# غدر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%AF%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [غدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: غدر

ابن سيده: الغَدْرُ ضدُّ الوفاء بالعهد. وقال غيره: الغَدْرُ ترك الوفاء؛ غدَرَهُ وغَدَر به يَغْدِرُ غَدْراً. تقول: غَدَرَ إِذا نقض العهد، ورجل غادِرٌ وغَدَّارٌ وغِدِّيرٌ وغَدُور، وكذلك الأُنثى بغير هاء، وغُدَرُ وأَكثر ما يستعمل هذا في النداء في الشتم يقال: يا غُدَرُ وفي الحديث: يا غُدَرُ أَلَسْتُ أَسْعَى في غَدْرَتكففقال في الجمع: يالَ غُدَر. وفي حديث الحديبية: قال عروة بن مسعود للمُغِيرة: يا غُدَرُ، وهل غَسَلْتَ غَدْرَتك إِلا بالأَمس؟ قال ابن الأًثير: غُدَر معدول عن غادِر للمبالغة، ويقال للذكر غُدَر والأُنثى غَدارِ كقَطامِ، وهما مختصّان بالنداء في الغالب؛ ومنه حديث عائشة: قالت للقاسم: اجْلِسْ غُدَرُ أَي يا غُدَرُ فحذفت حرفَ النداء؛ ومنه حديث عاتكة: يا لَغُدَر يا لَفُجَر قال ابن سيده: قال بعضهم يقال للرجل يا غُدَر ويا مَغْدَر ويا مَغْدِر ويا ابن مَغْدِر ومَغْدَر، والأُنثى يا غَدارِ لا يستعمل إِلا في النداء؛ وامرأَة غَدّار وغدّارة. قال: ولا تقول العرب هذا رجل غُدَر لأَن الغُدَر في حال المعرفة عندهم. وقال شمر: رجل غُدَرٌ أَي غادِرٌ، ورجل نُصَرٌ أَي ناصرٌ، ورجل لُكَعٌ أَي لَئيم؛ قال الأَزهري: نَوَّنها كلها خلاف ما قال الليث وهو الصواب، إِنما يترك صَرْف باب فُعَل إِذا كان اسماً معرفة مثل عُمَر وزُفَر. وفي الحديث: بين يَدَي الساعة سِنونَ غدّارةٌ يَكثُر المطرُ ويَقِلّ النبات؛ هي فَعّالة من الغَدْر أَي تُطْمِعُهم في الخِصْب بالمطر ثم تُخْلِف فجعل ذلك غَدْراً منها. وفي الحديث: أَنه مر بأَرض يقال لها غَدِرة فسماها خَضِرة كأَنها كانت لا تسمح بالنبات، أَو تنبت ثم تُسْرِع إِليه الآفةُ، فشبِّهَت بالغادر لأَنه لا يَفِي؛ وقد تكرر ذكر الغَدْرِ على اختلاف تصرُّفه في الحديث. وغدرَ الرجلُ غَدْراً وغَدَراناً؛ عن اللحياني؛ قال ابن سيده: ولست منه على ثقة. وقالوا: الئذب غادرٌ أَي لا عهد له، كما قالوا: الذِّئب فاجر.
