# غد (غ-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: غ - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الغين والدال
غد ، دغ : ( مستعملان ) .
غد : قال الليثُ : أغدّتِ الإبِلُ ، إذا صار لها بَيْنَ الجِلْدِ واللّحْمِ غُدَدٌ من داءِ ، وأنشدَ :
لا بَرئَتْ غُدَّةُ مَنْ أَغَدّا
قال : والغدّةُ تكونُ أيضاً في الشّحْم .
أبو عُبَيْدٍ عن الأصْمَعيّ ، قال : من أدواءِ الإبِلِ : الغُدّةُ ، وهو طاعُونُهَا ، يُقالُ : بَعِيْرٌ مُغِدٌّ .
شَمِر عن ابنِ الأعرابيّ قال : الغُدَّةُ لا تكونُ إلا في البَطْنِ ، فإذا مَضَى إلى نَحْرِهِ ورُفْغِهِ : قِيلَ : بَعِيرٌ دَارِيّ .
قلتُ : وسَمِعْتُ الْعَرَبَ تَقُولُ : غُدّتِ الناقَةُ فهي مَغْدُودَةٌ ، من الغُدَّةِ ، وغَدَّدْتُ الإبلَ فهي مُغَدّدَةٌ . وبَنُو فلانٍ مُغِدُّونَ ، إذا ظَهَرْتِ الغُدَّةُ في إبلِهِمْ .
وقال ابنُ بُزُرْجَ : أغَدّتِ الناقَةُ وأُغِدَّتْ ، ويقالُ أيضاً : غُدَّتْ ، فهي مَغْدُودَةٌ من الغُدَّةِ ، وبعيرٌ مَغْدُودٌ ، وغادٌّ ، ومُغِدٌّ ، ومُغَدٌّ ، وإبِلٌ مَغادٌّ ، وأنشد في الغادِّ :
عَدِمْتُكُمُ ونَظَرْتُكُمْ إلَيْنَا
بِجنْبِ عُكاظِ كالإبِلِ الغِدَادِ
قال : الغِدَادُ : جمْعُ الغَادِّ .
وأنشد أبو الهيثم :
وأحْمَدْتَ إذْ نَجَّيْتَ بالأمْسِ صِرمَةً
لها غُدَدَاتٌ واللَّواحِقُ تَلْحَقُ
قال : الغُدَدَاتُ : فُضُولُ السِّمَنِ ، وما كانَ من فُضولٍ وبرَ حَسَنٍ ، وهو قَوْلُ أبي عمرٍ و .
وقال في قولِ لبيد :
تَطِيرُ غَدَائِدُ الأشْراكِ شَفْعاً
قال : الغدائِدُ : الفُضُولُ .
الأصمعيّ : رأيتُ فلاناً مُغِدّاً ومُسْمَغِدّاً ، إذا رأيتَهُ وارِماً من الغَضَبِ ، وامرأةٌ مِغْدَادٌ ، إذا كانَ من خُلُقِها الغَضَبُ ، وأنشدَ :
يا ربَّ مَنْ يكتُمُني الصِّعَادا
فَهَبْ له حَلِيلَةً مِغْدَادا
أبو تراب ، قال الأصمعيّ : أغدّ الرجُلُ ، فهو مُغِدٌّ ، وأضَدَّ فهو مُضِدٌّ ، أي : غَضْانُ .
سلمةُ عن الفَرّاء ، قال : الغِدَادُ والغَدَائِدُ : الأنْصِبَاءُ ، في قولِ لبيد :
تطيرُ غدائِدُ الأشراكِ شَفْعاً
دغ : قال الليثُ : الدَّغْدَعَةُ في البضع : التحريك .
وقال الأصمعيّ : يُقالُ للمَغْمُورِ في حَسَبِهِ ، أو في نسبِهِ : مُدَغْدَغٌ ، ويُقَالُ : دَغْدَغَهُ بكلمةٍ ، إذا طَعَنَ عَلَيْهِ ، وقال رُؤْبَةُ :
وَعِرْضي لَيْسَ بالْمُدَغْدِغِ
أي : لا يُطْعَنُ عَلَيّ في حَسَبي .

