# غدو — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%AF%D9%88/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [غدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: غدو

: ( و ( *!الغُدْوَةُ ، بالضَّمِّ : البُكْرةُ ) . ) *!وغُدْوَةٌ ، من يَوْم بعَيْنِهِ ، غَيْرُ مُجْراة : عَلَمٌ للوَقْتِ .
وقالَ الجَوْهرِي : يقال : أَتَيْته *!غُدْوَةَ يا هذا ، غَيْرُ مَصْروفَةٍ لأنَّها مَعْرفةٌ ، مثْلُ سَحَر إلاَّ أَنَّها من الظّروفِ المُتَمكِّنَةِ ، تقولُ : سِرْ على فَرَسِكَ غُدْوَةَ وغُدْوَةً وغُدْوَةُ ، وغُدْوَةٌ فما نُوِّنَ مِن هذا فهو نَكِرَةٌ ، وما لم يُنوَّنْ فهو مَعْرفةٌ .
وقال أبو حيَّان في الارْتِشافِ : والمَشْهورُ أنَّ مَنْعَ صَرْف غُدْوَة وبُكْرَة للعِلْميةِ الجِنْسِيَّة كأُسامَة فيَسْتَوِيان في كوْنِهما أُرِيدَ بهما أنَّهما مِن يَوْم مُعَيَّن ، أَو لم يُرَد بهما التَّعْيِينِ فتقولُ : إذا قَصَدْت التَّعْمِيم : غُدْوَة وَقْت نَشَاطٍ ، وإذا قَصدْتَ التَّعْيِين : لأَسِيرَنَّ الليْلَةَ إلى غُدْوة ، وبُكْرَة في ذلك ، *!كغُدْوَة .
وقال الزجَّاج : إذا أَردْتُ بُكْرَة يَوْمِك وغُدْوَة يَوْمِك لم تَصْرِفْهما ، وإذا كانَا نَكِرَتَيْن صَرَفْتهما ، وإذا مُنِعا الصَّرْف فهل ذلكَ لِعِلْمِيَّتِه بالجِنْس كأُسامَة ، أَو لِعِلْمِيَّة أَنَّه يُرادُ بهما الوَقْتُ المُعَيَّن مِن يَوْم مُعَيَّن ؟ .
وقد وسَّعَ الكَلامَ فيه عبدُ القادِرِ البَغْدادِي في حاشِيَةِ الكَعْبِيةِ .
( أَو ) الغُدْوَةُ : ( ما بينَ

صَلاةِ الفَجْرِ ) ؛ ) وفي الصِّحاح : صَلاة *!الغَدَاةِ ، وفي المِصْباح : صَلاةِ الصُّبْح ؛ ( وطُلوعِ الشَّمسِ ) ، والجَمْعُ *!غُدًى كمُدْيَةٍ ومُدًى .
( *!كالغَداةِ ) ، يقالُ : آتِيكَ *!غَداةَ غَدٍ .
وفي المِصْباح : الغَداةُ الضّحْوَةُ ، وهي مُؤنَّثَة .
قالَ ابنُ الأنْبارِي : ولم يُسْمَع تَذْكِيرها ، ولو حَمَلَها حامِلٌ على مَعْنى أَوَّل النَّهارِ جازَ له التَّذْكِير ؛ وقولُه تعالى : ﴿*!بالغَدَاةِ والعَشيِّ﴾ ؛ أي بَعْدَ صلاةِ الفَجْرِ وصَلاةِ العَصْر ؛ وقيلَ : يَعْني بهما دَوامَ عِبادَتِهم .
قالَ ابنُ هِشام في شَرْح الكَعْبيةِ : أَصْلُ الغُداةِ *!غَدَوَة بالتحْريك لقَوْلهم في جمعِها *!غَدَوَاتٌ ؛ أَي فقُلِبَتِ الواوُ ألِفاً لتَحَركِها وانْفِتاح ما قَبْلها . وقَرَأَ ابنُ عامِرٍ وأَبو عبدِ الرحمنِ السّلمِي ﴿*!بالغَدَوةِ والعَشيِّ﴾ ، وقراءَةُ العامَّةِ ﴿*!بالغَداةِ﴾ ، قالَ أَبو عبيدٍ : نَراهُما قَرآ كذلكَ إتباعاً للخطِّ لأنَّها رُسِمَتْ في جميعِ المَصاحِف بالواوِ كالصَّلاةِ والزَّكاةِ وليسَ في إثباتِهم الواو في الكِتابَةِ دَليلٌ على أنَّها القِراءَةُ ، لأنَّهم قد كَتَبُوا الصَّلاةَ والزَّكاةَ بالواوِ ولَفْظَهما على تَرْكِها ، فكَذلكَ الغَدَاةَ على هذا وَجَدْنا أَلْفاظَ العَرَبِ .
وقالَ ابنُ النحَّاس : وحقُّ باب غُدْوَة أَنْ يكونَ مَعْرفةً إلاَّ أنَّه يجوزُ أَن تُنَكَّر كما ننكَّرُ الأسْماءُ

