# غدق (غ-د-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%AF%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Ğadek,Gür tatlı su kaynağı demektir

- Harfler: غ - د - ق
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [غَدَقًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%82/siga/%D8%BA%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%82%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | Bol | 1 | 1 | [72:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%82/ayet/72:16.md) |

## Mücavir kökler — 4 mücavir (6 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [طرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Patika yol demektir
2. [سقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Sakiy: Kaba konmuş sudur
3. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Su
4. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | غدق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [غزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D8%B1.md), [ثجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AC%D8%AC.md), [وفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [جدب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Suyun topraktan veya gökten fışkırırcasına bol, tatlı ve kesintisiz akması, toprağı suya doyurması |
| Çekirdek Özet 2 | İmtihan ve sınama unsuru olarak verilen maddi refah, bolluk ve sınırsız rızık genişliği |
| Çekirdek Özet 3 | Varoluşsal bereketin doğru istikamet üzere tutulmadığında azgınlaştırıcı bir istidrâca dönüşebilme potansiyeli |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir yağmur veya fiziki su bolluğu sayarak ayetteki varoluşsal sınama ve istidrâc nüansını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| غد | Bir şeyin ilk vakitte belirmesi, taşması, henüz başındayken akışa ve harekete geçmesi; [غدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88.md) kökünde günün erken vaktindeki ilk çıkış ve akış, [غدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D8%B1.md) kökünde ise su birikintisinin geride taşarak kalması veya sözün başından cayılması hallerinde görülür. | ق | Kaf harfinin kattığı toplanma, yoğunlaşma ve şiddet niteliğiyle akışın süreklilik, gürlük ve yoğun bir debi kazanarak toprağı bütünüyle doyuran bol bir suya dönüşmesi sağlanmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| غ | Göz imgesinden türetilmiş perdeleme ve derinlik | Suyun yeraltındaki gizli damarlardan veya ufuktaki koyu, yüklü bulutların derinliğinden fışkırmaya hazır bekleyişini temsil eder. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, açılma ve hareket | Kapalı bir balkanın veya yeraltı haznesinin ardına kadar açılarak suyun dışarıya engelsizce akışını simgeler. |
| ق | Ufuktaki güneş veya toplanma halkası; sınır ve yoğunluk | Açılan kapıdan salınan su kütlesinin belirli bir alanda toplanmasını, yoğunlaşmasını ve kesintisiz bir gürlük halinde yeryüzünü kuşatmasını gösterir. |
| غدق | Gizli kaynaktan kapının açılarak gür ve yoğun akışın salınması | Yeraltı veya gök haznelerinin sonuna kadar açılarak bol, tatlı ve yoğun bir akışla toprağın suya boğulması hareketini oluşturur. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Pınarın veya su kaynağının kaynayarak taşması, suyunun kesilmeyecek kadar bollaşması; gür, aralıksız yağan ve toprağı bütünüyle suya doyuran sağanak yağmur. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye ve erken dönem kullanımında bol yağmur yağdıran bulutlar için sıfat olarak geçer; şair et-Tırımmah bir beytinde bol su bırakan yağmur bulutlarını tanımlamak üzere kökün çoğul formunu kullanarak سيب الغوادق ifadesini zikreder. |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem bedevi dilinde bolluk içindeki rahat yaşantı için عيش غدق ve gür sakallı veya cömert kişi için الغَيْداق nitelemesi kullanılmıştır; pınarın taşması da غَدِقَتِ العَيْنُ şeklinde ifade edilir. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça غدق kökü, güneybatı Sami dillerinde özellikle yoğun nem, suyun çokluğu ve toprağın suyla ıslanması anlam alanında izlenebilen özgün bir fonetik yapı sergiler. Kuzeybatı Sami dillerinde ve klasik İbranicede kökün doğrudan üçlü birebir fonetik karşılığı belirgin bir şekilde teşekkül etmemiş olup, kök harflerinin ilki olan gayn harfinin Proto-Semitik köklerde ayın ile birleşmesi sebebiyle İbranicede nemlilik, su doygunluğu ve fışkırma bildiren köklerle dolaylı semantik temaslar kurulabilmektedir. Süryanicede de doğrudan غدق dizilimi mevcut olmayıp, kökün taşıdığı anlam Arap yarımadasının vahâ ve çöl ekolojisinde pınarların gürlüğü ve sağanak yağışların bereketi üzerinden yerel ve yoğun bir semantik derinleşme kazanmıştır. Kökün içerdiği akış ve taşma matrisi, Sami dillerindeki suyun coşması ve verimlilik kavramlarıyla paraleldir; ancak üç harfli dizilim itibarıyla Arapçada kristalleşmiş ve klasik bedevi zihninde zenginlik ve bolluğun zirvesi olarak yerleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Pınarın taşması ve aralıksız sağanak | Kökün çekirdeği suyun kesilmeden, toprağı suya doyuracak derecede çok akmasını anlatır; buradan geniş geçim ve refaha aktarılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami su doygunluğu katmanı | Arapçaya özgüleşmiş bir morfolojik yapı arz etmekle birlikte, Sami dillerindeki nem, ıslaklık ve su baskını semantik alanıyla örtüşür. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik diğer kollarda bu kök dizilimini doğrudan karşılayan doğrulanmış bir soydaş tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| غدق | Anlamlı | Bol su ve gürlük | Suyun pınardan veya gökten gür ve tatlı akması, refah genişliği | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| غقد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| دغق | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan bir harf dizilimidir. |
| دقغ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır. |
| قغد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır. |
| قدغ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| غدق | Merkez | Bol ve doyurucu su | Suyun pınardan veya gökten içimi tatlı, toprağı doyuracak ve hayatı canlandıracak derecede yoğun ve gür akması | Suyun hem niceliksel çokluğunu hem de tatlılık ve bereket niteliğini bir arada barındırır. |
| [غزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D8%B1.md) | Komşu | Çokluk ve debi | Bir şeyin salt hacimsel ve sayısal olarak fazlalığı | [غزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D8%B1.md) sütten pınara kadar her şeyin tükenmez çokluğunu bildirir; غدق ise özellikle toprağı suya doyuran tatlı su bereketiyle özelleşir. |
| [ثجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AC%D8%AC.md) | Komşu | Şiddetli dökülme | Suyun veya yağmurun yukarıdan aşağıya büyük bir sürat ve gürültüyle boşanması | [ثجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AC%D8%AC.md) dökülmenin şiddet ve akış dinamiğine odaklanırken, غدق suyun bolluğunun sağladığı kalıcı doygunluğa ve tatlılığa bakar. |
| [وفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B1.md) | Komşu | Eksiksiz birikim | Bir şeyin tam ve kâmil biçimde toplanıp artması, eksiksiz oluşu | [وفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B1.md) birikim ve zenginlik durumunu vurgular; غدق ise doğrudan akışkan, fışkıran ve tüketilebilir su kaynağını anlatır. |
| [جدب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%A8.md) | Zıt | Kuraklık ve kıtlık | Yağmurun kesilmesi, toprağın kuruyup çatlaması ve su kaynaklarının çekilmesi | Suyun tamamen yok olması, bitkisel ve hayati üretimin durması durumudur. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | غدق | Bol, tatlı ve doyurucu su | Yeraltı veya gök kaynaklarının cömertçe akıp toprağı suya boğması | Kesin |
| Latince | exuberans, abundans | Taşacak derecede bol, bereketli | Suyun kabına sığmayıp taşmasını ve verimlilik getirmesini karşılar; pınar niteliğini dolaylı verir. | Güçlü |
| İngilizce | copious, abundant, torrential water | Bol, gür, bereketli su | Copious suyun miktarını, torrential akış şiddetini karşılar; tatlı kaynak suyu vurgusu tam karşılanmaz. | Güçlü |
| Almanca | ergiebig, reichlich, quellend | Verimli, bol, kaynayan | Ergiebig toprağı ve kaynağı doyuran verimli bolluğu aktarır; fiziki su tasvirinde eksik kalabilir. | Güçlü |
| Fransızca | abondant, ruisselant, copieux | Bol, gürül gürül akan | Ruisselant akışkanlığı, abondant çokluğu karşılar; kökteki sınama boyutunu kapsamaz. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| غَدَقًا | Geniş rızık, refah ve istidrâc imtihanı | İnsanların ve cinlerin dosdoğru yolda kalmaları veya küfür yolunda ısrar etmeleri halinde önlerine serilecek maddi zenginlik ve denenme vesilesi olan bol rızık; Cin [72:16](https://lisan.digital/tr/ayet/72:16.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstidrâc ve rızık-imtihan ilişkisi | Ayette geçen şart cümlesinin müminlerin istikametine mi yoksa kâfirlerin sapkınlığına mı bağlandığı; bol nimetin ilahi bir mükâfat mı yoksa helake sürükleyen bir mühlet mi olduğu tartışması. | Nimetin bizatihi hayır değil, kulun tavrına göre azap veya mükâfat vesilesi olan bir sınama aracına dönüşmesi. |
| Fıkıh | İstiskā ve su hakları | Yağmur duası bağlamında bereketli ve zarar vermeyen bol yağmur talebi; tarım arazilerinin sulanmasında gür su kaynaklarının taksimi. | Zarar ve afet doğurmayan, toprağı canlandıran tatlı ve dengeli su kaynağı. |
| Tefsir | Temsilî anlatım ve teşbih | Ayetteki suyun hakiki yağmur suyu mu yoksa refah ve geçim bolluğunu ifade eden bir mecaz-ı mürsel mi olduğu tahlili. | Hayatın idamesi için en zaruri unsur olan su üzerinden bütün maddi refah kapılarının sembolleştirilmesi. |
| Hadis | İstiskā duaları | Resulullah'ın yağmur dualarında geçen bol, doyurucu ve bereketli yağmur nitelemeleriyle semantik örtüşme. | Toprağı dirilten, afete dönüşmeyen yararlı ve kesintisiz sağanak. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi lütuf ve sınama | Maddi nimetlerin taşması | Kulun şükür veya nankörlük sınırını açığa çıkarma | Su bolluğu, kalbin istikametini test eden bir fitne ve imtihan alanı olarak işler. | Kesin |
| İlmi | Ekolojik hidroloji | Doygun akifer ve akiferik deşarj | Ekosistemin susuzluğunu giderip biyolojik döngüyü yeniden başlatma | Toprağın su tutma kapasitesini aşarak canlılığa zemin hazırlayan doymuş su rejimi. | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık ve refah yönetimi | Toplumsal refah patlaması | Otoritenin kitleleri yönetme veya yozlaşmayı engelleme kapasitesini deneme | Aşırı zenginlik ve kaynak fazlalığı toplumsal disiplini çözebileceği için idari ahlak gerektirir. | Güçlü |
| İktisadi | Likidite ve kaynak fazlası | Sınırsız girdi ve sermaye akışı | Üretim kanallarını besleme veya aşırı genişlemeyle krize yol açma | Sermayenin piyasaya denetimsiz ve bolca girmesi durumunda enflasyonist veya ahlaki gevşeme riski doğurması. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doygunluk sınırını aşan debi artışı ve aşırı yükleme | Bir sistemin giriş parametresinin taşıma kapasitesini bütünüyle dolduracak ve dışarı taşacak şekilde maksimum seviyede beslenmesi olgusu. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Refah şoku ve anomi riski | Ani ve yoğun kaynak artışının toplumsal normları sarsması, bireyleri aşırı tatmin sebebiyle kuralsızlığa veya rehavete sürüklemesi dinamiği. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca gökten düşen sıradan bir meteorolojik yağmur veya musluktan akan fiziki su miktarına indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da su hayattır; dolayısıyla kök yalnızca fiziki sıvıyı değil, can damarlarını besleyen bütün ekonomik, toplumsal ve biyolojik genişlikleri kapsayan varoluşsal bir refah patlamasını ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayette geçen fitne ve sınama uyarısını atlayarak, maddi bolluğu her durumda mutlak bir rıza ve onaylama işareti zannetmek; istidrâc gerçeğini gözden kaçırmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık düzeninde nimet ile ahlaki sorumluluk arasındaki hassas dengeyi kurar; refahın ilahi bir amaç değil, insan iradesini açığa çıkaran bir araç olduğunu tek bir kelimeyle gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Cin suresinde ([72:16](https://lisan.digital/tr/ayet/72:16.md)) istikamet, rızık ve imtihan ekseninde kurulan ayet grubunda; ayrıca istidrâc, nimetlerin açılması ve toplumların helak öncesi rehavetini anlatan uyarılarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Maddi zenginliğin her zaman Allah'ın o toplumdan razı olduğu anlamına geldiği yönündeki ilkel ve sığ teolojik yanılgıyı tashih eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yeraltı suyunun veya sağanağın toprağı suya doyuracak, pınarları fışkırtacak derecede gür, tatlı ve kesintisiz akması.
- Soyut anlam: Bir sisteme veya topluma hayat bahşeden kaynakların sınırsız bir genişlikle açılması ve bu bolluğun varoluşsal bir imtihan vasıtasına dönüşmesi.
- Sistematik karşılık: Sisteme giren kaynak hacminin doygunluk eşiğini aşarak aktörlerin ahlaki ve iradi dengesini test eden dinamik refah yüklemesi.
- LaTeX modeli: $$R(t) = \int_0^t \Phi(\tau) \, d\tau \quad \Longrightarrow \quad \lim_{\Phi \to \infty} T(R) = F$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\Phi$ kökün temsil ettiği gür ve kesintisiz kaynak akış debisini, $R(t)$ zamana bağlı olarak biriken toplam doygunluk ve refah hacmini gösterir. Akış debisinin doygunluk sınırını aşarak büyümesi ($\Phi \to \infty$), bu refaha bağlı imtihan ve sınama fonksiyonunu ($T(R)$) kaçınılmaz olarak nihai bir fitne ve ayrışma noktasına ($F$) ulaştırır.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%AF%D9%82/occurrences?meal=IK

### [Cin 72:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%82/ayet/72:16.md) — غَدَقًا

وَأَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا

Meal (IK): Şayet onlar, yol üzerinde istikameti bulmuş olsalardı; onlara bol bol su içirirdik.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Ğadek,Gür tatlı su kaynağı demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الغين والقاف والدال معهما
غ د ق يستعمل فقط غدق: عينٌ غَدِقةٌ، وقد غَدِقَتُ. وقوله تعالى: "لأسقيناهم ماءً غَدَقا" أي فتحنا عليهم أبواب المعيشة لنختبرهم بالشكر.
ومطر مُغْدَوْدِقٌ أي: كثير.
والغَيْدَقُ والغَيْدَقانُ: عمُ، قال:
جعد العناصي غبدقاناً أغيدا
وقال:
بعدَ التصابي والشباب الغَيْدَقِ

##### Türkçe

باب **الغين** ve **القاف** ve **الدال** onlarla birlikte

غ د ق yalnızca **غدق** kullanılır: **عينٌ غَدِقةٌ**; ve gerçekten **غَدِقَتُ**. Ve O’nun sözü (yüce): “لأسقيناهم ماءً **غَدَقا**” yani şükür ile onları sınamak için onların üzerine geçim kapılarını açtık.