باب الغين والدال
غد
دغمر : قال الليث : الدَّغمَرَةُ : تَخْلِيطُ اللونِ والخلُقِ ، وقال رؤبةُ :
إذا امْرُؤ دَغمَرَ لوْنَ الأَدْرَنِ
سَلَّمت عرْضاً ثوبُهُ لم يَدْكَنِ
الأدرنُ : الوسِخُ ، ودَغْمَرَ : خَلط ، لمْ يَدْكنْ : لَمْ يتسخ . قاله ابنُ الأَعرابي ، وقال الآخَرُ :
وَلا مِنَ الأخلاقِ دَغمَرِيُّ
ثعلب عن ابن الأعرابيِّ : الدُّغمورُ : السيء الخلُقِ ، والدُّغْمورُ بالذَّال : الحقودُ الذي لا ينحلُّ حقدُهُ .
غمدر غندر : قال : ويقال : للغلام النّاعِمِ : غُنْدُرٌ وغَمَيدَرٌ .
وأنشد ابن السكيت :
للَّهِ دَرُّ أبيكِ رُبَّ غميدرٍ
حسنِ الرُّواءِ وقلبهُ مدكُوك
قال : والمدكوكُ الذي لا يفهمُ شيئاً .
وقال ابن الأعرابي : وهو الغَمَيْذَرُ أيضاً .
دغفل : وقال الليث : الدَّغْفَلُ : ولدُ الفيلِ ، والدَّغفلُ : خصبُ الزمانِ .
وقال العجاجُ :
وإذ زَمانُ النَّاسِ دَغْفَلِيّ
أبو عبيد عن أبي زيد وأبي عمرو قالا : هو عَيْشٌ دَغْفَليٌّ ، وهو الواسعُ .
غدفل : وقال شِمْرٌ : رحمةٌ غِدَفْلَةٌ : واسعةٌ ومُلاءةٌ غِدَفْلَةٌ وعيشٌ غدفلٌ ، وأنشد :
رَعَثَاتُ عُنْبُلها الغدفلِ الأرْغَلِ
وقال غيره : بَعير غدافل : إذا كان كثير شعَرِ الذَّنب .
وقال الراجِزُ :
يَتْبَعْنَ زيّافَ الضُّحَى غُزَاهلا
ينْفُجُ ذا خصائلِ غُدَافِلاَ
وقال أبو عمرو : كبشٌ غُدَافِلٌ : كثيرُ سبِيبِ
الذّنَبِ .
غندب : الليث : الغُندُبةُ : لحمَةٌ صُلبَةٌ حوالي الحلقوم ، والجميعُ : غنادِبُ .
وقال رُؤبةُ يصفُ فحْلاً :
إذَا اللهَاةُ بَلَّتِ الغبَاغبا
حَسِبْتَ في أرْآدِه غَنادِبا
فدغم : الليث : الفَدْغَمُ : اللَّحِيمُ الجسيم .
وقال أبو عبيد : الْفَدْغَمُ : الحسنُ الطَّويلُ مِنَ الرِّجالِ مَعَ عَظَم .
وقال ذو الرُّمة :
إلى كلِّ مَشْبوح الذّراعين تُتقَى
به الحربُ شَعْشاعٍ وأبيضَ فَدْغَمِ
غرند : أبو عبيد عن أبي زيد : تَثَوَّل عليه القومُ تَثَولا وَاغْرَنْدَوا اغْرِندَاءً واغْلَنثوا اغلِنثَاءً بالثَّاء : إذا عَلوهُ بِالشتمِ والضَّرْبِ والقهْرِ .
ابن السكيت عن الأصمعيِّ : اغرَنْدَاهُ وَاسْرَنْدَاهُ : إذا علاهُ ، وأنشد :
قد جعلَ النُّعاسُ يَغْرَندِيني
أَدفعهُ عَنِّي ويَسْرَنديني
أبو عبيد عن أبي عبيدة : المغْرَندِي والمسْرَنْدِي : الذي يغْلِبُك وَيَعْلوكَ .
بغدد : وقال اللحيانيُّ يقال : هذه بغدادُ وبغداذُ وبغدانُ .
قلت : والفصحاء يختارُونَ بغدادَ بدالين ، وقيل : ( بغ ) صنمٌ ، و ( دادْ ) بمعنى دَوَّدَ ، حَرَّفوهُ عن الذال إلى الدال لأنَّ دَاذَ معناه أعطى ، فكرِهُوا أن يجعلوا لِلصَّنمِ وهو مواتٌ عَطَاءً فيكون كُفراً .
