# غدو (غ-د-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%AF%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Ğida, Sabah yemeği, kahvaltı demektir

- Harfler: غ - د - و
- Kur'an'da: 16 geçiş · 16 ayet · 10 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (10)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [غَدًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/siga/%D8%BA%D9%8E%D8%AF%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Yarın | 4 | 4 | [12:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/ayet/12:12.md) |
| [بِالْغُدُوِّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%BA%D9%8F%D8%AF%D9%8F%D9%88%D9%90%D9%91.md) | بِالْفُعُولِ | Sabah ile | 3 | 3 | [7:205](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/ayet/7:205.md) |
| [بِالْغَدَاةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%BA%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D8%A9%D9%90.md) | بِالْفَعَلَاةِ | Sabah | 2 | 2 | [6:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/ayet/6:52.md) |
| [اغْدُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/siga/%D8%A7%D8%BA%D9%92%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | افْعُلُوا | Erken gidin | 1 | 1 | [68:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/ayet/68:22.md) |
| [غَدَاءَنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/siga/%D8%BA%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَالَنَا | Kahvaltımız | 1 | 1 | [18:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/ayet/18:62.md) |
| [غَدَوْتَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/siga/%D8%BA%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%AA%D9%8E.md) | فَعَلْتَ | Erken gittin | 1 | 1 | [3:121](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/ayet/3:121.md) |
| [غُدُوًّا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/siga/%D8%BA%D9%8F%D8%AF%D9%8F%D9%88%D9%8B%D9%91%D8%A7.md) | فُعُولًا | Sabah | 1 | 1 | [40:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/ayet/40:46.md) |
| [غُدُوُّهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/siga/%D8%BA%D9%8F%D8%AF%D9%8F%D9%88%D9%8F%D9%91%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فُعُولُهَا | Onun sabah yolculuğu | 1 | 1 | [34:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/ayet/34:12.md) |
| [لِغَدٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/siga/%D9%84%D9%90%D8%BA%D9%8E%D8%AF%D9%8D.md) | لِفَعْلٍ | Yarına | 1 | 1 | [59:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/ayet/59:18.md) |
| [وَغَدَوْا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/siga/%D9%88%D9%8E%D8%BA%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%A7.md) | وَفَعَلُوا | Ve erken gittiler | 1 | 1 | [68:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/ayet/68:25.md) |

## Mücavir kökler — 95 mücavir (117 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 24 · Bitki kökü demektir
2. [عشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 22 · Akşam yemeği demektir
3. [حرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Biçmek
4. [رتع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Ray Otlak yerdir
5. [أشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Şer ateşten çıkan alev parçasıdır
6. [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir
7. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 4 ortak ayet · G² 8 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
8. [سيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sel demektir
9. [صرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Devşirenler
10. [سوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
11. [طرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kısa mızraktır
12. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
13. [جوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ceyeze vadinin girilen sırtı, su veya insanın geçtiği geçit…
14. [قطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Maden eriyiğidir
15. [عين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Ayn göz, “evya” göze demektir
16. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Yüz demektir
17. [زيغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sıyağ(sad) kalıba dökülmüş parça, Sığa fiil olarak şekil…
18. [ضرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hayvan memesidir
19. [غيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğays (p.se), Yağmur suyu ile yetişen bitki demektir
20. [فرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Fert (tı) Topluluktan ayrılan kişidir
21. [حرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hars ekin demektir
22. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Kulak demektir
23. [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Sufur” süpürgedir
24. [جهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kuru halde olan bir toprağın yağmur aldıktan sonra yeşerip…
25. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
26. [بوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bve bye’den dönüşmüştür
27. [سليمان](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Süleyman
28. [شهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
29. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
30. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
31. [سعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Sa’ire” ateşin alevidir
32. [فتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kepçe, kefe demektir
33. [لعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Oynarlar
34. [قعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Temel demektir
35. [دري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dery : Diraye saç tarağı veya baştaki saç demektir
36. [رفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Raf’, üzerine bir şeylerin konduğu yer, raftır
37. [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dikili taş demektir
38. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Beraber
39. [ظلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Gölge demektir
40. [كره](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hoşlanmadı
41. [هوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Onların hevesleri
42. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
43. [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hafız çanta demektir
44. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
45. [قدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Kudüm” ön demektir
46. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
47. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Beyt ev demektir
48. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Murar acı bir ağacın adıdır
49. [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kazandı
50. [ذوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır
51. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ad verilen
52. [فرعون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Firavun
53. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ön dişler demektir
54. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
55. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
56. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
57. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Granit taş demektir
58. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir
59. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
60. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Sicim bağıdır

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%AF%D9%88/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | غدو |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nâkıs (üçüncü harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D8%B1.md), [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md), [سحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [عشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Gecenin bitimiyle günün ilk vaktinde ortaya çıkma, sabah erkenden harekete geçme ve ilk azığı alma |
| Çekirdek Özet 2 | Zaman döngüsünün başlangıcında ibadet, rızık veya cihat amacıyla yola koyulma ve geleceğe hazırlık |
| Çekirdek Özet 3 | Zamanın dinamik başlangıcını sorumluluk bilinciyle değerlendirip ahiret hesabına dönük üretim yapma |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca takvimsel bir ertesi gün veya biyolojik bir kahvaltıya indirgeyip varoluşsal başlangıç ve gelecek sorumluluğu boyutunu yok saymak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| غد | Bir kaynaktan erken taşma, kabarma, ortaya çıkış ve ayrılma hareketini ifade eder; nitekim [غدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%82.md) suyun bolca kaynayıp taşmasını, [غدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D8%B1.md) ise ana gövdeden geride kalan su birikintisini veya sözden ayrılmayı gösterir. | و | Çekirdekteki taşkın çıkış ve ayrılma hareketini zamansal bir yönelişe ve kesintisiz akışa bağlayarak günün ilk ışıklarıyla birlikte dışa doğru yönelme ve ertesi güne uzanma anlamı kazandırmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| غ | Göz ve kaynak imgesinin (ikiz harfi ع üzerinden türetme) örtülü ve yoğunlaşmış hâli | Karanlığın içinden süzülen ilk ışık kaynağını, örtünün altından beliren aydınlığı simgeler. |
| د | Kapı, geçiş ve hareket | Geceden gündüze geçişi, bir alandan dış dünyaya açılan kapıdan çıkışı temsil eder. |
| و | Çengel, bağlama ve uzanma | Başlangıç ânını günün geri kalanına ve yarına bağlayan, yönelimi devam ettiren bağlayıcı unsurdur. |
| غدو | Örtülü kaynaktan çıkan ışıkla birlikte kapıdan geçerek yeni bir zaman dilimine ve amele bağlanma hareketi | Gecenin karanlık örtüsü kalkarken insanın uyanıp dışarı çıkması, yeni bir güne ve geleceğe yönelik faaliyete adım atmasıdır. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Tan yerinin ağarmasından güneşin doğuşuna kadar olan vakitte kuşlar henüz yuvalarındayken erkenden yola çıkmak, günün ilk işine koyulmak ve bu ilk vakitte bedene güç veren sabah azığını (el-ğadâ) almak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa el-Âmirî muallakasında yurdun ve insanların geçiciliğini bu kökten türeyen biçimle şöyle tasvir eder: وَمَا النَّاسُ إِلَّا كَالدِّيَارِ وَأَهْلِهَا / بِهَا يَوْمَ حَلُّوهَا وَغَدْواً بَلَاقِعُ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem bedevi dilinde sabah vakti beliren ve yağmur bırakan bereketli bulutlara «el-gâdiye», akşam seferine karşılık sabahın erken yolculuğuna ise «el-ğuduvv» adı verilmiştir; ayrıca İbn Mukbil iki günlük tayı nitelemek için «ibn ğadeteyn» tabirini kullanmıştır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Lebîd Dîvânı.

### Sami etimolojik katman

Arapça غدو kökü, erken Sami dillerinde sabah vakti, erken kalkış ve ertesi gün tasavvurunun birleştiği zengin bir anlamsal zemine dayanır. Kökün nâkıs yapısı, erken dönemde bir kaynaktan fışkırma ve ileriye doğru hareket etme tasavvurunu yansıtır. Batı Sami dillerinde ve İbranicede zamanın başlangıcı ve gün doğumu çoğunlukla başka köklerle ifade edilse de, Arapçada bu kök hem günün başlangıç saatini (el-ğadât / el-ğudve) hem de bu vakitte alınan ilk gıdayı (el-ğadâ) tek bir semantik matriste toplamıştır. Kökün geleceğe uzanan anlamı «ğaden» (yarın) şeklinde müstakil bir zaman zarfına dönüşerek somut sabah vaktinden soyut yakın geleceğe doğru düzenli bir semantik kayma göstermiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques ve Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | غدو ile sabah vakti, erken çıkış ve rızık ilişkisi | Sabahın erken vaktinde (el-ğudve) yola çıkma fiilinden hareketle bu vakitte yenen yemeğe el-ğadâ, bir sonraki günün sabahına ve bütününe ise el-ğad denilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami dillerinde erken hareket ve gün döngüsü | Arapçada nâkıs formla korunan kök, erken uyanma ve günün ilk işine yönelme eylemini zaman ismiyle doğrudan birleştirmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda gün doğumu ve besin döngüsü | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha ve David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| غدو | Anlamlı | Erken vakit, sabah hareketi | Günün başlangıcında yola çıkmak, sabahlamak ve yarın kavramını ifade etmek | Hedef köktür; Kur'an'da geçer |
| [غود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D8%AF.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [دغو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%BA%D9%88.md) | Anlamlı | Ahmaklık, gaflet | Beklenmedik anda gelen şaşkınlık ve akıl zayıflığını anlatır | Kur'an'da geçmez |
| [دوغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%BA.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlük sistematiğinde mühmel bırakılmıştır | Kur'an'da geçmez |
| [وغد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%BA%D8%AF.md) | Anlamlı | Zayıflık, aşağılık | Bedence veya akılca zayıf, başkasına bağımlı ve değersiz kimseyi niteler | Kur'an'da geçmez |
| ودغ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Kullanımı kaydedilmemiş harf dizilişidir | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| غدو | Merkez | Sabah erken hareket ve başlangıç | Gecenin bitimiyle dışarı çıkıp eyleme başlamayı ve yarına yönelmeyi bildirir | Hem vakti hem de o vakitteki iradi seferi içerir |
| [بكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D8%B1.md) | Komşu | Vaktinden önce davranma, ilk olma | غدو sabah vaktine odaklanırken, [بكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D8%B1.md) herhangi bir işe zamanından önce veya en erken safhada başlamayı öne çıkarır | İlk turfanda ürün veya erken doğum gibi başlangıçları da kapsar |
| [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) | Komşu | Aydınlanma, sabahın görünmesi | غدو hareketi ve yola çıkışı vurgularken, [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) karanlığın yarılarak aydınlığın zuhur etmesine odaklanır | Görsel ve optik bir aydınlanma esastır |
| [سحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1.md) | Komşu | Seher vakti, tan yeri ağarmadan önceki an | غدو günün aydınlandığı çıkış anıyken, [سحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1.md) gecenin sonundaki alacakaranlık ve gizlilik vaktidir | Henüz dışarı çıkış başlamamış, gece ile gündüz sınırındadır |
| [عشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88.md) | Zıt | Akşam vakti, günün batışı ve kapanma | غدو günün başlangıcını ve açılışı ifade ederken, [عشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88.md) günün sonunu, karanlığın basmasını ve içeri çekilmeyi anlatır | Kur'an'da ğuduvv ile âsâl/aşiyy zıt kutuplar olarak eşleşir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | غدو | Sabah erken çıkmak, yarın | Günün ilk vaktini, bu vakitteki hareketi, ilk besini ve ertesi günü kapsar | Kesin |
| Latince | Mane, cras | Sabahleyin erkenden, yarın | Mane kelimesi erken sabah vaktini, cras ise ertesi günü verir; tek kelimede hareket ve besin bağı kurulamaz | Güçlü |
| İngilizce | Early morning departure, tomorrow, morning meal | Sabah erken hareket, yarın, sabah azığı | İngilizcede zaman boyutu tomorrow ile, hareket boyutu set out early ile karşılanır; bütüncül tek kavram yoktur | Güçlü |
| Almanca | Früh morgens aufbrechen, morgen, Frühstück | Sabah erken yola çıkmak, yarın, kahvaltı | Morgen ertesi günü ve sabahı belirtir; erken çıkış eylemi için aufbrechen fiili gerekir | Güçlü |
| Fransızca | Partir de bon matin, demain, déjeuner | Sabah erkenden gitmek, yarın, sabah yemeği | Demain zamansal sürekliliği verir; kökün erken hareket dinamiği fiil öbeğiyle karşılanır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short ve Lane’s Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بِالْغُدُوِّ / بِالْغَدَاةِ | Sabahın erken vakti, günün başlangıcı | İbadet, tesbih ve Allah'ın rızasını arama bağlamında zikir vakti (A'râf [7:205](https://lisan.digital/tr/ayet/7:205.md), En'âm [6:52](https://lisan.digital/tr/ayet/6:52.md), Kehf [18:28](https://lisan.digital/tr/ayet/18:28.md), Nûr [24:36](https://lisan.digital/tr/ayet/24:36.md)) |
| غَدًا | Yarın, ertesi gün, yakın gelecek | Dünyevi planlar veya yaklaşan tehditler bağlamında takvimsel ertesi gün (Yûsuf [12:12](https://lisan.digital/tr/ayet/12:12.md), Kehf [18:23](https://lisan.digital/tr/ayet/18:23.md), Lokmân [31:34](https://lisan.digital/tr/ayet/31:34.md), Kamer [54:26](https://lisan.digital/tr/ayet/54:26.md)) |
| لِغَدٍ | Ahiret günü, kıyamet, ebedi gelecek | İnsanın hesap günü için şimdiden ne hazırladığına bakması bağlamında metafizik yarın (Haşr [59:18](https://lisan.digital/tr/ayet/59:18.md)) |
| اغْدُوا / وَغَدَوْا / غَدَوْتَ | Sabah erkenden kararlılıkla yola çıkmak | Savaş hazırlığı veya hasat için erkenden bahçeye çıkma eylemi (Âl-i İmrân [3:121](https://lisan.digital/tr/ayet/3:121.md), Kalem [68:22](https://lisan.digital/tr/ayet/68:22.md), Kalem [68:25](https://lisan.digital/tr/ayet/68:25.md)) |
| غُدُوُّهَا | Sabah yolculuğu, sabahleyin kat edilen mesafe | Süleyman aleyhisselama rüzgârın boyun eğdirilmesi bağlamında bir sabah gidişlik mesafe (Sebe [34:12](https://lisan.digital/tr/ayet/34:12.md)) |
| غَدَاءَنَا | Sabah yemeği, yolculuk azığı | Mûsâ aleyhisselam ile genç arkadaşının yolculukta yorulup güç toplamak için istedikleri besin (Kehf [18:62](https://lisan.digital/tr/ayet/18:62.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstikbal bilgisi ve meşiet (inşallah ilkesi) | İnsanın yarına dönük irade beyanında Allah'ın dilemesini şart koşması ve geleceği yalnızca O'nun bildiği | İnsanın geleceği belirleme kudretinin sınırlandırılması ve ontolojik bağımlılık |
| Fıkıh | Sabah namazı, oruç başlangıcı ve vakit tayini | İbadetlerin başlangıç anı olarak sabah vaktinin sınırları ve sabah seferine çıkış hükümleri | Bir amelin geçerlilik şartı olarak zamanın başlangıç dilimi |
| Tefsir | Karşıt zaman çiftleri (el-ğuduvv ve el-âsâl) | Varlıkların sabah ve akşam Allah'a boyun eğmesi ve müminin günün iki ucunu zikirle koruması | Zamanın tamamını kuşatan süreklilik ve kulluk bilinci |
| Hadis | Sabah bereketinin aranması ve erken hareket | Sabahın erken vakitlerinin ümmet için bereketli kılındığına dair rivayetler ve sefer sünneti | Üretim, tebliğ ve cihatta erken davranmanın getirdiği bereket |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık nizamında kulluk ve zikir döngüsü | Manevi açılış ve istikamet | Günün ilk anını Allah'ı anarak güvenceye almak | Mümin günün başlangıcında rabbini zikrederek nefsin ve eşyanın saptırmasına karşı manevi kalkan oluşturur. | Kesin |
| İlmi | Zaman idraki ve gelecek projeksiyonu | Bilişsel hazırlık ve planlama | Bilinmeyen yarına dair veri ve eylem tasarlamak | Yarına dair kesin bilgi iddiasını reddederek ihtiyatlı, hesaplı ve ahlaki bir gelecek bilinci inşa eder. | Güçlü |
| Siyasi | Askeri sevk, stratejik intikal ve harekât | Erken safhada inisiyatif alma | Düşmandan önce mevzi almak veya savunma hattı kurmak | Âl-i İmrân [3:121](https://lisan.digital/tr/ayet/3:121.md) ayetinde olduğu gibi liderin sabah erkenden müminleri savaş mevzilerine yerleştirmesini simgeler. | Kesin |
| İktisadi | Üretim başlangıcı, rızık arayışı ve emek | Erken mesai ve sermaye hazırlığı | Tembelliği kırarak ilk saatlerde bereketi aramak | Bahçe sahiplerinin erkenden hasada gitmesi veya insanın geçim azığını sabah temin etmesi iktisadi devinimi kurar. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Başlangıç koşulları ve sınır değer problemi | Bir dinamik sistemin diferansiyel denkleminde $t = 0$ anındaki başlangıç durumu sistemin bütün gelecekteki yörüngesini belirler; kök zamansal bir sürecin kurucu başlangıç vektörünü modeller. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Proaktif eylem ve stratejik gelecek inşası | Sosyolojide ve karar teorisinde aktörün pasif bekleyiş yerine günün ve sürecin başında erkenden inisiyatif alarak kaynakları geleceğe yönlendirmesi durumudur. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir kahvaltı öğününe veya takvimsel ertesi güne indirgeyip, erken inisiyatif alma ve yarın için hazırlık yapma ahlakını görmezden gelmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, salt kronolojik bir sabah değil; liderin orduyu mevzilendirdiği stratejik hareket anı, bahçe sahiplerinin niyet sınavı ve Haşr [59:18](https://lisan.digital/tr/ayet/59:18.md)'de ahiret gününün bizatihi kendisi («yarın») olarak yer alır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın geleceği kendi mutlak denetiminde sanarak «inşallah» demeden yarın planı yapması (Kehf [18:23](https://lisan.digital/tr/ayet/18:23.md)) veya ahiret gibi mutlak bir «yarın»ı unutup günübirlik hazlara kilitlenmesi riskidir. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Zaman bilincini statik bir akıştan çıkarıp aktif bir ahlaki sorumluluğa dönüştürür; güne nasıl başlandığı ile hayatın ve ahiretin nasıl sonuçlanacağı arasındaki doğrudan bağı kurar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sabah-akşam tesbihatını emreden ibadet ayetlerinde (A'râf [7:205](https://lisan.digital/tr/ayet/7:205.md), Nûr [24:36](https://lisan.digital/tr/ayet/24:36.md)), peygamberin askeri tedbir aldığı sahnelerde (Âl-i İmrân [3:121](https://lisan.digital/tr/ayet/3:121.md)), ahiret hazırlığını emreden muhasebe ayetlerinde (Haşr [59:18](https://lisan.digital/tr/ayet/59:18.md)) ve Kalem suresindeki bahçe sahipleri kıssasında. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müslümanın zamanı rastgele yaşayan biri olduğu zannını yıkar; erkenden harekete geçen, stratejik düşünen, azığını temin eden ama yarına dair mutlak hüküm vermeyip işini ilahi iradeye bağlayan bilinçli bir insan modeli inşa eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Gecenin bitiminde günün ilk aydınlığıyla birlikte yola koyulmak, dışarı çıkmak ve bedenin ilk gıdasını almak.
- Soyut anlam: Bir zaman döngüsünün başlangıcında aktif inisiyatif alarak geleceğe dönük değer üretmek ve nihai yarın olan ahirete hazırlanmak.
- Sistematik karşılık: Zamanın başlangıç diliminde ($t_0$) harekete geçilerek gelecekteki ($t_1$) nihai akıbetin sorumlulukla inşa edilmesi süreci.
- LaTeX modeli: $$S(t_0) \xrightarrow{\quad A \quad} Y(t_1) \quad \text{koşul:} \quad Y(t_1) = f(A \mid W)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S(t_0)$ sabahın başlangıç vaktindeki ($t_0$) potansiyeli ve imkânı, $A$ bu vakitte gösterilen iradi amel ve hareketi, $Y(t_1)$ ise ertesi gün veya ahiret olarak tecelli eden geleceği ($t_1$) temsil eder. Geleceğin durumu ($Y$), kulun gösterdiği amel ($A$) ile ilahi iradenin ve meşietin ($W$) bileşkesi olan bir fonksiyon ($f$) ile belirlenir. Kul sabah erkenden amelini ortaya koyar, fakat sonuç mutlak olarak ilahi meşiete bağlıdır.