Ve **مطر مُغْدَوْدِقٌ** yani: çok.

Ve **الغَيْدَقُ** ve **الغَيْدَقانُ**: amca; dedi ki:
جعد العناصي غبدقاناً أغيدا
Ve dedi ki:
بعدَ التصابي والشباب **الغَيْدَقِ**

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الماء الغَدَقُ: الكثير. وقد غدِقتْ عينُ الماء بالكسر، أي غَزُرَتْ. وشابٌّ غَيْدَقٌ وغَيْداقٌ أي ناعمٌ. ويقال لولد الضبّ: غَيْداقٌ. والغَياديقُ: الحيَّات.

##### Türkçe

**الماء الغَدَقُ**: çok olan. Ve **غدِقتْ عينُ الماء** (kesre ile), yani bol oldu. Ve **شابٌّ غَيْدَقٌ** ve **غَيْداقٌ** yani yumuşak. Ve keler yavrusuna denir: **غَيْداقٌ**. Ve **الغَياديقُ**: yılanlar.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الغين والقاف مع الدال
غدق
استعمل من وجوههما : غدق .
غدق : قال الليث : غدقت العين ، فهي غَدِقَةٌ عَذْبة . وماء غَدَق .
قال : وَقوله تعالى ) الطَّرِيقَةِ لاََسْقَيْنَاهُم مَّآءً ) ( الجن : 16 ) أي لَفَتَحْنا عليهم أبوابَ المعيشةِ ، لِنَفْتِنَهُم بالشُّكرِ والصّبرِ .
وقال الفراء نحوه ، يقول : لو استقاموا على طريقةِ الكفرِ لزِدنا في أموالهم فتنةً عليهم ، وبليةً .
وقال غيره : ( وأنْ لو استقَامُوا على طريقةِ الهُدى ، لأسقيناهُمْ ماء غَدَقا ، أي : كثيراً ، ودليل هذا قولُ الله جلّ وعزّ : ( وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَىءَامَنُواْ وَاتَّقَوْاْ لَفَتَحْنَا عَلَيْهِم بَرَكَاتٍ مِّنَ السَّمَآءِ ) ( الأعراف : 96 ) ، أراد بالماء الغَدَق : المالَ الكثيرَ .
وقال الليث : مطر مُغْدَودِقُ : كثيرٌ ، قال : والغَيْدَقُ : والغيداقُ ، والغيدقانُ : الناعم : وأنشد :
بعدَ التصابي والشبابِ الغيدَقِ
وقال آخر :
رب خليلٍ ، لي غيداقٍ رِفَلّ
وقال آخر :
جَعْد العَناصِي غَيْدَقانا أَغْيَدا
أبو عبيد عن أبي زيد ، يقال لولد الضب : حِسْلٌ ، ثم يصير غيْدَاقاً ، ثم مُطَبِّخاً .
أبو عمرو : غيثٌ غيداقٌ : كثير الماء . وَشدُّ غيداقٌ : هو الحُضْرُ الشديدُ ، وعام غيداقٌ مُخْضِبٌ .
وفي الحديث : ( إذا أنشأتِ السحابةُ من العينِ ، فَتِلْكَ : عين ( غُدَيقَةٌ ) ، أي . كثيرةُ الماء .
وَقَالَ شمْر : أَرْضٌ غَدِقَةٌ ، وهي النديّةُ المبتلّةُ الرّيَّا ، الكثيرةُ الماء ، وعشبُها غَدِقٌ . وغَدَقُهُ : بَلَلُهُ وَرِيُّهُ .

##### Türkçe

باب **الغين** ve **القاف** ile **الدال**

**غدق**
İki vechinden kullanıldı: **غدق**.

**غدق**: **الليث** dedi: **غدقت العين**; o hâlde o, **غَدِقَةٌ** (tatlı) **عَذْبة**dır. Ve **ماء غَدَق**.
Dedi: Yüce Allah’ın sözü: ( **الطَّرِيقَةِ لاََسْقَيْنَاهُم مَّآءً** ) ( **الجن**: 16 ) yani: onların üzerine geçim kapılarını açardık; onları şükür ve sabır ile imtihan edelim diye.
Ve **الفراء** bunun benzerini söyledi; der ki: küfür yolunda dosdoğru olsalardı, mallarında onlara bir fitne ve bir belâ olarak artırırdık.
Ve başkası dedi: (ve eğer hidayet yolunda dosdoğru olsalardı, onlara **ماء غَدَقا** içirirdik) yani: çok; bunun delili, Allah جلّ وعزّ’ün sözü: ( **وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَىءَامَنُواْ وَاتَّقَوْاْ لَفَتَحْنَا عَلَيْهِم بَرَكَاتٍ مِّنَ السَّمَآءِ** ) ( **الأعراف**: 96 ); **الماء الغَدَق** ile muradı: çok maldır.
Ve **الليث** dedi: **مطر مُغْدَودِقُ**: çoktur; dedi: ve **الغَيْدَقُ**: ve **الغيداقُ** ve **الغيدقانُ**: yumuşak; ve inşad etti:
بعدَ التصابي والشبابِ الغيدَقِ
Ve bir başkası dedi:
رب خليلٍ ، لي غيداقٍ رِفَلّ
Ve bir başkası dedi:
جَعْد العَناصِي غَيْدَقانا أَغْيَدا

**أبو عبيد**’den, **أبي زيد**’den: **ولد الضب** için **حِسْلٌ** denir; sonra **غيْدَاقاً** olur; sonra **مُطَبِّخاً** olur.
**أبو عمرو**: **غيثٌ غيداقٌ**: suyu çok. Ve **شدُّ غيداقٌ**: o, şiddetli **الحُضْرُ**dur; ve **عام غيداقٌ مُخْضِبٌ**.
Ve hadiste: (Bulut gözden inşa ederse, işte o: **عين ( غُدَيقَةٌ )**) yani: suyu çok.
Ve **شمْر** dedi: **أَرْضٌ غَدِقَةٌ**; o, nemli, ıslak, suya kanmış, suyu çok olandır; ve onun otu **غَدِقٌ**tur. Ve **غَدَقُهُ**: onun ıslaklığı ve suya kanmışlığıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الغين والدال وما يثلثهما)
(غدر) الغين والدال والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على تَرك الشيء. من ذلك الغَدْر: نَقْضُ العَهْد وتَرْك الوفاءِ به. يقال غَدَر يَغْدِرُ غَدْراً. ويقولون في الذَّمِّ: يا غُدَرُ، وفي الجمع: يالَغُدَرَ([1]) . ويقال: ليلةٌ غَدِرَةٌ: بيِّنَة الغَدَر، أي مُظْلمة. وقيل لها ذلك لأنّها تُغَادِرُ النَّاسَ في بيوتهم فلا يَخْرُجُون من شدَّة ظُلْمتها. والغَدير: مُستنقَع ماء المطر، وسمِّي بذلك لأنّ السَّيل غادَرَه، أي ترَكَه. ومن الباب: غَدِرَتِ الشَّاة، إذا تخلَّفَتْ عن الغَنم. فإِنْ تَرَكها الرَّاعي فهي غَدِيرة. والغَدَر: الموضِع الظَّلِفُ الكثير الحِجارة. وسمِّي بذلك لأنَّه لا يكاد يُسْلَك، فهو قد غودر([2]) ، أي تُرِك. ويقال: رجل ثَبْتُ الغَدَر، أي ثابتٌ في كلامٍ وقتال. هذا مشتقٌ من الكلمة التي قبله، أي إنّه لا يبالي أن يسلُكَ الموضعَ الصَّعبَ الذي غَادَرَهُ الناسُ من صُعوبته. والغَدائر: عقائصُ الشَّعر، لأنَّها تُعْقَص وتُغْدَر، أي تُتْرَك كذلك زماناً. قال:
غدائرُهُ مستَشْزِرَاتٌ إلى العُلى *** تَضِلُّ العِقَاصُ في مُثَنَّىً وَمُرْسَلِ([3])
(غدن) الغين والدال والنون أُصَيْلٌ صحيح يدلُّ على لِينٍ واسترسال وفَتْرَة. من ذلك المُغْدَوْدِن: الشَّعَْر الطَّويل الناعم المسترسل. قال حسان:
وقامت تُرائيكَ مُغْدَوْدناً  *** إذا ما تنوءُ به آدَها([4])
والشَّبابُ الغُدَانيُّ: الغَضُّ. قال:
* بعد غُدَانيِّ الشَّبَاب الأبْلَهِ([5]) *
وأصلُ ذلك كله من الغَدَن، وهو الاسترخاء والفَتْرَة.
(غدف) الغين والدال والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على سَتْرٍ وتغطية. يقال: أغدَفَتِ المرأة قِناعَها: أرسلَتْه. قال:
إن تُغْدِفي دوني القِناعَ فإنَّني  *** طَبٌّ بأَخْذِ الفارِس المستلئِمِ([6])
وأغْدَف اللَّيْلُ: أرْخَى سُدولَه. وأمّا الغُراب الضَّخم فإنَّه يُسمَّى غُدافاً، وهذا تشبيه بإغداف اللَّيل: إظْلامِه([7]) .
(غدق) الغين والدال والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على غُزْر وكثرةٍ ونَعْمَة. من ذلك الغَدَق، وهو الغَزير الكثير. قال الله تعالى: ﴿لأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقاً﴾  [الجن 16]. والغَدَق([8]) والغَيْدَاق: النَّاعم من كلِّ شيء. ويقال غَدِقت عين الماء تَغْدَق غَدَقاً. والغَيْداق: الرَّجلُ الكريم الخُلُق. وزعَم ناسٌ أنَّ الضبَّ يسمَّى غَيداقاً، ولعلّ ذلك لا يكون إِلاَّ لسِمَن ونَعْمةٍ فيه.
(غدو) الغين والدال والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على زمانٍ. من ذلك الغُدُوّ، يقال غدا يغدو. والغُدْوة والغَدَاة، وجمع الغُدوة غُدَىً، وجمع الغَداة غَدَوات. والغادية: سحابةٌ تنشَأ صَباحاً. وأفعلُ ذلك غداً. والأصل غَدْواً. قال:
* بها حيث حَلُّوها وغَدْواً بَلاقِعُ([9]) *
والغَدَاء: الطّعام بعينه، سمِّي بذلك لأنَّه يؤكَل في ذلك الزمان.
---------------------
([1]) في الأصل: "غدور" في هذا الموضع وسابقه، صوابه في المجمل واللسان.
([2]) في الأصل: "فهي فقد غودر".
([3]) البيت لامرئ القيس في معلقته.
([4]) ديوان حسان 138 واللسان (غدن).
([5]) لرؤبة في ديوانه 165 واللسان (غدن).
([6]) البيت لعنترة في معلقته المشهورة.
([7]) في الأصل: "ظلامه".
([8]) وكذا ورد في المجمل. والمعروف في سائر المعاجم: "الغيدق".
([9]) للبيد في ديوانه 22 واللسان (غدا). وصدره:*وما الناس إلا كالديار وأهلها*

ـ

##### Türkçe

(**باب الغين والدال وما يثلثهما**)
(**غدر**) **الغين** ve **الدال** ve **الراء**; sahih bir asıldır; bir şeyin terk edilmesine delâlet eder. Bundan: **الغَدْر**: ahdi bozmak ve onunla vefâyı terk etmektir. Denir: **غَدَر** **يَغْدِرُ** **غَدْراً**. Ve zemmde derler: **يا غُدَرُ**; cem‘de: **يالَغُدَرَ**([1]) . Ve denir: **ليلةٌ غَدِرَةٌ**: **الغَدَر**ı açık olan; yani karanlık. Ve ona bu denildi; çünkü o, şiddetli karanlığından dolayı insanları evlerinde “bırakır”; böylece çıkmazlar. Ve **الغَدير**: yağmur suyunun birikintisidir; ve bununla adlandırıldı; çünkü sel onu “bıraktı”; yani onu terk etti. Ve babdandır: **غَدِرَتِ الشَّاة**; koyun sürüden geri kaldığı zaman. Şayet çoban onu terk ederse o **غَدِيرة**dir. Ve **الغَدَر**: taşları çok olan sert yer. Ve bununla adlandırıldı; çünkü neredeyse geçilmez; o hâlde o **غودر**([2]) olmuştur; yani terk edilmiştir. Ve denir: **رجل ثَبْتُ الغَدَر**; yani sözde ve savaşta sabit olan. Bu, ondan önceki kelimeden türetilmiştir; yani insanların zorluğundan dolayı terk ettiği zor yeri geçmeye aldırmaz. Ve **الغَدائر**: saçın örgüleridir; çünkü onlar örülür ve **تُغْدَر**; yani bir zaman böylece bırakılır. Dedi ki:
غدائرُهُ مستَشْزِرَاتٌ إلى العُلى *** تَضِلُّ العِقَاصُ في مُثَنَّىً وَمُرْسَلِ([3])

(**غدن**) **الغين** ve **الدال** ve **النون**; sahih bir küçük asıldır; yumuşaklığa ve salınmaya ve gevşekliğe delâlet eder. Bundan: **المُغْدَوْدِن**: uzun, yumuşak, salınan saç. Hassân dedi:
وقامت تُرائيكَ مُغْدَوْدناً  *** إذا ما تنوءُ به آدَها([4])
Ve **الشَّبابُ الغُدَانيُّ**: taze olan. Dedi:
* بعد غُدَانيِّ الشَّبَاب الأبْلَهِ([5]) *
Bütün bunun aslı **الغَدَن**dendir; o da gevşeme ve gevşekliktir.

