV ,
a.  see II & III.

c.  Was dark, gloomy.

تَغَدَّرَ
تَغَدَّرَ V ,
a.  see ( غَدِرَ ) ( a ).

اِسْتَغْدَرَ
اِسْتَغْدَرَ X ,
a.  Was full of ponds, pools ( place ).

غَدْر
غَدْر 1 ,
a.  Treason; treachery, perfidy; desertion, betrayal.

غَدْرَة
غَدْرَة 1t , ( pl. غَدَرَات ),
a.  see 1 &  4 ( a ), ( b ).

غِدْرَة
غِدْرَة 2t , ( pl. غِدَر 7 ),
a.  see 4 (a) , ( b ).

غُدْرَة
غُدْرَة 3t , ( pl. reg. ),
a.  see 4 (a) , ( b ).

غَدَر
غَدَر 4 ,
a.  Abandoned, deserted, forsaken; left behind.

b.  Rest, remainder, remnant, residue.

c.  ( pl. أَغْدَاْر 38 ), Stony ground; bank; burrow.

غَدَرَة
غَدَرَة 4t ,
a.  see 4 (a) , ( b ). -  غُدَر 9 ,  مَغْدَر 17 ,  مَغْدِر 18 ,  see 21 .

غَاْدِر
غَاْدِر 21 ,
a.  Traitorous; treacherous, perfidious, faithless; traitor; betrayer; deserter.

غِدَاْرَة
غِدَاْرَة 23t ,  غُدَاْرَة 24t ,
a.  see 4 (a) , ( b ).

غَدِيْر
غَدِيْر 25 , ( pl. غُدُر 10 ,  أَغْدِرَة 15t ,  غُدْرَاْن 35 ),
a.  Pool; pond.

b.  Stream.

غَدِيْرَة
غَدِيْرَة 25t , ( pl. غَدَاْئِرُ 46 ),
a.  Tress, plait, lock of hair.

b.  Hollow, cavity.

c.  Deserted, abandoned ( camel ).

غَدُوْر
غَدُوْر 26 ,  غَدَّاْر 28 ,
a.  see 21 .

غَدَّاْرَة
غَدَّاْرَة 28t , ( pl. reg. )
a.  [ coll. ], Small pistol.

غِدِّيْر
غِدِّيْر 30 ,
a.  see 21 .

غَدْرًا
غَدْرًا
a.  Treacherously, perfidiously; by treachery.

ثَبْتُ الْغَدَر
ثَبْتُ الْغَدَر
a.  Firm under difficulties.

##### Türkçe

**غَدَرَ**
**غَدَرَ** I , U ( mastar: **غَدْر** 1 , **غَدَرَاْن** 36 )
a. [ mef‘ûl alır veya Bi ile ], İhanet etti; aldattı; ortada bıraktı, terk etti, yüzüstü bıraktı, bıraktı.

b. I ( mastar: **غَدْر** 1 ), Bir pınardan içti.

**غَدِرَ**
**غَدِرَ** A ( mastar: **غَدَر** 4 )
a. [ 'An ile ], Geri kaldı; terk etti, bıraktı.

b. Taşlık, kayalık oldu.

c. IV (c)’ye bak.

**غَدَّرَ**
**غَدَّرَ** II ,
a. İhanet etti vb.

**غَاْدَرَ**
**غَاْدَرَ** III ,
a. Geride bıraktı.

**أَغْدَرَ**
**أَغْدَرَ** IV ,
a. II ve III’e bak.

c. Koyu, kasvetli oldu.

**تَغَدَّرَ**
**تَغَدَّرَ** V ,
a. (**غَدِرَ**) (a)’ya bak.

**اِسْتَغْدَرَ**
**اِسْتَغْدَرَ** X ,
a. (Yer) gölcükler, havuzlar ile dolu oldu.

**غَدْر**
**غَدْر** 1 ,
a. Hıyanet; hıyanetkârlık, vefasızlık; terk ediş, ihanet.

**غَدْرَة**
**غَدْرَة** 1t , (çoğulu **غَدَرَات** ),
a. 1’e ve 4 (a), (b)’ye bak.

**غِدْرَة**
**غِدْرَة** 2t , (çoğulu **غِدَر** 7 ),
a. 4 (a), (b)’ye bak.

**غُدْرَة**
**غُدْرَة** 3t , (çoğulu kıyasî),
a. 4 (a), (b)’ye bak.

**غَدَر**
**غَدَر** 4 ,
a. Terk edilmiş, bırakılmış; geride bırakılmış.

b. Artık, geri kalan, kalıntı, tortu.

c. (çoğulu **أَغْدَاْر** 38 ), Taşlık yer; kıyı; in.

**غَدَرَة**
**غَدَرَة** 4t ,
a. 4 (a), (b)’ye bak. - **غُدَر** 9 , **مَغْدَر** 17 , **مَغْدِر** 18 , 21’e bak.

**غَاْدِر**
**غَاْدِر** 21 ,
a. Hain; hıyanetkâr, vefasız; hain; ihanet eden; terk eden.

**غِدَاْرَة**
**غِدَاْرَة** 23t , **غُدَاْرَة** 24t ,
a. 4 (a), (b)’ye bak.

**غَدِيْر**
**غَدِيْر** 25 , (çoğulu **غُدُر** 10 , **أَغْدِرَة** 15t , **غُدْرَاْن** 35 ),
a. Gölcük; havuz.

b. Dere.

**غَدِيْرَة**
**غَدِيْرَة** 25t , (çoğulu **غَدَاْئِرُ** 46 ),
a. Saç örgüsü, saç tutamı, saç lülesi.

b. Oyuk, kovuk.

c. Terk edilmiş, bırakılmış (deve).

**غَدُوْر**
**غَدُوْر** 26 , **غَدَّاْر** 28 ,
a. 21’e bak.

**غَدَّاْرَة**
**غَدَّاْرَة** 28t , (çoğulu kıyasî)
a. [ topluluk adı ], Küçük tabanca.

**غِدِّيْر**
**غِدِّيْر** 30 ,
a. 21’e bak.

**غَدْرًا**
**غَدْرًا**
a. Haince, hıyanetle; hıyanet yoluyla.

**ثَبْتُ الْغَدَر**
**ثَبْتُ الْغَدَر**
a. Zorluklar altında sağlam (duran).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

غدر
غَدِرَ - يَغْدَرُ - غَادَرَ - يُغََادِرُ
غَدِرَ - يَغْدَرُ + كائن + كائناً أو مكاناً: خَلَّفه وتركه وفرط به وانتقل إلى غيره
غَدْر - الغدر: ترك الوفاء بالعهد، وتخليفه وعدم الالتزام به
غادَرَ - يُغََادِرُ + كائن + كائناً أو شيئاً: على وزن " فاعـَلَ " من " غَدِرَ - يَغْدَرُ ": يتبادل مع آخر فعل " غَدِرَ - يَغْدَرُ ": يُهْمِل ويُضَيِّع كل منهما الآخر فيفارقه وينتقل إلى غيره
﴿مال هذا الكتاب لا يغادر صغيرة ولا كبيرة إلا أحصاها﴾: لا يهمل ولا يضيع ولا يترك شيئاً، حتى ولو زاغت وضاعت عنه الأمور الصغيرة والكبيرة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الهجر ومغادرة الشيء وتخليفه وعدم التوجه للارتباط به ومصاحبته"، وهي:
غَدِرَ - يَغْدِرُ، هَجَرَ - يَهْجُرُ، وَذِرَ - يَذَرُ، وَدَعَ - يَدَعُ، بَرِحَ - يَبْرَحُ، جَلَا - يَجْلُوْ
غادر
 	﴿ويوم نسير الجبال وترى الأرض بارزة وحشرناهم فلم نغادر منهم أحدا (47)﴾ الكهف ﴿ووضع الكتاب فترى المجرمين مشفقين مما فيه ويقولون ياويلتنا مال هذا الكتاب لا يغادر صغيرة ولا كبيرة إلا أحصاها ووجدوا ما عملوا حاضرا ولا يظلم ربك أحدا(49)﴾ الكهف ﴿فلم نغادر منهم أحدا(47)﴾ الكهف
مختار الصحاح
● [غدر] غ د ر: الغَدْرُ ترك الوفاء وبابه ضرب فهو غَادِرٌ و غُدَرٌ أيضا بوزن عُمر وأكثر ما يُستعمل الثاني في النداء بالشتم فيُقال يا غُدر و غادَرَهُ تركه و الغَدِيرُ القطعة من الماء يُغادرها السيل وهو فعِيل في معنى مُفاعَل من غادره أو مُفعَل من أغْدَرَهُ بمعنى تركه وقيل هو فعيل بمعنى فاعِل لأنه يغْدر بأهله أي ينقطع عند شدة الحاجة إليه والجمع غُدْرانٌ و غُدُرٌ بضمتين و الغَدِيرَةُ واحدة الغَدَائِرُ وهي الذوائب
الراغب
غدر
- الغدر الإخلال بالشيء وتركه، والغدر يقال لترك العهد، ومنه قيل: فلان غادر، وجمعه: غدرة، وغدار: كثير الغدر، والأغدر والغدير: الماء الذي يغادره السيل في مستنقع ينتهي إليه، وجمعه: غدر وغدران، واستغدر الغدير: صار فيه الماء، والغديرة: الشعر الذي ترك حتى طال، وجمعها غدائر، وغادره: تركه. قال تعالى: }لا يغادر صغيرة ولا كبيرة إلا أحصاها﴿[الكهف/49]، وقال:﴾فلم نغادر منهم أحدا{ [الكهف/47]، وغدرت الشاة: تخلفت فهي غدرة، وقيل للجحرة واللخافيق (اللخفافيق واحدها: لخفوق، وهي شقوق في الأرض، وقال بعضهم: أصلها الأخافيق. انظر: اللسان (غدر) ) التي يغادرها البعير والفرس غائرا: غدر (انظر: المجمل 3/692؛ واللسان (غدر). والجحرة: جمع جحر، وانظر ديوان الأدب 1/212)، ومنه قيل: ما أثبت غدر هذا الفرس، ثم جعل مثلا لمن له ثبات، فقيل: ما أثبت غدره (يقال هذا للرجل إذا كان لسانه يثبت في موضع الزلل والخصومة. انظر: اللسان (غدر) ؛ وعمدة الحفاظ: غدر).
ملخص اللسان:
1.     الغَدْرُ ترك  الوفاء؛ غدَرَهُ وغَدَر به يَغْدِرُ غَدْراً
2.     وغَدَر به يَغْدِرُ الغَدْرُ ضدُّ الوفاء بالعهد. وقال غيره: الغَدْرُ ترك  الوفاء؛
3.      والمغادَرة: الترك. وأَغْدَرَ الشيءَ: تركه وبقّاه.
4.     والغَدِير: القطعة من الماء  يُغادِرُها السيل أَي يتركها؛
5.     وغَدِر عن أَصحابه: تخلَّف.
6.      وفي التنزيل العزيز: لا يُغادِرُ صغيرة ولا كَبيرة؛ أَي لا  يترك. وغادَرَ وأَغْدَرَ بمعنى واحدٍ
7.       المؤرج: غَدَر الرجلُ  يَغْدِرُ غَدْراً إِذا شرب من ماء الغَدِيرِ؛ قال الأَزهري: والقياس غَدِرَ  يَغْدَرُ بهذا المعنى لا غَدَرَ مثل كَرِعَ إِذا شرب الكَرَعَ.
8.     وغَدِر فلانٌ بعد إِخْوته  أَي ماتوا وبقي هو. وغَدِر عن أَصحابه: تخلَّف. وغَدِرَت الناقةُ عن  الإِبل والشاةُ عن الغنم غَدْراً: تخلفت عنها، فإِن تركها الراعي، فهي  غَديرة،
9.      المُغْدِرَةُ: الشديدة الظلمة التي تُغْدِرُ الناس في بيوتهم أَي تتركهم،
10.                         وكل  ما واراك وسدّ بصَرَك: غَدَرٌ.
لسان العرب
● - غدر: ابن سيده: الغَدْرُ ضدُّ الوفاء بالعهد. وقال غيره: الغَدْرُ ترك  الوفاء؛ غدَرَهُ وغَدَر به يَغْدِرُ غَدْراً. تقول: غَدَرَ إِذا نقض  العهد، ورجل غادِرٌ وغَدَّارٌ وغِدِّيرٌ وغَدُور، وكذلك الأُنثى بغير هاء،  وغُدَرُ وأَكثر ما يستعمل هذا في النداء في الشتم يقال: يا غُدَرُ وفي  الحديث: يا غُدَرُ أَلَسْتُ أَسْعَى في غَدْرَتك فقال في الجمع: يالَ غُدَر.  وفي حديث الحديبية: قال عروة بن مسعود للمُغِيرة: يا غُدَرُ، وهل  غَسَلْتَ غَدْرَتك إِلا بالأَمس؟ قال ابن الأًثير: غُدَر معدول عن غادِر  للمبالغة، ويقال للذكر غُدَر والأُنثى غَدارِ كقَطامِ، وهما مختصّان بالنداء في  الغالب؛ ومنه حديث عائشة: قالت للقاسم: اجْلِسْ غُدَرُ أَي يا غُدَرُ  فحذفت حرفَ النداء؛ ومنه حديث عاتكة: يا لَغُدَر يا لَفُجَر قال ابن سيده:  قال بعضهم يقال للرجل يا غُدَر ويا مَغْدَر ويا مَغْدِر ويا ابن مَغْدِر  ومَغْدَر، والأُنثى يا غَدارِ لا يستعمل إِلا في النداء؛ وامرأَة غَدّار  وغدّارة. قال: ولا تقول العرب هذا رجل غُدَر لأَن الغُدَر في حال  المعرفة عندهم. وقال شمر: رجل غُدَرٌ أَي غادِرٌ، ورجل نُصَرٌ أَي ناصرٌ، ورجل  لُكَعٌ أَي لَئيم؛ قال الأَزهري: نَوَّنها كلها خلاف ما قال الليث وهو  الصواب، إِنما يترك صَرْف باب فُعَل إِذا كان اسماً معرفة مثل عُمَر  وزُفَر. وفي الحديث: بين يَدَي الساعة سِنونَ غدّارةٌ يَكثُر المطرُ ويَقِلّ  النبات؛ هي فَعّالة من الغَدْر أَي تُطْمِعُهم في الخِصْب بالمطر ثم  تُخْلِف فجعل ذلك غَدْراً منها. وفي الحديث: أَنه مر بأَرض يقال لها غَدِرة  فسماها خَضِرة كأَنها كانت لا تسمح بالنبات، أَو تنبت ثم تُسْرِع إِليه  الآفةُ، فشبِّهَت بالغادر لأَنه لا يَفِي؛ وقد تكرر ذكر الغَدْرِ على اختلاف  تصرُّفه في الحديث. وغدرَ الرجلُ غَدْراً وغَدَراناً؛ عن اللحياني؛ قال  ابن سيده: ولست منه على ثقة. وقالوا: الئذب غادرٌ أَي لا عهد له، كما  قالوا: الذِّئب فاجر.  والمغادَرة: الترك. وأَغْدَرَ الشيءَ: تركه وبقّاه. حكى اللحياني:  أَعانني فُلانٌ فأَغْدَرَ له ذلك في قلبي مَوَدَّةً أَي أَبْقاها. والغُدرَة:  ما أُغْدِرَ من شيء، وهي الغُدَارة؛ قال الأَفْوه:  في مُضَرَ الحَمْراء لم يَتَّركْ  غُدَارةً، غير النِّساء الجُلوس  وعلى بني فلان غَدَرةٌ من الصدقَة وغَدَرٌ أَي بقيّة. وأَلْقَت الناقةُ  غَدَرَها أَي ما أَغْدَرَتْه رَحِمُها من الدم والأَذى. ابن السكيت:  وأَلقتِ الشاة غُدُورَها وهي بقايا وأَقذاءٌ تبقى في الرحم تلقيها بعد  الولادة. وقال أَبو منصور: واحدة الغِدَر غِدْرة ويجمع غِدَاراً وغِدَرات؛ وروى  بيت الأعشى:  لها غِدَرات واللواحِقُ تَلْحَق  وبه غادِرٌ من مرض وغابِرٌ أَي بقية. وغادَرَ الشيء مُغَادَرة وغِداراً  وأَغْدَرَه: تركه. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه قال: ليتني  غُودِرْت مع أَصحاب نُحْصِ الجبل؛ قال أَبو عبيد: معناه يا ليتني  اسْتُشْهدْتُ معهم، النُّحْص: أَصل الجبل وسَفْحُه، وأَراد بأَصحاب النُّحْصِ  قَتْلى أُحُد وغيرهم من الشهداء. وفي حديث بدر: فخرج رسول الله، صلى الله  عليه وسلم، في أَصحابه حتى بلغ قَرْقَرةَ الكُدْر فأَغْدَرُوه؛ أَي تركوه  وخلَّفوه، وهو موضع. وفي حديث عمر وذكر حسن سياستِه فقال: ولولا ذلك  لأَغْدَرْتُ بعضَ ما أَسُوق أَي خَلَّفْت؛ شَبَّه نَفْسَه بالراعي ورَعِيَّتَه  بالسَّرْح، وروي: لغَدَّرْت أَي لأَلْقَيْتُ الناس في الغَدَر، وهو مكان  كثير الحجارة. وفي التنزيل العزيز: لا يُغادِرُ صغيرة ولا كَبيرة؛ أَي لا  يترك. وغادَرَ وأَغْدَرَ بمعنى واحدٍ. والغَدِير: القطعة من الماء  يُغادِرُها السيل أَي يتركها؛ قال ابن سيده: هذا قول أَبي عبيد فهو إِذاً  فَعِيل في معنى مفعول على اطِّراح الزائد، وقد قيل: إِنه من الغَدْر لأَنه  يَخُونُ وُرَّادَه فيَنْضُب عنهم ويَغْدر بأَهله فينقطع عند شدة الحاجة  إِليه؛ ويقوّي ذلك قول الكميت:  ومِنْ غَدْره نَبَزَ الأَوّلون،  بأَنْ لَقَّبوه، الغَدِير، الغدِيرا  أَراد: من غَدْرِهِ نَبَزَ الأَولون الغَدير بأَن لقَّبوه الغَدِير،  فالغدير الأَول مفعول نَبَزَ، والثاني مفعول لقَّبوه. وقال اللحياني:  الغَدِيرُ اسم ولا يقال هذا ماء غَدِير، والجمع غُدُرٌ وغُدرَانٌ.  واسْتَغْدَرَتْ ثَمَّ غُدْرٌ: صارت هناك غُدْرَانٌ. وفي الحديث: أَن قادماً قدم على  النبي، صلى الله عليه وسلم، فسأَله عن خِصْب البلاد فحدّث أَن سحابة وقعت  فاخضرَّت لها الأَرض، وفيها غُدُرٌ تَنَاخَسُ والصيدُ قد ضَوَى إِليها؛  قال شمر: قوله غُدُرٌ تَناخَسُ أَي يَصُبّ بعضُها في إِثر بعض. الليث:  الغَدِيرُ مستنقع الماء ماءِ المطر، صغيراً كان أَو كبيراً، غير أَنه لا  يبقى إِلى القيظ إِلا ما يتخذه الناس من عِدّ أَو وَجْدٍ أَو وَقْطٍ أَو  صِهْريجٍ أَو حائر. قال أَبو منصور: العِدّ الماءُ الدائم الذي لا انقطاع  له، ولا يسمى الماء الذي يجمع في غَدِير أَو صهريج أَو صِنْعٍ عِدّاً، لأَن  العِدّ ما يدوم مثل ماء العين والرَّكِيَّةِ. المؤرج: غَدَر الرجلُ  يَغْدِرُ غَدْراً إِذا شرب من ماء الغَدِيرِ؛ قال الأَزهري: والقياس غَدِرَ  يَغْدَرُ بهذا المعنى لا غَدَرَ مثل كَرِعَ إِذا شرب الكَرَعَ.  والغَدِيرُ: السيف، على التشبيه، كما يقال له اللُّجّ. والغَدِيرُ: القطعة من  النبات، على التشبيه أَيضاً، والجمع غُدْران لا غير. وغَدِر فلانٌ بعد إِخْوته  أَي ماتوا وبقي هو. وغَدِر عن أَصحابه: تخلَّف. وغَدِرَت الناقةُ عن  الإِبل والشاةُ عن الغنم غَدْراً: تخلفت عنها، فإِن تركها الراعي، فهي  غَديرة، وقد أَغدَرها؛ قال الراجز:  فَقَلَّما طَارَدَ حتى أَغْدَرَا  وسْطَ الغُبَارِ، خَرِباً مُجَوَّرَا  وقال اللحياني: ناقة غَدِرَةٌ غَبِرَةٌ غَمِرةٌ إِذا كانت تخلّف عن  الإِبل في السوق. والغَدُور من الدوابّ وغيرها: المتخلف الذي لم يلحق.  