## Geçtiği ayetler (16 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%AF%D9%88/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:121](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/ayet/3:121.md) — غَدَوْتَ

وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Hani sen; mü’minleri savaş için duracakları yere yerleştirmek üzere erkenden ayrılmıştın. Allah, Semi’dir, Alim’dir.

### [En'am 6:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/ayet/6:52.md) — بِالْغَدَاةِ

وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Sabah, akşam Rabblarına, rızasını dileyerek dua edenleri kovma. Onların hesabından sana bir şey yoktur, senin hesabından onlara bir şey yoktur ki onları kovasın da zalimlerden olasın.

### [Araf 7:205](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/ayet/7:205.md) — بِالْغُدُوِّ

وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ وَلَا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ

Meal (IK): Rabbına; içinden yalvararak ve korkarak, yüksek olmayan bir sesle sabah akşam zikret. Ve gafillerden olma.

### [Yusuf 12:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/ayet/12:12.md) — غَدًا

أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَدًا يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ

Meal (IK): Yarın onu bizimle beraber gönder de gezsin, oynasın. Şüphesiz biz, onu koruruz.

### [Rad 13:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/ayet/13:15.md) — بِالْغُدُوِّ

وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَظِلَالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ

Meal (IK): Göklerde ve yerdekiler de, gölgeleri de sabah akşam, ister istemez Allah’a secde ederler.

### [Kehf 18:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/ayet/18:23.md) — غَدًا

وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا

Meal (IK): Bir şey hakkında; ben bunu yarın mutlaka yapacağım, deme.

### [Kehf 18:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/ayet/18:28.md) — بِالْغَدَاةِ

وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا

Meal (IK): Sabah akşam Rabblarının rızasını dileyerek O’na yalvaranlarla beraber, sen de sabret. Dünya hayatının güzelliklerini isteyerek gözlerini onlardan ayırma. Bizi anmasını unutturduğumuz, heva ve hevesine uymuş, haddi aşmış kimselere itaat etme.

### [Kehf 18:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/ayet/18:62.md) — غَدَاءَنَا

فَلَمَّا جَاوَزَا قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا

Meal (IK): Oradan uzaklaştıkları vakit Musa delikanlısına; azığımızı çıkar, bu yolculuğumuzdan andolsun ki yorgun düştük, dedi.

### [Nur 24:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/ayet/24:36.md) — بِالْغُدُوِّ

فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ

Meal (IK): O evlerde ki; Allah, onların yüceltilmesine ve içlerinde kendisinin adının anılmasına izin vermiştir. Onlar da sabah akşam O’nu tesbih ederler.

### [Lokman 31:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/ayet/31:34.md) — غَدًا

إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ

Meal (IK): Kıyamet saatının bilgisi şüphesiz ki Allah katındadır, yağmuru O indirir, rahimlerde bulunanı O bilir. Kimse yarın ne kazanacağını bilmez. Ve hiç bir nefis nerede öleceğini de bilmez. Muhakkak ki Allah; Alim’dir, Habir’dir.

### [Sebe 34:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/ayet/34:12.md) — غُدُوُّهَا

وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَمَنْ يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنَا نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السَّعِيرِ

Meal (IK): Süleyman’a da rüzgarı, gündüz estiğinde gidişi bir aylık mesafedir. Akşamleyin de gelişi bir aylık mesafedir. Ve onun için su gibi erimiş bakır akıttık. Cinnlerden de Rabbının izniyle elinin altında iş göreni verdik. Onlardan her kim, Bizim emrimizden çıkarsa; ona alevli ateşin azabından tattırırız.

### [Mü'min 40:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/ayet/40:46.md) — غُدُوًّا

النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّا وَعَشِيًّا وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ

Meal (IK): Sabah akşam ateşe sunulurlar. Kıyamet koptuğu gün; Firavun’un adamlarını azabın en şiddetlisine sokun, denir.

### [Kamer 54:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/ayet/54:26.md) — غَدًا

سَيَعْلَمُونَ غَدًا مَنِ الْكَذَّابُ الْأَشِرُ

Meal (IK): Yarın kimin pek yalancı, şımarığın biri olduğunu bileceklerdir.

### [Haşr 59:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/ayet/59:18.md) — لِغَدٍ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; Allah’tan korkun. Ve herkes, yarın için ne hazırladığına bir baksın. Allah’tan korkun, şüphesiz ki Allah; işlediklerinizden haberdardır.

### [Kalem 68:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/ayet/68:22.md) — اغْدُوا

أَنِ اغْدُوا عَلَى حَرْثِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَارِمِينَ

Meal (IK): Mahsullerinizi devşirecekseniz erkence çıkın, diye.

### [Kalem 68:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/ayet/68:25.md) — وَغَدَوْا

وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ

Meal (IK): Güçleri yetermiş gibi erkenden gittiler.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Ğida, Sabah yemeği, kahvaltı demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الغين والدال
و غ د، غ د و، غ د ي، د غ ي، غ ي د مستعملات وغد: الوَغْدُ: الضَّعيفُ من الرجال، الخَفيفُ العَقْل، وقد وَغْدَ وَغادةً.
والوغدُ: ثمرة الباذنجان، قال:
يُخَضِّرُ وَجْنَتَيهِ إذا رَأَى في كلَونِ الوَغْدِ جَلاهُ الوَليُّ
غيد: الغادَهُ: الفتاةُ النَّاعمةُ، وكذلك الغَيْداءُ.
ورجلٌ أَغْيَدُ. والأَغْيَدُ: الوَسْنانُ المائل العُنُقِ.
وهو يتَغايَدُ في مَشْيهِ أي يَتمايُلُ، والجَميع الغِيدُ، وكذلك الغُصْنُ يَتَغَايدُ من رُطوبَته أي يتمايل.
غدو: غَدَا غَدْكَ: مقصور ناقص، وغَدَا غَدْوُكَ تام، وأنشد:
وما النّاسُ إِلاَّ كالدِّيارِ وأَهلها		بها يَوْمَ حَلّوُها وغَدْواً بَلاقِعُ
وغَدا غُدُوّاً، واغتَدَى اغْتِداءً.
والغُدُوُّ جمعٌ كالغَدَواتِ، والغُدَى جَمع الغُدْوَةِ، قال:
بالغُدَى والأَصائِلِ
وغدوة معرفة لا تنصرف.
والغاديةُ سحابةٌ تنشأ صَباحاً، وجمعُها غَوادي، قال:
وسقَى الغَوادي قَبْرَهُ بذَنُّوبِ
والغَدَويُّ: كُلُّ ما كان في بطون الحوامِل، وربَّما جُعِلَ في الشتاء خاصَّةً، قال:
غَدَوِيُّ كُلِّ هَبَنْقَعٍ تِنْبالِ
والغَداءُ: ما يؤكل من أول النهار.
دغي:
دُغَةُ بنت ربيعة بنِ عِجْلٍ، وُلِدَتْ في بني تَميمٍ، وهِي الجَعْراءُ، وذاك أنها ولدت فَظَنَّتْ أنها جَعَرَتْ، فقالت لأمَّها: أيفتح الجَعْرُ فاه? فقالت: نعم! ويدعى أباً، فذهَبَتْ مَثَلاً في الحُمْقِ.
دغو: دَغاوةُ: جِيلٌ من السُّودان خَلَفَ الزِّنْجِ في جزيرة البَحْرِ

##### Türkçe

باب **الغين** و**الدال**
ve **و غ د**، **غ د و**، **غ د ي**، **د غ ي**، **غ ي د** kullanılanlardır. **وغد**: **الوَغْدُ**: erkeklerden zayıf olan, aklı hafif olan; ve **وَغْدَ** ve **وَغادةً**.
Ve **الوغدُ**: patlıcanın meyvesi, dedi ki:
يُخَضِّرُ وَجْنَتَيهِ إذا رَأَى في كلَونِ **الوَغْدِ** جَلاهُ الوَليُّ
**غيد**: **الغادَهُ**: yumuşak (nazik) kız; ve كذلك **الغَيْداءُ**.
Ve **رجلٌ أَغْيَدُ**. Ve **الأَغْيَدُ**: uykulu, boynu eğik olan.
Ve o, yürüyüşünde **يتَغايَدُ**; yani sallanır; ve hepsi **الغِيدُ**’dür; ve كذلك dal, rutubetinden dolayı **يَتَغَايدُ**; yani sallanır.
**غدو**: **غَدَا غَدْكَ**: kısaltılmış eksik; ve **غَدَا غَدْوُكَ** tamdır; ve inşad etti:
وما النّاسُ إِلاَّ كالدِّيارِ وأَهلها		بها يَوْمَ حَلّوُها وغَدْواً بَلاقِعُ
Ve **غَدا** **غُدُوّاً**; ve **اغتَدَى** **اغْتِداءً**.
Ve **الغُدُوُّ** bir çoğuldur; **الغَدَواتِ** gibi; ve **الغُدَى** **الغُدْوَةِ**’nin çoğuludur; dedi ki:
بالغُدَى والأَصائِلِ
Ve **غدوة** marifedir, sarf olunmaz.
Ve **الغاديةُ**: sabahleyin oluşan bir bulut; ve onun çoğulu **غَوادي**’dir; dedi ki:
وسقَى **الغَوادي** قَبْرَهُ بذَنُّوبِ
Ve **الغَدَويُّ**: hamilelerin karınlarında olan her şey; ve belki kışta özellikle kılınır; dedi ki:
غَدَوِيُّ كُلِّ هَبَنْقَعٍ تِنْبالِ
Ve **الغَداءُ**: günün evvelinden yenilen şey.
**دغي**:
**دُغَةُ** bint Rabîa b. **عِجْلٍ**; **بني تَميمٍ** içinde doğdu; ve o **الجَعْراءُ**’dır; ve bu, doğurduğu vakit, **جَعَرَتْ** zannettiği içindir; annesine dedi ki: **الجَعْرُ** ağzını açar mı? O dedi ki: evet! ve baba diye çağrılır; böylece ahmaklıkta mesel oldu.
**دغو**: **دَغاوةُ**: **جزيرة البَحْرِ**’de **الزِّنْجِ**’in ardından gelen, Sudanlılardan bir nesil.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الغين والدال وما يثلثهما)
(غدر) الغين والدال والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على تَرك الشيء. من ذلك الغَدْر: نَقْضُ العَهْد وتَرْك الوفاءِ به. يقال غَدَر يَغْدِرُ غَدْراً. ويقولون في الذَّمِّ: يا غُدَرُ، وفي الجمع: يالَغُدَرَ([1]) . ويقال: ليلةٌ غَدِرَةٌ: بيِّنَة الغَدَر، أي مُظْلمة. وقيل لها ذلك لأنّها تُغَادِرُ النَّاسَ في بيوتهم فلا يَخْرُجُون من شدَّة ظُلْمتها. والغَدير: مُستنقَع ماء المطر، وسمِّي بذلك لأنّ السَّيل غادَرَه، أي ترَكَه. ومن الباب: غَدِرَتِ الشَّاة، إذا تخلَّفَتْ عن الغَنم. فإِنْ تَرَكها الرَّاعي فهي غَدِيرة. والغَدَر: الموضِع الظَّلِفُ الكثير الحِجارة. وسمِّي بذلك لأنَّه لا يكاد يُسْلَك، فهو قد غودر([2]) ، أي تُرِك. ويقال: رجل ثَبْتُ الغَدَر، أي ثابتٌ في كلامٍ وقتال. هذا مشتقٌ من الكلمة التي قبله، أي إنّه لا يبالي أن يسلُكَ الموضعَ الصَّعبَ الذي غَادَرَهُ الناسُ من صُعوبته. والغَدائر: عقائصُ الشَّعر، لأنَّها تُعْقَص وتُغْدَر، أي تُتْرَك كذلك زماناً. قال:
غدائرُهُ مستَشْزِرَاتٌ إلى العُلى *** تَضِلُّ العِقَاصُ في مُثَنَّىً وَمُرْسَلِ([3])
(غدن) الغين والدال والنون أُصَيْلٌ صحيح يدلُّ على لِينٍ واسترسال وفَتْرَة. من ذلك المُغْدَوْدِن: الشَّعَْر الطَّويل الناعم المسترسل. قال حسان:
وقامت تُرائيكَ مُغْدَوْدناً  *** إذا ما تنوءُ به آدَها([4])
والشَّبابُ الغُدَانيُّ: الغَضُّ. قال:
* بعد غُدَانيِّ الشَّبَاب الأبْلَهِ([5]) *
وأصلُ ذلك كله من الغَدَن، وهو الاسترخاء والفَتْرَة.
(غدف) الغين والدال والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على سَتْرٍ وتغطية. يقال: أغدَفَتِ المرأة قِناعَها: أرسلَتْه. قال:
إن تُغْدِفي دوني القِناعَ فإنَّني  *** طَبٌّ بأَخْذِ الفارِس المستلئِمِ([6])
وأغْدَف اللَّيْلُ: أرْخَى سُدولَه. وأمّا الغُراب الضَّخم فإنَّه يُسمَّى غُدافاً، وهذا تشبيه بإغداف اللَّيل: إظْلامِه([7]) .
(غدق) الغين والدال والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على غُزْر وكثرةٍ ونَعْمَة. من ذلك الغَدَق، وهو الغَزير الكثير. قال الله تعالى: ﴿لأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقاً﴾  [الجن 16]. والغَدَق([8]) والغَيْدَاق: النَّاعم من كلِّ شيء. ويقال غَدِقت عين الماء تَغْدَق غَدَقاً. والغَيْداق: الرَّجلُ الكريم الخُلُق. وزعَم ناسٌ أنَّ الضبَّ يسمَّى غَيداقاً، ولعلّ ذلك لا يكون إِلاَّ لسِمَن ونَعْمةٍ فيه.
(غدو) الغين والدال والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على زمانٍ. من ذلك الغُدُوّ، يقال غدا يغدو. والغُدْوة والغَدَاة، وجمع الغُدوة غُدَىً، وجمع الغَداة غَدَوات. والغادية: سحابةٌ تنشَأ صَباحاً. وأفعلُ ذلك غداً. والأصل غَدْواً. قال:
* بها حيث حَلُّوها وغَدْواً بَلاقِعُ([9]) *
والغَدَاء: الطّعام بعينه، سمِّي بذلك لأنَّه يؤكَل في ذلك الزمان.
---------------------
([1]) في الأصل: "غدور" في هذا الموضع وسابقه، صوابه في المجمل واللسان.
([2]) في الأصل: "فهي فقد غودر".
([3]) البيت لامرئ القيس في معلقته.
([4]) ديوان حسان 138 واللسان (غدن).
([5]) لرؤبة في ديوانه 165 واللسان (غدن).
([6]) البيت لعنترة في معلقته المشهورة.
([7]) في الأصل: "ظلامه".
([8]) وكذا ورد في المجمل. والمعروف في سائر المعاجم: "الغيدق".
([9]) للبيد في ديوانه 22 واللسان (غدا). وصدره:*وما الناس إلا كالديار وأهلها*

ـ

##### Türkçe

(غayn ve **الدال** babı ve ikisini üçleyen şeyler)
(**غدر**) **الغين** ve **الدال** ve **الراء** sahih bir asıldır; bir şeyi terk etmeye delâlet eder. Bundan: **الغَدْر**: ahdi bozmak ve ona vefayı terk etmektir. Denir: **غَدَر** **يَغْدِرُ** **غَدْراً**. Ve zemmde derler: **يا غُدَرُ**; cem‘de: **يالَغُدَرَ**([1]). Ve denir: **ليلةٌ غَدِرَةٌ**: **الغَدَر**ı açık olan; yani karanlık. Ve ona bu denildi; çünkü o, insanları evlerinde “bırakır”; şiddetli karanlığından dolayı çıkmazlar. Ve **الغَدير**: yağmur suyunun birikintisidir; ve bununla adlandırıldı; çünkü sel onu “bıraktı”; yani onu terk etti. Ve babdan: **غَدِرَتِ الشَّاة**; koyun sürüden geri kaldığı zaman. Şayet çoban onu terk ederse o **غَدِيرة**dir. Ve **الغَدَر**: taşları çok olan kaygan yer. Ve bununla adlandırıldı; çünkü neredeyse geçilmez; o hâlde o **غودر**([2]) olmuştur; yani terk edilmiştir. Ve denir: **رجل ثَبْتُ الغَدَر**; yani sözde ve savaşta sabit. Bu, ondan önceki kelimeden türetilmiştir; yani insanların zorluğundan dolayı terk ettiği zor yeri geçmeye aldırmaz. Ve **الغَدائر**: saçın örgüleridir; çünkü onlar örülür ve **تُغْدَر**; yani bir zaman böylece bırakılır. Dedi ki:
غدائرُهُ مستَشْزِرَاتٌ إلى العُلى *** تَضِلُّ العِقَاصُ في مُثَنَّىً وَمُرْسَلِ([3])
(**غدن**) **الغين** ve **الدال** ve **النون** sahih bir küçük asıldır; yumuşaklığa, salınmaya ve gevşekliğe delâlet eder. Bundan: **المُغْدَوْدِن**: uzun, yumuşak, salınan saç. Hassân dedi ki:
وقامت تُرائيكَ مُغْدَوْدناً  *** إذا ما تنوءُ به آدَها([4])
Ve **الشَّبابُ الغُدَانيُّ**: taze olandır. Dedi ki:
* بعد غُدَانيِّ الشَّبَاب الأبْلَهِ([5]) *
Bütün bunun aslı **الغَدَن**dendir; o da gevşeme ve gevşekliktir.
(**غدف**) **الغين** ve **الدال** ve **الفاء** sahih bir asıldır; örtmeye ve kapatmaya delâlet eder. Denir: **أغدَفَتِ المرأة قِناعَها**: onu saldı. Dedi ki:
إن تُغْدِفي دوني القِناعَ فإنَّني  *** طَبٌّ بأَخْذِ الفارِس المستلئِمِ([6])
Ve **أغْدَف اللَّيْلُ**: perdelerini saldı. Ama iri karga, **غُدافاً** diye adlandırılır; bu, gecenin **إغداف**ına benzetmedir: onun kararmasına([7]).
(**غدق**) **الغين** ve **الدال** ve **القاف** sahih bir asıldır; bolluğa, çokluğa ve nimete delâlet eder. Bundan **الغَدَق**; o, bol ve çok olandır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿لأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقاً﴾  [الجن 16]. Ve **الغَدَق**([8]) ve **الغَيْدَاق**: her şeyin yumuşak olanı. Ve denir: **غَدِقت عين الماء تَغْدَق غَدَقاً**. Ve **الغَيْداق**: ahlâkı cömert adam. Ve bir topluluk, kelerin **غَيداقاً** diye adlandırıldığını iddia etti; belki bu, onda semizlik ve nimet sebebiyle olur.
(**غدو**) **الغين** ve **الدال** ve illetli harf sahih bir asıldır; zamana delâlet eder. Bundan **الغُدُوّ**; denir: **غدا يغدو**. Ve **الغُدْوة** ve **الغَدَاة**; **الغُدوة**nin cemi **غُدَىً**, **الغَداة**nin cemi **غَدَوات**tır. Ve **الغادية**: sabahleyin oluşan bulut. Ve bunu yarın yaparım. Asıl **غَدْواً**dır. Dedi ki:
* بها حيث حَلُّوها وغَدْواً بَلاقِعُ([9]) *
Ve **الغَدَاء**: bizzat yemektir; bununla adlandırıldı; çünkü o zamanda yenir.
---------------------
([1]) Asılda: bu yerde ve öncesinde “غدور”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**dadır.
([2]) Asılda: “فهي فقد غودر”.
([3]) Beyit, muallakasında İmru’ul-Kays’ındır.
([4]) Hassân divanı 138 ve **اللسان** (**غدن**).
([5]) Divanında Rü’be’ye 165 ve **اللسان** (**غدن**).
([6]) Beyit, meşhur muallakasında ‘Antara’nındır.
([7]) Asılda: “ظلامه”.
([8]) **المجمل**de de böyle vârid olmuştur. Diğer sözlüklerin geri kalanında bilinen: “الغيدق”.
([9]) Divanında Lebîd’e 22 ve **اللسان** (**غدا**). Ve sadrı: *وما الناس إلا كالديار وأهلها*