(**غدف**) **الغين** ve **الدال** ve **الفاء**; sahih bir asıldır; örtmeye ve kapatmaya delâlet eder. Denir: **أغدَفَتِ المرأة قِناعَها**: onu saldı. Dedi:
إن تُغْدِفي دوني القِناعَ فإنَّني  *** طَبٌّ بأَخْذِ الفارِس المستلئِمِ([6])
Ve **أغْدَف اللَّيْلُ**: perdelerini saldı. Ama iri karga, **غُدافاً** diye adlandırılır; bu, gecenin **إغداف**ına benzetmedir: onun kararmasına([7]) .

(**غدق**) **الغين** ve **الدال** ve **القاف**; sahih bir asıldır; bolluğa ve çokluğa ve nimete delâlet eder. Bundan **الغَدَق**; o, bol ve çok olandır. Allah Teâlâ dedi: ﴿لأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقاً﴾  [الجن 16]. Ve **الغَدَق**([8]) ve **الغَيْدَاق**: her şeyin yumuşak olanıdır. Ve denir: **غَدِقت عين الماء تَغْدَق غَدَقاً**. Ve **الغَيْداق**: ahlâkı kerîm olan adamdır. Bir topluluk, kelerin **غَيداقاً** diye adlandırıldığını iddia etti; belki bu, onda bir semizlik ve nimet sebebiyle olur.

(**غدو**) **الغين** ve **الدال** ve illetli harf; sahih bir asıldır; zamana delâlet eder. Bundan **الغُدُوّ**; denir: **غدا يغدو**. Ve **الغُدْوة** ve **الغَدَاة**; **الغُدوة**nin cemi **غُدَىً**; **الغَداة**nin cemi **غَدَوات**. Ve **الغادية**: sabahleyin oluşan bulut. Ve bunu yarın yaparım. Asıl **غَدْواً**dır. Dedi:
* بها حيث حَلُّوها وغَدْواً بَلاقِعُ([9]) *
Ve **الغَدَاء**: bizzat yemektir; bununla adlandırıldı; çünkü o zamanda yenir.
---------------------
([1]) Asılda: “غدور” bu yerde ve önceki yerde; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**dadır.
([2]) Asılda: “فهي فقد غودر”.
([3]) Beyit, muallakasında İmru’ul-Kays’ındır.
([4]) Hassân divanı 138 ve **اللسان** (**غدن**).
([5]) Ru’be’nindir; divanında 165 ve **اللسان** (**غدن**).
([6]) Beyit, meşhur muallakasında ‘Antara’nındır.
([7]) Asılda: “ظلامه”.
([8]) Ve böylece **المجمل**de vârid olmuştur. Diğer sözlüklerin geri kalanında bilinen: “الغيدق”.
([9]) Lebîd’indir; divanında 22 ve **اللسان** (**غدا**). Ve sadrı: *وما الناس إلا كالديار وأهلها*

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%82/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿لأسقيناهم ماء غدقا﴾ [الجن/16]، أي: غزيرا، ومنه: غدقت عينه تغدق (انظر: المجمل 3/6692؛ والأفعال 2/4)، والغيداق يقال فيما يغزر من ماء وعدو ونطق.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿لأسقيناهم ماء غدقا﴾ [الجن/16]، yani: bol. Ve ondan: **غدقت** gözü **تغدق** (bak: المجمل 3/6692؛ ve الأفعال 2/4). Ve **الغيداق** denir; su, koşu ve konuşmadan bol olan şey hakkında.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

غ د ق
تقول‏:‏ لمعت بروق صوادق فهمعت سحاب غوادق‏.‏
قال الطّرماح‏:‏ فلا حملت بصريّةٌ بعد موته جنيناً ولا أمّلن سيب الغوادق وماء غدق وغدق‏:‏ كثير وقد غدق غدقاً‏.‏
ومكان غدق ومغدق‏:‏ كثير الماء مخصب‏.‏
وعيش غدق ومغدق وغيدق وغيداق‏:‏ واسع‏.‏
وهم في غدق من العيش‏.‏
وعام وغيث غيدق‏.‏
وتقول‏:‏ ودقت السماء فأدرّت الغدق وأقرّت الحدق‏.‏
ولافن ملآن كالعين الغديقة في حر الوديقة‏.‏

##### Türkçe

غ د ق
Şöyle dersin: **صوادق** şimşekler parladı; bunun üzerine **غوادق** bulutlar bol yağmur yağdırdı.‏
**الطّرماح** dedi ki:
Artık onun ölümünden sonra **بصريّةٌ** ne bir cenin taşıdı,
ne de **الغوادق**’in bağışını ve **غدق** suyu umacağım.
**ماء غدق** ve **غدق**: çoktur; ve **غدق** oldu, **غدقاً**.‏
**مكان غدق** ve **مغدق**: suyu çok, verimli (yer)dir.‏
**عيش غدق** ve **مغدق** ve **غيدق** ve **غيداق**: geniştir.‏
Ve onlar, yaşayıştan bir **غدق** içindedirler.‏
Ve **عام** ve **غيث غيدق**.‏
Ve şöyle dersin: gök **ودقت**; böylece **الغدق**’ı bolca akıttı ve **الحدق**’ı yerleştirdi.‏
Ve **لافن**: **الوديقة**’nin sıcağında **الغديقة** göz gibi doludur.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الغَدَق: المطر الكثير العامّ، وقد غَيْدَقَ المطرُ: كثر؛ عن أَبي العَمَيْثل الأَعرابي. والغَدَق أَيضاً: الماء الكثير وإِن لم يكُ مطراً. وفي التنزيل: وأَن لو استقاموا على الطريقة لأَسقيناهم ماءً غَدَقاً لِنَفْتِنَهم فيه؛ قال ثعلب: يعني لو استقاموا على طريقة الكفر لفتحنا عليهم باب اغْترارٍ، كقوله تعالى: لَجَعَلْنا لمن يكفر بالرحمن لبيوتهم سُقُفاً من فضة. والماءُ الغَدَقُ: الكثير؛ وقال الزجاج: الغَدَقُ المصدر، والغَدِقُ اسم الفاعل؛ يقال: غَدِقَ يَغْدَقُ غَدَقاً فهو غَدِقٌ إِذا كثر الندَى في المكان أَو الماءُ، قال: ويقرأُ ماء غَدِقاً؛ قال الليث: وقوله لأَسقيناهم ماء غَدَقاً أَي لفتحنا عليهم أَبواب المعيشة لنفتنهم بالشكر والصبر، وقال الفراء مثله يقول: لو استقاموا على طريقة الكفر لزِدْنا في أَموالهم فتنةً عليهم وبليّة، وقال غيره: وأَن لو استقاموا على طريقة الهُدَى لأَسقيناهم ماء كثيراً، ودليل هذا قوله تعالى: ولو أَن أَهل القرى آمنوا واتقَوْا لفتحنا عليهم بركاتٍ من السماء؛ أَراد بالماء الغَدَقِ الماء الكثير. وأَرض غَدِقةٌ: في غاية الرِّيِّ وهي النَّدِيّة المبتلة الرُّبى الكثيرة الماء، وعُشْبُها غَدِقٌ وغَدَقُهُ بلَلُه ورِيُّه، وكذلك عشب غَدِقٌ بيِّن الغَدَق: مبتلٌّ رَيّان؛ رواه أَبو حنيفة وعزاه إِلى النضر.وغَدِقَتِ الأَرض غَدَقاً وأَغْدقَتْ: أَخصبت. وغَدِقَتِ العين غَدَقاً، فهي غَدِقة، واغْدَوْدَقَتْ: غَزُرَتْ وعذُبت. وماءٌ مُغْدَوْدِقٌ وغَيْداقٌ: غزير. ومطر مُغْدَوْدقٌ: كثير. وغَدِقَتْ عين الماء، بالكسر، أَي غَزُرت. وعام غَيْداقٌ: مُخْصب، وكذلك السنة بغير هاء. أَبو عمرو: غيث غَيْداق كثير الماء، وعيش غَيْدَق وغَيْداقٌ واسع مخصب، وقيل: الغَيْداقُ اسم؛ وهم في غَدَقٍ من العيش وغَيْداقٍ. وغَيْدَقَ الرجلُ: كثر لُعابه على التشبيه. وفي حديث الاستسقاء: اسقنا غَيْثاً غَدَقاً مُغْدِقاً؛ الغَدَق، بفتح الدال: المطر الكبار القَطْرِ، والمُغْدِقُ مُفْعل منه أَكَّده به؛ وأَغْدَقَ المطرُ يُغْدِق إِغْداقاً، فهو مُغْدِق. وفي الحديث: إِذا نشأَت السحابة من قِبَل العين فتلك عينٌ غُدَيْقةٌ، وفي رواية: إِذا نشأَت بحريةً فتشاءمت فتلك عينٌ غُدَيْقةٌ أَي كثيرة الماء؛ هكذا جاءت مصغرةً وهو من تصغير التعظيم.
وشابٌّ غَيْدَقٌ وغَيْداقٌ أَي ناعم. والغَيْداقُ: الكريم الجواد الواسع الخلق الكثير العطية، وقيل: هو الكثير الواسع من كل شيء، وإِنه لغَيْداق الجري والعَدْوِ؛ قال تأَبَّط شرّاً:
حتى نجَوْتُ، ولمّا يَنزِعُوا سَلَبي،
بوالهٍ من قَنِيصِ الشَّدِّ غَيْداقِ
وشدّ غَيْداق: وهو الحُضْر الشديد. والغَيْداق: الطويل من الخيل؛ عن السيرافي. والغَيْدَقُ والغَيْداق والغَيْدَقانُ: الرخص الناعم؛ قال الشاعر:بعد النَّصابي والشَّبابِ الغَيْدَقِ
وقال آخر:
رب خليلٍ ليَ غَيْداقٍ رَفِلْ
وقال آخر:
جَعْد العَناصي غَيْدَقاناً أَغْيَدَا
والغَيْدَاق من الغلمان: الذي لم يبلغ، وقيل: هو ذو الرَّخاصة والنَّعْمة. والغَيْداقُ من الضِّباب: الرخص السمين، وقيل هو من ولد الضِّباب فوق المُطَبِّخِ، وقيل: هو دون المُطَبِّخِ وفوق الحِسْلِ، وقيل: هو الضب بين الضبين، وقيل: هو الضَّبُّ المسن العظيم. أَبو زيد: يقال لولد الضَّبِّ حِسْل ثم يصير غَيْدَاقاً ثم يصير مُطَبِّخاً ثم يكون ضَبّاً مُدْركاً، ولم يذكر الخُضَرِمَ بعد المُطَبِّخ، وذكره خلف الأَحمر.
والغَياديقُ: الحيّات. وفي الحديث ذكر بئر غَدَق، بفتحتين، بئر معروفة بالمدينة، والله أعلم.

##### Türkçe

**الغَدَق**: çok, genel yağmur; ve yağmur **غَيْدَقَ** etti: çoğaldı; Ebû **العَمَيْثل** el-A‘râbî’den. Ve **الغَدَق** ayrıca: çok su, yağmur olmasa bile.

Ve tenzîlde: “Ve eğer yol üzere dosdoğru olsalardı, elbette onlara **ماءً غَدَقاً** içirirdik ki onları onda imtihan edelim”; Sa‘leb dedi: yani eğer küfür yolu üzere dosdoğru olsalardı, onlara bir aldanış kapısı açardık; Yüce Allah’ın sözü gibi: “Rahmân’a küfreden kimse için elbette onların evlerine gümüşten tavanlar yapardık.” Ve **الماءُ الغَدَقُ**: çok olan; Zeccâc dedi: **الغَدَقُ** mastardır, **الغَدِقُ** ism-i fâildir; denir: **غَدِقَ يَغْدَقُ غَدَقاً**; o hâlde o **غَدِقٌ**dur, eğer mekânda çiy çoğalırsa yahut su; dedi: ve **ماء غَدِقاً** okunur; Leys dedi: ve onun sözü “onlara **ماء غَدَقاً** içirirdik” yani onlara geçim kapılarını açardık; onları şükür ve sabırla imtihan edelim diye. Ferrâ da bunun benzerini söyledi; der ki: eğer küfür yolu üzere dosdoğru olsalardı, mallarında onlara bir fitne ve bir belâ olarak artırırdık. Başkası dedi: ve eğer hidâyet yolu üzere dosdoğru olsalardı, onlara çok su içirirdik; bunun delili Yüce Allah’ın sözü: “Ve eğer şehirlerin halkı iman edip sakınsalardı, elbette üzerlerine gökten bereketler açardık”; **الماء الغَدَقِ** ile çok suyu kastetti.

Ve **أَرض غَدِقةٌ**: sululuğun nihayetinde; o, ıslak, ıslanmış, suyu çok tümseklerdir. Ve onun otu **غَدِقٌ**dur; ve onun **غَدَقُهُ**: onun ıslaklığı ve sululuğudur. Ve كذلك, **عشب غَدِقٌ** açık **الغَدَق**: ıslanmış, suya kanmış; Ebû Hanîfe rivayet etti ve onu Nadr’a nisbet etti.

Ve yer **غَدِقَتِ** **غَدَقاً** ve **أَغْدقَتْ**: verimli oldu. Ve pınar **غَدِقَتِ** **غَدَقاً**; o hâlde o **غَدِقة**dir; ve **اغْدَوْدَقَتْ**: bol oldu ve tatlılaştı. Ve **ماءٌ مُغْدَوْدِقٌ** ve **غَيْداقٌ**: bol. Ve **مطر مُغْدَوْدقٌ**: çok. Ve su gözü **غَدِقَتْ** (kesre ile) yani bol oldu. Ve **عام غَيْداقٌ**: bereketli; كذلك, هاء olmaksızın yıl da. Ebû Amr: **غيث غَيْداق** suyu çok yağmur; ve **عيش غَيْدَق** ve **غَيْداقٌ** geniş, bereketli geçim; ve denildi: **الغَيْداقُ** bir isimdir; ve onlar geçimde **غَدَقٍ** ve **غَيْداقٍ** içindedirler. Ve adam **غَيْدَقَ** etti: benzetme üzere salyası çoğaldı.

Ve yağmur duası hadîsinde: “Bize **غَيْثاً غَدَقاً مُغْدِقاً** yağdır”; **الغَدَق** ( **الدال**’ın fethiyle): damlası iri yağmur; ve **المُغْدِقُ** ondan **مُفْعل**dir; onu bununla pekiştirdi. Ve yağmur **أَغْدَقَ** eder, **يُغْدِق** **إِغْداقاً**; o hâlde o **مُغْدِق**tir.

Ve hadîste: “Bulut göz tarafınca doğarsa, işte o **عينٌ غُدَيْقةٌ**dur”; ve bir rivayette: “Deniz tarafından doğar da uğursuzluğa meylederse, işte o **عينٌ غُدَيْقةٌ**dur” yani suyu çok; böylece küçültme olarak geldi; ve o, yüceltme küçültmesindendir.

Ve **شابٌّ غَيْدَقٌ** ve **غَيْداقٌ** yani yumuşak. Ve **الغَيْداقُ**: cömert, eli açık, ahlâkı geniş, عطiyesi çok olan; ve denildi: o, her şeyden çok ve geniş olandır; ve şüphesiz o, koşma ve koşuda **غَيْداق**tır; Teebbata Şerran dedi:
حتى نجَوْتُ، ولمّا يَنزِعُوا سَلَبي،
بوالهٍ من قَنِيصِ الشَّدِّ غَيْداقِ

Ve **شدّ غَيْداق**: o, şiddetli hızlı yürüyüştür. Ve **الغَيْداق**: atlardan uzun olan; Sîrâfî’den. Ve **الغَيْدَقُ** ve **الغَيْداق** ve **الغَيْدَقانُ**: ucuz, yumuşak; şair dedi:
بعد النَّصابي والشَّبابِ الغَيْدَقِ

Ve bir başkası dedi:
رب خليلٍ ليَ غَيْداقٍ رَفِلْ

Ve bir başkası dedi:
جَعْد العَناصي غَيْدَقاناً أَغْيَدَا

Ve oğlanlardan **الغَيْدَاق**: bulûğa ermemiş olan; ve denildi: yumuşaklık ve nimet sahibi olandır. Ve kelerlerden **الغَيْداقُ**: yumuşak, semiz olan; ve denildi: o, keler yavrularından **المُطَبِّخِ**’in üstündedir; ve denildi: o, **المُطَبِّخِ**’in altındadır ve **الحِسْلِ**’in üstündedir; ve denildi: o, iki keler arasındaki kelerdir; ve denildi: o, yaşlı, iri büyük kelerdir. Ebû Zeyd: denir ki keler yavrusuna önce **حِسْل**; sonra **غَيْدَاقاً** olur; sonra **مُطَبِّخاً** olur; sonra erişkin **ضَبّاً مُدْركاً** olur. Ve **الخُضَرِمَ**’i **المُطَبِّخ**’ten sonra zikretmedi; onu Halef el-Ahmer zikretti.

Ve **الغَياديقُ**: yılanlar. Ve hadîste **بئر غَدَق** zikredildi; iki fetha ile; Medine’de bilinen bir kuyu; Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* غ د ق * الماء * الغَدَقُ * بفتحتين الكثير وقد * غَدِقَتْ * عين الماء أي غزُرت وبابه طرِب

##### Türkçe

* غ د ق * su * **الغَدَقُ** *iki fetha ile* çok olan; ve su gözü **غَدِقَتْ**; yani bol oldu; ve onun bâbı **طرِب**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الغدق محركة: الماء الكثير وإن لم يك مطرا. وقيل: هو المطر الكثير العام. وقوله تعالى: )وأن لو استقاموا على الطريقة لأسقيناهم ماء غدقا لنفتنهم فيه( قال ثعلب: أي طريقة الكفر لفتحنا عليهم باب اغترار، كقوله تعالى: )لجعلنا لمن يكفر بالرحمن لبيوتهم سقفا من فضة( وقال الفراء: أي لزدنا في أموالهم فتنة عليهم وبلية. وقال غيرهما: أي على طريقة الهدى لأسقيناهم ماء كثيرا. ودليل هذا قوله تعالى: )ولو أن أهل القرى آمنوا واتقوا لفتحنا عليهم بركات من السماء(. والحسن بن بشر بن إسماعيل بن غدق: محدث، وهو شيخ لعبد الغني المصري الحافظ. وغدقت العين، كفرح: غزرت وعذبت، فهي غدقة. وبئر غدق، محركة مضافة معروفة بالمدينة، على ساكنها أفضل الصلاة والسلام، وعندها أطم البلويين الذي يقال له القاع. وشاب غيدق، وكذا شباب غيدق، وغيدقان، وغيداق أي: ناعم رخص. وأنشد الليث:
  بعد التصابي والشباب الغيدق وأنشد أيضا:
  رب خليل لي غيداق رفل وأنشد أيضا:
  جعد العناصي غيدقانا أغيدا وقيل: الغيداق من الغلمان: الذي لم يبلغ. والغيداق: الرجل الكريم نقله الجوهري، الجواد الواسع الخلق الكثير العطية، وبه سمي أحد عمومته صلى الله عليه وسلم غيداقا؛ لكثرة عطائه. والغيداق: ولد الضب. قال أبو زيد: أول حسل، ثم غيداق، ثم مطبخ، ثم يكون ضبا مدركا. قال الجوهري: ولم يذكر الخضرم بعد المطبخ، وذكره خلف الأحمر. وقال غيره: هو الضب بين الضبين، وقيل: هو الضب المسن العظيم. والغيداق: الطويل من الخيل ذكره صاحب الأبنية، وهو قول السيرافي. والغيدقان: الناعم، وهذا قد تقدم، ففيه تكرار. وقيل: هو الكريم الواسع الخلق الكثير العطية. وقيل: الكثير الواسع من كل شيء. والغياديق: الحيات. كما في اللسان والعباب. وأغدق المطر إغداقا، فهو مغدق. واغدودق: كثر قطره. ومطر مغدودق، وماء مغدودق: كثير. ومنه الحديث: اللهم اسقنا غدقا مغدقا، أكده به. وغيدق الرجل: كثر بزاقه كذا نص المحيط. وفي اللسان: لعابه، وهو مجاز. ومما يستدرك عليه: غيدق المطر: كثر، عن أبي العميثل الأعرابي. وقال الزجاج: الغدق المصدر، والغدق اسم الفاعل. يقال: غدق يغدق غدقا، فهو غدق: إذا كثر الندى في المكان أو الماء. قال: ويقرأ )ماء غدقا( قلت: ورويت عن عاصم بن أبي النجود. وأرض غدقة: في غاية الري، وهي الندية المبتلة الريا الكثيرة الماء. وعشب غدق بين الغدق: ريان مبتل رواه أبو حنيفة، وعزاه الى النضر. وغدقت الأرض غدقا وأغدقت: أخصبت. وماء غيداق: غزير. وعام غيداق: مخصب، وكذلك السنة بغير هاء. وقال أبو عمرو: غيث غيداق: كثير الماء. وعيش غيدق وغيداق: واسع مخصب، وهم في غدق من العيش، وغيداق. وفي الحديث: إذا نشأت السحابة من قبل العين فتلك عين غديقة أي: كثيرة الماء، هكذا جاءت مصغرة، وهي من تصغير التعظيم. وإنه لغيداق الجري والعدو: واسعهما. قال تأبط شرا:
  حتى نجوت ولما ينزعوا سلبي                      بواله من قنيص الشد غيداق وشد غيداق، وهو الحضر الشديد. وشباب غداقي: ناعم.

##### Türkçe

**الغدق** (harekeli): çok su; yağmur olmasa bile. Ve denildi ki: o, çok ve genel yağmurdur. Ve Yüce Allah’ın sözü: (Ve eğer yol üzere dosdoğru olsalardı, elbette onlara bol su içirirdik; onda onları fitneye düşürelim diye). Sa‘leb dedi ki: yani küfür yolu; onlara aldanma kapısı açardık; Yüce Allah’ın sözü gibi: (Rahmân’a küfreden kimse için, evlerine gümüşten tavanlar yapardık). Ferrâ dedi ki: yani mallarında onlara bir fitne ve bir belâ olarak artırırdık. İkisi dışındakiler dedi ki: yani hidayet yolu üzere; onlara çok su içirirdik. Bunun delili Yüce Allah’ın sözü: (Ve eğer şehirlerin halkı iman edip sakınsalardı, elbette üzerlerine gökten bereketler açardık). Ve Hasan b. Bişr b. İsmâ‘îl b. **غدق**: muhaddis; ve o, hâfız Abdülganî el-Mısrî’nin şeyhidir. Ve **غدقت** göz (pınar), **كفرح**: bol aktı ve tatlılaştı; o hâlde o **غدقة**’dir. Ve **بئر غدق** (harekeli, izafetli): Medine’de bilinen (meşhur) bir kuyu; üzerinde en faziletli salât ve selâm olanın (ikamet ettiği yer); ve onun yanında, **القاع** denilen Belvîler’in **أطم**’u vardır. Ve **شاب غيدق**; ve yine **شباب غيدق**; ve **غيدقان**; ve **غيداق** yani: yumuşak, gevşek (nazik). Leys inşâd etti:
  **بعد التصابي والشباب الغيدق**
Ve yine inşâd etti:
  **رب خليل لي غيداق رفل**
Ve yine inşâd etti:
  **جعد العناصي غيدقانا أغيدا**
Ve denildi ki: oğlanlardan **الغيداق**: bulûğa ermemiş olan. Ve **الغيداق**: cömert adam; Cevherî’den nakledildi: cömert, huyu geniş, bağışı çok; ve onunla, sallallahu aleyhi ve sellem’in amcalarından birine **غيداق** adı verildi; bağışının çokluğundan dolayı. Ve **الغيداق**: keler yavrusu. Ebû Zeyd dedi ki: önce **حسل**; sonra **غيداق**; sonra **مطبخ**; sonra erişkin bir keler olur. Cevherî dedi ki: **الخضرم**’ı **المطبخ**’tan sonra zikretmedi; onu Halef el-Ahmer zikretti. Ve başkası dedi ki: o, iki keler arasındaki kelerdir; ve denildi ki: o, yaşlı, iri kelerdir. Ve **الغيداق**: atlardan uzun olan; bunu **صاحب الأبنية** zikretti; ve bu, Sîrâfî’nin sözüdür. Ve **الغيدقان**: yumuşak; bu daha önce geçti; onda tekrar vardır. Ve denildi ki: o, cömert, huyu geniş, bağışı çok olandır. Ve denildi ki: her şeyden çok ve geniş olandır. Ve **الغياديق**: yılanlar. Lisân ve ‘Ubâb’da olduğu gibi. Ve **أغدق** yağmur, **إغداقا**; o hâlde o **مغدق**’tır. Ve **اغدودق**: damlası çoğaldı. Ve **مطر مغدودق** ve **ماء مغدودق**: çok. Ondan hadis: “Allah’ım, bize bol, çokça bol yağdır”; onu bununla pekiştirdi. Ve **غيدق** adam: tükürüğü çoğaldı; **المحيط**’un nassı böyledir. Lisân’da: salyası; ve o mecazdır. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **غيدق** yağmur: çoğaldı; Ebû’l-‘Umeysil el-A‘râbî’den. Zeccâc dedi ki: **الغدق** mastardır; **الغدق** ism-i fâildir. Denilir: **غدق** **يغدق** **غدقا**; o hâlde o **غدق**’tır: mekânda çiğ yahut su çoğalınca. Dedi ki: ( **ماء غدقا** ) diye okunur. Dedim ki: Âsım b. Ebî’n-Necûd’dan rivayet edildi. Ve **أرض غدقة**: sululuğun nihayetinde; o, çiğli, ıslak, sulak, suyu çok olandır. Ve **عشب غدق**; **بين الغدق**: sulanmış, ıslak; Ebû Hanîfe rivayet etti; onu Nadr’a nispet etti. Ve **غدقت** yer **غدقا** ve **أغدقت**: verimli oldu. Ve **ماء غيداق**: bol. Ve **عام غيداق**: verimli; ve yine, **هاء**sız olarak **السنة**. Ebû ‘Amr dedi ki: **غيث غيداق**: suyu çok. Ve **عيش غيدق** ve **غيداق**: geniş, verimli; ve onlar geçimden **غدق** içindedir; ve **غيداق**. Hadiste: “Bulut göz (pınar) tarafından doğarsa, işte o **عين غديقة**’dir” yani: suyu çok; böylece küçültme ile geldi; ve o, yüceltmenin küçültmesindendir. Ve şüphesiz o, koşu ve koşmada **لغيداق**’tır: ikisi de geniştir. Teebbata Şerran dedi ki:
  **حتى نجوت ولما ينزعوا سلبي                      بواله من قنيص الشد غيداق**
Ve **شد غيداق**: şiddetli koşuşturma; ve o, şiddetli aceledir. Ve **شباب غداقي**: yumuşak.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