والأعْلامُ .
( *!والغَدِيَّةُ ) ، كغَنِيَّةٍ ، عن ابنِ الأعرابي قالَ : هي لُغَةٌ في *!الغَدْوَةِ كضَحِيَّة لُغَة في ضَحْوة ، ( ج غَدَواتٌ ) ، محرَّكةً ، هو جَمْعُ غَدَاةٍ كقَطاةٍ وقَطَواتٍ ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي ؛ ( *!وغَدِيَّاتٌ ) هو جَمْعُ *!غَدِيَّةٍ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ الأعْرابي في نوادِرِه :
أَلا لَيْتَ حَظِّي من زِيارَة أُمِّيَهْ
*!غَدِيَّاتُ قَيْظٍ أَو عَشِيَّاتُ أَشْتِيَهْقال : كأنَّ قائِلَ هذا مُشْتاقاً إلى زِيارَةِ أُمِّه فتمَنَّى أَن يَجْعَل اللّهُ زِيارَتَها نَهار الصَّيْف أَو لَيالِي الشِّتاءِ لطُولِ كلَ منهما حتى يَتَملَّى برُؤْيتِها ؛ والهاءُ في أُمِّيَه للسَّكْت .
( *!وغَدايا ) : ) هو أَيْضاً جَمْعُ غَدِيَّة على قوْلِ ابنِ الأعْرابي ، فإذا كانَ كذا فهو على القِياسِ ، والأصْلُ فيه غَدَايو عمل به كما تقدَّمَ في عَشَايا خمْسَة أَعْمالٍ فرَاجِعْه .
ومنهم مَنْ قالَ : هو جَمْعُ غدْوَةٍ ، وقد أنْكَرَه ابنُ هِشَامٍ في شَرْح الكَعْبيةِ وقالَ : يأبَى هذا أَمْران فذَكَرَهما ، وحاصِلُ أَحَدهما : أنَّ *!الغَدَايا إذا جُعِلَت جَمْعاً *!لغدْوَةٍ كان القِياسُ غَدَاوَى بإثباتِ الواوِ .
وقالَ محشيه البَغْدادِي : ويأْباهُ أَمْرٌ ثالثٌ أَيْضاً : وهو كَوْنُ *!غدْوَة ثلاثِيًّا ومُفْرَد فَعائِل لا بدَّ أَن يكونَ على أَرْبعةِ أَحْرُف ثالِثُها حَرْفُ لينٍ غير تاءِ التَّأْنيثِ لأنَّها في حُكْم الكلمةِ المُسْتَقلةِ .
( *!وغُدُوٌّ ) : ) جَمْعُ غَدْوةٍ بحذْفِ الهاءِ ؛ وفي المُحْكم : جَمْعُ غَدَاةٍ نادِرٌ ؛ ففي الكَلامِ نشْرٌ ولفٌّ غيرُ مرتَّبٍ .
وقالَ الجَوْهرِي : قولُه

تعالى : ﴿*!بالغُدُوِّ والآصالِ﴾ أَي *!بالغَدَواتِ فعبَّر بالفعْلِ عن الوَقْت كما يقالُ : أَتَيْتُكَ طُلوعَ الشمسِ أَي وَقْتِ طُلوعِ الشمسِ .
( أَو لا يقالُ *!غَدايا إلاَّ مَعَ عَشَايا ) ؛ ) قالَ الجَوْهرِي : قوْلُهم : إنِّي لآتِيه *!بالغَدَايا والعَشَايا ، هو لازْدِواجِ الكَلامِ كما قالوا : هَنَأَني الطَّعامُ ومَرَأَني ، وإنَّما هو أَمْرَأَني ، انتَهَى .
قُلْت : فهذا إيماءٌ إلى القوْلِ المَشْهورِ فإنَّهم قالوا لا تُجْمَعُ الغَداةُ على غَدايا ، وإنَّما هو للازْدِواجِ ، وهذا عنْدَ مَنْ لم يُثْبِت *!الغَدِيَّة ، وبهذا سَقَطَ اعْتِراضُ الشَّهاب في شرْح الدَّرَّةِ على المصنِّفِ ؛ والجوْهرِي اقْتَصَرَ على الغداةِ ولم يَذْكُر الغَدِيَّة فذَكَرَ الازْدِواجَ ، والمصنِّفُ جَمَعَ بينَ الأقوالِ فاحْتاجَ إلى أن يُشيرَ إليه . وقالَ أبو حيَّان في تَذْكرتِه ما نَصّه : يزيلون اللّفْظَ عمَّا هو به أَوْلى لأجْلِ التّوافقِ والازْدِواجِ نحْو : ( أَنْفِق بلالاً ) ، ولا تَخْشَ من ذي العَرْشِ إقْلالاً ، وارْجَعَنَّ مأْزُورَات غَيْر مأْجُورَات ، وليسَ من ذلك إنِّي لآتِيه بالغَدَايا والعَشَايا ، لأنَّ الغَدَايا ليسَ جَمْع غَدَاةٍ وإنَّما هو جَمْعُ *!غَدِيَّة بمعْنَى *!غَدَاةٍ .
قُلْت : فهذا كُلّه تأْييدٌ لمَا ذَهَبَ إليه ابنُ الأعْرابي ، وقد وسَّع الكَلامَ فيه البَغْدادي في حاشِيَةِ الكَعْبِيةِ .
( *!وغَدا عليه ) غَدْواً ، بالفَتْح كما في المُحْكم ، و ( *!غُدُوًّا ) ، كسُمُوَ كما في الصِّحاح والمُحْكم ، ( *!وغُدْوَةً ، بالضَّم ، و ) كَذلكَ ( *!اغْتَدَى ) : أَي ( بَكَّرَ ) ، ومنه قولُه تعالى : { *!غُدُوَّها شَهْر ورَواحُها