وأَغْدَرَ فلان المائة: خلّفها وجاوزها. وليلة غَدِرَةٌ بَيّنَةُ الغَدَرِ،  ومُغْدِرَةٌ: شديدة الظلمة تحبس الناس في منازلهم وكِنِّهِمْ فيَغْدَرون أَي  يتخلفون. وروي عنه، عليه الصلاة والسلام، أَنه قال: المشي في الليلة  المظلمة المُغْدِرَة إِلى المسجد يوجب كذا وكذا. وغَدِرَت الليلة، بالكسر،  تَغْدَر غَدَراً وأَغْدَرَتْ، وهي مُغْدِرَةٌ، كل ذلك: أَظلمت. وفي  الحديث: من صلى العشاء في جماعة في الليلة المُغْدِرَة فقد أَوجَبَ؛  المُغْدِرَةُ: الشديدة الظلمة التي تُغْدِرُ الناس في بيوتهم أَي تتركهم، وقيل:  إِنما سميت مُغْدِرَةً لطرحها من يخرج فيها في الغَدَر، وهي الجِرَفَةُ. وفي  حديث كعب: لو أَن امرأَة من الحُور العِينِ اطَّلعت إِلى الأَرض في ليلة  ظلماء مُغْدِرَةٍ لأَضاءت ما على الأَرض. وفي النهر غَدَرٌ، وهو أَن  يَنْضُبَ الماء ويبقى الوَحْل، فقالوا: الغدراءُ الظلمة. يقال: خرجنا في  الغدراءِ.  وغَدِرَت الغنم غَدَراً: شبعت في المَرْج في أَول بنته ولم يُسْل  (*  قوله« ولم يسل إلخ» هكذا هو في الأصل) . عن أَحظّها لأَن النبت قد ارتفع أَن  يذكر فيه الغنم.  أَبو زيد: الغَدَرُ والجَرَل والنَّقَل كلُّ هذه الحجارةُ مع الشجر.  والغَدَر: الموضع الظَّلِف الكثير الحجارة. والغَدَر: الحجارة والشجر. وكل  ما واراك وسدّ بصَرَك: غَدَرٌ. والغَدَرُ: الأَرض الرِّخْوَة ذات  الجِحَرَة والجِرَفةِ واللَّخَاقيقِ المُتَعادِية. وقال اللحياني: الغَدَر  الجِحَرَة والجِرَفَة في الأَرض والأَخَاقيق والجَراثِيم في الأَرض، والجمع  أَغْدار. وغَدِرَت الأَرض غَدَراً: كثر غَدَرُها. وكل موضع صعب لا تكاد  الدابة تنفُذ فيه: غَدَرٌ. ويقال: ما أَثبت غَدَرَهُ أَي ما أَثبته في  الغَدَر، ويقال ذلك للفرس والرجل إِذا كان لسانه يثبت في موضع الزَّلَل  والخصومة؛ قال العجاج:  سَبابِكُ الخيل يُصَدّعْنَ الأَيَرّْ،  من الصَّفا القاسي ويَدْعَسْنَ الغَدَرْ  ورجل ثَبْتُ الغَدَرِ: يثبت في مواضع القتال والجَدَل والكلام، وهو من  ذلك. يقال أَيضاً: إِنه لثَبْت الغَدَر إِذا كان ثَبْتاً في جميع ما يأْخذ  فيه. وقال اللحياني: معناه ما أَثبت حجته وأَقل ضرر الزَّلَق والعِثار  عليه. قال: وقال الكسائي: ما أَثْبَتَ غَدَرَ فلان أَي ما بقي من عقله،  قال ابن سيده: ولا يعجبني. قال الأَصمعي: الجِحَرَةُ والجِرَفَة والأَخاقيق  في الأَرض فتقول: ما أثبت حجته وأَقل زَلَقه وعِثاره. وقال ابن بزرج:  إِنه لثَبْتُ الغَدر إِذا كان ناطَقَ الرجالَ ونازَعَهم كان قويّاً. وفرس  ثَبْت الغَدَر: يثبت في موضع الزلل. والغَدائِرُ: الذوائب، واحدتها  غَدِيرة. قال الليث: كل عَقِيصة غَدِيرة، والغَدِيرتان: الذُّؤابتان اللتان  تسقطان على الصدر، وقيل: الغَدائِرُ للنساء وهي المضفورة والضفائر للرجال.  وفي صفته، صلى الله عليه وسلم: قَدِمَ مكّة وله أَربعُ غَدائِرَ؛ هي  الذوائب، واحدتها غَدِيرة. وفي حديث ضِمام: كان رجلاً جَلْداً أَشْعَرَ ذا  غَدِيرتن. الفراء: الغَدِيرة والرَّغيدة واحدة.  وقد اغْتَدَر القومُ إِذا جعلوا الدقيقَ في إِناء وصبُّوا عليه اللبن ثم  رَضَفُوه بالرِّضاف.  ابن الأَعرابي: المُغْدِرة البئر تُحْفَر في آخر الزرع لتسقي مَذانِبَه.  والغَيْدرة: الشر؛ عن كراع. ورجل غَيْدارٌ: سيء الظن يَظُنّ فيُصِيب.  والغَدِير: اسم رجل. وآل غُدْرانٍ: بطن.
مقاييس اللغة:
(غدر) الغين والدال والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على تَرك الشيء. من ذلك الغَدْر: نَقْضُ العَهْد وتَرْك الوفاءِ به. يقال غَدَر يَغْدِرُ غَدْراً. ويقولون في الذَّمِّ: يا غُدَرُ، وفي الجمع: يالَغُدَرَ([1]) . ويقال: ليلةٌ غَدِرَةٌ: بيِّنَة الغَدَر، أي مُظْلمة. وقيل لها ذلك لأنّها تُغَادِرُ النَّاسَ في بيوتهم فلا يَخْرُجُون من شدَّة ظُلْمتها. والغَدير: مُستنقَع ماء المطر، وسمِّي بذلك لأنّ السَّيل غادَرَه، أي ترَكَه. ومن الباب: غَدِرَتِ الشَّاة، إذا تخلَّفَتْ عن الغَنم. فإِنْ تَرَكها الرَّاعي فهي غَدِيرة. والغَدَر: الموضِع الظَّلِفُ الكثير الحِجارة. وسمِّي بذلك لأنَّه لا يكاد يُسْلَك، فهو قد غودر([2]) ، أي تُرِك. ويقال: رجل ثَبْتُ الغَدَر، أي ثابتٌ في كلامٍ وقتال. هذا مشتقٌ من الكلمة التي قبله، أي إنّه لا يبالي أن يسلُكَ الموضعَ الصَّعبَ الذي غَادَرَهُ الناسُ من صُعوبته. والغَدائر: عقائصُ الشَّعر، لأنَّها تُعْقَص وتُغْدَر، أي تُتْرَك كذلك زماناً. قال:
غدائرُهُ مستَشْزِرَاتٌ إلى العُلى *** تَضِلُّ العِقَاصُ في مُثَنَّىً وَمُرْسَلِ([3])
القاموس المحيط:
الغَدْرُ ضِدُّ الوَفاءِ، غَدَرَهُ، به، كنَصَرَ وضَرَبَ وسَمِعَ، غَدْراً وغَدَراناً، محركةً، وهي غَدُورٌ وغَدَّارٌ وغَدَّارَةٌ، وهو غادِرٌ وغَدَّارٌ، وكسِكِّيتٍ وصَبورٍ وغُدَرٌ، كصُرَدٍ. ويقالُ يا غُدَرُ، ويا مَغْدَرُ، كمَقْعَدٍ ومَنْزِلٍ، وكذا يا ابنَ مَغْدَرٍ، مَعارِفَ، ولهَا يا غَدَارِ، كقَطامِ. وأغْدَرَهُ تَرَكَهُ، وبَقَّاه، كغادَرَهُ، مُغادَرَةً وغِدَاراً. والغُدْرَةُ، بالضم والكسر ما أُغْدِرَ من شيءٍ، كالغُدَارَةِ، بالضم، والغَدَرَةِ والغَدَرِ، محرَّكَتيْنِ ج غُدْرَاتٌ، بالضم. وكصُرَدٍ القِطْعَةُ من الماءِ يُغادِرُها السَّيْلُ، كالغَديرِ ج كصُرَدٍ وتُمْرانٍ. واسْتَغْدَرَ المكانُ صارَتْ فيه غُدْرَانٌ. والغَديرُ السيفُ، ورجُلٌ، ووادٍ بِدِيارِ مُضَرَ، وبِهاءٍ القِطْعَةُ من النَّباتِ ج غُدْرانٌ، والذُّؤَابَةُ ج غَدائرُ، والرَّغِيدَةُ. واغْتَدَرَ اتَّخَذَ غَديرَةً. والغَديرَةُ الناقةُ تَرَكَها الرَّاعي، وإِنْ تَخَلَّفَتْ هي، فَغَدُورٌ. غَدَرَ، كضَرَبَ شَرِبَ ماءَ الغَديرِ. وكفَرحَ شَرِبَ ماءَ السماءِ، الليلُ أظْلَمَ، فهي غَدِرَةٌ، كفَرِحَةٍ، ومُغْدِرَةٌ، كمُحْسِنَةٍ، الناقةُ عن الإِبِلِ تَخَلَّفَتْ، الغَنَمُ شَبِعَتْ في المَرْتَعِ في أولِ نَبْتِهِ، الأرضُ كثُرَ بها الغَدَرُ، محركةً، وهو كلُّ مَوضِعٍ صَعْبٍ لا تَكادُ الدابَّةُ تَنْفُذُ فيه، والجِحَرَةُ، واللخاقيقُ من الأرضِ المُتعادِيةُ، والحِجارَةُ. ورجلٌ ثَبْتُ الغَدَرِ، محرَّكةً يَثْبُتُ في القِتالِ والجَدَلِ وفي جميعِ ما يأخُذُ فيه. والغَدْرَةُ الشَّرُّ. والغَيْدارُ السَّيِّىءُ الظَّنِّ، فَيَظُنُّ، فَيُصيبُ. وآلُ غُدْرانٍ، بالضم بَطْنٌ. والغَدْراءُ الظُّلْمَةُ.
وغَدْرٌ، بالفتح: ة بالأَنبارِ. وكزُفَرَ: مِخْلافٌ باليمن.
تاج العروس:
غ - د - ر
الغَدْرُ : ضِدُّ الوَفاءِ بالعَهْدِ ؛ قالهُ ابنُ سِيدَه في المُحْكَم . وقال غيرُه : الغَدْر : تَرْك الوَفَاءِ وقيل : هو نَقْضُ العَهْدِ . وفي البصائر للمُصَنّف : الغَدْرُ : الإِخْلالُ بالشَّيْءِ وتَرْكُه . وقال ابنُ كَمال باشا : الوَفاءُ : مُرَاعَاةُ العَهْد والغَْدُر : تَضْيِيعُه كما أَنَّ الإِنْجَازَ مراعَاةُ الوَعْد والخُلْفُ تَضْيِيعُه فالوَفَاءُ والإِنْجازُ في الفِعْل كالصِّدْقِ في القَوْل والغَدْرُ والخُلْفُ كالكَذِب فيه . غَدرَهُ وغَدرَ بِهِ أَي مُتَعَدِّيا بنَفْسِه وبالباءَ كنَصَر وضَرَبَ وسَمِعَ الأَوّلان ذَكَرَهُمَا ابنُ القَطّاع وابنُ سِيدَه واقْتَصَر على الأَوّل أَكثرُ الأَئِمّة والثالِثَة عن اللّحْيَانِيّ قال ابنُ سِيدَه : ولَسْتُ منه على ثِقَةٍ يَغْدِرُ غَدْراً بالفَتْح مصدرُ البابَيْن الأَوَّلَيْن وغَدَراً وغَدَراناً مُحَرّكة فِيهما وهُمَا مَصْدَرُ البابِ الثالِث على ما نَقَلَه اللّحْيَانيّ وأَنْكَرَه ابنُ سِيدَه . وهي غَدُورٌ كصَبُورٍ وغَدّارٌ وغَدّارَةٌ بالتَّشْدِيد فيهما وهو غادِرٌ وغَدّارٌ ككَتّانٍ وغَدِّير وغَدُورٌ كسِكّيتٍ وصَبُورٍ وغُدَرٌ كصُرَدٍ وأَكْثَرُ ما يُسْتَعْمَل هذا الأَخيرُ في النِّداءِ في الشَّتْمِ يُقَالُ : يا غُدَرُ . وفي حديث الحُدَيْبِيَّة : قال عُرْوَةُ بنُ مَسْعُود للمُغِيرَة : يا غُدَرُ وهَلْ غَسَلْتُ غَدْرَتَكَ إِلاَّ بالأَمْسِ ؟ وفي حديث عائِشَةَ : قالت للقَاسِم : اجْلِسْ غُدَرُ أَي يا غُدَر فحَذَفَت حَرْفَ النّداءِ . ويُقَالُ في الجَمْعِ : يالَ غُدَرَ مثل يالَ فُجَرَ . وفي المُحْكَم : قال بعضُهُم يُقَال للرَّجُلِ : يا غُدَرُ ويا مَغْدِرُ كمَقْعَدٍ ومَنْزِل وكذا يا ابْنَ مَغْدَرٍ بالوَجْهَيْن مَعارِفَ . قال : ولا تقولُ العَرَب : هذا رَجُلٌ غُدَرُ لأَنّ الغُدَرَ في حالِ المَعْرِفة عندهم . وقال شَمِرٌ : رجل غُدَرٌ أَي غادِرٌ ورَجُلٌ نُصَرٌ أَي ناصِرٌ ورَجُلٌ لُكَعٌ أَي لَئيمٌ . قال الأَزهريّ : نَوَّنَها كلَّها خِلافَ ما قالَ اللَّيْث وهو الصَّواب إِنَّمَا يُتْرَكُ صَرْفُ باب فُعَل إِذا كان اسماً معرفَةً مثل عُمَرَ وزُفَرَ . وقال ابنُ الأَثِيرِ : غُدَر معدولٌ عن غادِرٍ للمُبَالَغَة ويُقَال للذَّكَرِ : يا غُدَرُ ولها : يا غَدَارِ كقَطامِ وهما مُخْتَصّان بالنّداءِ في الغالِب . وأَغْدَرَهُ : تَرَكَهُ وبَقّاهُ . حَكَى اللّحيانيّ : أَعانَنِي فُلانٌ فأَغْدَرَ لَه ذلك في قَلْبِي مَوَدَّةً أَي أَبْقاهَا . وفي حديث بَدْرٍ فخَرَجَ رَسُولُ الله صلَّى الله تعالى عليه وسلَّم في أَصْحَابِه فَبَلَغَ قَرْقَرَةَ الكُدْرِ فأَغْدَرُوه أَي تَرَكُوه وخَلَّفوه . وفي حديث عُمَرَ وذَكر حُسْنَ سِيَاسَتهِ فقال : ولوْلا ذلك لأَغْدَرْتُ بعضَ ما أَسُوقُ أَي خَلَّفْت شَبَّه نَفْسَه بالرّاعِي ورَعِيَّتَه بالسَّرْحِ . ورُوِىَ لَغَدَّرْتُ أَي لأَلْقَيتُ الناسَ في الغَدَر وهو مكانٌ كثيرُ الحِجَارَة . كغَادَرَة مُغَادَرَةً وغِدَاراً ككِتَابٍ . وفي قول الله عَزَّ وجلَّ : لا يُغَادِرُ صَغِيرَةً ولا كَبِيرةً . أَي لا يَتْرُكُ . وقال المُصَنّف : أَي لا يُخِلّ . وفي الحَدِيث أَنّه صلَّى الله تعالَى عليه وسَلّم قال : لَيْتَنِي غُوْدِرْتُ مع أَصْحَابِ نُحْصِ الجَبَل . قال أَبو عُبَيْد : مَعْنَاه يا لَيْتَنِي اسْتُشْهِدْت معهم . النُّحْصُ : أَصْلُ الجَبَلِ وسَفْحُه وأَراد بأَصْحاب النُّحْصِ قَتْلَى أُحُدٍ أَو غَيْرَهُم من الشهداءِ . والغُدْرَة بالضّمّ والكَسْر : ما أُغْدِرَ من شَئٍ أَي تُرِكَ وبَقِيَ كالغُدَارَةِ بالضمّ قال الأَفْوَهُ :