غَدِقَتِ العَيْنُ
1 غَدِقَتِ العَيْنُ ذ , (S, O, Msb, K,) aor. غَدَقَ , inf. n. غَدَقٌ, (Msb,) The spring, or source, abounded with water; (S, O, Msb, K;) as also ↓ اغدقت, inf. n. اـِغْدَاقٌ. (Msb.) And غَدِقَ المَطَرُ, inf. n. as above; (Msb;) and ↓ اغدق, (O, Msb, K,) inf. n. أِغْدَاقٌ; (Msb;) and ↓ اِغْدَوْدَقَ; (K;) and ↓ غَيْدَقَ; (Abu-l-'Omeythil, TA;) The rain was, or became, copious. (O, Msb, K, TA.) And غَدِقَتْ سَنَتُنَا [Our year was, or became, rainy]. (O.) And غَدِقَ, aor. and inf. n. as above, There was abundance of rain, or dew, or moisture, or of water, in the place. (Zj, TA.) ― -b2- غَدَقٌ is also used in relation to herbs, or herbage, as meaning The being plentifully irrigated, or flourishing and fresh, juicy, or moist. (En-Nadr, AHn, TA.) ― -b3- And you say, غَدِقَتِ الأَرْضُ, and ↓ اغدقت, meaning The land abounded, or became abundant, with herbage, or with the produce of the earth. (TA.) ― -b4- And غَدَقَتِ الأَرْضُ, aor. غَدِقَ , being of the class of ضَرَبَ, The land became moistened by abundant water. (Msb.)

4 أَغْدَقَ see the preceding paragraph in three places.

12 اـِغْدَوْدَقَ see 1, second sentence.

غَيْدَقَ
Q. Q. 1 غَيْدَقَ ذ : see 1, second sentence. ― -b2- Also (tropical:) He (a man, Ibn-'Abbلd, O) had much saliva; (Ibn-'Abbلd, O, K, TA;) or, accord. to the L, much slaver. (TA.)

غَدَقٌ
غَدَقٌ ذ [an inf. n.: and used in the sense of the part. n. ↓ غَدِقٌ, meaning] Abundant, or copious; applied to water; (S, O, Msb, K, TA;) not restricted to rain; (TA;) as also ↓ مُغْدِقٌ and ↓ مُغْدَوْدِقٌ, both applied to rain, and the latter [or both] applied to water [in general]; and ↓ غَيْدَاقٌ likewise, applied to water, and, as AA says, to rain: or غَدَقٌ is applied to rain as meaning abundant, or copious, [so as to be] general in its extent. (TA.) It is said in the Kur [lxxii. 16], لَوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَآءً غَدَقًا [If they should go on undeviatingly in the way which they are pursuing, we would water then with abundant water]; (O, TA;) to try them thereby; the طريقة here being that of infidelity; so says Th, and in like manner Fr; but others say that it is that of the right direction: (TA:) 'ءsim Ibn-Abi-n-Najood read ↓ غَدِقًا. (O, TA.) In the saying, in a trad., اَللّٰهُمَّ اسْقِنَا غَدَقًا ↓ مُغْدِقًا, the last word is used as a corroborative [the meaning being O God, water us very abundantly]. (TA.) ― -b2- See also غَيْدَاقٌ.

غَدِقٌ
غَدِقٌ ذ : see غَدَقٌ, in two places. You say also عَيْنٌ غَدِقَةٌ A spring, or source abounding with water. (Msb.) And أَرْضٌ غَدِقَةٌ Land that is moist and irrigated in the utmost degree; abounding with water. (TA.) And عُشْبٌ غَدِقٌ Herbs, or herbage, plentifully irrigated, or flourishing and fresh, juicy, or moist. (En-Nadr, AHn, TA.)

عَيْنٌ غُدَيْقَةٌ
عَيْنٌ غُدَيْقَةٌ ذ : see عَيْنٌ, near the end of the paragraph.

غَيْدَقٌ
غَيْدَقٌ ذ : see each in two places in the next paragraph.

غَيْدَقَانٌ
غَيْدَقَانٌ ذ : see each in two places in the next paragraph.

غَيْدَاقٌ
غَيْدَاقٌ ذ : see غَدَقٌ. ― -b2- [Hence,] عَيْشٌ غَيْدَاقٌ A life ample in its means, or circumstances; plentiful; as also ↓ غَيْدَقٌ: and مِنَ ↓ هُمْ فِى غَدَقٍ العَيْشِ and غَيْدَاقٍ [They are in an ample, or a plentiful, state of life]. (TA.) And عَامٌ غَيْدَاقٌ A year abounding in herbage, fruitful, or plentiful; and so سَنَةٌ غَيْدَاقٌ, without ة [to the latter word]. (TA.) ― -b3- And اـِنَّهُ لَغَيْدَاقُ الجَرْىِ and العَدْوِ Verily he is wide-stepping in respect of running. (TA.) ― -b4- And شَدٌّ غَيْدَاقٌ A vehement running. (TA.) ― -b5- غَيْدَاقٌ applied to a horse signifies طَويلٌ [app. meaning Long-bodied]. (O, K.) ― -b6- And, applied to a man, (S, O, TA,) Generous; (S, O, K, TA;) bountiful; large, or liberal, in disposition; munificent; (TA;) and so ↓ غَيْدَقَانٌ; (K, * TA;) or this, some say, signifies abundant, ample, as applied to anything. (TA.) ― -b7- Also, and ↓ غَيْدَقٌ, (S, O, K,) and ↓ غَيْدَقَانٌ, (O, K,) Soft, or tender; applied to a youth, or young man; (S, O, K;) and to youth, or youthfulness, (O, K,) as also غداقى [app. a mistranscription for ↓ غَيْدَاقِىٌّ]: (TA:) and it is said that غَيْدَاقٌ applied to a boy signifies that has not attained to puberty. (TA.) ― -b8- And غَيْدَاقٌ signifies also The young one of the [lizard called] ضَبّ, (AZ, S, O, K,) after the state in which it is termed حِسْلٌ [q. v.]. (AZ, S, O.) ― -b9- And [the pl.] غَيَادِيقُ signifies Serpents. (S, O, L, K.)

غَيْدَاقِىٌّ
غَيْدَاقِىٌّ ذ : see the next preceding paragraph.

مُغْدِقٌ
مُغْدِقٌ ذ : see غَدَقٌ, in two places. [مُغْدَّقٌ mentioned by Freytag as signifying “ copious, ” applied to rain, is a mistake: see the last paragraph of art. غدف.]

مُغْدَوْدِقٌ
مُغْدَوْدِقٌ ذ : see غَدَقٌ, first sentence.

##### Türkçe

**غَدِقَتِ العَيْنُ**
1 **غَدِقَتِ العَيْنُ** ذ , (S, O, Msb, K,) muzâri‘ı **غَدَقَ** , mastarı **غَدَقٌ**, (Msb,) Pınar, yahut kaynak, su ile bol oldu; (S, O, Msb, K;) ve bunun gibi ↓ **اغدقت**, mastarı **اـِغْدَاقٌ**. (Msb.) Ve **غَدِقَ المَطَرُ**, mastarı yukarıdaki gibi; (Msb;) ve ↓ **اغدق**, (O, Msb, K,) mastarı **أِغْدَاقٌ**; (Msb;) ve ↓ **اِغْدَوْدَقَ**; (K;) ve ↓ **غَيْدَقَ**; (Abu-l-'Omeythil, TA;) Yağmur bol oldu, yahut bol hâle geldi. (O, Msb, K, TA.) Ve **غَدِقَتْ سَنَتُنَا** [Bizim yılımız yağmurlu oldu, yahut yağmurlu hâle geldi]. (O.) Ve **غَدِقَ**, muzâri‘ı ve mastarı yukarıdaki gibi, Mekânda yağmurun, yahut çiğin, yahut rutubetin, yahut suyun bolluğu oldu. (Zj, TA.) ― -b2- **غَدَقٌ** ayrıca otlar, yahut otlak ile ilgili olarak, Bolca sulanmış olma, yahut gür ve taze, sulu, yahut nemli olma mânâsında kullanılır. (En-Nadr, AHn, TA.) ― -b3- Ve dersin ki, **غَدِقَتِ الأَرْضُ**, ve ↓ **اغدقت**, mânâsı: Yer, ot ile, yahut yerin mahsulü ile bol oldu, yahut bol hâle geldi. (TA.) ― -b4- Ve **غَدَقَتِ الأَرْضُ**, muzâri‘ı **غَدِقَ** , **ضَرَبَ** babından olarak, Yer bol su ile nemlendi. (Msb.)

4 **أَغْدَقَ**: önceki paragrafın üç yerinde bak.

12 **اـِغْدَوْدَقَ**: 1’e, ikinci cümleye bak.

**غَيْدَقَ**
Q. Q. 1 **غَيْدَقَ** ذ : 1’e, ikinci cümleye bak. ― -b2- Ayrıca (mecaz:) O (bir adam, Ibn-'Abbلd, O) çok tükürüğü vardı; (Ibn-'Abbلd, O, K, TA;) yahut L’ye göre, çok salyası vardı. (TA.)

**غَدَقٌ**
**غَدَقٌ** ذ [bir mastar: ve ism-i fâil mânâsında ↓ **غَدِقٌ** anlamında kullanılır, mânâsı] Bol, yahut çok; suya uygulanır; (S, O, Msb, K, TA;) yağmura mahsus değildir; (TA;) ve bunun gibi ↓ **مُغْدِقٌ** ve ↓ **مُغْدَوْدِقٌ**, ikisi de yağmura uygulanır, ve ikincisi [yahut ikisi] suya [genel olarak] uygulanır; ve ↓ **غَيْدَاقٌ** da böyledir, suya uygulanır, ve AA’nın dediğine göre yağmura: yahut **غَدَقٌ** yağmura, yaygın bir genişlikte [olacak şekilde] bol, yahut çok mânâsında uygulanır. (TA.) Kur’ân’da [lxxii. 16] şöyle denilmiştir: **لَوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَآءً غَدَقًا** [Eğer takip ettikleri yolda dosdoğru gitselerdi, onları bol su ile sulardık]; (O, TA;) bununla onları denemek için; buradaki **طريقة** küfür yoludur; Th böyle söyler, ve aynı şekilde Fr; fakat başkaları onun doğru yol olduğunu söyler: (TA:) ‘ءsim Ibn-Abi-n-Najood ↓ **غَدِقًا** okudu. (O, TA.) Bir hadisteki sözde, **اَللّٰهُمَّ اسْقِنَا غَدَقًا** ↓ **مُغْدِقًا**, son kelime pekiştirici olarak kullanılmıştır [mânâ: Ey Allah, bizi pek bolca sula]. (TA.) ― -b2- Ayrıca **غَيْدَاقٌ**’a bak.