شَهْر } ، وقولُه تعالى : ﴿أن *!اغْدُوا على حرثِكُم﴾ ؛ وقولُ الشاعِرِ :
وقد *!أَغْتَدِي والطَّيْر في وكناتِها وتقدَّمَ الكَلامُ على *!غَدْوَةٍ قرِيباً .
وفي المِصْباح : غَدا غُدُوًّا ، من بابِ قَعَدَ ، ذَهَبَ *!غدْوَةً ، هذا أَصْلُه ، ثم كَثُرَ حتى اسْتُعْمِل في الذَّهابِ والانْطِلاقِ أَيّ وَقْتٍ كانَ ، ومنه الحديثُ : ( *!واغْد يا إبْلِيس ) أي انْطَلِقْ .
( *!وغادَاهُ ) *!مُغادَاةً : ( باكَرَهُ ) ؛ ) نقلَهُ ابنُ سِيدَه .
وفي الصِّحاح : *!غادَاهُ *!غَدَا عليه .
( *!والغَدُ : أَصْلُه *!غَدْوٌ ) ، حذَفُوا الواوَ بِلا عِوَضٍ ؛ قالَ لبيدٌ أَو ذو الرُّمَّة :
وما النَّاسُ إلاَّ كالدِّيارِ وأَهْلِها
بها يومَ حَلُّوها *!وغَدْواً بَلاقِعُفجاءَ به على أصْلِه ؛ كما في الصِّحاح .
وفي النَّهايَةِ : *!الغَدْوُ أَصْلُ *!الغَدِ ، وهو اليَوْمُ الذي يأْتِي بعْدَ يَوْمِك ، فحذِفَتْ لامُه ولم يُسْتَعْملْ تامًّا إلاَّ في الشِّعْرِ ؛ ومنه قولُ عبدِ المطَّلبِ في قصَّةِ الفِيل :
لا يَغْلِبَنَّ صَليبُهُم
ومِحالُهُمْ *!غَدْواً مِحالَك ْقالَ : ولم يُرِدْ عبدُ المطَّلب الغَدَ بعَيْنِه ، وإنَّما أَرادَ القريبَ من الزَّمانِ ، انتَهَى .
وفي المُحْكم : يقالُ غَدَا غَدُك *!وغَدا *!غَدْوُكَ ، ناقصٌ وتامٌّ ، ومنه ما قَدَّمْت *!لغَدٍ ، بِلا واوٍ ، فإذا صَرَفُوها قالوا : *!غَدَوْتُ *!أَغْدو غَدْواً *!وغُدُوًّا ، فأَعادُوا الواوَ .
وفي المِصْباح : الغَدُ اليومُ الذي بعْدَ يومِك على أَثرِهِ ثم توسَّعُوا فيه حتى أُطْلِق على البَعِيدِ المُتَرقَّبِ ،

وأَصْلُه غِدْوٌ كفِلْسٍ لكن حُذِفَتِ اللامُ وجُعِلت الدالُ حَرْف إعْراب ؛ قالَ الشاعرُ :
لا تَعْلُواها وادْلُواها دَلْواً
إنَّ مَعَ اليَوْمِ أَخَاه غَدْوَا ( وهو ) ، أي المَنْسوب إلى الغَدِ ، ( *!غَدِيٌّ ) ، على الأصْلِ ، ( و ) إن شِئْتَ ( *!غَدَوِيٌّ ) بإثْباتِ الواوِ .
( *!والغادِيَةُ : السَّحابَةُ تَنْشَأُ غُدْوَةً ) ؛ ) وفي الصِّحاح : صَباحاً .
( أَو مَطْرَةُ الغَداةِ ) ، هذا قولُ اللّحْياني .
وقيلَ لابْنةِ الخُسِّ : ما أَحْسَنُ شيء ؟ قالت : أَثرُ *!غادِيَةٍ في إثرِ سارِيَةٍ في مَثياء رابيَةٍ ؛ والجَمْعُ *!الغَوادِي ، ومنه قولُ الشاعِرِ :
من قبل أن تَرْشَفَ شمْسُ الضُّحَى
رِيقَ الغَوادِي من ثغورِ الأقَاحِ ( *!والغَداءُ ) ، كسَحابٍ : ( طَعامُ الغُدْوَةِ ) .
( وفي الصِّحاح : الطّعامُ بعَيْنِه ، وهو خِلافُ العَشاءِ ؛ ( ج *!أَغْدِيَةٌ .
( *!وتَغَدَّى أَكَلَ أَوَّلَ النَّهارِ ، *!كغَدِيَ ، كرَضِيَ ) ، غداءً ، وهذه عن ابن القطَّاع .
( *!وغَدَّيْتُه *!تَغْدِيَةً ) : ) أَطْعَمْتُه في ذلكَ الوقْتِ ، ( فهو *!غَدْيانُ ، وهي *!غَدْيا ) ، وأَصْلُها الواوُ لكن قُلِبَتْ اسْتِحْساناً لا عن قوّةِ علَّةٍ ؛ كما في المُحْكم .
قال الجَوْهرِي : إذا قيلَ لكَ ادْنُ *!فتَغَدَّ ، قلتَ : ما بي من *!تَغَدَ ولا تَعَشِّ ، ولا تَقُل ما بي *!غَدَاءٌ ولا عَشاءٌ ، لأنَّه الطَّعامُ بعَيْنِه .
( وأَبو *!الغادِيَةِ : يَسارُ بنُ سَبُعٍ ) الجهنيُّ ( صَحابيٌّ ) بايَعَ رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه وسلم وهو قاتِلُ عمَّار بن ياسِرٍ ، رضِيَ اللّهُ عنهما ، مَذْكُور في تاريخِ دِمَشْق .