في مُضَرَ الحَمراءِ لَمْ يَتَّرِكْ ... غُدَارَةً غَيْرَ النساءِ الجُلُوسْ وكذلِكَ الغَدَرَةُ والغَدَرُ محرَّكَتَيْن يُقَال : عَلَى بَنِي فُلانٍ غَدَرضةٌ من الصَّدَقَةِ وغَدَرٌ أَي بَقِيَّةٌ . وجَمْعُ الغَدَرِ غُدُورٌ وج الغُدْرَة بالضّمّ غُدْرَاتٌ بالضّمّ أَيضاً . ونقل الصاغانيّ عن ابنِ السِكّيت : يثقَال على فلان غِدَرٌ من الصَّدَقَة بالكَسْرِ مِثَالُ عِنَب أَي بَقَايَا منها الواحِدَة غِدْرَة وتُجْمَع غِدَرَات . قال الأَعْشَى :
وأَحْمَدْتَ أَنْ أَلْحَقْتَ بالأَمْسِ صِرْمَةً ... لَهَا غِدَرَاتٌ واللَّوَاحِقُ تَلْحَقُ انْتَهَى . وقال أَبو مَنْصُورٍ : واحِدَة الغِدَرِ غِدْرَةٌ وتُجْمَع غِدَراً وغِدَرَاتٍ . ورَوَى بيتَ الأَعْشَى . ففي كلام المُصَنّف نَظَرٌ مِن وُجُوهٍ . والغُدَرُ كصُرَدٍ القِطْعَةُ من الماءِ يُغادِرُهَا السَّيْلُ أَي يَتْرُكها ويُبْقِيهَا كالغَدِير هكذا في سائر الأُصول المُصَحَّحة . ولم أضجِدْ أَحَداً من الأَئمةِ ذَكَرَ الغُدَرَ بمعنَى الغَدِيرِ مع كَثْرَة مُرَاجَعَة الأُمّهاتِ اللُّغَوِيّة . ولم أَزَلْ أُجِيلُ قِدَاحَ النَّظَر في عِبَارَة المصنِّف ومَأْخَذها حَتّى فَتَحَ الله وَجْهَ الصَّواب فيها . وهُوَ أَنّا قَدَّمْنَا آنِفاً النَّقْلَ عن ابنِ السِكّيتِ وعن أَبي مَنْصُورٍ فجاءَ المُصَنّف أَخَذَ من عِبَارَتَيْهِما بطَرِيق المَزْجِ على عادَته فأَخَلَّ بالمَقْصُود ولم يَدُلّ على المُرَادِ عَلَى الوَجْه المَعْهُود . فالصَّوابُ في عِبَارَته أَن يَقُول : والغُدْرَة بالضَّمّ وكَعِنَبٍ : ما أُغْدِرَ من شئٍ كالغُدَارَةِ بالضَّمّ والغَدَرَةِ والغَدَرِ - مُحَرَّكَتَيْن - جمعُه غِدَرَات كعِنَبَاتٍ وبالضّمّ وكصُرَدٍ فيكونُ الجَمْعَانِ الأَخِيرَانِ للغُدْرَة بالضّمّ أَو الاقْتِصارُ على الجَمْع الأَوّل كما اقْتَصَرَ غيرُهُ ثم يقول : والغَدِيرُ : القِطْعَة من الماءِ يُغَادِرُهَا السَّيْلُ . هذا هو الصَّواب الذي تَقْتَضِيه نُقُول الأَئمة في هذا المَقَامِ . ومَن راجَعَ التَّكْمِلَةَ واللّسَانَ زالَ عنه الإِبْهام والله أَعلم . ثم قولُه ج كصُرَدٍ وتُمْرانٍ يَدُلّ على ما صوّبْناهُ ويُبَيِّنُ ما أَوْرَدْنَاه فإِنَّ الغَدِيَر جَمْعُه غُدْرَانٌ وغُدَرٌ كما ذَكَرَه على المَشهور صَحِيحٌ ثابِتٌ . فيُقَال : ما جَمْعُ غُدَرٍ كصُرَدٍ الذي أَوْرَدَه مُفْرَداً فيحتاج أَن يقولَ غِدْرانٌ بالكسر كصِرْدانٍ أَو يَقُولُ إِنّهُ يُسْتَعْمَل هكذا مُفْرَداً وجَمْعاً . وكُلّ ذلك لم يَصِحّ ولَمْ يَثْبُت فتأَمَّلْ . ثم ثَبَتَ في الأُصول المُصَحَّحَةِ من النِّهَايَة واللّسَان أَنَّ جَمْعَ الغَدِير غُدُرٌ بضمَّتَيْن كطَريق وطُرُق وسَبِيلٍ وسُبُل ونَجِيب ونُجُب وهو القِياسُ فيه وقد يُخَفَّف أَيضاً بالتَّسْكِين . ففي قولِ المُصَنّف كصُرَدٍ نَظَرٌ أَيضاً فَتَأَمَّلْ . وقولُه في مَعْنَى الغَدير : القِطْعَةُ من الماءِ يُغَادِرها السَّيْلُ قال ابنُ سِيدَه : هو قَوْلُ أَبِي عُبَيْدٍ فهُوَ إِذاً فَعِيلٌ في معنَى مَفْعُولٍ على اطِّراح الزائد . وقد قِيلَ : إِنّه من الغَدْرِ لأَنّه يَخُون وُرّادَه فيَنْضُب عَنْهُم ويَغْدِرُ بأَهْلِه فَينْقَطِع عند شِدَّة الحاجَة إِلَيْه . ويُقوِّي ذلك قولُ الكُميت :
ومِنْ غَدْرِه نَبَزَ الأَوَّلُونَ ... بأَنْ لَقَّبُوه الغَدِيرَ الغَدِيرَا
أَراد من غَدْرِهِ نَبَزَ الأَوّلُون الغَدِيرَ بِأَنْ لَقَّبُوه الغَدِيرَ فالغَدِيرُ الأَوّل مَفْعول نَبَزَ والثَّاني مفْعُولُ لَقَّبُوه . وقال اللّحْيَانِيّ : الغَدِيرُ اسمٌ ولا يُقَال هذا ماءٌ غَدِير . وقال اللَّيْث : الغَدِيرُ : مُسْتَنْقَعُ الماءِ ماءِ المطرِ صغيراً كانَ أَو كَبِيراً غيرَ أَنّه لا يَبْقَى إِلَى القَيْظ إِلاّ ما يَتَّخِذه الناسُ من عِدٍّ أَو وَجْذٍ أَو وَقْطٍ أَو صِهْرِيج أَو حائِر . قال أَبو مَنْصُورٍ : العِدّ : المَاءُ الدائم الذي لا انْقطاع له ولا يُسمَّى المَاءُ الّذي يُجمَع في غَدِيرٍ أَو صِهْرِيج أو صِنْع عِدّاً لأَنّ العِدَّ ما يَدُومُ مِثْل ماءِ العَيْنِ والرَّكِيَّة . واسْتَغْدَرَ المَكَانُ : صارَتْ فيه غُدْرانٌ فالسّين هنا للصَّيْرُورَة . ومن سَجَعَات الأَسَاس : اسْتَغْزَرَت الذِّهَابُ واسْتَغْدَرَت اللِّهَابُ . قال : الذِّهْبَة : مَطْرَةٌ شَدِيدَةٌ سَرِيعَةُ الذَّهَاب . واللَّهْبُ : مُهْواةُ ما بَينَ الجَبَلَيْن . وفي الحَدِيث أَنّ قادِماً قَدم عَلَى النَّبِيّ صلَّى الله عليه وسلّم فَسَأَلَه عن خِصْبِ البِلاد . فحَدَّث أَنَّ سَحابَةً وَقَعَتْ فاخْضَرَّت لها الأَرْضُ فيها غُدْرٌ تَنَاخَسُ والصَّيْدُ قد ضَوَى إِلَيْهَا قال شَمِرٌ : قولُه : غُدُرٌ تَناخَسُ أَي يَصُبُّ بعضُهَا في إِثْرِ بَعْض . ومن المَجَازِ الغَدِيرُ : السَّيْفُ على التَّشْبِيه كما يقال له اللُّجّ . والغَدِيرُ : اسمُ رَجُل هكذا ذَكَرُوه . قلتُ : وهو اسْمُ والِدِ بَشامَةَ الشاعِر من بَنِي غَيْظِ بنِ مُرَّةَ بنِ عَوْفِ ابنِ سَعْدِ بنِ ذُبْيَانَ ووالدُ عَلِيٍّ الشاعر مِنْ بَنِي ثَعْلَبَةَ بنِ سَعْدِ بنِ عَوْفِ ابنِ كَعْبِ بنِ جِلاّنَ بن غَنْمِ ابنِ غَنِىٍّ . وغَدِيرٌ : وادٍ بديار مُضَرَ نَقَلَه الصاغانيّ . والغَدِيرِ والغدِيرَة بهاءٍ : القِطْعَة من النَّبَات على التَّشْبيه أَيضاً ج غُدْرانٌ بالضمّ لا غير . والغَدِيرَةُ : الذُّؤَابَةُ قال اللَّيْث : كلُّ عَقِيصَةٍ غَدِيرَةٌ . والغَديرَتانِ : الذُؤابَتانِ اللَّتَان تَسْقُطَان على الصَّدْرِ ج غَدائِرُ وقِيل : الغَدَائِرُ لِلنِّساءِ وهي المَضْفُورَة والضَّفَائِرُ للرِّجال . وقال امرُؤ القَيس :
غَدائِرُه مُسْتَشْزَرَاتٌ إِلى العُلاَ ... تَضِلُّ العِقَاصُ في مُثَنىً ومُرْسَلِ والغَدِيرَةُ : الرَّغِيدَةُ عن الفَرّاءِ واغْتَدَر : اتَّخَذَ غَدِيرَةً إِذا جَعَلَ الدَّقِيقَ في إِنَاءٍ وصَبَّ عَلَيْه اللَّبَن ثمّ رَضَفَه بالرِّضاف . وقال الصّاغانيّ : الغَدِيرَةُ : هي اللَّبَن الحَلِيبُ يُغْلَى ثم يُذَرّ عليه الدَّقِيقُ حَتَّى يَخْتَلِطَ فيَلْعَقَه الغُلامُ لَعْقاً . والغَدِيرَةُ : الناقَةُ تَرَكها الرّاعِي وقد أَغْدَرَها . قال الراجِز :
فَقَلَّمَا طارَدَ حَتَّى أَغْدَرَا ... وَسْطَ الغُبَارِ خَرَباً مُجَوَّرَا
وإِنْ تَخَلَّفَتْ عن الإِبِلِ هي بنَفْسها فلَمْ تَلْحَقْ فغَدُورٌ كصَبُورِ وفي بعض النُّسخ : فغَدُورَةٌ بزيادة الهاءِ والأُولى الصَّواب . وغَدَر كضَرَبَ : شَرِبَ ماءَ الغَدِيرِ وهو المُجْتَمِع من السَّيْلِ ومن ماءِ السَّمَاءِ . وكفَرِحَ : شَرِبَ ماءَ السَّمَاءِ هكذا في سائر النُّسَخ والأُصول المُصَحَّحَة وفي التَّهْذِيب : قال المُؤَرّج : غَدَرَ الرَّجُلُ يَغْدِرُ غَدْراً إِذا شَرِبَ من ماءِ الغَدِيرِ . قال الأَزهريّ : والقِيَاسُ غَدِرَ يَغْدَرُ بهَذا المَعْنَى لا غَدَر مِثْل كَرِعَ إِذا شَرِبَ الكَرَع ؛ وهكذا نقله الصاغانيّ ولكنّه زاد بعد قوله الكَرَع : وهو ماءُ السَّمَاءِ . قلتُ : فقولُه : وهو ماءُ السماءِ راجِعٌ إِلى الكَرَع لا أَنَّه معنى غَدِرَ كفَرِحَ . وظَنّ المصنّف أَنّه من جُمْلَة مَعانِي غَدِرَ وهو وَهَمٌ صَرِيحٌ . ثم إِنّه فَرَّقَ بَيْنَ ماءِ الغَدِير وماءِ السماءِ مع أَنَّ الغَدِيرَ هو مُسْتَنْقَع ماءِ السماءِ كما تَقَدَّم عن اللَّيث وهذا غَرِيبٌ مع أَنّ الأَزهريّ أَزالَ الإِشْكَالَ بقوله : بهذا المَعْنَى . فَتَأَمَّل ولا تَغْتَرّ بقول المُصَنّف فقد عَرَفْتَ مِنْ أَيْنَ أَخَذ ؟ وكيف أَخَذَ ؟ واللهُ يَعْفُو عَنّا وعَنْه . وغَدِرَ اللَّيْلُ كفَرِحَ يَغْدَرُ غَدَراً وأَغْدَرَ - ذَكَره ابنُ القَطّاع ومثلْهُ في اللسان . فالعَجَبُ من المُصَنّف كَيْفَ تَرَكَه - : أَظْلَمَ أَو اشْتَدَّ ظَلامُه كما قاله ابنُ القَطّاع فهِيَ أَي اللَّيْلَة غَدِرَة كفَرِحَةٍ يُقَال : لَيْلَةٌ غَدِرَة بَيِّنَةُ الغَدَر ومُغْدِرَة كمُحْسِنَةٍ : شَدِيدَةُ الظُّلْمَةِ تَحْبِسُ الناسَ في مَنَازِلِهم وكِنِّهم فيَغْدِرُون أَي يَتَخَلَّفُون . وفي الحديث : مَنْ صَلَّى العِشَاءَ في جَمَاعةٍ في اللَّيْلَةِ المُغْدِرَة فقد أضوْجَبَ . وقيل إِنَّمَا سُمِّيَتْ مُغْدِرَةً لِطَرْحها مَنْ يَخْرُج فيها في الغَدَرِ وهي الجِرَفَة . وفي حَدِيث كَعْبٍ : لَوْ أَنَّ امْرَأَةً من الحُورِ العِينِ اطَّلَعَتْ إِلى الأَرْضِ في لَيْلَةٍ ظَلْمَاءَ مُغْدِرَةٍ لأَضاءَتْ ما عَلَى الأَرْض . وغَدِرَتِ الناقَةُ عن الإِبِلِ غَدَراً : تَخَلَّفَتْ عن اللُّحُوق وكذا الشاةُ عن الغَنَمِ . ولو ذكره عند قَوْله : وإشنْ تَخَلَّفَتْ هي فغَدُورٌ وقال : وقد غَدِرَتْ بالكَسْرِ كان أَخْصَرَ . وغَدِرَت الغَنَمُ غَدَراً : شَبِعَتْ في المَرْتَع . وفي المحكم : في المَرْجِ في أَوَّلِ نَبْتِه . وغَدِرَتِ الأَرْضُ : كَثُر بها الغَدَرُ فهِيَ غَدْرَاءُ ؛ قاله ابنُ القَطَّاع . والغَدَرُ مُحَرَّكةً : كُلُّ ما وَارَاكَ وسَدَّ بَصَرَكَ . وقِيلَ : هُوَ كُلُّ مَوْضِع صَعْبٍ لا تَكَادُ الدَّابَّةُ تَنْفُذ فيه . وقِيلَ : الغَدَرُ : الأَرْضُ الرَّخْوَةُ ذات اللَّخاقِيقِ . وقال اللِّحْيَانِيّ : الغَدَرُ الحِجَرَةُ بكَسْرٍ ففَتْح والجِرَفَةُ واللَّخاقِيقُ وفي بعض النُّسَخ : الأَخاقيقُ من الأَرْضِ . وقولُه : المُتَعَاديِةَ ُ صِفَة اللَّخاقيقِ لا الأّرْض فلذا لو قَدّضمَه كما هُوَ في نَصّ اللّحْيَانِيّ كانَ أَصْوَبَس كما لا يَخْفَى والجَمْعُ أَغْدَارٌ كسَبَب وأَسْبَابٍ وقيل : الغَدَرُ : الحِجَارَةُ مع الشَّجَرِ وكذلك الجَرَلُ والنَّقَلُ وهو قَوْلُ أَبِي زَيْدٍ وابنِ القَطّاع . وقِيلَ : الغَدَرُ : المَوْضِعُ الظَّلِفُ الكَثِيرُ الحِجَارَةِ . وقال العَجّاج :