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

غ د و
أتردد إليه بالغدوات والعشيات وآتيه بالغدايا والعشايا‏.‏
وهو ابن غداتين أي ابن يومين‏.‏
قال ابن مقبل‏:‏ إبن غداتين موشيٌّ أكارعه لمّا تشدّد به الأرساغ والزمع وقد أغتدي والطير في وكناتها واركب إليه غديّةً‏.‏
وغاديته مع صدح الدّيك وغادونا بالقتال‏.‏
واغد عني بمعنى اذهب‏.‏
ونشأت غادية وادقة وسقتك الغوادي الغوادق‏.‏
وهذا الطعام لا يغدّيني ولا يعشّيني وهو عندنا غديان وغشيان وهي غديانة وعشيانة‏.‏
وتقول‏:‏ فلان يغاديه ويرواحه ثم يعاديه ومن المجاز‏:‏ قول أربد لعامر‏:‏ هل لك أن تتغدّى به قبل أن يتعشّى بنا‏:‏ يريد أن نهلكه قبل أن يهلكنا‏.‏

##### Türkçe

غ د و
Ona sabah vakitlerinde ve akşam vakitlerinde gidip gelirim; ona sabah hediyeleri ve akşam hediyeleri getiririm.‏
Ve o, iki sabahın oğlu, yani iki günün oğludur.‏
İbn Mukbil dedi ki:
İki sabahın oğlu; bacaklarının alt kısımları nakışlıdır; onunla bilekler ve bağlar sıkılaştığı zaman.
Ve ben sabahleyin çıkarım; kuşlar yuvalarındayken; ve ona bir sabahçık binerim.‏
Ve onu, horozun ötüşüyle birlikte sabahladım; ve bizi savaşla sabahladılar.‏
Ve **اغد** benden, “git” mânâsınadır.‏
Ve yağmurlu bir sabah bulutu doğdu; ve seni, bol yağmurlu sabah bulutları suladı.‏
Ve bu yemek beni sabah doyurmuyor ve beni akşam doyurmuyor; ve o, bizim yanımızda sabah doyuran ve akşam doyurandır; ve o (dişil) sabah doyurandır ve akşam doyurandır.‏
Ve dersin ki: Falan onu sabahlar ve onu akşamlar; sonra ona sabahlar. Ve mecazdan: Erbed’in Âmir’e sözü: “Senin için var mı ki onunla öğle yemeği yiyesin; bizle akşam yemeği yemeden önce?”: Onu, bizi helâk etmeden önce helâk edelim, demek ister.‏

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* غ د و * * الغَدُ * أصله غَدْو حذفوا الواو بلا عِوَض و * الغُدْوَةُ * ما بين صلاة * الغَدَاةِ * وطلوع الشمس يُقال أتيته * غُدْوَةَ * غير مصروف لأنها معرفة مثل سحر إلا أنها من الظُروف المتمكنة والجمع * غُداً * ويُقال آتيتك * غَدَاةَ غَدٍ * والجمع * الغَدَواتُ * وقولهم إني لآتيه * الغَدَايَا * والعَشايا هو لازدواج الكلام كما قالوا هنأني الطعام ومرأني وإنما هو أمرأني و * الغُدُوُّ * ضد الرواح وقد * غَدَا * من باب سما وقوله تعالى ﴿وبالغُدُوِّ والآصال﴾ أي بالغدوات فعبَّر بالفعل عن الوقت كما يقال أتاه طُلوع الشمس أي وقت طلوعها و * الغَدَاءُ * الطعام بعينه وهو ضد العَشَاء و * الغَادِيَةُ * سحابة تنشأ صباحا و * الاغْتِداءُ * الغُدُوُّ و * غَدَّاهُ فتَغَدَّى

##### Türkçe

* غ د و * * **الغَدُ** * aslı **غَدْو**’dur; **الواو**’yu bir bedel olmaksızın hazfettiler. Ve * **الغُدْوَةُ** *: **الغَدَاةِ** namazı ile güneşin doğması arasıdır. Denilir: Ona **غُدْوَةَ** geldim; gayr-i munsarıftır, çünkü o, seher gibi bir ma‘rifedir; ancak o, temekkünlü zarflardandır. Cem‘i **غُداً**’dır. Ve denilir: Sana **غَدَاةَ غَدٍ** geldim. Cem‘i **الغَدَواتُ**’tur. Ve onların “Ben ona **الغَدَايَا** ve **العَشايا** gelirim” sözü, sözün ikizlenmesi içindir; nitekim “Yemek beni sevindirdi ve beni sindirdi” dediler; hâlbuki o ancak “Beni sindirdi”dir. Ve * **الغُدُوُّ** *: **الرواح**’ın zıddıdır. Ve **غَدَا** (fiili) **سما** bâbındandır. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿وبالغُدُوِّ والآصال﴾ yani: **الغدوات** ile; vakit hakkında fiil ile ifade etti; nitekim “Ona **طُلوع الشمس** geldi” denildiği gibi, yani onun doğuş vakti. Ve * **الغَدَاءُ** *: bizzat yemektir; ve o, **العَشَاء**’ın zıddıdır. Ve * **الغَادِيَةُ** *: sabahleyin oluşan bir buluttur. Ve * **الاغْتِداءُ** *: **الغُدُوُّ**’dur. Ve **غَدَّاهُ**; böylece **تَغَدَّى**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( و ( *!الغُدْوَةُ ، بالضَّمِّ : البُكْرةُ ) . ) *!وغُدْوَةٌ ، من يَوْم بعَيْنِهِ ، غَيْرُ مُجْراة : عَلَمٌ للوَقْتِ .
وقالَ الجَوْهرِي : يقال : أَتَيْته *!غُدْوَةَ يا هذا ، غَيْرُ مَصْروفَةٍ لأنَّها مَعْرفةٌ ، مثْلُ سَحَر إلاَّ أَنَّها من الظّروفِ المُتَمكِّنَةِ ، تقولُ : سِرْ على فَرَسِكَ غُدْوَةَ وغُدْوَةً وغُدْوَةُ ، وغُدْوَةٌ فما نُوِّنَ مِن هذا فهو نَكِرَةٌ ، وما لم يُنوَّنْ فهو مَعْرفةٌ .
وقال أبو حيَّان في الارْتِشافِ : والمَشْهورُ أنَّ مَنْعَ صَرْف غُدْوَة وبُكْرَة للعِلْميةِ الجِنْسِيَّة كأُسامَة فيَسْتَوِيان في كوْنِهما أُرِيدَ بهما أنَّهما مِن يَوْم مُعَيَّن ، أَو لم يُرَد بهما التَّعْيِينِ فتقولُ : إذا قَصَدْت التَّعْمِيم : غُدْوَة وَقْت نَشَاطٍ ، وإذا قَصدْتَ التَّعْيِين : لأَسِيرَنَّ الليْلَةَ إلى غُدْوة ، وبُكْرَة في ذلك ، *!كغُدْوَة .
وقال الزجَّاج : إذا أَردْتُ بُكْرَة يَوْمِك وغُدْوَة يَوْمِك لم تَصْرِفْهما ، وإذا كانَا نَكِرَتَيْن صَرَفْتهما ، وإذا مُنِعا الصَّرْف فهل ذلكَ لِعِلْمِيَّتِه بالجِنْس كأُسامَة ، أَو لِعِلْمِيَّة أَنَّه يُرادُ بهما الوَقْتُ المُعَيَّن مِن يَوْم مُعَيَّن ؟ .
وقد وسَّعَ الكَلامَ فيه عبدُ القادِرِ البَغْدادِي في حاشِيَةِ الكَعْبِيةِ .
( أَو ) الغُدْوَةُ : ( ما بينَ

صَلاةِ الفَجْرِ ) ؛ ) وفي الصِّحاح : صَلاة *!الغَدَاةِ ، وفي المِصْباح : صَلاةِ الصُّبْح ؛ ( وطُلوعِ الشَّمسِ ) ، والجَمْعُ *!غُدًى كمُدْيَةٍ ومُدًى .
( *!كالغَداةِ ) ، يقالُ : آتِيكَ *!غَداةَ غَدٍ .
وفي المِصْباح : الغَداةُ الضّحْوَةُ ، وهي مُؤنَّثَة .
قالَ ابنُ الأنْبارِي : ولم يُسْمَع تَذْكِيرها ، ولو حَمَلَها حامِلٌ على مَعْنى أَوَّل النَّهارِ جازَ له التَّذْكِير ؛ وقولُه تعالى : ﴿*!بالغَدَاةِ والعَشيِّ﴾ ؛ أي بَعْدَ صلاةِ الفَجْرِ وصَلاةِ العَصْر ؛ وقيلَ : يَعْني بهما دَوامَ عِبادَتِهم .
قالَ ابنُ هِشام في شَرْح الكَعْبيةِ : أَصْلُ الغُداةِ *!غَدَوَة بالتحْريك لقَوْلهم في جمعِها *!غَدَوَاتٌ ؛ أَي فقُلِبَتِ الواوُ ألِفاً لتَحَركِها وانْفِتاح ما قَبْلها . وقَرَأَ ابنُ عامِرٍ وأَبو عبدِ الرحمنِ السّلمِي ﴿*!بالغَدَوةِ والعَشيِّ﴾ ، وقراءَةُ العامَّةِ ﴿*!بالغَداةِ﴾ ، قالَ أَبو عبيدٍ : نَراهُما قَرآ كذلكَ إتباعاً للخطِّ لأنَّها رُسِمَتْ في جميعِ المَصاحِف بالواوِ كالصَّلاةِ والزَّكاةِ وليسَ في إثباتِهم الواو في الكِتابَةِ دَليلٌ على أنَّها القِراءَةُ ، لأنَّهم قد كَتَبُوا الصَّلاةَ والزَّكاةَ بالواوِ ولَفْظَهما على تَرْكِها ، فكَذلكَ الغَدَاةَ على هذا وَجَدْنا أَلْفاظَ العَرَبِ .
وقالَ ابنُ النحَّاس : وحقُّ باب غُدْوَة أَنْ يكونَ مَعْرفةً إلاَّ أنَّه يجوزُ أَن تُنَكَّر كما ننكَّرُ الأسْماءُ

والأعْلامُ .
( *!والغَدِيَّةُ ) ، كغَنِيَّةٍ ، عن ابنِ الأعرابي قالَ : هي لُغَةٌ في *!الغَدْوَةِ كضَحِيَّة لُغَة في ضَحْوة ، ( ج غَدَواتٌ ) ، محرَّكةً ، هو جَمْعُ غَدَاةٍ كقَطاةٍ وقَطَواتٍ ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي ؛ ( *!وغَدِيَّاتٌ ) هو جَمْعُ *!غَدِيَّةٍ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ الأعْرابي في نوادِرِه :
أَلا لَيْتَ حَظِّي من زِيارَة أُمِّيَهْ
*!غَدِيَّاتُ قَيْظٍ أَو عَشِيَّاتُ أَشْتِيَهْقال : كأنَّ قائِلَ هذا مُشْتاقاً إلى زِيارَةِ أُمِّه فتمَنَّى أَن يَجْعَل اللّهُ زِيارَتَها نَهار الصَّيْف أَو لَيالِي الشِّتاءِ لطُولِ كلَ منهما حتى يَتَملَّى برُؤْيتِها ؛ والهاءُ في أُمِّيَه للسَّكْت .
( *!وغَدايا ) : ) هو أَيْضاً جَمْعُ غَدِيَّة على قوْلِ ابنِ الأعْرابي ، فإذا كانَ كذا فهو على القِياسِ ، والأصْلُ فيه غَدَايو عمل به كما تقدَّمَ في عَشَايا خمْسَة أَعْمالٍ فرَاجِعْه .
ومنهم مَنْ قالَ : هو جَمْعُ غدْوَةٍ ، وقد أنْكَرَه ابنُ هِشَامٍ في شَرْح الكَعْبيةِ وقالَ : يأبَى هذا أَمْران فذَكَرَهما ، وحاصِلُ أَحَدهما : أنَّ *!الغَدَايا إذا جُعِلَت جَمْعاً *!لغدْوَةٍ كان القِياسُ غَدَاوَى بإثباتِ الواوِ .
وقالَ محشيه البَغْدادِي : ويأْباهُ أَمْرٌ ثالثٌ أَيْضاً : وهو كَوْنُ *!غدْوَة ثلاثِيًّا ومُفْرَد فَعائِل لا بدَّ أَن يكونَ على أَرْبعةِ أَحْرُف ثالِثُها حَرْفُ لينٍ غير تاءِ التَّأْنيثِ لأنَّها في حُكْم الكلمةِ المُسْتَقلةِ .
( *!وغُدُوٌّ ) : ) جَمْعُ غَدْوةٍ بحذْفِ الهاءِ ؛ وفي المُحْكم : جَمْعُ غَدَاةٍ نادِرٌ ؛ ففي الكَلامِ نشْرٌ ولفٌّ غيرُ مرتَّبٍ .
وقالَ الجَوْهرِي : قولُه

تعالى : ﴿*!بالغُدُوِّ والآصالِ﴾ أَي *!بالغَدَواتِ فعبَّر بالفعْلِ عن الوَقْت كما يقالُ : أَتَيْتُكَ طُلوعَ الشمسِ أَي وَقْتِ طُلوعِ الشمسِ .
( أَو لا يقالُ *!غَدايا إلاَّ مَعَ عَشَايا ) ؛ ) قالَ الجَوْهرِي : قوْلُهم : إنِّي لآتِيه *!بالغَدَايا والعَشَايا ، هو لازْدِواجِ الكَلامِ كما قالوا : هَنَأَني الطَّعامُ ومَرَأَني ، وإنَّما هو أَمْرَأَني ، انتَهَى .
قُلْت : فهذا إيماءٌ إلى القوْلِ المَشْهورِ فإنَّهم قالوا لا تُجْمَعُ الغَداةُ على غَدايا ، وإنَّما هو للازْدِواجِ ، وهذا عنْدَ مَنْ لم يُثْبِت *!الغَدِيَّة ، وبهذا سَقَطَ اعْتِراضُ الشَّهاب في شرْح الدَّرَّةِ على المصنِّفِ ؛ والجوْهرِي اقْتَصَرَ على الغداةِ ولم يَذْكُر الغَدِيَّة فذَكَرَ الازْدِواجَ ، والمصنِّفُ جَمَعَ بينَ الأقوالِ فاحْتاجَ إلى أن يُشيرَ إليه . وقالَ أبو حيَّان في تَذْكرتِه ما نَصّه : يزيلون اللّفْظَ عمَّا هو به أَوْلى لأجْلِ التّوافقِ والازْدِواجِ نحْو : ( أَنْفِق بلالاً ) ، ولا تَخْشَ من ذي العَرْشِ إقْلالاً ، وارْجَعَنَّ مأْزُورَات غَيْر مأْجُورَات ، وليسَ من ذلك إنِّي لآتِيه بالغَدَايا والعَشَايا ، لأنَّ الغَدَايا ليسَ جَمْع غَدَاةٍ وإنَّما هو جَمْعُ *!غَدِيَّة بمعْنَى *!غَدَاةٍ .
قُلْت : فهذا كُلّه تأْييدٌ لمَا ذَهَبَ إليه ابنُ الأعْرابي ، وقد وسَّع الكَلامَ فيه البَغْدادي في حاشِيَةِ الكَعْبِيةِ .
( *!وغَدا عليه ) غَدْواً ، بالفَتْح كما في المُحْكم ، و ( *!غُدُوًّا ) ، كسُمُوَ كما في الصِّحاح والمُحْكم ، ( *!وغُدْوَةً ، بالضَّم ، و ) كَذلكَ ( *!اغْتَدَى ) : أَي ( بَكَّرَ ) ، ومنه قولُه تعالى : { *!غُدُوَّها شَهْر ورَواحُها

شَهْر } ، وقولُه تعالى : ﴿أن *!اغْدُوا على حرثِكُم﴾ ؛ وقولُ الشاعِرِ :
وقد *!أَغْتَدِي والطَّيْر في وكناتِها وتقدَّمَ الكَلامُ على *!غَدْوَةٍ قرِيباً .
وفي المِصْباح : غَدا غُدُوًّا ، من بابِ قَعَدَ ، ذَهَبَ *!غدْوَةً ، هذا أَصْلُه ، ثم كَثُرَ حتى اسْتُعْمِل في الذَّهابِ والانْطِلاقِ أَيّ وَقْتٍ كانَ ، ومنه الحديثُ : ( *!واغْد يا إبْلِيس ) أي انْطَلِقْ .
( *!وغادَاهُ ) *!مُغادَاةً : ( باكَرَهُ ) ؛ ) نقلَهُ ابنُ سِيدَه .
وفي الصِّحاح : *!غادَاهُ *!غَدَا عليه .
( *!والغَدُ : أَصْلُه *!غَدْوٌ ) ، حذَفُوا الواوَ بِلا عِوَضٍ ؛ قالَ لبيدٌ أَو ذو الرُّمَّة :
وما النَّاسُ إلاَّ كالدِّيارِ وأَهْلِها
بها يومَ حَلُّوها *!وغَدْواً بَلاقِعُفجاءَ به على أصْلِه ؛ كما في الصِّحاح .
وفي النَّهايَةِ : *!الغَدْوُ أَصْلُ *!الغَدِ ، وهو اليَوْمُ الذي يأْتِي بعْدَ يَوْمِك ، فحذِفَتْ لامُه ولم يُسْتَعْملْ تامًّا إلاَّ في الشِّعْرِ ؛ ومنه قولُ عبدِ المطَّلبِ في قصَّةِ الفِيل :
لا يَغْلِبَنَّ صَليبُهُم
ومِحالُهُمْ *!غَدْواً مِحالَك ْقالَ : ولم يُرِدْ عبدُ المطَّلب الغَدَ بعَيْنِه ، وإنَّما أَرادَ القريبَ من الزَّمانِ ، انتَهَى .
وفي المُحْكم : يقالُ غَدَا غَدُك *!وغَدا *!غَدْوُكَ ، ناقصٌ وتامٌّ ، ومنه ما قَدَّمْت *!لغَدٍ ، بِلا واوٍ ، فإذا صَرَفُوها قالوا : *!غَدَوْتُ *!أَغْدو غَدْواً *!وغُدُوًّا ، فأَعادُوا الواوَ .
وفي المِصْباح : الغَدُ اليومُ الذي بعْدَ يومِك على أَثرِهِ ثم توسَّعُوا فيه حتى أُطْلِق على البَعِيدِ المُتَرقَّبِ ،

وأَصْلُه غِدْوٌ كفِلْسٍ لكن حُذِفَتِ اللامُ وجُعِلت الدالُ حَرْف إعْراب ؛ قالَ الشاعرُ :
لا تَعْلُواها وادْلُواها دَلْواً
إنَّ مَعَ اليَوْمِ أَخَاه غَدْوَا ( وهو ) ، أي المَنْسوب إلى الغَدِ ، ( *!غَدِيٌّ ) ، على الأصْلِ ، ( و ) إن شِئْتَ ( *!غَدَوِيٌّ ) بإثْباتِ الواوِ .
( *!والغادِيَةُ : السَّحابَةُ تَنْشَأُ غُدْوَةً ) ؛ ) وفي الصِّحاح : صَباحاً .
( أَو مَطْرَةُ الغَداةِ ) ، هذا قولُ اللّحْياني .
وقيلَ لابْنةِ الخُسِّ : ما أَحْسَنُ شيء ؟ قالت : أَثرُ *!غادِيَةٍ في إثرِ سارِيَةٍ في مَثياء رابيَةٍ ؛ والجَمْعُ *!الغَوادِي ، ومنه قولُ الشاعِرِ :
من قبل أن تَرْشَفَ شمْسُ الضُّحَى
رِيقَ الغَوادِي من ثغورِ الأقَاحِ ( *!والغَداءُ ) ، كسَحابٍ : ( طَعامُ الغُدْوَةِ ) .
( وفي الصِّحاح : الطّعامُ بعَيْنِه ، وهو خِلافُ العَشاءِ ؛ ( ج *!أَغْدِيَةٌ .
( *!وتَغَدَّى أَكَلَ أَوَّلَ النَّهارِ ، *!كغَدِيَ ، كرَضِيَ ) ، غداءً ، وهذه عن ابن القطَّاع .
( *!وغَدَّيْتُه *!تَغْدِيَةً ) : ) أَطْعَمْتُه في ذلكَ الوقْتِ ، ( فهو *!غَدْيانُ ، وهي *!غَدْيا ) ، وأَصْلُها الواوُ لكن قُلِبَتْ اسْتِحْساناً لا عن قوّةِ علَّةٍ ؛ كما في المُحْكم .
قال الجَوْهرِي : إذا قيلَ لكَ ادْنُ *!فتَغَدَّ ، قلتَ : ما بي من *!تَغَدَ ولا تَعَشِّ ، ولا تَقُل ما بي *!غَدَاءٌ ولا عَشاءٌ ، لأنَّه الطَّعامُ بعَيْنِه .
( وأَبو *!الغادِيَةِ : يَسارُ بنُ سَبُعٍ ) الجهنيُّ ( صَحابيٌّ ) بايَعَ رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه وسلم وهو قاتِلُ عمَّار بن ياسِرٍ ، رضِيَ اللّهُ عنهما ، مَذْكُور في تاريخِ دِمَشْق .