وفي الصَّحابةِ : أَبو الغادِيَةَ المُزَنِي ، قيلَ هو غَيْرُ الأوّل ، وقيلَ : هو مُخْتَلف في اسْمِه .
( *!والغادِي : الأسَدُ ) *!لغُدوِّه على الصَّيْد .
( *!والغَدَّاءُ بنُ كَعْبٍ ) بنِ بهوشِ بنِ عامرِ بنِ غنمة بنِ ثَعْلَبَة بنِ تيمِ اللّهِ ، ( مُشدَّدٌ ) ، وهو جَدُّ عَمْرِو بنِ عرْوَةَ الشاعِرِ .
( وما تَرَكَ مِن أبيهِ *!مَغْدًى ولا مَراحاً *!ومَغْداةً ولا مَراحَةٌ ) ، أَي ( شَبَهاً ) ، نقلَهُ ابنُ سِيدَه .
( *!والغَدَوِيُّ ، كَعَربِيَ : كلُّ ما في بُطونِ الحَوامِلِ ) من الإبِلِ والشاءِ ، عن أبي عُبيدَةَ ؛ ( أَو خاصٌّ بالشَّاءِ ) ، كذا هو في لغَةِ النبيِّ صلى الله عليه وسلم ( أَو ) هو ( أَنْ يُباعَ البَعيرُ أَو غيرُهُ بما يَضْربُ الفَحْلُ ، أَو أَنْ تُباعَ الشَّاةُ بما نَزَا بِه الكَبْشُ ) .
( وفي الصِّحاح : أَنْ يُباعَ الشيءُ بما نَزَا به الكَبْشُ ذلكَ العامَ ؛ قالَ الفَرَزْدَق :
ومُهورُ نِسْوتِهِمْ إذا ما أَنْكَحوا*!غَدَوِيٌّ كلّ هَبَنْقَعٍ تِنْبالِقالَ : مَنْسوبٌ إلى غَدٍ كأَنَّهم يمنونه فيقولونَ : تَضَعُ إِبلُنا فنُعْطِيك *!غَداً .
وفي النهايَةِ في حديثِ يَزِيد بنِ مُرَّة : نُهِي عن *!الغَدَوِيِّ ، وهو كلُّ ما في بُطونِ الحَوامِلِ ، كانَ الرَّجلُ يَشْتري بالجَمَلِ أَو العَنْز أو الدَّراهمِ ما في بُطونِ الحَوامِلِ ، وهو غَرَرٌ فنُهِي عنه ، انتَهَى ؛ وقال الشاعِرُ :
أَعْطَيْت كَبْشاً وارِمَ الطِّحالِ *!بالغَدَوِيَّاتِ وبالفِصالِوعاجِلاتِ آجلِ السِّخَالِفي حلَقِ الأَرْحامِ ذِي الأقْفالِ وممَّا يُسْتدركُ عليه :