**غَدِقٌ**
**غَدِقٌ** ذ : **غَدَقٌ**’a, iki yerde bak. Ayrıca dersin ki **عَيْنٌ غَدِقَةٌ** Su ile bol olan bir pınar, yahut kaynak. (Msb.) Ve **أَرْضٌ غَدِقَةٌ** En ileri derecede nemli ve sulanmış; su ile bol olan yer. (TA.) Ve **عُشْبٌ غَدِقٌ** Bolca sulanmış, yahut gür ve taze, sulu, yahut nemli otlar, yahut otlak. (En-Nadr, AHn, TA.)

**عَيْنٌ غُدَيْقَةٌ**
**عَيْنٌ غُدَيْقَةٌ** ذ : **عَيْنٌ**’e, paragrafın sonuna yakın bak.

**غَيْدَقٌ**
**غَيْدَقٌ** ذ : sonraki paragrafta her birine iki yerde bak.

**غَيْدَقَانٌ**
**غَيْدَقَانٌ** ذ : sonraki paragrafta her birine iki yerde bak.

**غَيْدَاقٌ**
**غَيْدَاقٌ** ذ : **غَدَقٌ**’a bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] **عَيْشٌ غَيْدَاقٌ** Vasıtaları, yahut hâlleri geniş bir hayat; bol; ve bunun gibi ↓ **غَيْدَقٌ**: ve **مِنَ ↓ هُمْ فِى غَدَقٍ العَيْشِ** ve **غَيْدَاقٍ** [Onlar hayatın genişliğinde, yahut bolluğunda bulunurlar]. (TA.) Ve **عَامٌ غَيْدَاقٌ** Ot ile bol olan, verimli, yahut bol bir yıl; ve aynı şekilde **سَنَةٌ غَيْدَاقٌ**, son kelimede ة olmaksızın. (TA.) ― -b3- Ve **اـِنَّهُ لَغَيْدَاقُ الجَرْىِ** ve **العَدْوِ** Şüphesiz o, koşma bakımından geniş adımlıdır. (TA.) ― -b4- Ve **شَدٌّ غَيْدَاقٌ** Şiddetli bir koşma. (TA.) ― -b5- **غَيْدَاقٌ** bir ata uygulandığında **طَويلٌ** mânâsına gelir [görünüşe göre: uzun gövdeli]. (O, K.) ― -b6- Ve bir adama uygulandığında, (S, O, TA,) Cömert; (S, O, K, TA;) ihsanı bol; tabiatça büyük, yahut geniş; eli açık; (TA;) ve aynı şekilde ↓ **غَيْدَقَانٌ**; (K, * TA;) yahut bu, bazıları der ki, herhangi bir şeye uygulandığında bol, geniş mânâsına gelir. (TA.) ― -b7- Ayrıca, ve ↓ **غَيْدَقٌ**, (S, O, K,) ve ↓ **غَيْدَقَانٌ**, (O, K,) Yumuşak, yahut nazik; bir delikanlıya, yahut genç adama uygulanır; (S, O, K;) ve gençliğe, yahut gençlik hâline, (O, K,) bunun gibi **غداقى** [görünüşe göre ↓ **غَيْدَاقِىٌّ** için bir yanlış yazım]: (TA:) ve denilmiştir ki **غَيْدَاقٌ** bir oğlana uygulandığında, bulûğa ermemiş olan mânâsına gelir. (TA.) ― -b8- Ve **غَيْدَاقٌ** ayrıca, [**ضَبّ** denilen] kertenkelemsinin yavrusu mânâsına gelir, (AZ, S, O, K,) **حِسْلٌ** diye adlandırıldığı hâlden sonra [bk.]. (AZ, S, O.) ― -b9- Ve [çoğulu] **غَيَادِيقُ** Yılanlar mânâsına gelir. (S, O, L, K.)

**غَيْدَاقِىٌّ**
**غَيْدَاقِىٌّ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

**مُغْدِقٌ**
**مُغْدِقٌ** ذ : **غَدَقٌ**’a, iki yerde bak. [Freytag’ın yağmura uygulanarak “bol” mânâsında olduğunu söyleyerek zikrettiği **مُغْدَّقٌ** bir hatadır: **غدف** maddesinin son paragrafına bak.]

**مُغْدَوْدِقٌ**
**مُغْدَوْدِقٌ** ذ : **غَدَقٌ**’a, birinci cümleye bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

غَدِقَ
غَدِقَ A ( n. ac. غَدَق 4 ),
a.  Was full of water; was well-watered; was rainy ( year ).

b.  Was plenteous, heavy ( rain ).

أَغْدَقَ
أَغْدَقَ IV ,
a.  see I (b) .

غَدَق
غَدَق 4 ,
a.  Abundant, plentiful ( water ).

غَدِق
غَدِق 5 ,
a.  Abounding in water; wellwatered.

غَيْدَاق
غَيْدَاق
a.  see 4 .

b.  Easy, ample ( life ).

c.  Ease.

d.  Soft, tender, delicate.

غَيْدَاقِيّ
غَيْدَاقِيّ
a.  see supra (d) .

##### Türkçe

غَدِقَ
غَدِقَ A ( n. ac. **غَدَق** 4 ),
a. Su ile dolu idi; iyi sulanmış idi; yağmurlu idi (yıl).

b. Bol idi, şiddetli idi (yağmur).

أَغْدَقَ
أَغْدَقَ IV ,
a. I (b)’ye bak.

غَدَق
غَدَق 4 ,
a. Bol, çok (su).

غَدِق
غَدِق 5 ,
a. Suyu bol olan; iyi sulanmış.

غَيْدَاق
غَيْدَاق
a. 4’e bak.

b. Kolay, geniş (hayat).

c. Kolaylık.

d. Yumuşak, nazik, ince.

غَيْدَاقِيّ
غَيْدَاقِيّ
a. Yukarıdakine (d) bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%82/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