والمغادَرة: الترك. وأَغْدَرَ الشيءَ: تركه وبقّاه. حكى اللحياني: أَعانني فُلانٌ فأَغْدَرَ له ذلك في قلبي مَوَدَّةً أَي أَبْقاها. والغُدرَة: ما أُغْدِرَ من شيء، وهي الغُدَارة؛ قال الأَفْوه:
في مُضَرَ الحَمْراء لم يَتَّركْ
غُدَارةً، غير النِّساء الجُلوس
وعلى بني فلان غَدَرةٌ من الصدقَة وغَدَرٌ أَي بقيّة. وأَلْقَت الناقةُ غَدَرَها أَي ما أَغْدَرَتْه رَحِمُها من الدم والأَذى. ابن السكيت: وأَلقتِ الشاة غُدُورَها وهي بقايا وأَقذاءٌ تبقى في الرحم تلقيها بعد الولادة. وقال أَبو منصور: واحدة الغِدَر غِدْرة ويجمع غِدَاراً وغِدَرات؛ وروى بيت الأعشى:
لها غِدَرات واللواحِقُ تَلْحَق
وبه غادِرٌ من مرض وغابِرٌ أَي بقية. وغادَرَ الشيء مُغَادَرة وغِداراً وأَغْدَرَه: تركه. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه قال: ليتني غُودِرْت مع أَصحاب نُحْصِ الجبل؛ قال أَبو عبيد: معناه يا ليتني اسْتُشْهدْتُ معهم، النُّحْص: أَصل الجبل وسَفْحُه، وأَراد بأَصحاب النُّحْصِ قَتْلى أُحُد وغيرهم من الشهداء. وفي حديث بدر: فخرج رسول الله، صلى الله عليه وسلم، في أَصحابه حتى بلغ قَرْقَرةَ الكُدْر فأَغْدَرُوه؛ أَي تركوه وخلَّفوه، وهو موضع. وفي حديث عمر وذكر حسن سياستِه فقال: ولولا ذلك لأَغْدَرْتُ بعضَ ما أَسُوق أَي خَلَّفْت؛ شَبَّه نَفْسَه بالراعي ورَعِيَّتَه بالسَّرْح، وروي: لغَدَّرْت أَي لأَلْقَيْتُ الناس في الغَدَر، وهو مكان كثير الحجارة. وفي التنزيل العزيز: لا يُغادِرُ صغيرة ولا كَبيرة؛ أَي لا يترك. وغادَرَ وأَغْدَرَ بمعنى واحدٍ. والغَدِير: القطعة من الماء يُغادِرُها السيل أَي يتركها؛ قال ابن سيده: هذا قول أَبي عبيد فهو إِذاً فَعِيل في معنى مفعول على اطِّراح الزائد، وقد قيل: إِنه من الغَدْر لأَنه يَخُونُ وُرَّادَه فيَنْضُب عنهم ويَغْدر بأَهله فينقطع عند شدة الحاجة إِليه؛ ويقوّي ذلك قول الكميت:
ومِنْ غَدْره نَبَزَ الأَوّلون،
بأَنْ لَقَّبوه، الغَدِير، الغدِيرا
أَراد: من غَدْرِهِ نَبَزَ الأَولون الغَدير بأَن لقَّبوه الغَدِير، فالغدير الأَول مفعول نَبَزَ، والثاني مفعول لقَّبوه. وقال اللحياني: الغَدِيرُ اسم ولا يقال هذا ماء غَدِير، والجمع غُدُرٌ وغُدرَانٌ. واسْتَغْدَرَتْ ثَمَّ غُدْرٌ: صارت هناك غُدْرَانٌ. وفي الحديث: أَن قادماً قدم على النبي، صلى الله عليه وسلم، فسأَله عن خِصْب البلاد فحدّث أَن سحابة وقعت فاخضرَّت لها الأَرض، وفيها غُدُرٌ تَنَاخَسُ والصيدُ قد ضَوَى إِليها؛ قال شمر: قوله غُدُرٌ تَناخَسُ أَي يَصُبّ بعضُها في إِثر بعض. الليث: الغَدِيرُ مستنقع الماء ماءِ المطر، صغيراً كان أَو كبيراً، غير أَنه لا يبقى إِلى القيظ إِلا ما يتخذه الناس من عِدّ أَو وَجْدٍ أَو وَقْطٍ أَو صِهْريجٍ أَو حائر. قال أَبو منصور: العِدّ الماءُ الدائم الذي لا انقطاع له، ولا يسمى الماء الذي يجمع في غَدِير أَو صهريج أَو صِنْعٍ عِدّاً، لأَن العِدّ ما يدوم مثل ماء العين والرَّكِيَّةِ. المؤرج: غَدَر الرجلُ يَغْدِرُ غَدْراً إِذا شرب من ماء الغَدِيرِ؛ قال الأَزهري: والقياس غَدِرَ يَغْدَرُ بهذا المعنى لا غَدَرَ مثل كَرِعَ إِذا شرب الكَرَعَ. والغَدِيرُ: السيف، على التشبيه، كما يقال له اللُّجّ. والغَدِيرُ: القطعة من النبات، على التشبيه أَيضاً، والجمع غُدْران لا غير. وغَدِر فلانٌ بعد إِخْوته أَي ماتوا وبقي هو. وغَدِر عن أَصحابه: تخلَّف. وغَدِرَت الناقةُ عن الإِبل والشاةُ عن الغنم غَدْراً: تخلفت عنها، فإِن تركها الراعي، فهي غَديرة، وقد أَغدَرها؛ قال الراجز:
فَقَلَّما طَارَدَ حتى أَغْدَرَا
وسْطَ الغُبَارِ، خَرِباً مُجَوَّرَا
وقال اللحياني: ناقة غَدِرَةٌ غَبِرَةٌ غَمِرةٌ إِذا كانت تخلّف عن الإِبل في السوق. والغَدُور من الدوابّ وغيرها: المتخلف الذي لم يلحق. وأَغْدَرَ فلان المائة: خلّفها وجاوزها. وليلة غَدِرَةٌ بَيّنَةُ الغَدَرِ، ومُغْدِرَةٌ: شديدة الظلمة تحبس الناس في منازلهم وكِنِّهِمْ فيَغْدَرون أَي يتخلفون. وروي عنه، عليه الصلاة والسلام، أَنه قال: المشي في الليلة المظلمة المُغْدِرَة إِلى المسجد يوجب كذا وكذا. وغَدِرَت الليلة، بالكسر، تَغْدَر غَدَراً وأَغْدَرَتْ، وهي مُغْدِرَةٌ، كل ذلك: أَظلمت. وفي الحديث: من صلى العشاء في جماعة في الليلة المُغْدِرَة فقد أَوجَبَ؛ المُغْدِرَةُ: الشديدة الظلمة التي تُغْدِرُ الناس في بيوتهم أَي تتركهم، وقيل: إِنما سميت مُغْدِرَةً لطرحها من يخرج فيها في الغَدَر، وهي الجِرَفَةُ. وفي حديث كعب: لو أَن امرأَة من الحُور العِينِ اطَّلعت إِلى الأَرض في ليلة ظلماء مُغْدِرَةٍ لأَضاءت ما على الأَرض. وفي النهر غَدَرٌ، وهو أَن يَنْضُبَ الماء ويبقى الوَحْل، فقالوا: الغدراءُ الظلمة. يقال: خرجنا في الغدراءِ.
وغَدِرَت الغنم غَدَراً: شبعت في المَرْج في أَول بنته ولم يُسْل (*
قوله« ولم يسل إلخ» هكذا هو في الأصل) . عن أَحظّها لأَن النبت قد ارتفع أَن يذكر فيه الغنم.