*!الغُدَى ، كهُدَى : جَمْعُ غُدْوَةٍ ، ومنه قولُ الشاعِر :
*!بالغُدَى والأَصائِلِ ونقلَ شيْخُنا في *!الغَدْوَة الفَتْح والكَسْر ، فهو مُثَلَّثٌ ، قالَ : والفَتْح مَشْهورٌ والكَسْر قَليلٌ أَو مُنْكرٌ .
وقالَ ابنُ الأَثير : *!الغَدْوَةُ ، بالفَتْح ، المرَّةُ من *!الغُدُوِّ ، وهو سَيْرُ أَوَّلِ النَّهارِ ، ويُقابِلُها الرَّوْحَة ويُسَمَّى السُّحُور غَدَاء لأنَّه للصَّائم بمنْزِلَتِه للمُفْطِرِ ؛ ومنه *!تغَدَّى في رَمَضانَ أَي تَسَحَّرَ .
*!والغَداءُ : رَعْيُ الإِبِلِ في أوَّلِ النَّهارِ ، وقد *!تَغَدَّتْ ؛ عن أَبي حنيفَةَ .
وهو ابنُ *!غَداتَيْنِ : أي ابنُ يَوْمَيْن .
وارْكَبْ إليه *!غُدَيَّة ، كسُمَيَّة ، تَصْغِيرُ *!غَداةٍ .
وامْرأَةٌ *!غَدْيانَةٌ عَشْيانَةٌ ، نقلَهُ الزَّمَخْشري .
وأَتَيْته *!غُدَيَّانات ، على غيرِ قِياسٍ ، كعُشَيَّانات ، حَكَاهُما سِيْبَوَيْه ، وقالَ : هُما تَصْغيرٌ شاذٌّ .
( و ) *!غادِيَةُ بنْتُ قَزَعَةَ ، امْرأَةٌ من بَنِي دُبَيْرٍ .
وأبو *!الغادِي : الحَسَنُ بنُ أَحمدَ بنِ عبدِ اللّهِ رَوَى عنه الحاكِم .
وأَبو السيَّار *!غادِي بنُ سندٍ كتَبَ عنه السَّلفِي .

### Türkçe

( Ve ( **الغُدْوَةُ** , zamme ile: **البُكْرةُ** ) . ) **وغُدْوَةٌ** , bizzat bir gün(ün)den, icrâ edilmeyen: vakit için bir özel addır.
El-Cevherî dedi: denir: “Ona geldim **غُدْوَةَ** ey şu”, sarf olunmamış olarak; çünkü o marifedir, **سَحَر** gibi; ancak o, temekkün sahibi zarflardandır; dersin ki: “Atının üzerinde yürü **غُدْوَةَ** ve **غُدْوَةً** ve **غُدْوَةُ** ve **غُدْوَةٌ**”; artık bundan tenvinlenen şey nekredir, tenvinlenmeyen şey marifedir.
Ebû Hayyân **الارْتِشافِ**’ta dedi: meşhur olan, **غُدْوَة** ve **بُكْرَة**’nin sarfının men‘inin, **أُسامَة** gibi cinsî ilmiyyet içindir; böylece ikisi, kendileriyle belirli bir günden olduklarının kastedilmiş olması yahut kendileriyle tayinin kastedilmemiş olması bakımından eşit olurlar; dersin ki: eğer genellemeyi kastettiysen: “**غُدْوَة** bir canlılık vaktidir”; eğer tayini kastettiysen: “Mutlaka bu gece **غُدْوة**’ye yürüyeceğim”; ve bunda **بُكْرَة** de (böyledir), **كغُدْوَة**.
Ez-Zeccâc dedi: eğer “gününün **بُكْرَة**’si”ni ve “gününün **غُدْوَة**’si”ni kastettiysen ikisini sarf etmezsin; eğer ikisi nekre iseler ikisini sarf edersin; eğer sarftan men‘ olundularsa, bu, **أُسامَة** gibi cins ile ilmiyyetlerinden dolayı mıdır, yoksa onlarla belirli bir günden belirli vaktin kastedildiği ilmiyyetinden dolayı mıdır?
Abdülkâdir el-Bağdâdî, **حاشِيَةِ الكَعْبِيةِ**’de bunun hakkında sözü genişletmiştir.

( Veya ) **الغُدْوَةُ**: ( **صَلاةِ الفَجْرِ** ) ile ( **وطُلوعِ الشَّمسِ** ) arasıdır; cem‘i **غُدًى**’dır; **مُدْيَةٍ** ve **مُدًى** gibi.
( **كالغَداةِ** ), denir: “Sana gelirim **غَداةَ** yarın.”
**المِصْباح**’ta: **الغَداةُ** **الضّحْوَةُ**’dir ve o müennestir.
İbnü’l-Enbârî dedi: onun müzekker kılınması işitilmemiştir; eğer bir taşıyıcı onu “günün evveli” manasına hamlederse ona müzekker kılması caiz olur; ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**بالغَدَاةِ والعَشيِّ**﴾; yani sabah namazından ve ikindi namazından sonra; ve denildi ki: ikisiyle onların ibadetlerinin devamını kastediyor.
İbn Hişâm **شَرْح الكَعْبيةِ**’de dedi: **الغُداةِ**’nin aslı, hareke ile **غَدَوَة**’dir; onların cem‘inde **غَدَوَاتٌ** demelerinden dolayı; yani, vav, harekeli olup öncesi fetha olduğundan dolayı elife çevrilmiştir. İbn Âmir ve Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ﴿**بالغَدَوةِ والعَشيِّ**﴾ okudu; âmmenin kıraati ﴿**بالغَداةِ**﴾’dir. Ebû Ubeyd dedi: ikisinin böyle okuduğunu, hattı takip ederek görüyoruz; çünkü o, bütün mushaflarda vav ile, **الصَّلاةِ** ve **الزَّكاةِ** gibi resmedilmiştir; onların yazıda vavı ispat etmelerinde, bunun kıraat olduğuna delil yoktur; çünkü onlar **الصَّلاةَ** ve **الزَّكاةَ**’yı vav ile yazdılar, fakat lafızları onu terk üzeredir; işte bunun gibi **الغَدَاةَ** da; bu üzere Arapların lafızlarını bulduk.
İbnü’n-Nahhâs dedi: **غُدْوَة** babının hakkı marife olmasıdır; ancak, isimleri ve özel adları nekreleştirdiğimiz gibi onun nekreleştirilmesi caiz olur.