وفي الصَّحابةِ : أَبو الغادِيَةَ المُزَنِي ، قيلَ هو غَيْرُ الأوّل ، وقيلَ : هو مُخْتَلف في اسْمِه .
( *!والغادِي : الأسَدُ ) *!لغُدوِّه على الصَّيْد .
( *!والغَدَّاءُ بنُ كَعْبٍ ) بنِ بهوشِ بنِ عامرِ بنِ غنمة بنِ ثَعْلَبَة بنِ تيمِ اللّهِ ، ( مُشدَّدٌ ) ، وهو جَدُّ عَمْرِو بنِ عرْوَةَ الشاعِرِ .
( وما تَرَكَ مِن أبيهِ *!مَغْدًى ولا مَراحاً *!ومَغْداةً ولا مَراحَةٌ ) ، أَي ( شَبَهاً ) ، نقلَهُ ابنُ سِيدَه .
( *!والغَدَوِيُّ ، كَعَربِيَ : كلُّ ما في بُطونِ الحَوامِلِ ) من الإبِلِ والشاءِ ، عن أبي عُبيدَةَ ؛ ( أَو خاصٌّ بالشَّاءِ ) ، كذا هو في لغَةِ النبيِّ صلى الله عليه وسلم ( أَو ) هو ( أَنْ يُباعَ البَعيرُ أَو غيرُهُ بما يَضْربُ الفَحْلُ ، أَو أَنْ تُباعَ الشَّاةُ بما نَزَا بِه الكَبْشُ ) .
( وفي الصِّحاح : أَنْ يُباعَ الشيءُ بما نَزَا به الكَبْشُ ذلكَ العامَ ؛ قالَ الفَرَزْدَق :
ومُهورُ نِسْوتِهِمْ إذا ما أَنْكَحوا*!غَدَوِيٌّ كلّ هَبَنْقَعٍ تِنْبالِقالَ : مَنْسوبٌ إلى غَدٍ كأَنَّهم يمنونه فيقولونَ : تَضَعُ إِبلُنا فنُعْطِيك *!غَداً .
وفي النهايَةِ في حديثِ يَزِيد بنِ مُرَّة : نُهِي عن *!الغَدَوِيِّ ، وهو كلُّ ما في بُطونِ الحَوامِلِ ، كانَ الرَّجلُ يَشْتري بالجَمَلِ أَو العَنْز أو الدَّراهمِ ما في بُطونِ الحَوامِلِ ، وهو غَرَرٌ فنُهِي عنه ، انتَهَى ؛ وقال الشاعِرُ :
أَعْطَيْت كَبْشاً وارِمَ الطِّحالِ *!بالغَدَوِيَّاتِ وبالفِصالِوعاجِلاتِ آجلِ السِّخَالِفي حلَقِ الأَرْحامِ ذِي الأقْفالِ وممَّا يُسْتدركُ عليه :

*!الغُدَى ، كهُدَى : جَمْعُ غُدْوَةٍ ، ومنه قولُ الشاعِر :
*!بالغُدَى والأَصائِلِ ونقلَ شيْخُنا في *!الغَدْوَة الفَتْح والكَسْر ، فهو مُثَلَّثٌ ، قالَ : والفَتْح مَشْهورٌ والكَسْر قَليلٌ أَو مُنْكرٌ .
وقالَ ابنُ الأَثير : *!الغَدْوَةُ ، بالفَتْح ، المرَّةُ من *!الغُدُوِّ ، وهو سَيْرُ أَوَّلِ النَّهارِ ، ويُقابِلُها الرَّوْحَة ويُسَمَّى السُّحُور غَدَاء لأنَّه للصَّائم بمنْزِلَتِه للمُفْطِرِ ؛ ومنه *!تغَدَّى في رَمَضانَ أَي تَسَحَّرَ .
*!والغَداءُ : رَعْيُ الإِبِلِ في أوَّلِ النَّهارِ ، وقد *!تَغَدَّتْ ؛ عن أَبي حنيفَةَ .
وهو ابنُ *!غَداتَيْنِ : أي ابنُ يَوْمَيْن .
وارْكَبْ إليه *!غُدَيَّة ، كسُمَيَّة ، تَصْغِيرُ *!غَداةٍ .
وامْرأَةٌ *!غَدْيانَةٌ عَشْيانَةٌ ، نقلَهُ الزَّمَخْشري .
وأَتَيْته *!غُدَيَّانات ، على غيرِ قِياسٍ ، كعُشَيَّانات ، حَكَاهُما سِيْبَوَيْه ، وقالَ : هُما تَصْغيرٌ شاذٌّ .
( و ) *!غادِيَةُ بنْتُ قَزَعَةَ ، امْرأَةٌ من بَنِي دُبَيْرٍ .
وأبو *!الغادِي : الحَسَنُ بنُ أَحمدَ بنِ عبدِ اللّهِ رَوَى عنه الحاكِم .
وأَبو السيَّار *!غادِي بنُ سندٍ كتَبَ عنه السَّلفِي .

##### Türkçe

( Ve ( **الغُدْوَةُ** , zamme ile: **البُكْرةُ** ) . ) **وغُدْوَةٌ** , bizzat bir gün(ün)den, icrâ edilmeyen: vakit için bir özel addır.
El-Cevherî dedi: denir: “Ona geldim **غُدْوَةَ** ey şu”, sarf olunmamış olarak; çünkü o marifedir, **سَحَر** gibi; ancak o, temekkün sahibi zarflardandır; dersin ki: “Atının üzerinde yürü **غُدْوَةَ** ve **غُدْوَةً** ve **غُدْوَةُ** ve **غُدْوَةٌ**”; artık bundan tenvinlenen şey nekredir, tenvinlenmeyen şey marifedir.
Ebû Hayyân **الارْتِشافِ**’ta dedi: meşhur olan, **غُدْوَة** ve **بُكْرَة**’nin sarfının men‘inin, **أُسامَة** gibi cinsî ilmiyyet içindir; böylece ikisi, kendileriyle belirli bir günden olduklarının kastedilmiş olması yahut kendileriyle tayinin kastedilmemiş olması bakımından eşit olurlar; dersin ki: eğer genellemeyi kastettiysen: “**غُدْوَة** bir canlılık vaktidir”; eğer tayini kastettiysen: “Mutlaka bu gece **غُدْوة**’ye yürüyeceğim”; ve bunda **بُكْرَة** de (böyledir), **كغُدْوَة**.
Ez-Zeccâc dedi: eğer “gününün **بُكْرَة**’si”ni ve “gününün **غُدْوَة**’si”ni kastettiysen ikisini sarf etmezsin; eğer ikisi nekre iseler ikisini sarf edersin; eğer sarftan men‘ olundularsa, bu, **أُسامَة** gibi cins ile ilmiyyetlerinden dolayı mıdır, yoksa onlarla belirli bir günden belirli vaktin kastedildiği ilmiyyetinden dolayı mıdır?
Abdülkâdir el-Bağdâdî, **حاشِيَةِ الكَعْبِيةِ**’de bunun hakkında sözü genişletmiştir.

( Veya ) **الغُدْوَةُ**: ( **صَلاةِ الفَجْرِ** ) ile ( **وطُلوعِ الشَّمسِ** ) arasıdır; cem‘i **غُدًى**’dır; **مُدْيَةٍ** ve **مُدًى** gibi.
( **كالغَداةِ** ), denir: “Sana gelirim **غَداةَ** yarın.”
**المِصْباح**’ta: **الغَداةُ** **الضّحْوَةُ**’dir ve o müennestir.
İbnü’l-Enbârî dedi: onun müzekker kılınması işitilmemiştir; eğer bir taşıyıcı onu “günün evveli” manasına hamlederse ona müzekker kılması caiz olur; ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**بالغَدَاةِ والعَشيِّ**﴾; yani sabah namazından ve ikindi namazından sonra; ve denildi ki: ikisiyle onların ibadetlerinin devamını kastediyor.
İbn Hişâm **شَرْح الكَعْبيةِ**’de dedi: **الغُداةِ**’nin aslı, hareke ile **غَدَوَة**’dir; onların cem‘inde **غَدَوَاتٌ** demelerinden dolayı; yani, vav, harekeli olup öncesi fetha olduğundan dolayı elife çevrilmiştir. İbn Âmir ve Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ﴿**بالغَدَوةِ والعَشيِّ**﴾ okudu; âmmenin kıraati ﴿**بالغَداةِ**﴾’dir. Ebû Ubeyd dedi: ikisinin böyle okuduğunu, hattı takip ederek görüyoruz; çünkü o, bütün mushaflarda vav ile, **الصَّلاةِ** ve **الزَّكاةِ** gibi resmedilmiştir; onların yazıda vavı ispat etmelerinde, bunun kıraat olduğuna delil yoktur; çünkü onlar **الصَّلاةَ** ve **الزَّكاةَ**’yı vav ile yazdılar, fakat lafızları onu terk üzeredir; işte bunun gibi **الغَدَاةَ** da; bu üzere Arapların lafızlarını bulduk.
İbnü’n-Nahhâs dedi: **غُدْوَة** babının hakkı marife olmasıdır; ancak, isimleri ve özel adları nekreleştirdiğimiz gibi onun nekreleştirilmesi caiz olur.

( **والغَدِيَّةُ** ), **غَنِيَّةٍ** gibi; İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: o, **الغَدْوَةِ**’de bir lugattır; **ضَحِيَّة**’nin **ضَحْوة**’de bir lugat olması gibi. (Cem‘i **غَدَواتٌ**), harekeli olarak; o, **غَدَاةٍ**’nin cem‘idir; **قَطاةٍ** ve **قَطَواتٍ** gibi; bunu el-Cevherî nakletti. ( **وغَدِيَّاتٌ** ) o, **غَدِيَّةٍ**’nin cem‘idir. İbnü’l-A‘râbî **نوادِرِه**’de inşâd etti:
أَلا لَيْتَ حَظِّي من زِيارَة أُمِّيَهْ
**غَدِيَّاتُ** قَيْظٍ أَو عَشِيَّاتُ أَشْتِيَهْ
Dedi ki: sanki bunun söyleyeni annesini ziyaret etmeye özlem duyan biri; böylece Allah’ın onun ziyaretini yaz günleri yahut kış geceleri kılmasını temenni etti; her birinin uzunluğundan dolayı, onu görmeye doysun diye; **أُمِّيَه**’deki **الهاء** sükût içindir.

( **وغَدايا** ): o da, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüne göre **غَدِيَّة**’nin cem‘idir; eğer böyle ise o kıyas üzeredir; aslı onda **غَدَايو**’dur; daha önce **عَشَايا**’da beş amel ile yapıldığı gibi; ona müracaat et.
Onlardan kimi dedi: o, **غدْوَةٍ**’nin cem‘idir; İbn Hişâm bunu **شَرْح الكَعْبيةِ**’de inkâr etti ve dedi: bunu iki şey reddeder; sonra ikisini zikretti; ikisinden birinin özeti: **الغَدَايا** eğer **لغدْوَةٍ** cem‘ kılınırsa kıyas, vavın ispatıyla **غَدَاوَى** olur.
Onun hâşiyecisi el-Bağdâdî dedi: üçüncü bir şey de onu reddeder: o da, **غدْوَة**’nin üç harfli olmasıdır; ve **فَعائِل**’in müfredi mutlaka dört harf üzere olur; üçüncüsü, te’nis tâ’sı dışında bir yumuşak harf olur; çünkü o, müstakil kelime hükmündedir.

( **وغُدُوٌّ** ): **غَدْوةٍ**’nin, hâ’nın hazfiyle cem‘idir. **المُحْكم**’de: **غَدَاةٍ**’nin cem‘i nadirdir; böylece sözde, tertipsiz bir neşr ve leff vardır.
El-Cevherî dedi: Yüce Allah’ın sözü: ﴿**بالغُدُوِّ والآصالِ**﴾ yani **بالغَدَواتِ**; böylece vakit hakkında fiil ile ifade etti; “Sana güneşin doğuşu(nda) geldim” denildiği gibi; yani güneşin doğuşu vakti(nde).

( Veya **غَدايا** denmez, ancak **عَشَايا** ile beraber )؛ el-Cevherî dedi: onların sözü: “Şüphesiz ben ona gelirim **بالغَدَايا والعَشَايا**”, sözün ikileştirilmesi içindir; “Yemek beni sevindirdi ve beni sindirdi” dedikleri gibi; hâlbuki o “beni sindirdi”dir; bitti.
Dedim: bu, meşhur söze bir işarettir; çünkü onlar dediler ki: **الغَداةُ** **غَدايا** üzerine cem‘ edilmez; ancak o, ikileştirme içindir; bu, **الغَدِيَّة**’yi ispat etmeyen kimse yanındadır; bununla, Şihâb’ın **شرْح الدَّرَّةِ**’de musannife itirazı düşmüştür. El-Cevherî **الغداةِ** ile yetindi ve **الغَدِيَّة**’yi zikretmedi; böylece ikileştirmeyi zikretti; musannif ise sözleri bir araya getirdi; bu yüzden ona işaret etmeye ihtiyaç duydu. Ebû Hayyân **تَذْكرتِه**’de lafzen şöyle dedi: lafzı, uygun olduğu şeyden, uyum ve ikileştirme için uzaklaştırırlar; şu gibi: “(Bilâl’i infak et) ve Arş sahibinden eksiltmeden korkma”; ve “mutlaka dönün, günah yüklenmişler olarak, sevaplandırılmışlar olmaksızın”; ve bundan değildir: “Şüphesiz ben ona gelirim **بالغَدَايا والعَشَايا**”; çünkü **الغَدَايا** **غَدَاةٍ**’nin cem‘i değildir; ancak o, **غَدِيَّة**’nin, **غَدَاةٍ** manasında cem‘idir.
Dedim: bunun hepsi, İbnü’l-A‘râbî’nin gittiği şeyi teyittir; el-Bağdâdî **حاشِيَةِ الكَعْبِيةِ**’de bunun hakkında sözü genişletmiştir.

( **وغَدا عليه** ) **غَدْواً**, **المُحْكم**’de olduğu gibi fetha ile; ve ( **غُدُوًّا** ), **سُمُوَ** gibi, **الصِّحاح** ve **المُحْكم**’de olduğu gibi; ( **وغُدْوَةً** , zamme ile, ve ) yine ( **اغْتَدَى** ): yani ( **بَكَّرَ** ); ve ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿**غُدُوَّها شَهْر ورَواحُها**﴾

شَهْر } , ve O’nun (yüce) sözü: ﴿**اغْدُوا** ekininiz üzerine﴾ ; ve şairin sözü:
Ve ben **أَغْتَدِي** ederim, kuş da yuvalarında iken; ve **غَدْوَةٍ** üzerine söz daha önce yakında geçti.

Ve **المِصْباح**’ta: **غَدا** **غُدُوًّا**; **قَعَدَ** bâbından; **غدْوَةً** gitti; bu onun aslıdır; sonra çoğaldı da, her hangi bir vakit olursa olsun gitme ve hareket etmede kullanıldı; ondan hadis: ( **واغْد** ey İblîs ) yani: hareket et.

( **وغادَاهُ** ) **مُغادَاةً**: (ona erken davrandı) ; ) bunu İbn Sîde nakletti.

Ve **الصِّحاح**’ta: **غادَاهُ**: ona **غَدَا** etti.

( **والغَدُ**: aslı **غَدْوٌ**’dur ), vâv’ı bedelsiz olarak hazfettiler; Lebîd yahut Zü’r-Rumme dedi:
İnsanlar ancak diyarlar ve onların ehli gibidir;
Onlar oraya kondukları gün, ve **وغَدْواً** ıssızlar.
Böylece onu aslı üzere getirdi; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.

Ve **النَّهايَة**’de: **الغَدْوُ** **الغَدِ**’in aslıdır; o, senin gününden sonra gelen gündür; böylece lâm’ı hazfedildi ve şiir dışında tam olarak kullanılmadı; ondan, fil kıssasında Abdülmuttalib’in sözü:
Onların haçı galip gelmesin,
Ve onların hilesi, **غَدْواً** senin hilen (üzerine).
Dedi ki: Abdülmuttalib bizzat yarını kastetmedi; ancak zamanca yakın olanı kastetti; bitti.

Ve **المُحْكم**’de: denir ki: **غَدَا** **غَدُك** ve **غَدا** **غَدْوُكَ**, ناقص ve تامّ; ve ondan: **لغَدٍ** için takdim ettiğim, vâvsız; onu çekimlediklerinde dediler ki: **غَدَوْتُ** **أَغْدو** **غَدْواً** ve **غُدُوًّا**; böylece vâv’ı iade ettiler.

Ve **المِصْباح**’ta: **الغَدُ** senin gününün ardından gelen gündür, onun peşi sıra; sonra onda genişlettiler de, uzak ve beklenen olana da ıtlak edildi,

ve aslı, **فِلْسٍ** gibi **غِدْوٌ**’dur; fakat lâm hazfedildi ve **الدال** i‘rab harfi kılındı; şair dedi:
Onu yükseltmeyin ve onu sarkıtın, bir sarkıtışla;
Şüphesiz bugün ile onun kardeşi **غَدْوَا** vardır.
(ve o), yani **الغَدِ**’e nisbet edilen, ( **غَدِيٌّ** ), asıl üzere; (ve) istersen ( **غَدَوِيٌّ** ) vâv’ı ispat ederek.