غدق
غَدِقَ - يَغْدَقُ - غَدَق - غَدَقاً
غَدِقَ - يَغْدَقُ + الكائن أو الشيء: يكثر ويتوفر ويعم الجميع بشكل مستمر لا ينقطع
غَدَق: على وزن " فَعَل": اسم فعل من " غَدِقَ - يَغْدَقُ ": الكثير العميم المتوفر للجميع
غَدَقاً: حال من " غَدَق": بشكل كثير وعميم وغزير
ألفاظ الكثرة والوفرة والرغد والبركة - ضد المحل والجدب
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الكثرة والوفرة والرغد والبركة، ضد المحل والجدب"، وهي:
جَمَّ - يَجُمُّ (جَمَّ - يَجِمُّ)، بَرَكَ - يَبْرُكُ، غَدِقَ - يَغْدَقُ، مَزَنَ - يَمْزُن، رَغِدَ - يَرْغَدُ (رَغُدَ - يَرْغُدُ)، وَفَرَ - يَفِرُ
غدقا
 	﴿وألو استقاموا على الطريقة لأسقيناهم ماء غدقا(16)﴾ الجن
مختار الصحاح:
● [غدق] غ د ق: الماء الغَدَقُ بفتحتين الكثير وقد غَدِقَتْ عين الماء أي غزُرت وبابه طرِب
معجم الفرائد القرآنية:
غ د ق
"غَدَقاً" في قوله تعالى :"وَأَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لأسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقاً " (16) الجن .
الغَدَق : الواسع الكثير، وماءً غدقا: أي واسعاً كثير القطر .
الراغب
غدق
- قال تعالى: }لأسقيناهم ماء غدقا{ [الجن/16]، أي: غزيرا، ومنه: غدقت عينه تغدق (انظر: المجمل 3/6692؛ والأفعال 2/4)، والغيداق يقال فيما يغزر من ماء وعدو ونطق.
ملخص اللسان:
1.                     الغَدَق: المطر الكثير العامّ، وقد غَيْدَقَ المطرُ: كثر؛ والغَدَق أَيضاً: الماء الكثير وإِن لم يكُ مطراً
2.   غَدِقَ يَغْدَقُ غَدَقاً فهو غَدِقٌ إِذا كثر الندَى في المكان أَو الماءُ،
3.   وأَرض غَدِقةٌ: في غاية الرِّيِّ وهي النَّدِيّة المبتلة الرُّبى الكثيرة الماء، وعُشْبُها غَدِقٌ ،وغَدَقُهُ بلَلُه ورِيُّه،
4. وغَدِقَتِ الأَرض غَدَقاً وأَغْدقَتْ: أَخصبت.
5.    وغَدِقَتِ العين غَدَقاً،فهي غَدِقة، واغْدَوْدَقَتْ: غَزُرَتْ وعذُبت.
6.    وغَيْدَقَ الرجلُ: كثر لُعابه على التشبيه.
7.                        والغَيْداقُ: الكريم الجواد الواسع الخلق الكثير العطية، وقيل: هو الكثير الواسع من كل شيء،
لسان العرب:
● - غدق: الغَدَق: المطر الكثير العامّ، وقد غَيْدَقَ المطرُ: كثر؛ عن أَبي    العَمَيْثل الأَعرابي. والغَدَق أَيضاً: الماء الكثير وإِن لم يكُ مطراً.    وفي التنزيل: وأَن لو استقاموا على الطريقة لأَسقيناهم ماءً غَدَقاً    لِنَفْتِنَهم فيه؛ قال ثعلب: يعني لو استقاموا على طريقة الكفر لفتحنا عليهم    باب اغْترارٍ، كقوله تعالى: لَجَعَلْنا لمن يكفر بالرحمن لبيوتهم    سُقُفاً من فضة. والماءُ الغَدَقُ: الكثير؛ وقال الزجاج: الغَدَقُ المصدر،    والغَدِقُ اسم الفاعل؛ يقال: غَدِقَ يَغْدَقُ غَدَقاً فهو غَدِقٌ إِذا كثر    الندَى في المكان أَو الماءُ، قال: ويقرأُ ماء غَدِقاً؛ قال الليث: وقوله    لأَسقيناهم ماء غَدَقاً أَي لفتحنا عليهم أَبواب المعيشة لنفتنهم بالشكر    والصبر، وقال الفراء مثله يقول: لو استقاموا على طريقة الكفر لزِدْنا في    أَموالهم فتنةً عليهم وبليّة، وقال غيره: وأَن لو استقاموا على طريقة    الهُدَى لأَسقيناهم ماء كثيراً، ودليل هذا قوله تعالى: ولو أَن أَهل القرى    آمنوا واتقَوْا لفتحنا عليهم بركاتٍ من السماء؛ أَراد بالماء الغَدَقِ    الماء الكثير. وأَرض غَدِقةٌ: في غاية الرِّيِّ وهي النَّدِيّة المبتلة    الرُّبى الكثيرة الماء، وعُشْبُها غَدِقٌ وغَدَقُهُ بلَلُه ورِيُّه، وكذلك عشب    غَدِقٌ بيِّن الغَدَق: مبتلٌّ رَيّان؛ رواه أَبو حنيفة وعزاه إِلى    النضر.وغَدِقَتِ الأَرض غَدَقاً وأَغْدقَتْ: أَخصبت. وغَدِقَتِ العين غَدَقاً،    فهي غَدِقة، واغْدَوْدَقَتْ: غَزُرَتْ وعذُبت. وماءٌ مُغْدَوْدِقٌ    وغَيْداقٌ: غزير. ومطر مُغْدَوْدقٌ: كثير. وغَدِقَتْ عين الماء، بالكسر، أَي    غَزُرت. وعام غَيْداقٌ: مُخْصب، وكذلك السنة بغير هاء. أَبو عمرو: غيث    غَيْداق كثير الماء، وعيش غَيْدَق وغَيْداقٌ واسع مخصب، وقيل: الغَيْداقُ    اسم؛ وهم في غَدَقٍ من العيش وغَيْداقٍ. وغَيْدَقَ الرجلُ: كثر لُعابه على    التشبيه. وفي حديث الاستسقاء: اسقنا غَيْثاً غَدَقاً مُغْدِقاً؛ الغَدَق،    بفتح الدال: المطر الكبار القَطْرِ، والمُغْدِقُ مُفْعل منه أَكَّده به؛    وأَغْدَقَ المطرُ يُغْدِق إِغْداقاً، فهو مُغْدِق. وفي الحديث: إِذا    نشأَت السحابة من قِبَل العين فتلك عينٌ غُدَيْقةٌ، وفي رواية: إِذا نشأَت    بحريةً فتشاءمت فتلك عينٌ غُدَيْقةٌ أَي كثيرة الماء؛ هكذا جاءت مصغرةً    وهو من تصغير التعظيم.    وشابٌّ غَيْدَقٌ وغَيْداقٌ أَي ناعم. والغَيْداقُ: الكريم الجواد الواسع    الخلق الكثير العطية، وقيل: هو الكثير الواسع من كل شيء، وإِنه لغَيْداق    الجري والعَدْوِ؛ قال تأَبَّط شرّاً:    حتى نجَوْتُ، ولمّا يَنزِعُوا سَلَبي،    بوالهٍ من قَنِيصِ الشَّدِّ غَيْداقِ    وشدّ غَيْداق: وهو الحُضْر الشديد. والغَيْداق: الطويل من الخيل؛ عن    السيرافي. والغَيْدَقُ والغَيْداق والغَيْدَقانُ: الرخص الناعم؛ قال    الشاعر:بعد النَّصابي والشَّبابِ الغَيْدَقِ    وقال آخر:    رب خليلٍ ليَ غَيْداقٍ رَفِلْ    وقال آخر:    جَعْد العَناصي غَيْدَقاناً أَغْيَدَا    والغَيْدَاق من الغلمان: الذي لم يبلغ، وقيل: هو ذو الرَّخاصة    والنَّعْمة. والغَيْداقُ من الضِّباب: الرخص السمين، وقيل هو من ولد الضِّباب فوق    المُطَبِّخِ، وقيل: هو دون المُطَبِّخِ وفوق الحِسْلِ، وقيل: هو الضب بين    الضبين، وقيل: هو الضَّبُّ المسن العظيم. أَبو زيد: يقال لولد الضَّبِّ    حِسْل ثم يصير غَيْدَاقاً ثم يصير مُطَبِّخاً ثم يكون ضَبّاً مُدْركاً،    ولم يذكر الخُضَرِمَ بعد المُطَبِّخ، وذكره خلف الأَحمر.    والغَياديقُ: الحيّات. وفي الحديث ذكر بئر غَدَق، بفتحتين، بئر معروفة    بالمدينة، والله أعلم.
مقاييس اللغة:
(غدق) الغين والدال والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على غُزْر وكثرةٍ ونَعْمَة. من ذلك الغَدَق، وهو الغَزير الكثير. قال الله تعالى: ﴿لأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقاً﴾  [الجن 16]. والغَدَق([8]) والغَيْدَاق: النَّاعم من كلِّ شيء. ويقال غَدِقت عين الماء تَغْدَق غَدَقاً. والغَيْداق: الرَّجلُ الكريم الخُلُق. وزعَم ناسٌ أنَّ الضبَّ يسمَّى غَيداقاً، ولعلّ ذلك لا يكون إِلاَّ لسِمَن ونَعْمةٍ فيه.
القاموس المحيط:
الغَدَقُ، مُحرَّكةً الماءُ الكثيرُ. والحَسَنُ بنُ بِشْرِ بنِ إسْماعيلَ بنِ غَدَقٍ شَيْخٌ لعَبْدِ الغَنِيِّ.
وغَدِقَتِ العينُ، كَفَرِحَ: غَزُرَتْ. وبِئْرُ غَدَقٍ، مُحرَّكةً مُضافةً: بالمَدِينَةِ. وشابٌّ وشَبابٌ غَيْدَقٌ وغَيْدَقانُ وغَيْدَاقٌ: ناعِمٌ. والغَيْداقُ: الكَريمُ، ووَلَدُ الضَّبِّ، والطَّويلُ من الخَيْلِ.
والغَيْدقانُ: الناعِمُ الكريمُ الخُلُقِ. والغَيادِيقُ: الحَيَّاتُ. وأغْدَقَ المَطَرُ واغْدَوْدَقَ: كَثُرَ قَطْرُهُ.
وغَيْدَقَ: كَثُرَ بُزَاقُهُ.
تاج العروس:
غ د ق
الغَدَق مُحرّكة : الماءُ الكثير وإن لم يكُ مطَراً . وقيل : هو المطَر الكثيرُ العامُّ . وقوله تعالى : ( وأنْ لو اسْتَقاموا على الطّريقَةِ لأسْقَيْناهُم ماءً غدَقاً لنَفْتِنَهُمْ فيه ) قال ثعْلَب : أي طَريقَة الكُفْر لفَتَحنا عليهم باب اغْتِرار كقوله تَعالى : ( لجَعَلْنا لمَنْ يكفُرُ بالرّحْمنِ لبُيوتِهم سُقُفاً من فِضّة ) وقال الفَرّاءُ : أي لزِدْنا في أموالِهم فِتْنةً عليهم وبَليّةً . وقال غيرُهما : أي على طَريقَة الهُدَى لأسقَيناهم ماءً كثيراً . ودليلُ هذا قولُه تعالى : ( ولو أنّ أهْلَ القُرَى آمَنوا واتّقوا لفَتَحْنا علَيْهِم برَكاتٍ منَ السّماءِ ) . والحَسَنُ بنُ بِشْرِ بنِ إسْماعِيلَ بن غَدَق : مُحدِّثٌ وهو شيخٌ لعَبْد الغَنيّ المِصْري الحافِظ . وغَدِقت العَينُ كفَرِح : غَزُرَتْ وعَذُبَت فهي غَدِقة . وبئْرُ غَدَقٍ مُحرَّكةً مُضافةً مَعْروفةٌ بالمَدينةِ على ساكنِها أفضَلُ الصّلاةِ والسّلامِ وعندها أُطُمُ البَلَويّين الذي يقال له القاعُ . وشابٌّ غَيْدَقٌ وكذا شَبابٌ غيْدَقٌ وغَيْدَقانُ وغَيْداقٌ أي : ناعِمٌ رَخْصٌ . وأنشد اللّيْثُ :
" بعدَ التّصابي والشّبابِ الغَيْدَقِ وأنشد أيضاً :
" رُبّ خليلٍ ليَ غيْداقٍ رَفِلْ وأنشد أيضاً :
" جعْدَ العَناصِي غيْدَقاناً أغْيَدا وقيلَ : الغَيْداقُ من الغِلْمانِ : الذي لم يَبْلُغ . والغَيْداقُ : الرّجُل الكَريمُ نقَله الجوهَريُّ الجوادُ الواسعُ الخُلُق الكثير العَطيّة وبه سُمّي أحد عُمومَتِه صلّى الله عليه وسلم غَيْداقاً ؛ لكَثْرَة عَطائِه . والغَيْداقُ : ولدُ الضّبِّ . قال أبو زيد : أول حِسْل ثم غَيْداق ثم مُطَبِّخ ثم يكونُ ضَبّاً مُدرِكاً . قال الجوهَريّ : ولم يذكر الخُضَرِمَ بعد المُطَبِّخ وذكره خَلَفٌ الأحْمَر . وقال غيرُه : هو الضّبُّ بين الضّبّيْنِ وقيلَ : هو الضّبُّ المُسِنُّ العَظيم . والغَيْداقُ : الطّويلُ من الخَيْل ذكَره صاحبُ الأبْنِية وهو قول السّيرافيّ . والغَيْدَقان : الناعِم وهذا قد تقدّم ففيه تَكرار . وقيلَ : هو الكَريم الواسِعُ الخُلُقِ الكَثير العَطيّة . وقيل : الكَثيرُ الواسعُ من كل شيء . والغَيادِيقُ : الحيّاتُ . كما في اللِّسان والعُباب . وأغدَقَ المطَر إغْداقاً فهو مُغْدِقٌ . واغْدَوْدَق : كثُر قَطْرُه . ومطر مُغْدَودِقٌ وماءٌ مُغْدَودِقٌ : كثيرٌ . ومنه الحَديث : اللهُمّ اسْقِنا غَدَقاً مُغْدِقاً أكّدَه به . وغَيْدَقَ الرّجُلُ : كثُر بُزاقُه كذا نصُّ المُحيط . وفي اللّسان : لُعابُه وهو مَجاز . ومما يُستَدرك عليه : غيْدَقَ المطَر : كثُر عن أبي العَمَيْثَل الأعرابيّ . وقال الزّجّاجُ : الغَدَقُ المَصْدر والغَدِقُ اسمُ الفاعِل . يُقال : غَدِقَ يغدَقُ غَدَقاً فهو غَدِقٌ : إذا كثُر النّدى في المكان أو الماءُ . قال : ويُقرَأ ( ماءً غدِقاً ) قلتُ : ورُوِيتْ عن عاصِمِ بن أبي النّجود . وأرضٌ غَدِقَةٌ : في غايةِ الرِّيّ وهي النّدِيّةُ المُبْتَلّة الرَّيا الكَثيرةُ الماءِ . وعُشْب غدِقٌ بَيِّنُ الغَدَق : ريّانُ مُبْتَلٌّ رواه أبو حَنيفة وعَزاه الى النّضْر . وغَدِقَت الأرضُ غَدَقاً وأغْدَقَت : أخْصَبَتْ . وماءٌ غَيْداقٌ : غَزيرٌ . وعام غَيْداقٌ : مُخصِب وكذلك السّنَة بغَيْر هاءٍ . وقال أبو عمْرو : غيْثٌ غيداقٌ : كثيرُ الماءِ . وعيْشٌ غيْدَقٌ وغَيْداقٌ : واسع مُخصِبٌ وهم في غَدَق من العيْش وغَيْداقٍ . وفي الحديث : إذا نشأَت السّحابَةُ من قِبَل العينِ فتِلْكَ عينٌ غُدَيْقَة أي : كَثيرةُ الماء هكذا جاءَت مُصغّرة وهي من تَصْغير التّعْظيم . وإنه لَغيْداقُ الجَرْيِ والعَدْو : واسِعُهما . قال تأبّط شرّاً :
حتّى نجَوْتُ ولمّا ينزِعوا سَلَبي ... بوالِهٍ من قَنيصِ الشّدِّ غيْداقِ وشَدٌّ غَيْداقٌ وهو الحُضْرُ الشّديدُ . وشَبابٌ غُداقِيٌّ : ناعِم