سَنابِكُ الخَيْلِ يُصَدِّعْنَ الأَيَرْ ... من الصَّفَا القاسِي ويَدْعَسْنَ الغَدَرْ
ومن المَجَازِ : رَجثلٌ ثَبْتُ الغَدَِر محرّكة إِذا كانَ يَثْبُتُ في مَواضِع القِتَالِ والجَدَل والكَلامِ . قال الزَّمَخْشَرِيّ : وأَصلُ الغَدَرِ اللَّخَاقِيقُ . ويُقَال أَيضاً : إِنَّه لثَبْتُ الغَدَرِ : إِذا كان ثاِبتاً في جَمِيع ما يَأْخُذ فيه ويُقَالُ : ما أَثْبَتَ غَدَرَهُ أَي ما أَثْبَتَه في الغَدَر يُقَال ذلك للفَرَسِ وللرَّجُلِ إِذا كانَ لِسَانُه يَثْبُتُ في مَوْضِعِ الزَّلَلِ والخُصُومَةِ . وقال اللَّحْيَانيّ : مَعْنَاهُ ما أَثْبَتَ حُجَّتَه وأَقَلَّ ضَرَرَ الزَّلَقِ والعِثَارِ عليه . قال : وقال الكِسَائِيّ : ما أَثْبَتَ غَدَرَ فلانٍ أَي ما بَقِيَ مِنْ عَقْلِه . قال ابنُ سِيدَه : ولا يعجبني . وقال الأَصمعيّ : الغَدَرُ الجِحَرةُ والجِرَفة والأَخَاقِيقُ في الأَرض : فتقولُ : ما أَثْبَتَ حُجَّتَه وأَقَلَّ زَلَقَه وعِثَارَه . وقال ابن بُزُرْجِ : إِنَّه لثَبَتْ ُالغَدَرِ إِذا كانَ ناطَقَ الرِّجالَ ونازَعَهم كان قوِياً . وفَرَسٌ ثَبْتُ الغَدَرِ : يَثْبُتُ في مَوْضِع الزَّلَل . فاتَّضَحَ بهذه النُّصُوص أَنَّه ليس بمُخْتَصٍّ بالإِنْسَان بل يُسْتَعْمَل في الفَرَسِ أيضاً . والغَدْرَةُ بالفَتح هكذا في سائر النُّسَخ والصَّوابُ الغَيْدَرَة كحَيْدَرَة : الشَّرُّ عن كُراع كذا في اللِّسَان وهو لُغَةٌ في الغَيْذَرَةِ بالغَيْن والذال المُعْجَمَتَيْن كما وهو أَيضاً التَّخْلِيطُ وكَثْرَةُ الكَلام . والغَيْدارُ بالفَتْح : الرَّجُلُ السَّيِّئُ الظَّنِّ فيَظُنُّ هكذا في النُّسَخ بالفاءِ وصَوابُه : يَظُنُّ فيُصِيبُ كما في اللّسَان وغيره . وآلُ غُدْرَانٍ بالضَّمّ : بَطْنٌ من العَرَبِ . ويُقَال : خَرَجْنَا في الغَدْرَاء أَي الظُّلْمَة . والغَدْرَاءُ أَيضاً : اللَّيْلَة المُظْلِمَة ؛ قاله ابنُ القَطّاع . وغَدْرٌ بالفتح ة بالأَنْبَار قلتُ : وإِليها نُسِبَ أَحمدُ بنُ محمّدِ بنِ الحُسَيْنِ الغَدْرِيُّ ؛ ذكره المَالِينِيّ . وغُدَرُ كزُفَرَ : مِخْلافٌ باليَمَنِ فيه ناعِط وهو حِصْنٌ عَجِيبٌ قيل : هو مَأْخُوذٌ من الغَدَر وهو المَوْضِع الكَثِيرُ الحِجَارَة الصَّعْبُ المَْسلك ويُصَحَّف بعُذَر كذا في مُعْجَم ما اسْتَعجم . وممّا يُستدرك عليه : سِنُونَ غَدّارَةٌ إِذا كثُرَ مَطَرُهَا وقَلَّ نَباتُهَا فَعّالَة من الغَدْر أَي تُطمِعُهُم في الخِصْب بالمَطَرِ ثمّ تُخْلِفُ فجَعلَ ذلك غَدْراً منها وهو مَجاز . وفي الحديث أَنّه مَرَّ بأَرْضٍ يُقَال لها : غَدِرَة فسَمَاهَا خَضِرَة كأَنّها كانت لا تَسْمَحُ بالنَّبَات أَو تُنْبِت ثمّ تُسْرِع إِليه الآفَة فشُبِّهَتْ بالغادِرِ لأَنّه لا يَفِي . وقالوا : الذِّئْب غادِرٌ أَي لا عَهْدَ له كما قالوا : الذِّئب فاجِرٌ . وأَلقَتِ الناقَةُ غَدَرَهَا محرَّكَةً أَي ما أَغْدَرَتْه رَحِمُهَا من الدَّمِ والأَذَى . وأَلْقَتِ الشاةُ غُدُورَها وهي بَقَايَا وأَقْذَاءٌ تَبْقَى في الرَّحِم تُلْقِيهَا بَعْد الوِلادَة . وبه غادِرٌ من مَرَضٍ وغابِرٌ أَي بَقِيَّة . وأَغْدَرَهُ : أَلْقاهُ في الغَدَرِ . وغَدِرَ فُلانٌ بَعْدَ إِخْوَته أَي ماتُوا وبَقِيَ هو . وغَدِرَ عن أَصْحَابه كفَرِحَ : تَخَلَّفَ . وقال اللّحيانيّ : ناقَةٌ غَدِرَةٌ غَبِرَةٌ غَمِرَةٌ إِذا كانَت تَخَلَّفُ عن الإِبل في السَّوْق . وفي النَّهْرِ غَدَرٌ محرّكةً هو أَن يَنْضَبَ الماءُ ويَبْقَى الوَحلُ . وعن ابن الأَعرابيّ : المَغْدَرَة : البِئْر تُحْفَر في آخِرِ الزَّرْعِ لتَسْقِى مَذَانِبَه . وتَغدَّرَ : تَخَلَّفَ ؛ قاله الأَصمعيّ وأَنشد قولَ امْرِئ القَيْس :
عَشِيَّةَ جَاوَزْنا حَماةَ وسَيْرُنَا ... أَخُو الجَهْدِ لا نَلْوِى عَلَى مَنْ تَغَدَّرَا ويُرْوَى : تَعَذَّرا أَي احْتَبَسَ لِمَا يُعْذَر به . وغَدَرَتِ المَرْأَةُ وَلَدَها غَدْراً : مثل دَغَرَتْهُ دَغْراً . وغُدْرٌ بالضَّمّ : مَوْضِعٌ وله يَوْمٌ وفيه يقولُ حارِثَةُ بنُ أَوْسِ بنِ عَبْدِ وَدٍّ مِنْ بَنِي عُذْرَةَ بنِ زَيْد اللاّتِ وهَزَمَتْهم يومئذ بَنُو يَرْبُوع :
ولَوْلاَ جَرْىُ حَوْمَلَ يَومَ غُدْرٍ ... لمَزَّقَنِي وإِيّاهَا السِّلاحُ
أَوْرَدَه ابنُ الكَلْبِيّ في أَنْسَابِ الخَيْل . والغادِرِيَّةُ : طائفةٌ من الخَوَارِج ؛ قاله الحافِظُ . والغَدْرُ بالفَتْح : مَحَلّة بمِصْر . وعَبْدُ الله بنُ رِفَاعَةَ بنِ غَدِيرٍ السَّعْدِيّ صاحِبُ الخِلَعيّ مُحَدِّث مشهور . وغَدِيرُ خُمّ : سيأْتي في المِيمِ

_Türkçe çeviri henüz yok_