أَبو زيد: الغَدَرُ والجَرَل والنَّقَل كلُّ هذه الحجارةُ مع الشجر. والغَدَر: الموضع الظَّلِف الكثير الحجارة. والغَدَر: الحجارة والشجر. وكل ما واراك وسدّ بصَرَك: غَدَرٌ. والغَدَرُ: الأَرض الرِّخْوَة ذات الجِحَرَة والجِرَفةِ واللَّخَاقيقِ المُتَعادِية. وقال اللحياني: الغَدَر الجِحَرَة والجِرَفَة في الأَرض والأَخَاقيق والجَراثِيم في الأَرض، والجمع أَغْدار. وغَدِرَت الأَرض غَدَراً: كثر غَدَرُها. وكل موضع صعب لا تكاد الدابة تنفُذ فيه: غَدَرٌ. ويقال: ما أَثبت غَدَرَهُ أَي ما أَثبته في الغَدَر، ويقال ذلك للفرس والرجل إِذا كان لسانه يثبت في موضع الزَّلَل والخصومة؛ قال العجاج:
سَبابِكُ الخيل يُصَدّعْنَ الأَيَرّْ،
من الصَّفا القاسي ويَدْعَسْنَ الغَدَرْ
ورجل ثَبْتُ الغَدَرِ: يثبت في مواضع القتال والجَدَل والكلام، وهو من ذلك. يقال أَيضاً: إِنه لثَبْت الغَدَر إِذا كان ثَبْتاً في جميع ما يأْخذ فيه. وقال اللحياني: معناه ما أَثبت حجته وأَقل ضرر الزَّلَق والعِثار عليه. قال: وقال الكسائي: ما أَثْبَتَ غَدَرَ فلان أَي ما بقي من عقله، قال ابن سيده: ولا يعجبني. قال الأَصمعي: الجِحَرَةُ والجِرَفَة والأَخاقيق في الأَرض فتقول: ما أثبت حجته وأَقل زَلَقه وعِثاره. وقال ابن بزرج: إِنه لثَبْتُ الغَدر إِذا كان ناطَقَ الرجالَ ونازَعَهم كان قويّاً. وفرس ثَبْت الغَدَر: يثبت في موضع الزلل. والغَدائِرُ: الذوائب، واحدتها غَدِيرة. قال الليث: كل عَقِيصة غَدِيرة، والغَدِيرتان: الذُّؤابتان اللتان تسقطان على الصدر، وقيل: الغَدائِرُ للنساء وهي المضفورة والضفائر للرجال. وفي صفته، صلى الله عليه وسلم: قَدِمَ مكّة وله أَربعُ غَدائِرَ؛ هي الذوائب، واحدتها غَدِيرة. وفي حديث ضِمام: كان رجلاً جَلْداً أَشْعَرَ ذا غَدِيرتن. الفراء: الغَدِيرة والرَّغيدة واحدة.
وقد اغْتَدَر القومُ إِذا جعلوا الدقيقَ في إِناء وصبُّوا عليه اللبن ثم رَضَفُوه بالرِّضاف.
ابن الأَعرابي: المُغْدِرة البئر تُحْفَر في آخر الزرع لتسقي مَذانِبَه. والغَيْدرة: الشر؛ عن كراع. ورجل غَيْدارٌ: سيء الظن يَظُنّ فيُصِيب. والغَدِير: اسم رجل. وآل غُدْرانٍ: بطن.