( **والغادِيَةُ**: **غُدْوَةً** doğan bulut ) ; ) ve **الصِّحاح**’ta: sabahleyin.

( yahut **الغَداةِ** yağmuru ), bu Lihyânî’nin sözüdür.

Ve Hüss’ün kızına denildi: en güzel şey nedir? dedi: **غادِيَةٍ**’nin izi, **سارِيَةٍ**’nin izinin ardından, yükselen bir düzlükte; çoğulu **الغَوادِي**’dir; ve ondan şairin sözü:
Kuşluk güneşi,
**الغَوادِي**’nin tükürüğünü papatya ağızlarından yudumlamadan önce.
( **والغَداءُ** ), **سَحابٍ** gibi: ( **الغُدْوَةِ** yemeği ).

( ve **الصِّحاح**’ta: bizzat yemek; ve o, akşam yemeğinin zıddıdır; (çoğulu) **أَغْدِيَةٌ**.

( **وتَغَدَّى**: günün evvelini yedi, **كغَدِيَ** , **رَضِيَ** gibi ), **غداءً**; ve bu, İbnü’l-Kattâ‘dandır.

( **وغَدَّيْتُه** **تَغْدِيَةً** ): ) onu o vakitte yedirdim; (o **غَدْيانُ**’dur, o (kadın) **غَدْيا**’dır); ve aslı vâv’dır, fakat güçlü bir illet sebebiyle değil, beğeniyle çevrildi; **المُحْكم**’de olduğu gibi.

Cevherî dedi: sana “yaklaş da **فتَغَدَّ** et” denilirse, dersin ki: bende **تَغَدَ**dan da akşam yemeği yemeden de bir şey yok; ve “bende **غَدَاءٌ** yok ve akşam yemeği yok” deme; çünkü o, bizzat yemektir.

( ve Ebû **الغادِيَةِ**: Yesâr b. Sebu‘ ) Cühenî (sahâbî), Allah’ın Resûlü’ne صلى الله عليه وسلم biat etti ve Ammâr b. Yâsir’in قاتِلidir, Allah ikisinden de razı olsun; Dımaşk Tarihi’nde zikredilmiştir.

Ve **الصَّحابة**’de: Ebû’l-Ğâdiye el-Müzenî; onun birinciden başka olduğu söylendi; ve onun isminde ihtilaflı olduğu söylendi.

( **والغادِي**: aslan ) av üzerine **لغُدوِّه** sebebiyle.

( **والغَدَّاءُ بنُ كَعْبٍ** ) b. Behûş b. Âmir b. Ğanme b. Sa‘lebe b. Teymullâh, (şeddelidir), ve o, şair Amr b. Urve’nin dedesidir.

( Babasından **مَغْدًى** da **مَراحاً** da **مَغْداةً** da **مَراحَةٌ** da bırakmadı ), yani (benzerlik); bunu İbn Sîde nakletti.

( **والغَدَوِيُّ** , **عَربِيَ** gibi: hamilelerin karınlarında olan her şey ) develerden ve koyunlardan; Ebû Ubeyde’den; ( yahut koyunlara mahsustur ), böylece Nebî’nin صلى الله عليه وسلم lugatında odur; ( yahut ) o, ( devenin yahut başkasının, aygırın sıçradığı şey karşılığında satılması; yahut koyunun, koçun sıçradığı şey karşılığında satılması )dır.

( ve **الصِّحاح**’ta: şeyin, o yıl koçun sıçradığı şey karşılığında satılması ); Ferazdak dedi:
Kadınlarının mehirleri, nikâhladıkları vakit:
**غَدَوِيٌّ**, her Hebenqa‘ Tınbâl’ın.
Dedi ki: **غَدٍ**’e nisbetlidir; sanki onu temenni ediyorlar da şöyle diyorlar: develerimiz doğurur da sana **غَداً** veririz.

Ve **النهايَة**’de Yezîd b. Murra hadîsinde: **الغَدَوِيِّ**’den nehiy olundu; o, hamilelerin karınlarında olan her şeydir; adam, deve yahut keçi yahut dirhemlerle hamilelerin karınlarında olanı satın alırdı; ve o bir غرر’dir, böylece ondan nehiy olundu; bitti; ve şair dedi:
Şişkin dalaklı bir koç verdim,
**بالغَدَوِيَّاتِ** ile ve sütten kesilmemiş yavrular ile,
Geciktirilmiş oğlakların aceleleriyle,
Kilitli rahim halkalarında.
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:

**الغُدَى** , **هُدَى** gibi: **غُدْوَةٍ**’nin cem‘idir; ve ondan şairin sözü:
**بالغُدَى** ve ikindilerle.
Şeyhimiz **الغَدْوَة** hakkında fetha ve kesra nakletti; o halde o, üçlüdür; dedi ki: fetha meşhurdur, kesra azdır yahut münkerdir.

İbnü’l-Esîr dedi: **الغَدْوَةُ**, fetha ile, **الغُدُوِّ**’den bir kerredir; o, günün evvelinin yürüyüşüdür; ve ona **الرَّوْحَة** mukabil olur; ve sahur, oruçlu için iftar eden için onun menzilesinde olduğundan **غَدَاء** diye adlandırılır; ondan: Ramazan’da **تغَدَّى** etti, yani sahur yaptı.

**والغَداءُ**: günün evvelinde develeri otlatmaktır; ve (develer) **تَغَدَّتْ**; Ebû Hanîfe’den.

Ve o, **غَداتَيْنِ**’in oğludur: yani iki günün oğludur.

Ve ona **غُدَيَّة** ile bin, **سُمَيَّة** gibi; **غَداةٍ**’nin küçültmesidir.

Ve bir kadın **غَدْيانَةٌ** **عَشْيانَةٌ**; Zemahşerî onu nakletti.

Ve ona **غُدَيَّانات** geldim; قياس dışı olarak, **عُشَيَّانات** gibi; ikisini Sîbeveyh hikâye etti ve dedi ki: ikisi şâz bir küçültmedir.

( ve ) **غادِيَةُ** bint Qaza‘a, Benî Dubeyr’den bir kadındır.

Ve Ebû **الغادِي**: Hasan b. Ahmed b. Abdillâh; ondan Hâkim rivayet etti.

Ve Ebû’s-Seyyâr **غادِي** b. Sened; ondan Selefî yazdı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

غَدَا
1 غَدَا ذ , (S, M, Msb, K,) aor. يَغْدُو, (S, M, Msb,) inf. n. عُدُوٌّ (S, M, Mgh, Msb, K) and غَدْوٌ (M, TA, and so accord. to the CK instead of غُدُوٌّ [which is the only inf. n. commonly known]) and غُدْوَةٌ, (K,) He went, or went away, in the time called غُدْوَة, (Mgh, Msb,) i. e. [the early part of the morning,] the period between the prayer of daybreak and sunrise: this is the primary signification: (Msb:) or i. q. بَكَّرَ [he went forth early in the morning; in the first part of the day; or between the time of the prayer of daybreak and sunrise]; so in the phrase غَدَا عَلَيْهِ [he went forth early in the morning, &c., to him, or it]; (K;) as also ↓ اغتدى: (S, * K:) and ↓ غاداهُ signifies the same as غَدَا عَلَيْهِ; (S;) or the same as بَاكَرَهُ [which is syn. with بَكَّرَ عَلَيْهِ as expl. above; and signifies also, like بَكَّرَ عَلَيْهِ, he hastened to it, or to do it, at any time, morning or evening]: (ISd, K, TA:) الغُدُوُّ is the contr of الرَّوَاحُ [inf. n. of رَاحَ]. (S.) Hence, in the Kur [lxviii. 22], أَنِ اغْدُوا عَلَى حَرْثِكُمْ [Saying, Go ye forth early, &c., to your land's produce]: and the saying of a poet,
وَالطَّيْرُ فِى وُكُنَاتِهَا ↓ وَقَدْ أَغْتَدِى
[And sometimes, or often, I go forth early, &c., while the birds are in their nests]. (TA.) ― -b2- Afterwards, by reason of frequency of use, it became employed as meaning He went, or went away, or departed, at any time. (Mgh, * Msb, TA.) Hence the saying, (Mgh, Msb,) of the Prophet, (Msb,) in a trad., (Mgh,) اُغْدُ يَا أُنَيْسُ, (Mgh, Msb,) meaning Depart then, O (??) (Msb.) ― -b3- [Freytag bas erroneously assigned to it another meaning, i. e. “ Nutrivit ” misled by his finding تَغْدُوْ put for تَغْذُو in art. طلى in the CK.] ― -b4- غَدِىَ: see 5.

غَدَّيْتُهُ
2 غَدَّيْتُهُ ذ , (S, Msb, K,) inf. n. تَغْدِيَةٌ, (Msb, K,) I fed him with the meal called غَدَآء [q. v.]. (S, * Msb, K.)

3 غَاْدَوَ see 1, first sentence. One says, أَنَا أُعَادِيهِ وَأُرَاوِحُهُ expl. in the first paragraph of art. روح.

تغدّى
5 تغدّى ذ [He ate the meal called غَدَآء, q. v.; properly,] he ate in the first part of the day; (S, Msb, * K;) as also ↓ غَدِىَ, (IKtt, K, TA,) inf. n. غَدًا. (TK: but in the TA written غداء.) When it is said to thee, تَغَدَّ [Eat thou the غَدَآء], thou sayest, مَا بِى مِنْ تَغَدٍّ [I have no desire for eating the غَدَآء]; and not مَا بِى غَدَآءٌ, for [the] غَدَآء is the meal itself. (S, Msb. See also 5 in art. عشو.) تَغَدَّى فِى رَمَضَانَ means تَسَحَّرَ [i. e. He ate the meal, or drank the draught of milk, called سَحُور, q. v.]. (TA.) ― -b2- And تَغَدَّتِ الاـِبِلُ means The camels pastured in the first part of the day. (AHn, TA.)

8 اـِغْتَدَوَ see 1, first and second sentences. [10. استغدى accord. to Freytag is syn. with تَغَدَّى; but for this I do not find any authority.]

غَدٌ
غَدٌ ذ , meaning The morrow, the day next after the present day, (Msb,) is originally ↓غَدْوٌ, (S, Msb, K,) the و being elided, (S, Msb,) without any substitution, (S,) and the د being made a letter of declinability. (Msb.) And one says غَدًا meaning [I will do such a thing, &c.,] tomorrow: and بَعْدَ غَدٍ the day after to-morrow. (MA.) See also غَدَاةٌ. ― -b2- And its signification has been extended so that it is applied to a remote time that is expected, (Msb, TA,) and to a near time. (Nh, TA.) ― -b3- It is not used in its complete form except in poetry: (Nh, TA:) Lebeed, (S, TA,) or Dhu-r-Rummeh, (TA,) has thus used it in his saying,
وَمَا النَّاسُ اـِلَّا كَالدِّيَارِ وَأَهْلُهَا
بَلَاقِعُ ↓ بِهَا يَوْمَ حَلُّوهَا وَغَدْوًا
[And mankind are no other than the like of dwellings, the occupants thereof being in them daring the day in which they have alighted in them, and to-morrow they are vacant]: (S, TA:) or, accord. to the M, one says, هٰذَا عَدُكَ and ↓ هٰذَا غَدْوُكَ [This is thy morrow]. (TA.) ― -b4- It has no diminutive. (Sb, S, in art. امس.)

غَدْوٌ
غَدْوٌ ذ : see the next preceding paragraph, in there places.

غَدَاةٌ
غَدَاةٌ ذ : see غُدْوَةٌ, in four places: though [properly] fem., and not heard as made mase., it may be made mase. if meant to be understood as signifying the “ first part of the day: ” (IAmb, Msb:) it is originally غَدَوَةٌ, because its pl. is غَدَوَاتٌ. (IHsh, TA.) One says, ↓ آتِيكَ غَدَاةَ غَدٍ [I will come to thee in the early part of the morning, &c., of to-morrow]. (S, TA.) بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِىِّ in the Kur [vi. 52 and xviii. 27] means After the prayer of daybreak and [after] the prayer of [the period of the afternoon called] the عَصْر: or, accord. to some, [it means in the morning and the evening, or rather in the forenoon and the afternoon, for they say that] it denotes constancy of religious service: Ibn-'ءmir and Aboo-'Abd-erRahmلn Es-Sulamee read وَالْعَشِىِّ ↓ بِالْغُدْوَةِ; but the former is the common reading; and A 'Obeyd says, we think that they read thus following the handwriting, for it is written in all the copies of the Kur-لn with و like الصَّلَوة and الزَّكَوة, and this is not an indication of the reading [which they have adopted], as the و in الصلوة and الزكوة is not pronounced [otherwise than as an] of prolongation except that it requires the fet-hah that follows to be uttered with a somewhat broad sound]. (TA.) ― -b2- هُوَ ابْنُ غَدَاتَيْنِ means He is a son of two days [i. e. he is two days old]. (TA.) ― -b3- The dim. is ↓ غُدَيَّةٌ: (TA:) or this is the dim. of ↓ غُدْوَةٌ: (EM p. 56:) one says, أَرْكَبُ اـِلَيْهِ غُدَيَّةً [I will ride to him, or it, in a short period of an early part of a morning, &c.]: and one says also, ↓ ذَتَيْتُهُ غُدَيَّانَاتٍ [I came to him, or it, in short periods of early parts of mornings, &c.]; an anomalous [pl.] dim. like عُشَيَّانَات; both of which are mentioned by Sb. (TA.)

غَدْوَةٌ
غَدْوَةٌ ذ A journey in the first part of the day: [an inf. n. un. of غَدَا:] opposed to رَوْحَةٌ. (TA.) ― -b2- See also the next paragraph. ― -b3- And see غَدَآءٌ.

غُدْوَةٌ
غُدْوَةٌ ذ , (S, Msb, K, &c.,) and ↓ غَدْوَةٌ, said by MF to be well known, and ↓ غِدْوَةٌ, said by him to be rare, or disapproved, (TA,) The early part of the morning; the first part of the day; (K;) or the period between the time of the prayer of daybreak and sunrise; (S, Msb, K;) as also ↓ غَدَاةٌ, and ↓ غَدِيَّةٌ, (K, TA,) the last [in the CK غَدْيَةِ, but correctly] a dial. var. of غُدْوَةٌ, like ضَحِيَّةٌ a dial. var. of ضَحْوَةٌ: (IAar, TA:) or ↓ غَدَاةٌ is syn. with ضَحْوَةٌ [meaning the early part of the forenoon, after sunrise; accord. to some, when the sun is yet low; or, accord. to others, when the sun is somewhat high]: (Msb:) [it may therefore be generally rendered morning, before, or after, sunrise:] the pls. are غُدًى, which is pl. of غُدْوَةٌ; (S, Msb, TA;) and غَدَوَاتٌ, (S, Msb, K, TA,) which is pl. of ↓ غَدَاةٌ; (S, Msb, TA;) and ↓ غُدُوٌّ, (K, TA,) which is a pl. of غُدْوَةٌ, formed by rejecting the ة [of the sing.], or, accord. to the M, an anomalous pl. of ↓ غَدَاةٌ, or, as J says, [in the S,] referring to the phrase بِالْغَدُوِّ وَالْآصَالِ, in the Kur [vii. 204 and xiii. 16 and xxiv. 36], بِالغُدُوِّ there means بِالغَدَوَاتِ, and is a verb [i. e. an inf. n.] used to denote the time, as [is طُلُوع] in the saying طُلُوعَ الشَّمْسِ meaning فِى وَقْتِ طُلُوعِ الشمس; (TA;) and غَدِيَّاتٌ, (IAar, K, TA, [in the CK, erroneously, غَدَياتٌ,]) which is pl. of ↓ غَدِيَّةٌ; (TA;) and غَدَايَا, (K, TA,) which is likewise a pl. of ↓ غَدِيَّةٌ, accord. to IAar, and, if so, regularly formed from غَدَايِوُ, in the same manner as has already been expl. in the case of عَشَايَا [pl. of عَشِيَّةٌ, q. v. voce عَشِىٌّ]; by some said to be a pl. of غُدْوَةٌ, but this has been controverted by IHsh in the Expos. of the “ Kaabeeyeh ” and by its commentator ['AbdEl-Kلdir] El-Baghdلdee; (TA;) or غَدَايَا is not used except in conjunction with عَشَايَا; (K, TA;) one says, اـِنِّى لَآتِيهِ بِالغَدَايَا وَالعَشَايَا [Verily I come to him in the early parts of mornings and in the late parts of evenings], for the purpose of conformity. (S, TA.) Zj says that when غُدْوَة means The بُكْرَة [or early part of the morning, &c.,] of the present day, or of a particular day, it is imperfectly decl.: and AHei says that it is thus accord. to the opinion commonly obtaining, as is also بُكْرَة, each as being a generic proper name, like أُسَامَةُ; and that when you mean to generalize, you say, غُدْوَةٌ وَقْتُ نَشَاطٍ [An early part of a morning is a time of briskness, liveliness, or sprightliness]; and when you mean to particularize, لَأَسِيرَنَّ اللَّيْلَةَ اـِلَى غُدْوَةَ [I will assuredly journey to-night until the early part of the morning]: (TA:) [in the latter case also] one says, أَتَيْتُهُ غُدْوَةَ [I came to him in the early part of the morning of this, or of a particular, day]; غدوة being here imperfectly decl. because it is determinate, like سَحَرَ; but it is of those adv. ns. that may be used otherwise than as adv. ns.: you say, سِيرَ عَلَى فَرَسِكَ غُدْوَةَ and غُدْوَةً [i. e. Journeying was performed on thy horse, or mare, in the غُدْوَة of this, or of a particular, day, and in a غُدْوَة,] and غُدْوَةٌ and غُدْوَةٌ [i. e. the journey of the غُدْوَة of this, or of a particular, day, and the journey of a غُدْوَة, was performed (lit. was journeyed) on thy horse, or mare, غُدْوَةُ and غُدْوَةٌ being for. مَسِيرَةُ غُدْوَةَ and مَسِيرَةُ غُدْوَةٍ, like as شَهْرٌ in the Kur xxxiv. 11 is for مَسِيرَةُ شَهْرٍ]; what is with tenween, of these, being indeterminate, and what is without tenween being determinate. (S. [In one of my copies of the S, سِرْ is put in the place of سِيرَ: that the latter is the right is shown by the addition of غُدْوَةُ and غُدْوَةٌ; for each of these must be what is termed نَائِبٌ عَنْ فَاعِلٍ i. e. a substitute for an agent.]) See also غَدَاةٌ, in two places.

غِدْوَةٌ
غِدْوَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

غَدَوِىٌّ
غَدَوِىٌّ ذ : see غَدِىٌّ. ― -b2- Also Whatever [offspring] is in [any of] the bellies of pregnant animals (AO, K, TA) of camels and of sheep or goats: (AO, TA:) or peculiarly of sheep or goats; (K, TA;) thus in the dial. of the Prophet: (TA:) or it [virtually, in a trad. mentioned in what follows,] means the selling a camel, or other [animal], for what the stallion begets: or the selling a sheep for the offspring begotten by the ram: (K:) in all of which senses غَذِىٌّ and غَذَوِىٌّ are [said to be] syn.: (K in art. غذو:) or غَدَوِىٌّ, (TA,) or غَذَوِىٌّ, or, as some relate a verse of El-Farezdak in which it occurs, غَدَوِىٌّ, (S in art. غذو,) means the selling a thing for the offspring begotten by the ram [or, as appears from what follows, by the stallioncamel] in that year: غَدَوِىٌّ being a rel. n. from غَدٌ: as though they rendered one desirous by saying, “ Our camels will bring forth and we will give thee to-morrow (غَدًا): ” (S in art. غذو, and TA:) what is thus termed is forbidden in a trad.: a man used to buy, for a camel or a she-goat or money, what was in the bellies of pregnant animals; and this is a hazardous proceeding, and was therefore forbidden. (Nh, TA.) See also art. غذو. ― -b3- And see عَدَوِيَّةٌ, in art. عدو.