##### Türkçe

غدق
**غَدِقَ** - **يَغْدَقُ** - **غَدَق** - **غَدَقاً**
**غَدِقَ** - **يَغْدَقُ** + varlık veya şey: çok olur, bol bulunur ve kesintisiz, devamlı bir şekilde herkesi kapsar.
**غَدَق**: “**فَعَل**” vezninde: **غَدِقَ** - **يَغْدَقُ**’tan fiil ismi: herkes için mevcut olan, bol ve umumi çokluk.
**غَدَقاً**: **غَدَق**’tan hâl: çok, umumi ve gür bir şekilde.
Çokluk, bolluk, refah ve bereket lafızları – **المحل** ve **الجدب**’in zıddı.
Ve lafız, “çokluk, bolluk, refah ve bereket; **المحل** ve **الجدب**’in zıddı” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**جَمَّ** - **يَجُمُّ** (**جَمَّ** - **يَجِمُّ**)، **بَرَكَ** - **يَبْرُكُ**، **غَدِقَ** - **يَغْدَقُ**، **مَزَنَ** - **يَمْزُن**، **رَغِدَ** - **يَرْغَدُ** (**رَغُدَ** - **يَرْغُدُ**)، **وَفَرَ** - **يَفِرُ**
غدقا
	﴿Ve eğer yol üzere dosdoğru olsalardı, elbette onlara bol su içirirdik (16)﴾ **الجن**
مختار الصحاح:
● [غدق] غ د ق: **الغَدَقُ** su, iki fetha ile, çok olandır; ve su gözesi **غَدِقَتْ** (yani) gürleşti; ve onun bâbı **طرِب**’dir.
معجم الفرائد القرآنية:
غ د ق
“**غَدَقاً**” Yüce Allah’ın şu sözü içinde: “**وَأَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لأسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقاً**” (16) **الجن**.
**الغَدَق**: geniş, çok; ve “**ماءً غدقا**”: yani geniş, damlası çok.
الراغب
غدق
- Yüce Allah dedi: }**لأسقيناهم ماء غدقا**{ [**الجن/16**] yani: gür; ve ondan: **غدقت عينه تغدق** (bkz.: **المجمل** 3/6692; **والأفعال** 2/4); ve **الغيداق** suyun, koşunun ve konuşmanın gür olanı hakkında söylenir.
ملخص اللسان:
1. **الغَدَق**: çok, umumi yağmur; ve yağmur **غَيْدَقَ**: çoğaldı; ve **الغَدَق** ayrıca: yağmur olmasa bile çok sudur.
2. **غَدِقَ يَغْدَقُ غَدَقاً**; o hâlde o **غَدِقٌ**’tir; eğer mekânda çiy çok olursa yahut su (çok olursa).
3. Ve **أَرض غَدِقةٌ**: sululuğun nihayetinde; o, çiyli, ıslak, suyu çok tümseklerdir; ve onun otu **غَدِقٌ**’tir; ve onun **غَدَقُهُ**’u: ıslaklığı ve sululuğudur.
4. Ve yer **غَدِقَتِ** **غَدَقاً** ve **أَغْدقَتْ**: verimli oldu.
5. Ve göz(e) **غَدِقَتِ** **غَدَقاً**; o hâlde o **غَدِقة**’dir; ve **اغْدَوْدَقَتْ**: gürleşti ve tatlılaştı.
6. Ve adam **غَيْدَقَ**: benzetme üzere tükürüğü çoğaldı.
7. Ve **الغَيْداقُ**: cömert, eli açık, yaratılışı geniş, bağışı çok olan; ve denildi ki: her şeyden çok ve geniş olandır.
لسان العرب:
● - غدق: **الغَدَق**: çok, umumi yağmur; ve yağmur **غَيْدَقَ**: çoğaldı; Ebû **العَمَيْثل** el-A‘râbî’den. Ve **الغَدَق** ayrıca: yağmur olmasa bile çok sudur. Ve tenzîlde: “Ve eğer yol üzere dosdoğru olsalardı, elbette onlara **ماءً غَدَقاً** içirirdik; onunla onları imtihan edelim diye”; Sa‘leb dedi: yani eğer küfür yolu üzere dosdoğru olsalardı, onlara bir aldanış kapısı açardık; Yüce Allah’ın şu sözü gibi: “Rahmân’a küfreden kimse için, evlerinin tavanlarını gümüşten yapardık.” Ve **الماءُ الغَدَقُ**: çok olandır; Zeccâc dedi: **الغَدَقُ** masdardır, **الغَدِقُ** ism-i fâildir; denir: **غَدِقَ يَغْدَقُ غَدَقاً**; o hâlde o **غَدِقٌ**’tir; eğer mekânda çiy yahut su çok olursa. Dedi: ve “**ماء غَدِقاً**” okunur; Leys dedi: “**لأَسقيناهم ماء غَدَقاً**” sözü, yani onlara geçim kapılarını açardık; onları şükür ve sabırla imtihan edelim diye. Ferrâ da benzerini söyledi; der ki: eğer küfür yolu üzere dosdoğru olsalardı, mallarında artırırdık; üzerlerine fitne ve belâ olarak. Başkası dedi: ve eğer hidayet yolu üzere dosdoğru olsalardı, onlara çok su içirirdik; bunun delili Yüce Allah’ın şu sözüdür: “Eğer şehirlerin halkı iman edip sakınsalardı, elbette üzerlerine gökten bereketler açardık”; **الماء الغَدَق** ile çok suyu kastetti. Ve **أَرض غَدِقةٌ**: sululuğun nihayetinde; o, çiyli, ıslak, suyu çok tümseklerdir; ve onun otu **غَدِقٌ**’tir; ve onun **غَدَقُهُ**’u: ıslaklığı ve sululuğudur; aynı şekilde **عشب غَدِقٌ**: **الغَدَق**’ı açık (olan): ıslak, sulanmış; Ebû Hanîfe rivayet etti ve onu **النضر**’a nisbet etti. Ve yer **غَدِقَتِ** **غَدَقاً** ve **أَغْدقَتْ**: verimli oldu. Ve göz(e) **غَدِقَتِ** **غَدَقاً**; o hâlde o **غَدِقة**’dir; ve **اغْدَوْدَقَتْ**: gürleşti ve tatlılaştı. Ve **ماءٌ مُغْدَوْدِقٌ** ve **غَيْداقٌ**: gür. Ve **مطر مُغْدَوْدقٌ**: çok. Ve su gözesi **غَدِقَتْ** (kesre ile): yani gürleşti. Ve **عام غَيْداقٌ**: verimli; aynı şekilde yıl, **هاء** olmaksızın. Ebû Amr: **غيث غَيْداق** çok sulu yağmur; ve **عيش غَيْدَق** ve **غَيْداقٌ**: geniş, verimli; ve onlar geçimde **غَدَقٍ** ve **غَيْداقٍ** içindedirler. Ve yağmur duası hadîsinde: “Bize **غَيْثاً غَدَقاً مُغْدِقاً** yağdır”; **الغَدَق** (dâl’in fethasıyla): damlası iri yağmur; ve **المُغْدِقُ** ondan **مُفْعل**’dir; onu bununla pekiştirdi. Ve yağmur **أَغْدَقَ** **يُغْدِق** **إِغْداقاً**; o hâlde o **مُغْدِق**’tir. Ve hadîste: “Bulut göz(e) tarafından doğarsa, işte o **عينٌ غُدَيْقةٌ**’dir”; bir rivayette: “Deniz tarafından doğar da kuzeye meylederse, işte o **عينٌ غُدَيْقةٌ**’dir”; yani suyu çok; böylece küçültme ile geldi; o, tazim küçültmesindendir. Ve **شابٌّ غَيْدَقٌ** ve **غَيْداقٌ**: yani yumuşak. Ve **الغَيْداقُ**: cömert, eli açık, yaratılışı geniş, bağışı çok olan; ve denildi ki: her şeyden çok ve geniş olandır; ve şüphesiz o, koşu ve koşmada **غَيْداق**’tır; Teebbata Şerran dedi:
حتى نجَوْتُ، ولمّا يَنزِعُوا سَلَبي،
بوالهٍ من قَنِيصِ الشَّدِّ غَيْداقِ
Ve **شدّ غَيْداق**: o, şiddetli hızlı yürüyüştür. Ve **الغَيْداق**: atlardan uzun olan; Sîrâfî’den. Ve **الغَيْدَقُ** ve **الغَيْداق** ve **الغَيْدَقانُ**: ucuzluk, yumuşaklık; şair dedi:
بعد النَّصابي والشَّبابِ الغَيْدَقِ
Bir başkası dedi:
رب خليلٍ ليَ غَيْداقٍ رَفِلْ
Bir başkası dedi:
جَعْد العَناصي غَيْدَقاناً أَغْيَدَا
Ve oğlanlardan **الغَيْدَاق**: ergenliğe ulaşmamış olan; ve denildi ki: o, yumuşaklık ve nimet sahibi olandır. Ve kelerlerden **الغَيْداقُ**: yumuşak, semiz; ve denildi ki: o, keler yavrularından **المُطَبِّخِ**’in üstündedir; ve denildi ki: o, **المُطَبِّخِ**’in altındadır ve **الحِسْلِ**’in üstündedir; ve denildi ki: o, iki keler arasındaki keler; ve denildi ki: o, yaşlı, iri keler. Ebû Zeyd: keler yavrusuna **حِسْل** denir; sonra **غَيْدَاق** olur; sonra **مُطَبِّخ** olur; sonra erişkin keler olur; **الخُضَرِم**’i **المُطَبِّخ**’ten sonra zikretmedi; onu Halef el-Ahmer zikretti. Ve **الغَياديقُ**: yılanlar. Ve hadîste **بئر غَدَق** zikredildi; iki fetha ile; Medine’de bilinen bir kuyu; Allah daha iyi bilir.
مقاييس اللغة:
(غدق) **الغين** ve **الدال** ve **القاف**; sahih bir asıldır; gürlük, çokluk ve nimet üzerine delâlet eder. Bundan: **الغَدَق**; o, gür ve çok olandır. Yüce Allah dedi: ﴿**لأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقاً**﴾ [**الجن 16**]. Ve **الغَدَق**([8]) ve **الغَيْدَاق**: her şeyden yumuşak olan. Ve denir: su gözesi **غَدِقت**; **تَغْدَق** **غَدَقاً**. Ve **الغَيْداق**: ahlâkı cömert adamdır. Ve bir topluluk zannetti ki keler **غَيداقاً** diye adlandırılır; belki bu, ancak onda semizlik ve nimet sebebiyledir.
القاموس المحيط:
**الغَدَقُ** (harekeli): çok su. Ve **الحَسَنُ بنُ بِشْرِ بنِ إسْماعيلَ بنِ غَدَقٍ**: **عَبْدِ الغَنِيِّ** için bir şeyhtir.
Ve göz(e) **غَدِقَتِ**; **كَفَرِحَ** gibi: gürleşti. Ve **بِئْرُ غَدَقٍ** (harekeli, izafetli): Medine’dedir. Ve **شابٌّ** ve **شَبابٌ غَيْدَقٌ** ve **غَيْدَقانُ** ve **غَيْدَاقٌ**: yumuşak. Ve **الغَيْداقُ**: cömert; ve keler yavrusu; ve atlardan uzun olan.
Ve **الغَيْدقانُ**: yumuşak, ahlâkı cömert. Ve **الغَيادِيقُ**: yılanlar. Ve yağmur **أغْدَقَ** ve **اغْدَوْدَقَ**: damlası çoğaldı.
Ve **غَيْدَقَ**: tükürüğü çoğaldı.
تاج العروس:
غ د ق
**الغَدَق** (harekeli): yağmur olmasa bile çok su. Ve denildi ki: o, çok, umumi yağmurdur. Ve Yüce Allah’ın şu sözü: (Ve eğer yol üzere dosdoğru olsalardı, elbette onlara **ماءً غدَقاً** içirirdik; onunla onları imtihan edelim diye) Sa‘leb dedi: yani küfür yolu; onlara bir aldanış kapısı açardık; Yüce Allah’ın şu sözü gibi: (Rahmân’a küfreden kimse için, evlerinin tavanlarını gümüşten yapardık). Ferrâ dedi: yani mallarında artırırdık; üzerlerine fitne ve belâ olarak. Diğer ikisi dedi: yani hidayet yolu üzere; onlara çok su içirirdik. Bunun delili Yüce Allah’ın şu sözüdür: (Eğer şehirlerin halkı iman edip sakınsalardı, elbette üzerlerine gökten bereketler açardık). Ve **الحَسَنُ بنُ بِشْرِ بنِ إسْماعِيلَ بن غَدَق**: muhaddis; o, hâfız Mısırlı **عَبْد الغَنيّ** için bir şeyhtir. Ve göz(e) **غَدِقت**; **كفَرِح** gibi: gürleşti ve tatlılaştı; o hâlde o **غَدِقة**’dir. Ve **بئْرُ غَدَقٍ** (harekeli, izafetli): Medine’de bilinen (bir kuyu); üzerinde en faziletli salât ve selâm olanın (şehrinde); ve onun yanında **أُطُمُ البَلَويّين** vardır; ona **القاع** denir. Ve **شابٌّ غَيْدَقٌ**; aynı şekilde **شَبابٌ غيْدَقٌ** ve **غَيْدَقانُ** ve **غَيْداقٌ**; yani: yumuşak, gevşek. Leys şu beyti şâhid getirdi:
" بعدَ التّصابي والشّبابِ الغَيْدَقِ
Ve ayrıca şu beyti şâhid getirdi:
" رُبّ خليلٍ ليَ غيْداقٍ رَفِلْ
Ve ayrıca şu beyti şâhid getirdi:
" جعْدَ العَناصِي غيْدَقاناً أغْيَدا
Ve denildi ki: oğlanlardan **الغَيْداقُ**: ergenliğe ulaşmamış olan. Ve **الغَيْداقُ**: ahlâkı cömert adam; Cevherî’den nakletti: eli açık, yaratılışı geniş, bağışı çok; ve onunla, Peygamber’in (salât ve selâm üzerine olsun) amcalarından biri **غَيْداقاً** diye adlandırıldı; bağışının çokluğundan dolayı. Ve **الغَيْداقُ**: keler yavrusu. Ebû Zeyd dedi: önce **حِسْل**; sonra **غَيْداق**; sonra **مُطَبِّخ**; sonra erişkin keler olur. Cevherî dedi: **الخُضَرِم**’i **المُطَبِّخ**’ten sonra zikretmedi; onu Halef el-Ahmer zikretti. Başkası dedi: o, iki keler arasındaki kelerdir; ve denildi ki: o, yaşlı, iri kelerdir. Ve **الغَيْداقُ**: atlardan uzun olan; **صاحبُ الأبْنِية** zikretti; bu, Sîrâfî’nin sözüdür. Ve **الغَيْدَقان**: yumuşak; bu daha önce geçti; onda tekrar vardır. Ve denildi ki: o, cömert, yaratılışı geniş, bağışı çok olandır. Ve denildi ki: her şeyden çok ve geniş olandır. Ve **الغَيادِيقُ**: yılanlar; **اللِّسان** ve **العُباب**’da olduğu gibi. Ve yağmur **أغدَقَ** **إغْداقاً**; o hâlde o **مُغْدِقٌ**’tir. Ve **اغْدَوْدَق**: damlası çoğaldı. Ve **مطر مُغْدَودِقٌ** ve **ماءٌ مُغْدَودِقٌ**: çok. Ve ondan hadîs: “Allah’ım bize **غَدَقاً مُغْدِقاً** yağdır”; onu bununla pekiştirdi. Ve adam **غَيْدَقَ**: tükürüğü çoğaldı; **المُحيط**’in nassı böyledir. **اللّسان**’da: salyası; ve o mecazdır. Ve istidrâk edilenlerdendir: yağmur **غيْدَقَ**: çoğaldı; Ebû **العَمَيْثَل** el-A‘râbî’den. Zeccâc dedi: **الغَدَق** masdar, **الغَدِق** ism-i fâildir. Denir: **غَدِقَ يغدَقُ غَدَقاً**; o hâlde o **غَدِقٌ**’tir; eğer mekânda çiy yahut su çok olursa. Dedi: ve ( **ماءً غدِقاً** ) okunur. Dedim: **عاصِمِ بن أبي النّجود**’dan rivayet edildi. Ve **أرضٌ غَدِقَةٌ**: sululuğun nihayetinde; o, çiyli, ıslak, sulanmış, suyu çok olandır. Ve **عُشْب غدِقٌ**; **بَيِّنُ الغَدَق**: sulanmış, ıslak; Ebû Hanîfe rivayet etti ve onu **النّضْر**’a nisbet etti. Ve yer **غَدِقَت** **غَدَقاً** ve **أغْدَقَت**: verimli oldu. Ve **ماءٌ غَيْداقٌ**: gür. Ve **عام غَيْداقٌ**: verimli; aynı şekilde yıl, **هاء** olmaksızın. Ebû Amr dedi: **غيْثٌ غيداقٌ**: suyu çok. Ve **عيْشٌ غيْدَقٌ** ve **غَيْداقٌ**: geniş, verimli; ve onlar geçimde **غَدَق** ve **غَيْداق** içindedirler. Ve hadîste: “Bulut göz(e) tarafından doğarsa, işte o **عينٌ غُدَيْقَة**”; yani: suyu çok; böylece küçültme ile geldi; o, tazim küçültmesindendir. Ve şüphesiz o, koşu ve koşmada **لَغيْداقُ**’tır: ikisinin genişi. Teebbata Şerran dedi:
حتّى نجَوْتُ ولمّا ينزِعوا سَلَبي ... بوالِهٍ من قَنيصِ الشّدِّ غيْداقِ
Ve **شَدٌّ غَيْداقٌ**: o, şiddetli hızlı yürüyüştür. Ve **شَبابٌ غُداقِيٌّ**: yumuşak.