### Türkçe

ابن Sîde: **الغَدْرُ** ahde vefânın zıddıdır. Başkası dedi ki: **الغَدْرُ** vefâyı terk etmektir; onu aldattı ve onunla aldattı, **يَغْدِرُ** **غَدْراً**. Dersin ki: ahdi bozduğu zaman aldattı; ve (erkek için) **غادِرٌ** ve **غَدَّارٌ** ve **غِدِّيرٌ** ve **غَدُور**; dişi de **هاء** olmaksızın böyledir; ve **غُدَرُ**; bunun en çok kullanımı çağrıda, sövmede olur; denir ki: “ey **غُدَرُ**!” Ve hadiste: “ey **غُدَرُ**! Ben senin **غَدْرَتك**’inde koşmuyor muyum?”; çoğulda dedi ki: “ey **غُدَر**’ler!” Hudeybiye hadîsinde: Urve b. Mes‘ûd, Muğîre’ye dedi ki: “ey **غُدَرُ**! Sen **غَدْرَتك**’ini ancak dün mü yıkadın?” İbnü’l-Esîr dedi ki: **غُدَر** mübalağa için **غادِر**’den çevrilmiştir; erkeğe **غُدَر** denir, dişiye **غَدارِ** (tıpkı **قَطامِ** gibi); ikisi de çoğunlukla nida ile sınırlıdır; bundan Âişe hadîsi: Kâsım’a dedi ki: “otur, **غُدَرُ**!” yani “ey **غُدَرُ**!”; nida harfini düşürdü. Bundan Âtike hadîsi: “ey **غُدَر**’ler! ey **فُجَر**’ler!” İbn Sîde dedi ki: Bazıları dedi: erkeğe “ey **غُدَر**”, “ey **مَغْدَر**”, “ey **مَغْدِر**”, “ey **ابن مَغْدِر** ve **مَغْدَر**” denir; dişiye “ey **غَدارِ**”; ancak nida’da kullanılır; ve (denir:) **امرأَة غَدّار** ve **غدّارة**. Dedi ki: Araplar “bu adam **غُدَر**” demez; çünkü **الغُدَر** onların yanında marifelik hâlindedir. Şemmer dedi ki: **رجل غُدَرٌ** yani **غادِرٌ**; ve **رجل نُصَرٌ** yani **ناصرٌ**; ve **رجل لُكَعٌ** yani **لَئيم**. Ezherî dedi ki: Hepsini tenvinledi; Leys’in dediğinin aksine; doğru olan budur. **فُعَل** bâbının sarfı ancak **عُمَر** ve **زُفَر** gibi marife bir isim olursa terk edilir. Hadiste: Kıyametin önünde **سِنونَ غدّارةٌ** (yıllar) vardır; yağmur çok olur, bitki az olur; o, **الغَدْر**’den **فَعّالة**’dır; yani onları yağmurla bolluğa tamahlandırır, sonra (vaadini) bozar; bunu ondan bir **غَدْراً** kıldı. Hadiste: **غَدِرة** denilen bir araziden geçtiği, onu **خَضِرة** diye adlandırdığı (rivayet edilir); sanki o, bitkiye cömert davranmıyordu; yahut bitiriyor, sonra ona âfet çabuk ulaşıyordu; böylece, vefâ etmeyen **الغادر**’e benzetildi. Hadiste, tasarrufunun farklılığı üzere **الغَدْر**’in zikri tekrar etmiştir. Adam **غَدْراً** ve **غَدَراناً** ile aldattı; Lihyânî’den; İbn Sîde dedi ki: Buna güvenmiyorum. Ve dediler ki: **الئذب** **غادرٌ**’dir; yani onun ahdi yoktur; tıpkı “**الذِّئب** **فاجر**” dedikleri gibi.

**والمغادَرة**: terk etmektir. **وأَغْدَرَ الشيءَ**: onu terk etti ve bıraktı. Lihyânî nakletti: Falan bana yardım etti; bununla kalbimde ona bir **مَوَدَّةً** **أَغْدَرَ** etti; yani onu bâkî kıldı. **والغُدرَة**: bir şeyden **أُغْدِرَ** edilen şeydir; o, **الغُدَارة**’dır. **الأَفْوه** dedi ki:
في مُضَرَ الحَمْراء لم يَتَّركْ
غُدَارةً، غير النِّساء الجُلوس
Falan oğulları üzerinde sadakadan bir **غَدَرةٌ** ve **غَدَرٌ** vardır; yani bir kalıntı. Ve deve **غَدَرَها**’sını attı; yani rahminin kandan ve eziyetten **أَغْدَرَتْه** ettiği şeyi. İbnü’s-Sikkît: Koyun **غُدُورَها**’sını attı; o, doğumdan sonra rahimde kalan, attığı kalıntılar ve pisliklerdir. Ebû Mansûr dedi ki: **الغِدَر**’in bir tanesi **غِدْرة**’dir; **غِدَاراً** ve **غِدَرات** olarak çoğul yapılır. A‘şâ’nın beytini rivayet etti:
لها غِدَرات واللواحِقُ تَلْحَق
Ve onda hastalıktan bir **غادِرٌ** ve bir **غابِرٌ** vardır; yani bir kalıntı. **وغادَرَ الشيء** **مُغَادَرة** ve **غِداراً** ile ve **أَغْدَرَه**: onu terk etti. Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, hadîsinde: “Keşke dağın **نُحْص**’ının ashabıyla birlikte **غُودِرْت** olsaydım” dedi. Ebû Ubeyd dedi ki: Manası: “Keşke onlarla birlikte şehid edilseydim.” **النُّحْص**: dağın kökü ve eteğidir; **أَصحاب النُّحْص** ile Uhud’un ölülerini ve şehitlerden başkalarını kastetti. Bedir hadîsinde: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, ashabı içinde çıktı; **قَرْقَرةَ الكُدْر**’e varıncaya kadar; sonra onu **أَغْدَرُوه**; yani onu terk ettiler ve geride bıraktılar; o bir yerdir. Ömer hadîsinde, güzel siyasetini zikredip dedi ki: “Bu olmasaydı, sürdüğüm şeyin bir kısmını **لأَغْدَرْتُ**”; yani geride bırakırdım; kendisini çobana, raiyyetini **السَّرْح**’a benzetti. Ve rivayet edildi: “**لغَدَّرْت**”; yani insanları **الغَدَر**’e atardım; o, taşları çok bir yerdir. Aziz tenzilde: **لا يُغادِرُ صغيرة ولا كَبيرة**; yani bırakmaz. **وغادَرَ** ve **أَغْدَرَ** bir tek mânâdadır. **والغَدِير**: selin onu **يُغادِرُها** ettiği su parçasıdır; yani onu bırakır. İbn Sîde dedi ki: Bu, Ebû Ubeyd’in sözüdür; o hâlde, زائد’i atma üzere, mef‘ûl mânâsında **فَعِيل**’dir. Ve denildi ki: O, **الغَدْر**’dendir; çünkü suya gelenleri aldatır; onlardan çekilir; ve ehline de ihanet eder; şiddetli ihtiyaç anında kesilir. Bunu, Kumeyt’in sözü kuvvetlendirir:
ومِنْ غَدْره نَبَزَ الأَوّلون،
بأَنْ لَقَّبوه، الغَدِير، الغدِيرا
Muradı: Onun **غَدْر**’inden dolayı öncekiler **الغَدِير**’i ayıpladılar; onu **الغَدِير** diye lakaplandırdılar. Böylece birinci **الغدير**, **نَبَزَ**’ın mef‘ûlüdür; ikincisi, **لقَّبوه**’nun mef‘ûlüdür. Lihyânî dedi ki: **الغَدِيرُ** bir isimdir; “bu **ماء غَدِير**” denmez; çoğulu **غُدُرٌ** ve **غُدرَانٌ**’dır. “Orada **غُدْرٌ** **اسْتَغْدَرَتْ**”: orada **غُدْرَانٌ** oldu. Hadiste: Bir gelen, Nebî’ye, sallallahu aleyhi ve sellem, geldi; ona beldelerin bolluğunu sordu; bir bulutun düştüğünü, onunla yerin yeşerdiğini anlattı; ve içinde **غُدُرٌ تَنَاخَسُ** vardı; av da ona doğru **ضَوَى** etmişti. Şemmer dedi ki: “**غُدُرٌ تَناخَسُ**” sözü: yani bir kısmı bir kısmının ardından döker. Leys: **الغَدِيرُ** yağmur suyunun birikintisidir; küçük de olsa büyük de olsa; ancak, kıyaza kadar ancak insanların **عِدّ** yahut **وَجْدٍ** yahut **وَقْطٍ** yahut **صِهْريجٍ** yahut **حائر** olarak yaptıkları kalır. Ebû Mansûr dedi ki: **العِدّ** kesintisi olmayan daimî sudur; **غَدِير** yahut **صهريج** yahut **صِنْع** içinde toplanan suya **عِدّ** denmez; çünkü **العِدّ**, pınar suyu ve **الرَّكِيَّةِ** suyu gibi devam eden şeydir. Müerric: Adam **غَدَر** eder, **يَغْدِرُ** **غَدْراً**; **الغَدِير** suyundan içtiği zaman. Ezherî dedi ki: Kıyas, bu mânâda **غَدِرَ يَغْدَرُ**’dür; **غَدَرَ** değil; tıpkı **كَرِعَ**’ın, **الكَرَعَ** içtiği zaman olması gibi.