غَدْيَانُ
غَدْيَانُ ذ Eating the meal called غَدَآء: (S, K: *) fem. غَدْيَا, of the measure فَعْلَى, applied to a woman; (S;) or غَدْيَآءُ: (so in copies of the K:) they are originally with و [in the place of the ى], on the ground of preference, as is said in the M: and غَدْيَانَةٌ is mentioned by Z, as applied to a woman, coupled with عَشْيَانَةٌ. (TA.)

غَدَآءٌ
غَدَآءٌ ذ The morning-meal, that is eaten between daybreak and sunrise; i. e. the meal, or repast, of the غُدْوَة; (K;) or of the غَدَاة; (Msb;) the meal, or repast, that is the contr. of the عَشآء: (S:) [it may therefore be rendered breakfast: but it is now commonly applied to dinner, which is eaten soon after the prayer of noon, and which is a lighter repast than the عَشَآء, i. e. supper:] الغدوة [app. ↓ الغَدْوَةُ] as meaning الغَدَآءُ is vulgar: (TA voce عَشْوَةٌ:) the pl. of غَدَآءٌ is أَغْذِيَةٌ. (K.) And The [meal, or the draught of milk, called] سَحُور is thus termed; because it is to the person fasting the like of what it is to him who is not fasting. (TA.) ― -b2- Also The pasture of camels in the first part of the day. (TA.)

غُذُوٌّ
غُذُوٌّ ذ : see غُدْوَةٌ.

غَدِىٌّ
غَدِىٌّ ذ Of, or relating to, the morrow; the rel. n. from غَدٌ; as also ↓ غَدَوىٌّ; (S, K;) the latter allowable. (S.) ― -b2- See also عَدَويَّةٌ, in art. عدو.

غَدِيَّةٌ
غَدِيَّةٌ ذ : see its syn. غُدْوَةٌ, in three places.

غُدَيَّةٌ
غُدَيَّةٌ ذ : and see غَدَاةٌ, last sentence.

غُدَيَّانَاتٌ
غُدَيَّانَاتٌ ذ : see غَدَاةٌ, last sentence.

الغَادِى
الغَادِى ذ The lion: (K, TA:) because he goes forth in the early part of the morning against the prey. (TA.)

غَادِيَةٌ
غَادِيَةٌ ذ A cloud that rises (S, K) in the صَبَاح (S) or in the غُدْوَة (K) [i. e. in the first part of the day]: or a rain of the [period of the morning called] غَدَاة: (K, TA:) thus says Lh: the pl. is غَوَادٍ. (TA.) [See a verse in the Ham p. 429.]

مَغْدًى
مَغْدًى ذ and ↓ مَغْدَاةٌ [A place to which people go, or to which they return, in the period of the morning called غُدْوَة; opposed to مَرَاحٌ and مَرَاحَةٌ]. ― -b2- [Hence] one says, مَا تَرَكَ فُلَانٌ مِنْ أَبِيهِ مَغْدًى وَلَا مَرَاحًا, and وَلَا مَرَاحَةً ↓ مَغْدَاةً, expl. in art. روح. (S in art. روح, and K in the present art.)

مَغْدَاةٌ
مَغْدَاةٌ ذ : see the next preceding paragraph, in two places.

##### Türkçe

**غَدَا**
1 **غَدَا** ذ , (S, M, Msb, K,) muzâri‘i **يَغْدُو**, (S, M, Msb,) mastarı **عُدُوٌّ** (S, M, Mgh, Msb, K) ve **غَدْوٌ** (M, TA, ve böylece CK’ye göre **غُدُوٌّ** yerine [ki bu, yaygın olarak bilinen tek mastardır]) ve **غُدْوَةٌ**, (K,) **غُدْوَة** denilen vakitte gitti, yahut gitti/ayrıldı, (Mgh, Msb,) yani [sabahın erken kısmı,] tan yeri namazı ile güneşin doğuşu arasındaki süre: bu, aslî anlamdır: (Msb:) yahut **بَكَّرَ** ile aynı (i. q.) [sabahın erken vaktinde; günün ilk kısmında; yahut tan yeri namazı ile güneşin doğuşu arasındaki vakitte dışarı çıktı]; nitekim **غَدَا عَلَيْهِ** ibaresinde [ona, yahut ona/ona doğru, sabahın erken vaktinde vb. çıktı]; (K;) bunun gibi ↓ **اغتدى**: (S, * K:) ve ↓ **غاداهُ** da **غَدَا عَلَيْهِ** ile aynı şeyi ifade eder; (S;) yahut **بَاكَرَهُ** ile aynı [ki bu, yukarıda açıklandığı üzere **بَكَّرَ عَلَيْهِ** ile eş anlamlıdır; ve ayrıca, **بَكَّرَ عَلَيْهِ** gibi, ona/ona doğru yahut onu yapmak için, sabah veya akşam herhangi bir vakitte, acele etti anlamına da gelir]: (ISd, K, TA:) **الغُدُوُّ**, **الرَّوَاحُ**’un zıddıdır [**رَاحَ**’ın mastarı]. (S.) Bundan dolayı Kur’ân’da [lxviii. 22], **أَنِ اغْدُوا عَلَى حَرْثِكُمْ** [“Erken vakitte çıkın, vb., ekininize”] (denilmiştir): ve bir şairin sözü:
وَالطَّيْرُ فِى وُكُنَاتِهَا ↓ وَقَدْ أَغْتَدِى
[Ve ben bazen, yahut sıkça, sabahın erken vaktinde vb. çıkarım; kuşlar yuvalarındayken]. (TA.) ― -b2- Sonra, kullanımın çokluğu sebebiyle, herhangi bir vakitte gitti, yahut gitti/ayrıldı, yahut ayrılıp gitti anlamında kullanılmaya başlandı. (Mgh, * Msb, TA.) Bundan dolayı şu söz, (Mgh, Msb,) Peygamber’in (Msb) bir rivayetteki (Mgh) sözü: **اُغْدُ يَا أُنَيْسُ**, (Mgh, Msb,) “Öyleyse ayrıl, ey (??)” anlamındadır. (Msb.) ― -b3- [Freytag ona yanlışlıkla başka bir anlam nispet etmiştir; yani “Nutrivit”; CK’de طلى maddesinde **تَغْدُوْ**’nun **تَغْذُو** yerine konduğunu bulmasıyla yanıltılmıştır.] ― -b4- **غَدِىَ**: 5’e bak.

**غَدَّيْتُهُ**
2 **غَدَّيْتُهُ** ذ , (S, Msb, K,) mastarı **تَغْدِيَةٌ**, (Msb, K,) ona **غَدَآء** denilen öğünü yedirdim [bk.]. (S, * Msb, K.)

3 **غَاْدَوَ**: 1’in ilk cümlesine bak. Şöyle denir: **أَنَا أُعَادِيهِ وَأُرَاوِحُهُ**; روح maddesinin ilk paragrafında açıklanmıştır.

**تغدّى**
5 **تغدّى** ذ [**غَدَآء** denilen öğünü yedi, bk.; aslında,] günün ilk kısmında yedi; (S, Msb, * K;) bunun gibi ↓ **غَدِىَ**, (IKtt, K, TA,) mastarı **غَدًا**. (TK: fakat TA’da **غداء** yazılmıştır.) Sana **تَغَدَّ** [**غَدَآء** ye] denildiğinde, sen **مَا بِى مِنْ تَغَدٍّ** [bende **غَدَآء** yeme isteği yok] dersin; **مَا بِى غَدَآءٌ** demezsin; çünkü **غَدَآء** öğünün kendisidir. (S, Msb. Ayrıca عشو maddesinde 5’e bak.) **تَغَدَّى فِى رَمَضَانَ** demek **تَسَحَّرَ** demektir [yani **سَحُور** denilen öğünü yedi yahut süt içimini içti, bk.]. (TA.) ― -b2- Ve **تَغَدَّتِ الاـِبِلُ** demek, develer günün ilk kısmında otladı demektir. (AHn, TA.)

8 **اـِغْتَدَوَ**: 1’in birinci ve ikinci cümlelerine bak. [10. **استغدى** Freytag’a göre **تَغَدَّى** ile eş anlamlıdır; fakat buna dair bir delil bulamıyorum.]

**غَدٌ**
**غَدٌ** ذ , “yarın, bugünden sonraki gün” anlamında, (Msb,) aslında ↓**غَدْوٌ**’dur, (S, Msb, K,) **و** düşürülmüştür, (S, Msb,) hiçbir bedel koymaksızın, (S,) ve **د** i‘râba elverişli bir harf kılınmıştır. (Msb.) Ve **غَدًا** denir; yani [şunu yapacağım vb.,] yarın: ve **بَعْدَ غَدٍ** “öbür gün”. (MA.) Ayrıca **غَدَاةٌ**’a bak. ― -b2- Ve anlamı genişletilmiştir; böylece beklenen uzak bir zamana da uygulanır, (Msb, TA,) yakın bir zamana da. (Nh, TA.) ― -b3- Tam şekliyle ancak şiirde kullanılır: (Nh, TA:) Lebeed (S, TA) yahut Dhu-r-Rummeh (TA) bunu şu sözünde böyle kullanmıştır:
وَمَا النَّاسُ اـِلَّا كَالدِّيَارِ وَأَهْلُهَا
بَلَاقِعُ ↓ بِهَا يَوْمَ حَلُّوهَا وَغَدْوًا
[Ve insanlar, ancak meskenler gibidir; sakinleri, oraya kondukları gün içinde oradadır; ve yarın orası ıssızdır]: (S, TA:) yahut M’ye göre şöyle denir: **هٰذَا عَدُكَ** ve ↓ **هٰذَا غَدْوُكَ** [“Bu senin yarınındır”]. (TA.) ― -b4- Bunun küçültmesi yoktur. (Sb, S, امس maddesinde.)

**غَدْوٌ**
**غَدْوٌ** ذ : bir önceki paragrafta, üç yerde, bak.

**غَدَاةٌ**
**غَدَاةٌ** ذ : dört yerde **غُدْوَةٌ**’ye bak: her ne kadar [aslında] müennes olup müzekker yapılmış olarak işitilmemişse de, “günün ilk kısmı” anlamı kastedilirse müzekker yapılabilir: (IAmb, Msb:) aslında **غَدَوَةٌ**’dir; çünkü çoğulu **غَدَوَاتٌ**’tır. (IHsh, TA.) Şöyle denir: ↓ **آتِيكَ غَدَاةَ غَدٍ** [yarının sabahın erken kısmında vb. sana geleceğim]. (S, TA.) Kur’ân’da [vi. 52 ve xviii. 27] **بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِىِّ** demek, tan yeri namazından sonra ve [ikindi vakti denilen] **عَصْر** namazından sonra demektir: yahut bazılarına göre, [sabah ve akşamda; daha doğrusu kuşluk ve ikindi vaktinde; zira bununla] ibadette devamlılık kastedilir: İbn-‘ءmir ve Aboo-‘Abd-erRahmلn Es-Sulamee ↓ **بِالْغُدْوَةِ وَالْعَشِىِّ** diye okumuşlardır; fakat birincisi yaygın kıraattir; ve A ‘Obeyd der ki: biz, onların bunu yazıya uyarak okuduklarını düşünüyoruz; çünkü Kur’ân’ın bütün nüshalarında **الصَّلَوة** ve **الزَّكَوة** gibi **و** ile yazılmıştır; ve bu, onların benimsediği kıraate bir delil değildir; zira **الصلوة** ve **الزكوة**’daki **و**, ardından gelen fetḥanın biraz geniş bir sesle söylenmesini gerektirmesi dışında, [uzatma] **ا**’sı olarak telaffuz edilmekten başka türlü telaffuz edilmez. (TA.) ― -b2- **هُوَ ابْنُ غَدَاتَيْنِ** demek, iki günün oğludur [yani iki günlük]. (TA.) ― -b3- Küçültmesi ↓ **غُدَيَّةٌ**’dir: (TA:) yahut bu, ↓ **غُدْوَةٌ**’nin küçültmesidir: (EM s. 56:) şöyle denir: **أَرْكَبُ اـِلَيْهِ غُدَيَّةً** [sabahın erken kısmının kısa bir süresinde vb. ona/ona doğru binerim]; ve ayrıca şöyle denir: ↓ **ذَتَيْتُهُ غُدَيَّانَاتٍ** [sabahların erken kısımlarının kısa sürelerinde vb. ona geldim]; **عُشَيَّانَات** gibi, kural dışı bir [çoğul] küçültme; ikisi de Sb tarafından zikredilmiştir. (TA.)

**غَدْوَةٌ**
**غَدْوَةٌ** ذ Günün ilk kısmında yapılan bir yolculuk: [**غَدَا**’nın bir tekil mastarı:] **رَوْحَةٌ**’nin karşıtı. (TA.) ― -b2- Ayrıca bir sonraki paragrafa bak. ― -b3- Ve **غَدَآءٌ**’a da bak.

**غُدْوَةٌ**
**غُدْوَةٌ** ذ , (S, Msb, K, vb.,) ve ↓ **غَدْوَةٌ**, MF tarafından meşhur olduğu söylenmiştir, ve ↓ **غِدْوَةٌ**, onun tarafından nadir yahut hoş görülmeyen olduğu söylenmiştir, (TA,) sabahın erken kısmı; günün ilk kısmı; (K;) yahut tan yeri namazı vakti ile güneşin doğuşu arasındaki süre; (S, Msb, K;) bunun gibi ↓ **غَدَاةٌ**, ve ↓ **غَدِيَّةٌ**, (K, TA,) sonuncusu [CK’de **غَدْيَةِ**, fakat doğrusu] **غُدْوَةٌ**’nin lehçe varyantıdır; tıpkı **ضَحِيَّةٌ**’nin **ضَحْوَةٌ**’nin lehçe varyantı olması gibi: (IAar, TA:) yahut ↓ **غَدَاةٌ**, **ضَحْوَةٌ** ile eş anlamlıdır [güneş doğduktan sonraki kuşluk vaktinin erken kısmı; bazılarına göre güneş henüz alçakken; diğerlerine göre güneş biraz yükselmişken]: (Msb:) [buna göre genel olarak, doğuştan önce yahut sonra “sabah” diye çevrilebilir:] çoğulları **غُدًى**’dır; bu, **غُدْوَةٌ**’nin çoğuludur; (S, Msb, TA;) ve **غَدَوَاتٌ**, (S, Msb, K, TA,) bu da ↓ **غَدَاةٌ**’nin çoğuludur; (S, Msb, TA;) ve ↓ **غُدُوٌّ**, (K, TA,) bu, **غُدْوَةٌ**’nin bir çoğuludur; tekilin **ة**’sini atarak yapılmıştır; yahut M’ye göre, ↓ **غَدَاةٌ**’nin kural dışı bir çoğuludur; yahut J’nin dediği gibi, [S’de,] Kur’ân’daki **بِالْغَدُوِّ وَالْآصَالِ** (vii. 204 ve xiii. 16 ve xxiv. 36) ibaresine atfen, oradaki **بِالغُدُوِّ**, **بِالغَدَوَاتِ** demektir ve bir fiildir [yani bir mastardır] ve zamanı belirtmek için kullanılmıştır; tıpkı **طُلُوع**’un, **طُلُوعَ الشَّمْسِ** sözünde, **فِى وَقْتِ طُلُوعِ الشمس** anlamında olması gibi; (TA;) ve **غَدِيَّاتٌ**, (IAar, K, TA, [CK’de yanlışlıkla **غَدَياتٌ**]) bu da ↓ **غَدِيَّةٌ**’nin çoğuludur; (TA;) ve **غَدَايَا**, (K, TA,) bu da IAar’a göre yine ↓ **غَدِيَّةٌ**’nin bir çoğuludur; ve eğer öyleyse, **غَدَايِوُ**’dan düzenli olarak yapılmıştır; daha önce **عَشَايَا** [**عَشِيَّةٌ**’nin çoğulu, bk. **عَشِىٌّ** maddesinde] hakkında açıklandığı tarz üzere; bazılarınca **غُدْوَةٌ**’nin çoğulu denmiştir; fakat bu, “Kaabeeyeh”in açıklamasında IHsh ve onun şârihi [‘AbdEl-Kلdir] El-Baghdلdee tarafından reddedilmiştir; (TA;) yahut **غَدَايَا**, ancak **عَشَايَا** ile birlikte kullanılır; (K, TA;) şöyle denir: **اـِنِّى لَآتِيهِ بِالغَدَايَا وَالعَشَايَا** [Şüphesiz ben ona sabahların erken kısımlarında ve akşamların geç kısımlarında gelirim]; uygunluk sağlamak maksadıyla. (S, TA.) Zj der ki: **غُدْوَة** “bugünün” yahut belirli bir günün **بُكْرَة**’si [sabahın erken kısmı vb.] anlamına geldiğinde, eksik i‘râblıdır: ve AHei der ki: yaygın görüşe göre bu böyledir; **بُكْرَة** da böyledir; her biri, **أُسَامَةُ** gibi, cins isim-özel isim olduğundan; ve genellemek istediğinde, **غُدْوَةٌ وَقْتُ نَشَاطٍ** [sabahın erken kısmı canlılık/çeviklik vaktidir] dersin; ve tahsis etmek istediğinde, **لَأَسِيرَنَّ اللَّيْلَةَ اـِلَى غُدْوَةَ** [bu gece mutlaka sabahın erken kısmına kadar yol alacağım] dersin: (TA:) [bu ikinci durumda da] şöyle denir: **أَتَيْتُهُ غُدْوَةَ** [bu günün yahut belirli bir günün sabahın erken kısmında ona geldim]; burada **غدوة** eksik i‘râblıdır; çünkü **سَحَرَ** gibi belirlenmiştir; fakat o, zarf isimlerinden olup zarf olmaktan başka şekilde de kullanılabilenlerdendir: **سِيرَ عَلَى فَرَسِكَ غُدْوَةَ** ve **غُدْوَةً** dersin [yani, senin atın üzerinde, bu günün yahut belirli bir günün **غُدْوَة**’sinde ve bir **غُدْوَة**’de yolculuk yapıldı]; ve **غُدْوَةٌ** ve **غُدْوَةٌ** da dersin [yani, bu günün yahut belirli bir günün **غُدْوَة** yolculuğu ve bir **غُدْوَة** yolculuğu, senin atın üzerinde yapıldı (lafzen: yolculuk edildi); **غُدْوَةُ** ve **غُدْوَةٌ**, **مَسِيرَةُ غُدْوَةَ** ve **مَسِيرَةُ غُدْوَةٍ** yerinedir; tıpkı Kur’ân xxxiv. 11’deki **شَهْرٌ**’ün **مَسِيرَةُ شَهْرٍ** yerine olması gibi]; bunlardan tenvinli olan belirsizdir; tenvinsiz olan belirli. (S. [S’nin nüshalarımın birinde **سِرْ**, **سِيرَ** yerine konmuştur: doğrusunun **سِيرَ** olduğu, **غُدْوَةُ** ve **غُدْوَةٌ**’ün eklenmesiyle anlaşılır; çünkü bunların her biri, **نَائِبٌ عَنْ فَاعِلٍ** denilen şey olmalıdır; yani fail yerine geçen.]) Ayrıca **غَدَاةٌ**’a, iki yerde, bak.