( **والغَدِيَّةُ** ), **غَنِيَّةٍ** gibi; İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: o, **الغَدْوَةِ**’de bir lugattır; **ضَحِيَّة**’nin **ضَحْوة**’de bir lugat olması gibi. (Cem‘i **غَدَواتٌ**), harekeli olarak; o, **غَدَاةٍ**’nin cem‘idir; **قَطاةٍ** ve **قَطَواتٍ** gibi; bunu el-Cevherî nakletti. ( **وغَدِيَّاتٌ** ) o, **غَدِيَّةٍ**’nin cem‘idir. İbnü’l-A‘râbî **نوادِرِه**’de inşâd etti:
أَلا لَيْتَ حَظِّي من زِيارَة أُمِّيَهْ
**غَدِيَّاتُ** قَيْظٍ أَو عَشِيَّاتُ أَشْتِيَهْ
Dedi ki: sanki bunun söyleyeni annesini ziyaret etmeye özlem duyan biri; böylece Allah’ın onun ziyaretini yaz günleri yahut kış geceleri kılmasını temenni etti; her birinin uzunluğundan dolayı, onu görmeye doysun diye; **أُمِّيَه**’deki **الهاء** sükût içindir.

( **وغَدايا** ): o da, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüne göre **غَدِيَّة**’nin cem‘idir; eğer böyle ise o kıyas üzeredir; aslı onda **غَدَايو**’dur; daha önce **عَشَايا**’da beş amel ile yapıldığı gibi; ona müracaat et.
Onlardan kimi dedi: o, **غدْوَةٍ**’nin cem‘idir; İbn Hişâm bunu **شَرْح الكَعْبيةِ**’de inkâr etti ve dedi: bunu iki şey reddeder; sonra ikisini zikretti; ikisinden birinin özeti: **الغَدَايا** eğer **لغدْوَةٍ** cem‘ kılınırsa kıyas, vavın ispatıyla **غَدَاوَى** olur.
Onun hâşiyecisi el-Bağdâdî dedi: üçüncü bir şey de onu reddeder: o da, **غدْوَة**’nin üç harfli olmasıdır; ve **فَعائِل**’in müfredi mutlaka dört harf üzere olur; üçüncüsü, te’nis tâ’sı dışında bir yumuşak harf olur; çünkü o, müstakil kelime hükmündedir.

( **وغُدُوٌّ** ): **غَدْوةٍ**’nin, hâ’nın hazfiyle cem‘idir. **المُحْكم**’de: **غَدَاةٍ**’nin cem‘i nadirdir; böylece sözde, tertipsiz bir neşr ve leff vardır.
El-Cevherî dedi: Yüce Allah’ın sözü: ﴿**بالغُدُوِّ والآصالِ**﴾ yani **بالغَدَواتِ**; böylece vakit hakkında fiil ile ifade etti; “Sana güneşin doğuşu(nda) geldim” denildiği gibi; yani güneşin doğuşu vakti(nde).

( Veya **غَدايا** denmez, ancak **عَشَايا** ile beraber )؛ el-Cevherî dedi: onların sözü: “Şüphesiz ben ona gelirim **بالغَدَايا والعَشَايا**”, sözün ikileştirilmesi içindir; “Yemek beni sevindirdi ve beni sindirdi” dedikleri gibi; hâlbuki o “beni sindirdi”dir; bitti.
Dedim: bu, meşhur söze bir işarettir; çünkü onlar dediler ki: **الغَداةُ** **غَدايا** üzerine cem‘ edilmez; ancak o, ikileştirme içindir; bu, **الغَدِيَّة**’yi ispat etmeyen kimse yanındadır; bununla, Şihâb’ın **شرْح الدَّرَّةِ**’de musannife itirazı düşmüştür. El-Cevherî **الغداةِ** ile yetindi ve **الغَدِيَّة**’yi zikretmedi; böylece ikileştirmeyi zikretti; musannif ise sözleri bir araya getirdi; bu yüzden ona işaret etmeye ihtiyaç duydu. Ebû Hayyân **تَذْكرتِه**’de lafzen şöyle dedi: lafzı, uygun olduğu şeyden, uyum ve ikileştirme için uzaklaştırırlar; şu gibi: “(Bilâl’i infak et) ve Arş sahibinden eksiltmeden korkma”; ve “mutlaka dönün, günah yüklenmişler olarak, sevaplandırılmışlar olmaksızın”; ve bundan değildir: “Şüphesiz ben ona gelirim **بالغَدَايا والعَشَايا**”; çünkü **الغَدَايا** **غَدَاةٍ**’nin cem‘i değildir; ancak o, **غَدِيَّة**’nin, **غَدَاةٍ** manasında cem‘idir.
Dedim: bunun hepsi, İbnü’l-A‘râbî’nin gittiği şeyi teyittir; el-Bağdâdî **حاشِيَةِ الكَعْبِيةِ**’de bunun hakkında sözü genişletmiştir.