**والغَدِيرُ**: benzetme üzere kılıçtır; tıpkı ona **اللُّجّ** denildiği gibi. **والغَدِيرُ**: benzetme üzere bitkiden bir parçadır da; çoğulu yalnız **غُدْران**’dır. Falan, kardeşlerinden sonra **غَدِر** etti; yani onlar öldü, o kaldı. Ashabından **غَدِر** etti: geri kaldı. Deve, develerden; koyun, koyun sürüsünden **غَدْراً** ile **غَدِرَت**: onlardan geri kaldı; çoban onu bırakırsa o **غَديرة**’dir; ve onu **أَغدَرها** etmiştir. Râciz dedi ki:
فَقَلَّما طَارَدَ حتى أَغْدَرَا
وسْطَ الغُبَارِ، خَرِباً مُجَوَّرَا
Lihyânî dedi ki: **ناقة غَدِرَةٌ غَبِرَةٌ غَمِرةٌ**: develerin sevkinde geri kalırsa. **والغَدُور**: hayvanlardan ve başkalarından, geri kalan, yetişmeyen (şey)dir. Falan yüzü **أَغْدَرَ** etti: onu geride bıraktı ve geçti. **وليلة غَدِرَةٌ**: **الغَدَرِ**’i açık olan; ve **مُغْدِرَةٌ**: şiddetli karanlık; insanları evlerinde ve barınaklarında tutar; böylece **يَغْدَرون**; yani geri kalırlar. Ondan, aleyhi’s-salât ve’s-selâm, rivayet edildi: “Mescide, karanlık **المُغْدِرَة** gecede yürümek şunu şunu vacip kılar.” Gece, kesre ile, **غَدِرَت**; **تَغْدَر** **غَدَراً**; ve **أَغْدَرَتْ**; o **مُغْدِرَةٌ**’dir; bunların hepsi: karardı. Hadiste: “**الليلة المُغْدِرَة**’de yatsıyı cemaatle kılan, vacip kılmıştır.” **المُغْدِرَةُ**: insanları evlerinde **تُغْدِرُ** eden, yani onları bırakan şiddetli karanlıktır. Ve denildi ki: Ancak, onda çıkan kimseyi **الغَدَر**’e atmasından dolayı **مُغْدِرَةً** adlandırıldı; o, **الجِرَفَةُ**’dir. Ka‘b hadîsinde: “Eğer **الحُور العِين**’den bir kadın, karanlık **مُغْدِرَةٍ** bir gecede yere baksa, yerin üzerindekini aydınlatırdı.” Nehirde **غَدَرٌ** vardır; o, suyun çekilip çamurun kalmasıdır; böylece “**الغدراءُ** karanlıktır” dediler. Denir ki: “**الغدراءِ**’da çıktık.”

Koyunlar **غَدَراً** ile **غَدِرَت**: merada, ilk otunda doydu; ve salmadı
(*
قوله« ولم يسل إلخ» هكذا هو في الأصل) . en nasipli yerinden; çünkü bitki yükselmişti; onda koyunların zikredilmesi (gerekmez).