**غِدْوَةٌ**
**غِدْوَةٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

**غَدَوِىٌّ**
**غَدَوِىٌّ** ذ : **غَدِىٌّ**’ye bak. ― -b2- Ayrıca, gebe hayvanların karınlarında bulunan her şey (AO, K, TA); develerden ve koyun yahut keçilerden: (AO, TA:) yahut özellikle koyun yahut keçilerden; (K, TA;) Peygamber’in lehçesinde böyledir: (TA:) yahut o [fiilen, aşağıda zikredilen bir rivayette,] aygırın döllediği şey karşılığında bir deve yahut başka [hayvan] satmak demektir: yahut koçun döllediği yavru karşılığında bir koyun satmak: (K:) bu anlamların hepsinde **غَذِىٌّ** ve **غَذَوِىٌّ** [denildiğine göre] eş anlamlıdır: (K, غذو maddesinde:) yahut **غَدَوِىٌّ**, (TA,) yahut **غَذَوِىٌّ**, yahut El-Farezdak’ın içinde geçtiği bir beytini rivayet edenlerin bazılarına göre **غَدَوِىٌّ**, (S, غذو maddesinde,) o yıl koçun döllediği yavru karşılığında bir şey satmak demektir: **غَدَوِىٌّ**, **غَدٌ**’den nisbet ismidir: sanki “Develerimiz doğuracak ve sana yarın (**غَدًا**) vereceğiz” diyerek onu istekli kılmış gibidirler: (S, غذو maddesinde, ve TA:) böyle adlandırılan şey, bir rivayette yasaklanmıştır: bir adam, gebe hayvanların karınlarında olan şeyi, bir deve yahut bir keçi yahut para karşılığında satın alırdı; bu, tehlikeli bir iştir; bu yüzden yasaklanmıştır. (Nh, TA.) Ayrıca غذو maddesine bak. ― -b3- Ve عدو maddesinde **عَدَوِيَّةٌ**’ye bak.

**غَدْيَانُ**
**غَدْيَانُ** ذ **غَدَآء** denilen öğünü yeme: (S, K: *) müennesi **غَدْيَا**, vezni **فَعْلَى**, kadına uygulanır; (S;) yahut **غَدْيَآءُ**: (K’nın nüshalarında böyle:) aslında, M’de söylendiği üzere, tercih sebebiyle [**ى** yerinde] **و** iledirler: ve **غَدْيَانَةٌ**, Z tarafından, kadına uygulanmak üzere, **عَشْيَانَةٌ** ile birlikte zikredilmiştir. (TA.)

**غَدَآءٌ**
**غَدَآءٌ** ذ Tan yeri ile güneşin doğuşu arasında yenilen sabah öğünü; yani **غُدْوَة**’nin öğünü; (K;) yahut **غَدَاة**’nin; (Msb;) **عَشآء**’ın zıddı olan öğün; (S:) [buna göre “kahvaltı” diye çevrilebilir: fakat şimdi yaygın olarak, öğle namazından az sonra yenilen ve **عَشَآء** yani akşam yemeğinden daha hafif olan yemeğe uygulanır:] **الغدوة** [görünüşe göre ↓ **الغَدْوَةُ**] “**الغَدَآءُ**” anlamında kullanılması avamcadır: (TA, **عَشْوَةٌ** maddesinde:) **غَدَآءٌ**’ın çoğulu **أَغْذِيَةٌ**’dir. (K.) Ve [**سَحُور** denilen] öğün yahut süt içimi de böyle adlandırılır; çünkü oruçlu kimse için, oruçlu olmayan kimse için ne ise onun gibisidir. (TA.) ― -b2- Ayrıca, develerin günün ilk kısmında otlaması. (TA.)

**غُذُوٌّ**
**غُذُوٌّ** ذ : **غُدْوَةٌ**’ye bak.

**غَدِىٌّ**
**غَدِىٌّ** ذ Yarına ait, yarınla ilgili; **غَدٌ**’den nisbet ismidir; bunun gibi ↓ **غَدَوىٌّ**; (S, K;) ikincisi caizdir. (S.) ― -b2- Ayrıca عدو maddesinde **عَدَويَّةٌ**’ye bak.

**غَدِيَّةٌ**
**غَدِيَّةٌ** ذ : üç yerde, eş anlamlısı **غُدْوَةٌ**’ye bak.

**غُدَيَّةٌ**
**غُدَيَّةٌ** ذ : ve **غَدَاةٌ**’nin son cümlesine de bak.

**غُدَيَّانَاتٌ**
**غُدَيَّانَاتٌ** ذ : **غَدَاةٌ**’nin son cümlesine bak.

**الغَادِى**
**الغَادِى** ذ Aslan: (K, TA:) çünkü avın üzerine sabahın erken kısmında çıkar. (TA.)

**غَادِيَةٌ**
**غَادِيَةٌ** ذ **صَبَاح**’ta (S) yahut **غُدْوَة**’de (K) [yani günün ilk kısmında] yükselen bir bulut: (S, K) yahut **غَدَاة** vaktinin yağmuru: (K, TA:) Lh böyle der: çoğulu **غَوَادٍ**’dir. (TA.) [Ham s. 429’da bir beyte bak.]

**مَغْدًى**
**مَغْدًى** ذ ve ↓ **مَغْدَاةٌ** [insanların **غُدْوَة** denilen sabah vaktinde gittikleri yahut döndükleri yer; **مَرَاحٌ** ve **مَرَاحَةٌ**’nin karşıtı]. ― -b2- [Bundan dolayı] şöyle denir: **مَا تَرَكَ فُلَانٌ مِنْ أَبِيهِ مَغْدًى وَلَا مَرَاحًا**, ve ↓ **مَغْدَاةً وَلَا مَرَاحَةً**; روح maddesinde açıklanmıştır. (S, روح maddesinde, ve K, bu maddede.)

**مَغْدَاةٌ**
**مَغْدَاةٌ** ذ : bir önceki paragrafa, iki yerde, bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

غَدَا
غَدَا U ( n. ac. غَدْو 1 ,  غُدُوّ 27 ),
a.  Went forth in the early morning.

b.  Was in the morning.

c.  ( n. ac. غُدْوَة 3t ,  غُدُوّ 27 ) [ 'Ala ], Came to, visited in the early morning.

##### Türkçe

غَدَا
غَدَا U (mast. **غَدْو** 1, **غُدُوّ** 27),
a. Erken sabahleyin dışarı çıktı.

b. Sabahleyin oldu.

c. (mast. **غُدْوَة** 3t, **غُدُوّ** 27) [ **'Ala** ], Erken sabahleyin geldi, ziyaret etti.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