وقالوا دَاد ، ومن قال : دَان فمعناهُ ذَلَّ وخَضَعَ .
دلغف : وقال الليث : الإدْلِغْفافُ : مجيءُ الرجُلِ مُستسِرّاً ليسرقَ شيئاً .
وأنشد أبو عمرو للملقطيِّ :
قد ادلَغَفَّتْ وهي لا ترَانِي إلى متاعي مشية السكران وبغضَها في الصدْرِ قد وَرَاني

##### Türkçe

باب **الغين** ve **الدال**
**غد** ، **دغ** : (ikisi de kullanılmıştır).
**غد** : Leys dedi: **أغدّتِ الإبِلُ**; deveden, deri ile et arasında hastalıktan **غُدَدٌ** meydana geldiği zaman (denir). Ve inşad etti:
لا بَرئَتْ **غُدَّةُ** مَنْ **أَغَدّا**
Dedi: **الغدّةُ** yağda da olur.
Ebû ʿUbeyd, Asmaʿî’den: dedi: Devenin hastalıklarından: **الغُدّةُ**; o, onun vebasıdır. Denir: **بَعِيْرٌ مُغِدٌّ**.
Şemmir, İbnü’l-Aʿrâbî’den: dedi: **الغُدَّةُ** ancak karında olur; boynuna ve koltuk altına geçtiği zaman: **بَعِيرٌ دَارِيّ** denir.
Dedim: Arapları şöyle derken işittim: **غُدّتِ الناقَةُ**; o hâlde o **مَغْدُودَةٌ**, **الغُدَّةِ**’den dolayı. Ve **غَدَّدْتُ الإبلَ**; o hâlde o **مُغَدّدَةٌ**. Ve falan oğulları **مُغِدُّونَ**; develerinde **الغُدَّةُ** ortaya çıktığı zaman.
İbn Buzurc dedi: **أغَدّتِ الناقَةُ** ve **أُغِدَّتْ**; ayrıca **غُدَّتْ** de denir; o hâlde o, **الغُدَّةِ**’den dolayı **مَغْدُودَةٌ**’dur. Ve **بعيرٌ مَغْدُودٌ**; ve **غادٌّ**; ve **مُغِدٌّ**; ve **مُغَدٌّ**; ve **إبِلٌ مَغادٌّ**. Ve **الغادِّ** hakkında inşad etti:
عَدِمْتُكُمُ ونَظَرْتُكُمْ إلَيْنَا
بِجنْبِ عُكاظِ كالإبِلِ **الغِدَادِ**
Dedi: **الغِدَادُ**: **الغَادِّ**’in cemidir.
Ebû’l-Heysem inşad etti:
وأحْمَدْتَ إذْ نَجَّيْتَ بالأمْسِ صِرمَةً
لها **غُدَدَاتٌ** واللَّواحِقُ تَلْحَقُ
Dedi: **الغُدَدَاتُ**: semizliğin fazlalıklarıdır; ve güzel kıldan olan fazlalık(lar)dır; bu, Ebû ʿUmer’in sözüdür ve.
Ve Lebîd’in sözü hakkında dedi:
تَطِيرُ **غَدَائِدُ** الأشْراكِ شَفْعاً
Dedi: **الغدائِدُ**: fazlalıklar(dır).
Asmaʿî: Falancayı **مُغِدّاً** ve **مُسْمَغِدّاً** gördüm; onu öfkeden şişmiş olarak gördüğün zaman (denir). Ve bir kadın **مِغْدَادٌ**; onun huyundan öfke olduğu zaman. Ve inşad etti:
يا ربَّ مَنْ يكتُمُني الصِّعَادا
فَهَبْ له حَلِيلَةً **مِغْدَادا**
Ebû Turâb: Asmaʿî dedi: **أغدّ الرجُلُ**; o hâlde o **مُغِدٌّ**. Ve **أضَدَّ**; o hâlde o **مُضِدٌّ**; yani: öfkeli.