( **وغَدا عليه** ) **غَدْواً**, **المُحْكم**’de olduğu gibi fetha ile; ve ( **غُدُوًّا** ), **سُمُوَ** gibi, **الصِّحاح** ve **المُحْكم**’de olduğu gibi; ( **وغُدْوَةً** , zamme ile, ve ) yine ( **اغْتَدَى** ): yani ( **بَكَّرَ** ); ve ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿**غُدُوَّها شَهْر ورَواحُها**﴾

شَهْر } , ve O’nun (yüce) sözü: ﴿**اغْدُوا** ekininiz üzerine﴾ ; ve şairin sözü:
Ve ben **أَغْتَدِي** ederim, kuş da yuvalarında iken; ve **غَدْوَةٍ** üzerine söz daha önce yakında geçti.

Ve **المِصْباح**’ta: **غَدا** **غُدُوًّا**; **قَعَدَ** bâbından; **غدْوَةً** gitti; bu onun aslıdır; sonra çoğaldı da, her hangi bir vakit olursa olsun gitme ve hareket etmede kullanıldı; ondan hadis: ( **واغْد** ey İblîs ) yani: hareket et.

( **وغادَاهُ** ) **مُغادَاةً**: (ona erken davrandı) ; ) bunu İbn Sîde nakletti.

Ve **الصِّحاح**’ta: **غادَاهُ**: ona **غَدَا** etti.

( **والغَدُ**: aslı **غَدْوٌ**’dur ), vâv’ı bedelsiz olarak hazfettiler; Lebîd yahut Zü’r-Rumme dedi:
İnsanlar ancak diyarlar ve onların ehli gibidir;
Onlar oraya kondukları gün, ve **وغَدْواً** ıssızlar.
Böylece onu aslı üzere getirdi; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.

Ve **النَّهايَة**’de: **الغَدْوُ** **الغَدِ**’in aslıdır; o, senin gününden sonra gelen gündür; böylece lâm’ı hazfedildi ve şiir dışında tam olarak kullanılmadı; ondan, fil kıssasında Abdülmuttalib’in sözü:
Onların haçı galip gelmesin,
Ve onların hilesi, **غَدْواً** senin hilen (üzerine).
Dedi ki: Abdülmuttalib bizzat yarını kastetmedi; ancak zamanca yakın olanı kastetti; bitti.

Ve **المُحْكم**’de: denir ki: **غَدَا** **غَدُك** ve **غَدا** **غَدْوُكَ**, ناقص ve تامّ; ve ondan: **لغَدٍ** için takdim ettiğim, vâvsız; onu çekimlediklerinde dediler ki: **غَدَوْتُ** **أَغْدو** **غَدْواً** ve **غُدُوًّا**; böylece vâv’ı iade ettiler.

Ve **المِصْباح**’ta: **الغَدُ** senin gününün ardından gelen gündür, onun peşi sıra; sonra onda genişlettiler de, uzak ve beklenen olana da ıtlak edildi,

ve aslı, **فِلْسٍ** gibi **غِدْوٌ**’dur; fakat lâm hazfedildi ve **الدال** i‘rab harfi kılındı; şair dedi:
Onu yükseltmeyin ve onu sarkıtın, bir sarkıtışla;
Şüphesiz bugün ile onun kardeşi **غَدْوَا** vardır.
(ve o), yani **الغَدِ**’e nisbet edilen, ( **غَدِيٌّ** ), asıl üzere; (ve) istersen ( **غَدَوِيٌّ** ) vâv’ı ispat ederek.

( **والغادِيَةُ**: **غُدْوَةً** doğan bulut ) ; ) ve **الصِّحاح**’ta: sabahleyin.

( yahut **الغَداةِ** yağmuru ), bu Lihyânî’nin sözüdür.

Ve Hüss’ün kızına denildi: en güzel şey nedir? dedi: **غادِيَةٍ**’nin izi, **سارِيَةٍ**’nin izinin ardından, yükselen bir düzlükte; çoğulu **الغَوادِي**’dir; ve ondan şairin sözü:
Kuşluk güneşi,
**الغَوادِي**’nin tükürüğünü papatya ağızlarından yudumlamadan önce.
( **والغَداءُ** ), **سَحابٍ** gibi: ( **الغُدْوَةِ** yemeği ).

( ve **الصِّحاح**’ta: bizzat yemek; ve o, akşam yemeğinin zıddıdır; (çoğulu) **أَغْدِيَةٌ**.

( **وتَغَدَّى**: günün evvelini yedi, **كغَدِيَ** , **رَضِيَ** gibi ), **غداءً**; ve bu, İbnü’l-Kattâ‘dandır.