غدو
غَدَا - يَغْدُوْ - غَد - غَداً - غُدُوّ - غُدُوَّاً - غَدَاة - بِالغَداة - غَداء
غَدَا - يَغْدُوْ + الكائن: يذهب من منزله في أول النهار عند وقت بدء العمل
غَدَا - يَغْدُوْ + الكائن + من مكان + على مكان:  ضد راح: يتحرك من مكان إلى مكان في وقت محدد من النهار هو أول وبداية يوم العمل، أي بداية اليوم التالي
غَدٌ: على وزن " فـَعـْل": اسم فعل " من " غَدَا - يَغْدُوْ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " غَدَا - يَغْدُوْ ": الغدو والذهاب إلى موعد أو مكان، والتواجد فيه قي وقت بدء العمل من النهار: وهو اصطلاحاً وقت بدء العمل من النهار
غَداً: حال من " غَد ": في وقت أول اليوم
غُدُوّ: (ضد رواح) على وزن " فـُعول" اسم فعل مبالغة من " غَدا - يَغْدو " الحضور إلى مكان العمل في أول النهار
غُدُوَّاً : حال من " غُدُوّ ": في وقت الغدو
غَداة: ضد العشي: على وزن " فَعال " اسم فعل مبالغة: الوقت من النهار الذي يبدأ فيه العمل، وهو الوقت الذي يكون بعد بزوغ وشروق الشمس مباشرة
بِالغَدَاة: في وقت الغداة: بمصاحبة وملازمة وقت الغداة
غَداء: على وزن " فـَعلاء" (أصلها غدواء): اسم فاعل مرة مبالغة: الغادي: وهي اصطلاحاً الطعام الغادي: وجبة الطعام التي تؤكل في وقت الغداة: الإفطار أو كسر السفرة، وضدها: العشاء: وهي تشبه قولنا: تَسَحَّر: إذا أكل في السحر، وتعشى وتغدى
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "الذهاب ومغادرة موقع الإقامة متوجهاً إلى مكان آخر مع إرادة البقاء فيه مدة قصيرة"، وهي:
ظَعَنَ - يَظْعَنُ، رَحَلَ - يَرْحَلُ، نَفَرَ - يَنْفِرُ، ذَهَبَ - يَذْهَبُ، غَدَا - يَغْدُوْ، صَدَرَ - يَصْدُرُ
غدا - غدوت - يغدو - اغدوا
 	﴿وإذ غدوت من أهلك تبوئ المؤمنين مقاعد للقتال والله سميع عليم(121)﴾ آل عمران
 	﴿أن اغدوا على حرثكم إن كنتم صارمين(22)﴾ القلم ﴿وغدوا على حرد قادرين(25)﴾ القلم
غدا
 ﴿أرسله معنا غدا يرتع ويلعب وإنا له لحافظون(12)﴾ يوسف ﴿ولا تقولن لشيء إني فاعل ذلك غدا(23)﴾ الكهف ﴿إن الله عنده علم الساعة وينزل الغيث ويعلم ما في الأرحام وما تدري نفس ماذا تكسب غدا وما تدري نفس بأي أرض تموت إن الله عليم خبير(34)﴾ لقمان ﴿ياأيها الذين آمنوا اتقوا الله ولتنظر نفس ما قدمت لغد واتقوا الله إن الله خبير بما تعملون(18)﴾ الحشر ﴿سيعلمون غدا من الكذاب الأشر(26)﴾ القمر
غداة - بالغداة
 ﴿ولا تطرد الذين يدعون ربهم بالغداة والعشي يريدون وجهه ما عليك من حسابهم من شيء وما من حسابك عليهم من شيء فتطردهم فتكون من الظالمين(52)﴾ الأنعام ﴿واصبر نفسك مع الذين يدعون ربهم بالغداة والعشي يريدون وجهه ولا تعد عيناك عنهم تريد زينة الحياة الدنيا ولا تطع من أغفلنا قلبه عن ذكرنا واتبع هواه وكان أمره فرطا(28)﴾ الكهف
غدو - غدوا
 ﴿ولسليمان الريح غدوها شهر ورواحها شهر وأسلنا له عين القطر ومن الجن من يعمل بين يديه بإذن ربه ومن يزغ منهم عن أمرنا نذقه من عذاب السعير(12)﴾ سبأ
 	﴿واذكر ربك في نفسك تضرعا وخيفة ودون الجهر من القول بالغدو والآصال ولا تكن من الغافلين(205)﴾ الأعراف ﴿في بيوت أذن الله أن ترفع ويذكر فيها اسمه يسبح له فيها بالغدو والآصال(36)﴾ النور ﴿ولله يسجد من في السماوات والأرض طوعا وكرها وظلالهم بالغدو والآصال(15)﴾ الرعد
 	﴿النار يعرضون عليها غدوا وعشيا ويوم تقوم الساعة أدخلوا آل فرعون أشد العذاب(46)﴾ غافر
غداء - غداءنا
 ﴿فلما جاوزا قال لفتاه آتنا غداءنا لقد لقينا من سفرنا هذا نصبا(62)﴾ الكهف
مختار الصحاح
● [غدا] غ د ا: الغَدُ أصله غَدْو حذفوا الواو بلا عِوَض و الغُدْوَةُ ما بين صلاة الغَدَاةِ وطلوع الشمس يُقال أتيته غُدْوَةَ غير مصروف لأنها معرفة مثل سحر إلا أنها من الظُروف المتمكنة والجمع غُداً ويُقال آتيتك غَدَاةَ غَدٍ والجمع الغَدَواتُ وقولهم إني لآتيه الغَدَايَا والعَشايا هو لازدواج الكلام كما قالوا هنأني الطعام ومرأني وإنما هو أمرأني و الغُدُوُّ ضد الرواح وقد غَدَا من باب سما وقوله تعالى ﴿وبالغُدُوِّ والآصال﴾ أي بالغدوات فعبَّر بالفعل عن الوقت كما يقال أتاه طُلوع الشمس أي وقت طلوعها و الغَدَاءُ الطعام بعينه وهو ضد العَشَاء و الغَادِيَةُ سحابة تنشأ صباحا و الاغْتِداءُ الغُدُوُّ و غَدَّاهُ فتَغَدَّى
الراغب
غدا
- الغدوة والغداة من أول النهار، وقوبل في القرآن الغدو بالآصال، نحو قوله: }بالغدو والآصال﴿[الأعراف/205]، وقوبل الغداة بالعشي، قال:﴾بالغداة والعشي﴿[الأنعام/52]،﴾غدوها شهر ورواحها شهر﴿[سبأ/12]. والغادية: السحاب ينشأ غدوة، والغداء: طعام يتناول في ذلك الوقت، وقد غدوت أغدو، قال:﴾أن اغدوا على حرثكم﴿[القلم/22]، وغد يقال لليوم الذي يلي يومك الذي أنت فيه، قال:﴾سيعلمون غدا{ [القمر/26]، ونحوه.
ملخص اللسان:
1.     غدا يَغْدوُ: الغُدْوة ، بالضم: البُكْرَة ما بين صَلاةِ الغَداة وطلُوعِ الشمس.
2.      الغَدْوُ: أَصلُ الغَدِ، وهو اليومُ الذي يأْتي بعدَ يومِك،
3.     وغاداه: باكَره، وغَدَا عليه.
4.      والغُدُوُّ: نقِيضُ الرَّواحِ،
5.      الغَدْوة: المَرَّة  من الغُدُوِّ، وهو سَيْرُ أَولِ النهارِ نقيضُ الرَّواحِ.
6.     والغادِيَة: السَّحابَة التي تَنْشَأُ غُدْوة،
7.      الغَداءُ  طَعامُ الغُدْوِةِ، الغَداءُ الطعامُ الذي يُؤْكَل أَوّلَ النهارِ،
لسان العرب
● - غدا: الغُدْوة ، بالضم: البُكْرَة ما بين صَلاةِ الغَداة وطلُوعِ الشمس.  وغُدْوَةُ ، من يومٍ بعينِه، غير مُجْراة: عَلَمٌ للوقت. والغداة :  كالغُدْوة، وجمعها غَدَوات. التهذيب: وغُدْوة معرفة لا تُصْرَفُ؛ قال  الأزهري: هكذا يقولُ، قال النحويون: إنها لا تُنَوَّن ولا يَدخل فيها الأَلِف  واللامُ، وإذا قالوا الغَداة صَرَفوا، قال الله تعالى: بالغداة والعَشِيِّ  يُريدون وجْهَه؛ وهي قراءةُ جميع القُرّاء إلا ما رُوي عن ابن عامرٍ فإنه  قرأَ بالغُدْوَةِ، وهي شاذة. ويقال: أَتَيْته غُدْوَةَ، غير مصروفةٍ،  لأَنها معرفة مثلُ سَحَر إلاّ أَنها من الظروفِ المُتَمَكِّنةِ، تقولُ:  سِيرَ على فَرسك غُدْوَةَ وغُدْوةً وغُدوَةُ وغُدوةٌ، فما نُوِّنَ من هذا  فهو نَكِرَة، وما لم يُنَوَّنْ فهو معرفة، والجمع غُدىً. ويقال: آتِيك  غَداةَ غَدٍ، والجمع الغَدَواتُ مثل قَطاةٍ وقَطَواتٍ. الليث: يقال غَدَا  غَدُكَ وغَدَا غَدْوُكَ، ناقصٌ وتامٌّ؛ وأَنشد للبيد:  وما الناسُ إلاَّ كالدِّيارِ وأَهلِها  بها ، يومَ حَلُّوها ، وغَدْواً بَلاقِعُ  وغَدٌ: أَصلُه غَدْوٌ، حَذَفُوا الواوَ بلا عوضٍ، ويدخلُ فيه الأَلفُ  واللامُ للتعريف؛ قال:  اليوم عاجله ويعذل في الغد  (* قوله «اليوم عاجله إلخ» هو هكذا في الأصل.)  وقال آخر:  (* هو النابغة واول البيت : لا مرحباً بغد ولا أهلاً بِه)  إن كانَ تَفْرِيقُ الأَحِبَّةِ في غَدِ  وغْدْوٌ: هو الأَصلُ كما أَتى به لَبِيد، والنِّسبةُ إليه غَدِيٌّ، وإن  شئت غَدَوِيٌّ؛ وأَنشد ابن بري للراجز:  لا تَغْلُواها وادْلُواها دَلْوَا ،  إنَّ مَعَ اليَوْمِ أَخاه غَدْوَا  وفي حديث عبدِ المطلبِ والفيلِ:  لا يَغْلِبَنّ صَليبُهُم ،  ومِحالُهمْ ، غَدْواً، مِحالَكْ  الغَدْوُ: أَصلُ الغَدِ، وهو اليومُ الذي يأْتي بعدَ يومِك، فحُذِفَت  لامُه ولم يُسْتَْعمَلْ تامّاً إلاَّ في الشعر، ولم يُرد عبدُ المطَّلب  الغَدَ بعَيْنِه ، وإنما أَرادَ القريبَ من الزمان. والغَدُ ثاني يومكَ،  محذوفُ اللامِ، وربما كُنِيَ به عن الزَّمن الأَخِير. وفي التنزيل العزيز:  سَيَعْلَمُونَ غَداً مَن الكَذَّابُ الأَشِرُ؛ يعني يومَ القيامة، وقيل:  عَنَى يومَ الفتح. وفي حديث قَضَاءِ الصلَواتِ: فلْيُصَلِّها حين  يذكُرُها، ومن الغَدِ لِلْوَقْتِ؛ قال الخطابي: لا أَعْلَمُ أَحداً من الفُقهاء  قال إنَّ قضاء الصلَواتِ يؤخَّر إلى وقتِ مثْلِها من الصلواتِ ويُقْضى؛  قال: ويُشْبِه أَن يكونَ الأَمرُ اسْتِحْباباً ليَحُوزَ فَضِيلة الوقتِ في  القَضاء، ولم يرد إعادة الصلاة المَنْسِية حتى تُصَلَّى مَرَّتَين، وإنما  أَراد أَن هذه الصلاة وإن انْتَقل وقتُها للنِّسيْان إلى وقتِ الذُّكْر  فرنها باقِيةٌ على وقتها فيما بعد ذلك مع الذُّكْرِ، لئلاَّ يَظُنَّ  ظانٌّ أَنها قد سَقَطت بانِقضاءِ وقتها أَو تَغَيّرَتْ بتَغَيُّرِه. وقال  ابن السكيت في قوله تعالى: ولْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قدَّمَتْ لغَدٍ، قال:  قدّمت لغد بغير واو. فإذا صَرَّفوها قالوا غَدَوْت أَغْدوُ غَدْواً  وغُدُوّاً، فأَعادوا الواوَ. وقال الليث: الغُدُوُّ جمع مثلُ الغَدَواتِ،  والغُدَى جمعُ غُدْوَة؛ وأَنشد:  بالغُدى والأَصائِلِ  وقالوا: إني لآتِيه بالغَدايا والعَشايا، والغَداةُ لا تُجْمع على  الغَدايا، ولكنهم كسَّروه على ذلك ليطابقوا بين لَفظِه ولَفْظِ العشايا، فإذا  أَفْردُوه لم يكَسِّروه. وقال ابن السكيت في قولهم: إني لآتيِه  بالغَدايا والعَشايا، قال: أَرادوا جمع الغَداة فأَتْبَعُوها العَشايا للازدواج،  وإذا أَفْرَدَ لم يجز، ولكن يقال غَداةٌ وغَدَواتٌ لا غيرُ، كما قالوا:  هَنَأَني الطعامُ ومَرَأَني، وإنما قالوا أَمْرَأَني. قال ابن الأعرابي :  غَدِيَّةٌ مثلُ عَشِيَّة لغةٌ في غَدْوةٍ كضَحيَّة لغة في ضَحْوة، فإذا  كان كذلك فغَدِيَّة وغَدايا كعَشِيَّةٍ وعَشايا. قال ابن سيده: وعلى هذا  لا تقول إنَّهم إنما كَسَّروا الغَدايا من قولهم إني لآتيه بالغدايا  والعَشايا على الإتْباع للعشايا، إنما كسَّروه على وجْهِه لأن فَعِيلة بابُه  أَن يكَسَّر على فَعائِلَ؛ أَنشد ابن الأعرابي:  أَلا لَيْتَ حَظِّي من زِيارَة أُمِّيَهْ  غَدِيَّاتُ قَيْظِ، أَو عَشِيّاتُ أَشْتِيَهْ  قال: إنما أَراد غَدِيَّات قيظٍ أَو عَشِيّات أَشْتِية لأَنَّ  غدِيَّاتِ القَيْظِ أَطول من عَشِيَّاتِه، وعَشِيَّاتُ الشتَاءِ أَطْولُ من  غَدِيَّاته . والغُدُوُّ: جمع غداةٍ، نادرةٌ. وأَتَيْته غُدَيَّانات، على غير  قياس، كعُشَيَّانات؛ حكاهما سيبويه وقال: هما تصغيرٌ شاذّ.  وغَدا عليه غدْواً وغُدُوّاً واغْتَدى: بكَّر. والاغْتِداء: الغُدُوُّ.  وغاداه: باكَره، وغَدَا عليه. والغُدُوُّ: نقِيضُ الرَّواحِ، وقد غَدا  يَغْدُو غُدُوّاً . وقوله تعالى: بالغُدُوِّ والآصالِ؛ أَي بالغدوات فعبَّر  بالفعْل عن الوَقْتِ كما يقال: أَتَيْتُك طلوعَ الشمسِ أَي في وقْتِ  طلوع الشمس. ويقال: غَدا الرجلُ يَغْدُو، فهو غادٍ.  وفي الحديث: لَغَدْوَةٌ أَو رَوْحَةٌ في سبيلِ الله؛ الغَدْوة: المَرَّة  من الغُدُوِّ، وهو سَيْرُ أَولِ النهارِ نقيضُ الرَّواحِ.  والغادِيَة: السَّحابَة التي تَنْشَأُ غُدْوة، وقيل لابنة الخُسِّ: ما  أَحْسَنُ شيءٍ؟ قالت: أَثَرُ غادية في إثْرِ ساريةٍ في مَيْثاء رابيَةٍ؛  وقيل: الغادِية السَّحابة تنشأُ فتُمْطر غُدْوةً، وجمعُها غَوادٍ، وقيل:  الغادِيةُ سحابةٌ تَنْشَأُ صباحاً.  والغَداءُ: الطَّعامُ بعَيْنِه، وهو خِلافُ العَشاء. ابن سيده: الغَداءُ  طَعامُ الغُدْوِةِ، والجمع أَغْدِيَة؛ عن ابن الأَعرابي. أَبو حنيفة:  الغَداءُ رَعْيُ الإبلِ في أَولِ النهارِ، وقد تَغَدَّتْ، وتَغَدَّى الرجل  وغَدَّيْتُه. ورجلٌ غَدْيانُ وامرأَة غَدْيا، على فَعْلى، وأَصلُها الواو  ولكنها قُلِبَت اسْتِحْساناً، لا عن قُوَّةِ علّة، وغَدَّيْتُه  فتَغَدَّى، وإذا قيل لك: تَغَدَّ، قلتَ: ما بي غَدَاءٌ؛ حكاه يعقوبُ. وتقول  أَيضاً: ما بي من تَغَدٍّ، وقيل: لا يقال ما بي غَداء  (* قوله «قلت ما بي  غداء» حكاه يعقوب هكذا في الأصل، وعبارة المحكم: قلت ما بي تغدّ ولا تقل ما  بي غداه؛ حكاه يعقوب.) ولا عَشاءٌ لأَنه الطعامُ بعيْنه، وإذا قيل لك  ادْنُ فكُلْ قلتَ ما بي أَكْلٌ، بالفتح. وفي حديث السحور: قال هَلُمَّ إلى  الغَداء المُباركِ، قال: الغَداءُ الطعامُ الذي يُؤْكَل أَوّلَ النهارِ،  فسُمِّي السحور غَداءً لأَنه للصائم بمنزلته لِلمُفْطِر؛ ومنه حديث ابن  عباس: كنتُ أَتَغَدَّى عندَ عُمر بن الخَطَّاب، رضي الله عنه، في رمضانَ  أَي أَتَسَحَّر. ويقال: غَدِيَ الرجل يَغْدَى ، فهو غَدْيانٌ وامرأَة  غَدْيانةٌ، وعَشِيَ الرجلُ يَعْشى فهو عَشْيانٌ وامرأَةٌ عَشْيانةٌ بمعنى  تَغَدَّى وتَعَشَّى. وما تَرَكَ من أَبِيهِ مَغْدًى ولا مَراحاً، ومَغْدَاةً  ولا مَراحَةً أَي شَبَهاً؛ حكاهما الفارسي.  والغَدَوِيُّ: كلُّ ما في بُطون الحَواملِ، وقومٌ يجعَلونه في الشتاءِ  خاصَّة. والغَدَوِيُّ: أَن يُباعَ البعيرُ أَو غيرُه بما يَضْرِب  الفَحْلُ، وقيل: هو أَن تُباعَ الشاةُ بِنتاجِ ما نَزا به الكَبْشُ ذلك العامَ؛  قال الفرزدق:  ومُهورُ نِسْوتِهمْ، إِذا ما أَنْكحوا،  غَدَويُّ كلِّ هَبَنْقَعٍ تِنْبالِ  قال ابن سيده: والمَحْفوظ عند أَبي عبيد الغَذَوِيُّ، بالذال المعجمة.  وقال شمر: قال بعضهم هو الغَذَوي، بالذال المعجمة، في بيت الفرزدق، ثم  قال: ويروى عن أَبي عبيدة أَنه قال كلُّ ما في بُطون الحَواملِ غَدَويٌّ من  الإِبل والشاءِ، وفي لغة سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، ما في  بطون الشاءِ خاصة؛ وأَنشد أَبو عبيدة:  أَرْجُو أَبا طَلْقٍ بحُسْنِ ظَنِّى،  كالغَدَوِيِّ يُرْتَجَى أَن يُغْني  وفي الحديث عن يزيدَ بن مرَّة أَنه قال: نُهِي عن الغَدَويِّ، وهو كلُّ  ما في بُطون الحوامِل كانوا يَتبايَعُونَه فيما بينهم فنُهوا عن ذلك  لأَنه غَرَرٌ؛ وأَنشد:  أَعْطَيْتِ كَبْشاً وارِمَ الطِّحالِ،  بالغَدَوِيَّاتِ وبالفِصالِ  وعاجِلاتِ آجِلِ السِّخَالِ،  في حلَقِ الأَرْحامِ ذِي الأَقْفالِ  وبعضهم يرويه بالذال المعجمة.  وغادِيَةُ: امْرأَةٌ من بني دُبَيْرٍ، وهي غادِيَة بنتُ قَزَعَة.
مقاييس اللغة:
(غدو) الغين والدال والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على زمانٍ. من ذلك الغُدُوّ، يقال غدا يغدو. والغُدْوة والغَدَاة، وجمع الغُدوة غُدَىً، وجمع الغَداة غَدَوات. والغادية: سحابةٌ تنشَأ صَباحاً. وأفعلُ ذلك غداً. والأصل غَدْواً. قال:
* بها حيث حَلُّوها وغَدْواً بَلاقِعُ([9]) *
والغَدَاء: الطّعام بعينه، سمِّي بذلك لأنَّه يؤكَل في ذلك الزمان.
القاموس المحيط:
و الغُدْوَةُ، بالضمِّ البُكْرةُ، أو ما بينَ صلاةِ الفجرِ وطُلوعِ الشمسِ، كالغَداةِ والغَدِيَّةِ ج غَدَواتٌ وغَدِيَّاتٌ وغَدايا وغُدُوٌّ، أو لا يقالُ غَدايا إلاَّ مَعَ عَشايا. وغَدا عليه غُدُوًّا وغُدْوَةً، بالضم، واغْتَدَى بَكَّرَ. وغاداهُ باكَرَهُ. والغَدُ أصْلُهُ غَدْوٌ، وهو غَدِيٌّ وغَدَوِيٌّ. والغادِيَةُ السَّحابَةُ تَنْشَأُ غُدْوَةً، أو مَطْرَةُ الغَداةِ. والغَداءُ طعامُ الغُدْوَةِ ج أغْدِيَةٌ. وتَغَدَّى أَكَلَ أوَّلَ النهارِ، كغَدِيَ، كَرَضِيَ. وغَدَّيْتُه تَغْدِيَةً، فهو غَدْيانُ، وهي غَدْيا. وأب الغادِيَةِ يَسَارُ بنُ سَبُعٍ، صَحابِيٌّ. والغادِي الأَسَدُ. والغَدَّاءُ بنُ كَعْبٍ، مُشَدَّدٌ. وما تَرَكَ من أبيهِ مَغْدًى ولا مَراحاً،
ومَغْداةً ولا مَراحَةً: شَبَهاً. والغَدَويُّ، كعَرَبِيٍّ: كُلُّ ما في بُطونِ الحَوامِلِ، أو خاصٌّ بالشاءِ، أو أنْ يُباعَ البعيرُ أو غيرُهُ بما يَضْرِبُ الفَحْلُ، أو أْن تُباعَ الشاةُ بما نَزَا به الكَبْشُ،
تاج العروس:
( والغدوة بالضم البكرة ) وغدوة من يوم بعينه غير مجراة علم للوقت وقال الجوهرى يقال أتيته غدوة يا هذا غير مصروفة لانها معرفة مثل سحر الا انها من الظروف المتمكنة تقول سر على فرسك غدوة وغدوة وغدوة فمانون من هذا فهو نكرة وما لم ينون فهو معرفة وقال أبو حيان في الارتشاف والمشهور أن منع صرف غدوة وبكرة للعلمية الجنسية كاسامة فيستويان في كونهما أريد بهما انهما من يوم معين أو لم يرد بهما التعيين فتقول إذا قصدت التعميم غدوة وقت نشاط وإذا قصدت التعيين لا سيرن الليلة الى غدوة وبكرة في ذلك كغدوة وقال الزجاج إذا أردت بكرة يومك وغدوة يومك لم تصرفهما وإذا كانا نكرتين صرفتهما وإذا منعا الصرف فهل ذلك لعلميتة بالجنس كاسامة أو لعلمية انه يراد بهما الوقت المعين من يوم معين وقد وسع الكلام فيه عبد القادر البغدادي فيه حاشية الكعبية ( أو ) الغدوة ( ما بين صلاة الفجر ) وفى الصحاح صلاة الغداة وفى المصباح صلاة الصبح ( وطلوع الشمس ) والجمع غدى كمدية ومدى ( كالغداة ) يقال آتيك غداة غد وفى المصباح الغداة الضحوة وهى مؤنثة قال ابن الانباري ولم يسمع تذكيرها ولو حملها حامل على معنى أول النهار جاز له التذكير وقوله تعالى بالغداة والعشي أي بعد صلاة الفجر وصلاة العصر وقيل يعنى بهما دوام عبادتهم قال ابن هشام في شرح الكعبية أصل الغداة غدوة بالتحريك لقولهم في جمعها غدوات أي فقلبت الواو والفا لتحركها وانفتاح ما قبلها وقرأ ابن عامر وأبو عبد الرحمن السملى بالغدوة والعشي وقراءة العامة بالغداة قال أبو عبيد نراهما قرآ كذلك اتباعا للخط لانها رسمت في جميع المصاحف بالواو كالصلاة والزكاة وليس في اثباتهم الواو وفى الكتابة دليل على انها القراءة لانهم قد كتبوا الصلاة والزكاة بالواو ولفظهما على تركها فكذلك الغداة على هذا وجدنا
ألفاظ العرب وقال ابن النحاس وحق باب غدوة أن يكون معرفة الا انه يجوز أن ينكر كما ننكر الاسماء والاعلام ( والغدية ) كغنية عن ابن الاعرابي قال هي لغة الغدوة كضحية لغة في ضحوة ( ج غدوات ) محركة هو جمع غداة كقطاة وقطوات نقله الجوهرى ( وغديات ) هو جمع غدية وأنشد ابن الاعرابي في نوادره ألا ليت حظى من زيارة أمية * غديات قيظ أو عشيات أشتيه قال كان قائل هذا مشتاقا الى زيارة أمه فتمنى أن يجعل الله زيارتها نهار الصيف أو ليالي الشتاء لطول كل منهما حتى يتملى برؤيتها والهاء في اميه للسكت ( وغدايا ) هو أيضا جمع غدية على قول ابن الاعرابي فإذا كان كذا فهو على القياس والاصل فيه غدا يوعمل به كما تقدم في عشايا خمسة أعمال فراجعة ومنهم من قال هو جمع غدوة وقد أنكره ابن هشام في شرح الكعبية وقال يابى هذا أمران فذكرهما وحاصل أحدهما ان الغدايا إذا جعلت جمعا الغدوة كان القياس غذاوى باثبات الواو قال محشيه البغدادي ويأباه أمر ثالث أيضا وهو كون غدوة ثلاثيا ومفرد فعائل لابد أن يكون على أربعة أحرف لين غير تاء التأنيث لانها في حكم الكلمة المستقلة ( وغدو ) جمع غدوة بحذف الهاء وفى المحكم جمع غداة نادر ففى الكلام نشر ولف غير مرتب وقال الجوهرى قوله تعالى بالغدو والاصال أي بالغدوات فعبر بالفعل عن الوقت كما يقال أتيتك طلوع الشمس أي وقت طلوع الشمس ( أو لا يقال غدايا الا مع عشايا ) قال الجوهرى قولهم انى لاتيه بالغدايا والعشايا هو لازدواج الكلام كما قالوا هنأني الطعام ومرأنى وانما هو أمر أنى انتهى * قلت فهذا ايماء الى القول المشهور فانهم قالوا لا تجمع الغداة على غدايا وانما هو للازداوج وهذا عند من لم يثبت الغدية وبهذا سقط اعتراض الشهاب في شرح الدرة على المصنف والجوهري اقتصر على الغداة ولم يذكر الغدية فذكر الازدواج والمصنف جمع بين الاقوال فاحتاج الى أن يشير إليه وقال أبو حيان في تذكرته مانصه يزيلون اللفظ عما هو به أولى لاجل التوافق والازدواج نحو أنفق بلالا ولا تحش من ذى العرش اقلا لا وارجعن مأزورات غير مأجوراب وليس من من ذلك انى لاتيه بالغدايا والعشايا لان الغدايا ليس جمع غداة وانما هو جمع غدية بمعنى غداة * قلت فهذا كله تأييد لما ذهب إليه ابن الاعرابي وقد وسع الكلام فيه البغدادي في حاشية الكعبية ( وغدا عليه ) غدوا بالفتح كما في المحكم و ( غدوا ) كسمو كما في الصحاح ( وغدوة بالضم و ) كذلك ( اغتدى )
أي ( بكر ) ومنه قولة تعالى غدوها شهر ورواحها شهر وقوله تعالى أن اغدوا على حرثكم وقول الشاعر * وقد أغتدى والطير في وكاتها * وتقدم الكلام على غدوة قريبا وفى المصباح غدا غدوا من باب قد ذهب غدوة هذا أصله ثم كثر حتى استعمل في الذهاب والانطلاق أي وقت كان ومنه الحديث واغديا بليس أي انطلق ( وغاداه ) مغاداة ( باكره ) نقله ابن سيده وفى الصحاح غاداه غدا عليه ( والغد أصله غدو ) خذفوا الواو بلا عوض قال لبيد أو ذو الرمة وما الناس الا كالديار وأهلها * بها يوم حلوها وغدوا بلاقع فجاء به على أصله كما في الصحاح وفى النهاية الغد وأصل الغدو وهو اليوم الذى يأتي بعد يومك فحذفت لامه ولم يستعمل نا ما الا في الشعر ومنه قول عبد المطلب في قصة الفيل لا يغلبن صليبهم * ومحالهم غدوا محالك قال ولم يرد عبد المطلب الغد بعينه وانما أراد القريب من الزمان انتهى وفى المحكم يقال غدا غدك وغدا غدوك ناقص وتام ومنه ما قدمت لغد بلا واو فإذا صرفوها قالوا غدوت أغدو غدوا فاعادوا الواو وفى المصباح الغد اليوم الذى بعد يومك على اثره ثم توسعوا فيه حتى أطلق على البعيد المترقب وأصله غدو كفلس لكن حذفت اللام وجعلت الدال حرف اعراب قال الشاعر لا تعلواها واد لواها دلوا * ان مع اليوم أخاه غدوا ( وهو ) أي المنسوب الى الغد ( غدى ) على الاصل ( و ) ان شئت ( غدوى ) باثبات الواو ( والغادية السحابة تنشأ غدوة ) وفى الصحاح صباحا ( أو مطرة الغداة ) هذا قول اللحيانى وقيل لابنة الخس ما أحسن شئ قالت في اثر غادية في اثر سارية في مثياء رابية والجمع الغوادى ومنه قول الشاعر من قبل ان ترشف شمس الضحى * ريق الغوادى من ثغور الاقاح ( والغداء ) كسحاب ( طعام الغدوة ) وفى الصحاح الطعام بعينه وهو خلاف العشاء ( ج أغدية وتغدى أكل أول النهار كغدى كرضى ) غداء وهذه عن ابن القطاع ( وغديته تغدية ) أطعمتة في ذلك الوقت ( فهو غديان وهى غديا ) وأصلها الواو لكن قلبت استحسانا لا عن قوة علة كما في المحكم قال الجوهرى إذا قيل لك ادن فتغد قلت ما بى من تغد ولا تعش ولا تقل مابى غداء ولا عشاء لانه الطعام بعينه ( وأبو الغادية يسار بن سبع ) الجهنى ( صحابي ) بايع رسول الله صلى الله عليه وسلم وهو قاتل عمار بن ياسر رضى الله عنهما مذكور في تاريخ دمشق وفى الصحابة أبو الغادية المزني قيل هو غير الاول وقيل هو مختلف في اسمه ( والغادي الاسد ) لغدوه على الصيد
( والغداء بن كعب ) بن بهوش بن عامر بن غنمة بن ثعلبة بن تيم الله ( مشدد ) وهو جد عمرو بن عروة الشاعر ( وما ترك من أبيه مغدى ولا مراحا ومغداة ولا مراحة ) أي ( شبها ) نقله ابن سيده ( والغدوى كعربي كل ما في بطون الحوامل ) من الابل والشاء عن أبى عبيدة ( أو خاص بالشاء ) كذا هو في لغة النبي صلى الله عليه وسلم ( أو ) هو ( ان يباع البعير أو غيره بما يضرب الفحل أو ان تباع الشاة بما نزا به الكبش ) وفى الصحاح ان يباع الشئ بمانزا به الكبش ذلك العام قال الفرزدق ومهور نسوتهم إذا ما أنكحوا * غدوى كل هبنقع تنبال قال منسوب الى غد كأنهم بمنونه فيقولون تضع ابلنا فنعطيك غدا وفى النهاية في حديث يزيد من مرة نهى عن الغدوى وهو كل ما في بطون الحوامل كان الرجل يشترى بالجمل أو العنز أو الدراهم مافى بطون الحوامل وهو غرر فنهى عنه انتهى وقال الشاعر أعطيت كبشا وارم الطحال * بالغدويات وبالفصال وعاجلات آجل السخال * في حلق الارحام ذى الاقفال * ومما يستدرك عليه الغدى كهدى جمع غدوة ومنه قول الشاعر بالغدى والاصائل ونقل شيخنا في الغدوة الفتح والكسر فهو مثلث قال والفتح مشهور والكسر قليل أو منكر وقال ابن الاثير بالفتح المرة من الغدو وهو سير أول النهار ويقابلها الروحة ويسمى السحور غداء لانه للصائم بمنزلته للمفطر ومنه تغدى في رمضان أي تسحر والغداء رعى الابل في أول النهار وقد تغدت عن أبى حنيفة وهو ابن غداتين أي ابن يومين واركب إليه غدية كسمية تصغير غداة وامرأة غديانة عشيانه نقله الزمخشري وأتيته غديانات على غير قياس كعشيانات حكاهما سيبويه وقال هما تصغير شاذ وغادية بنت قزعة امرأة من بنى دبير وأبو الغادى الحسن بن أحمد بن عبد الله روى عنه الحاكم وأبو السيار غادى سند كتب عنه السلفي

_Türkçe çeviri henüz yok_