Ebû Zeyd: **الغَدَرُ** ve **الجَرَل** ve **النَّقَل**; bunların hepsi, ağaçla birlikte olan taşlardır. **والغَدَر**: taşları çok, sert yer. **والغَدَر**: taşlar ve ağaçtır. Ve seni örten ve görüşünü kapatan her şey: **غَدَرٌ**’dür. **والغَدَرُ**: **الجِحَرَة** ve **الجِرَفة** ve birbirine uzak **اللَّخَاقيق** sahibi gevşek arazidir. Lihyânî dedi ki: **الغَدَر**: arazide **الجِحَرَة** ve **الجِرَفَة**; ve arazide **الأَخَاقيق** ve **الجَراثِيم**’dir; çoğulu **أَغْدار**. Arazi **غَدَراً** ile **غَدِرَت**: onun **غَدَر**’i çoğaldı. Hayvanın neredeyse geçemediği her zor yer: **غَدَرٌ**’dür. Ve denir ki: “Ne kadar **غَدَرَهُ** sabit!”; yani onu **الغَدَر** içinde ne kadar sabit kıldı. Bu, at ve adam için, dili sürçme ve çekişme yerinde sabit olursa söylenir. ‘Accâc dedi ki:
سَبابِكُ الخيل يُصَدّعْنَ الأَيَرّْ،
من الصَّفا القاسي ويَدْعَسْنَ الغَدَرْ
**ورجل ثَبْتُ الغَدَرِ**: savaş, cedel ve söz yerlerinde sabit durur; o bundandır. Yine denir ki: O, her giriştiği şeyde sabit olursa “o, **ثَبْت الغَدَر**’dir.” Lihyânî dedi ki: Mânâsı: delilini ne kadar sabit kıldı ve ona sürçmenin ve tökezlemenin zararı ne kadar azdır. Dedi ki: Kisâî dedi: “Falanın **غَدَرَ**’i ne kadar sabit!”; yani aklından ne kaldı. İbn Sîde dedi ki: Bana hoş gelmiyor. Asma‘î dedi ki: Arazide **الجِحَرَة** ve **الجِرَفَة** ve **الأَخاقيق** (vardır); böylece dersin ki: delilini ne kadar sabit kıldı ve sürçmesi ve tökezlemesi ne kadar azdır. İbn Büzerc dedi ki: Erkeklerle konuştuğunda ve onlarla çekiştiğinde güçlü olursa “o, **ثَبْتُ الغَدر**’dir.” Ve **فرس ثَبْت الغَدَر**: sürçme yerinde sabit durur. **والغَدائِرُ**: zülüflerdir; bir tanesi **غَدِيرة**’dir. Leys dedi ki: Her **عَقِيصة** bir **غَدِيرة**’dir; ve **الغَدِيرتان**: göğüs üzerine düşen iki zülüftür. Ve denildi ki: **الغَدائِرُ** kadınlar içindir; o, örülmüş olan; **الضفائر** erkekler içindir. Onun, sallallahu aleyhi ve sellem, sıfatında: Mekke’ye geldi; onun dört **غَدائِرَ**’i vardı; onlar zülüflerdir; bir tanesi **غَدِيرة**’dir. **ضِمام** hadîsinde: **غَدِيرتن** sahibi, güçlü, kıllı bir adamdı. Ferrâ: **الغَدِيرة** ve **الرَّغيدة** birdir.

Kavim **اغْتَدَر** etti: unu bir kaba koydukları, üzerine süt döktükleri, sonra onu **بالرِّضاف** ile **رَضَفُوه** ettikleri zaman.

İbnü’l-A‘râbî: **المُغْدِرة**: ekinin sonunda, artçılarını sulasın diye kazılan kuyudur. **والغَيْدرة**: şerdir; Kurâ‘dan. **ورجل غَيْدارٌ**: kötü zanlıdır; zanneder de isabet eder. **والغَدِير**: bir adam adıdır. **وآل غُدْرانٍ**: bir batındır.