( **وغَدَّيْتُه** **تَغْدِيَةً** ): ) onu o vakitte yedirdim; (o **غَدْيانُ**’dur, o (kadın) **غَدْيا**’dır); ve aslı vâv’dır, fakat güçlü bir illet sebebiyle değil, beğeniyle çevrildi; **المُحْكم**’de olduğu gibi.

Cevherî dedi: sana “yaklaş da **فتَغَدَّ** et” denilirse, dersin ki: bende **تَغَدَ**dan da akşam yemeği yemeden de bir şey yok; ve “bende **غَدَاءٌ** yok ve akşam yemeği yok” deme; çünkü o, bizzat yemektir.

( ve Ebû **الغادِيَةِ**: Yesâr b. Sebu‘ ) Cühenî (sahâbî), Allah’ın Resûlü’ne صلى الله عليه وسلم biat etti ve Ammâr b. Yâsir’in قاتِلidir, Allah ikisinden de razı olsun; Dımaşk Tarihi’nde zikredilmiştir.

Ve **الصَّحابة**’de: Ebû’l-Ğâdiye el-Müzenî; onun birinciden başka olduğu söylendi; ve onun isminde ihtilaflı olduğu söylendi.

( **والغادِي**: aslan ) av üzerine **لغُدوِّه** sebebiyle.

( **والغَدَّاءُ بنُ كَعْبٍ** ) b. Behûş b. Âmir b. Ğanme b. Sa‘lebe b. Teymullâh, (şeddelidir), ve o, şair Amr b. Urve’nin dedesidir.

( Babasından **مَغْدًى** da **مَراحاً** da **مَغْداةً** da **مَراحَةٌ** da bırakmadı ), yani (benzerlik); bunu İbn Sîde nakletti.

( **والغَدَوِيُّ** , **عَربِيَ** gibi: hamilelerin karınlarında olan her şey ) develerden ve koyunlardan; Ebû Ubeyde’den; ( yahut koyunlara mahsustur ), böylece Nebî’nin صلى الله عليه وسلم lugatında odur; ( yahut ) o, ( devenin yahut başkasının, aygırın sıçradığı şey karşılığında satılması; yahut koyunun, koçun sıçradığı şey karşılığında satılması )dır.

( ve **الصِّحاح**’ta: şeyin, o yıl koçun sıçradığı şey karşılığında satılması ); Ferazdak dedi:
Kadınlarının mehirleri, nikâhladıkları vakit:
**غَدَوِيٌّ**, her Hebenqa‘ Tınbâl’ın.
Dedi ki: **غَدٍ**’e nisbetlidir; sanki onu temenni ediyorlar da şöyle diyorlar: develerimiz doğurur da sana **غَداً** veririz.

Ve **النهايَة**’de Yezîd b. Murra hadîsinde: **الغَدَوِيِّ**’den nehiy olundu; o, hamilelerin karınlarında olan her şeydir; adam, deve yahut keçi yahut dirhemlerle hamilelerin karınlarında olanı satın alırdı; ve o bir غرر’dir, böylece ondan nehiy olundu; bitti; ve şair dedi:
Şişkin dalaklı bir koç verdim,
**بالغَدَوِيَّاتِ** ile ve sütten kesilmemiş yavrular ile,
Geciktirilmiş oğlakların aceleleriyle,
Kilitli rahim halkalarında.
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:

**الغُدَى** , **هُدَى** gibi: **غُدْوَةٍ**’nin cem‘idir; ve ondan şairin sözü:
**بالغُدَى** ve ikindilerle.
Şeyhimiz **الغَدْوَة** hakkında fetha ve kesra nakletti; o halde o, üçlüdür; dedi ki: fetha meşhurdur, kesra azdır yahut münkerdir.

İbnü’l-Esîr dedi: **الغَدْوَةُ**, fetha ile, **الغُدُوِّ**’den bir kerredir; o, günün evvelinin yürüyüşüdür; ve ona **الرَّوْحَة** mukabil olur; ve sahur, oruçlu için iftar eden için onun menzilesinde olduğundan **غَدَاء** diye adlandırılır; ondan: Ramazan’da **تغَدَّى** etti, yani sahur yaptı.

**والغَداءُ**: günün evvelinde develeri otlatmaktır; ve (develer) **تَغَدَّتْ**; Ebû Hanîfe’den.

Ve o, **غَداتَيْنِ**’in oğludur: yani iki günün oğludur.

Ve ona **غُدَيَّة** ile bin, **سُمَيَّة** gibi; **غَداةٍ**’nin küçültmesidir.

Ve bir kadın **غَدْيانَةٌ** **عَشْيانَةٌ**; Zemahşerî onu nakletti.

Ve ona **غُدَيَّانات** geldim; قياس dışı olarak, **عُشَيَّانات** gibi; ikisini Sîbeveyh hikâye etti ve dedi ki: ikisi şâz bir küçültmedir.

( ve ) **غادِيَةُ** bint Qaza‘a, Benî Dubeyr’den bir kadındır.

Ve Ebû **الغادِي**: Hasan b. Ahmed b. Abdillâh; ondan Hâkim rivayet etti.

Ve Ebû’s-Seyyâr **غادِي** b. Sened; ondan Selefî yazdı.