Seleme, Ferrâ’dan: dedi: **الغِدَادُ** ve **الغَدَائِدُ**: paylar(dır); Lebîd’in sözü içinde:
تطيرُ **غدائِدُ** الأشراكِ شَفْعاً
**دغ** : Leys dedi: **الدَّغْدَعَةُ** (cima’da): hareket ettirmedir.
Asmaʿî dedi: Soyunda yahut nesebinde örtülü olana: **مُدَغْدَغٌ** denir. Ve **دَغْدَغَهُ** bir sözle (denir); ona dil uzattığı zaman. Rüʾbe dedi:
وَعِرْضي لَيْسَ بالْمُدَغْدِغِ
Yani: soyumda bana dil uzatılmaz.

باب **الغين** ve **الدال**
**غد**
**دغمر** : Leys dedi: **الدَّغمَرَةُ**: renk ile huyu karıştırmaktır. Rüʾbe dedi:
إذا امْرُؤ **دَغمَرَ** لوْنَ الأَدْرَنِ
سَلَّمت عرْضاً ثوبُهُ لم يَدْكَنِ
**الأدرنُ**: kirli (olan)dır. Ve **دَغْمَرَ**: karıştırdı. **لمْ يَدْكنْ**: kirlenmedi. Bunu İbnü’l-Aʿrâbî söyledi. Ve başkası dedi:
وَلا مِنَ الأخلاقِ **دَغمَرِيُّ**
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الدُّغمورُ**: kötü huylu (kimsedir). Ve **الدُّغْمورُ** ( **الذَّال** ile): kini çözülmeyen kindar (kimsedir).
**غمدر غندر** : dedi: Yumuşak huylu oğlana: **غُنْدُرٌ** ve **غَمَيدَرٌ** denir.
İbnü’s-Sikkît inşad etti:
للَّهِ دَرُّ أبيكِ رُبَّ **غميدرٍ**
حسنِ الرُّواءِ وقلبهُ **مدكُوك**
Dedi: **المدكوكُ**: hiçbir şey anlamayan (kimsedir).
İbnü’l-Aʿrâbî dedi: O, **الغَمَيْذَرُ** da(dır).
**دغفل** : Leys dedi: **الدَّغْفَلُ**: filin yavrusudur. Ve **الدَّغفلُ**: zamanın bolluğudur.
Aʿcâc dedi:
وإذ زَمانُ النَّاسِ **دَغْفَلِيّ**
Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd ve Ebû ʿAmr’dan; ikisi dedi: O, **عَيْشٌ دَغْفَليٌّ**’dir; o, geniş (olan)dır.
**غدفل** : Şemmir dedi: **رحمةٌ غِدَفْلَةٌ**: geniştir. Ve **مُلاءةٌ غِدَفْلَةٌ**. Ve **عيشٌ غدفلٌ**. Ve inşad etti:
رَعَثَاتُ عُنْبُلها **الغدفلِ** الأرْغَلِ
Başkası dedi: **بَعير غدافل**; kuyruğunun kılı çok olduğu zaman.
Râciz dedi:
يَتْبَعْنَ زيّافَ الضُّحَى غُزَاهلا
ينْفُجُ ذا خصائلِ **غُدَافِلاَ**
Ebû ʿAmr dedi: **كبشٌ غُدَافِلٌ**: kuyruğun saçakları çok (olan).
**غندب** : Leys: **الغُندُبةُ**: gırtlak çevresinde sert bir et parçasıdır. Ve hepsi: **غنادِبُ**.
Rüʾbe, bir aygırı vasfederek dedi:
إذَا اللهَاةُ بَلَّتِ الغبَاغبا
حَسِبْتَ في أرْآدِه **غَنادِبا**
**فدغم** : Leys: **الفَدْغَمُ**: etli, iri (kimsedir).
Ebû ʿUbeyd dedi: **الْفَدْغَمُ**: erkeklerden, büyüklükle beraber güzel, uzun (olan).
Zü’r-Rumme dedi:
إلى كلِّ مَشْبوح الذّراعين تُتقَى
به الحربُ شَعْشاعٍ وأبيضَ **فَدْغَمِ**
**غرند** : Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: Kavim onun üzerine **تَثَوَّل** ile **تَثَولا** yaptı; ve **اغْرَنْدَوا اغْرِندَاءً**; ve **اغْلَنثوا اغلِنثَاءً** ( **الثَّاء** ile): ona sövme, vurma ve kahretme ile üstün geldikleri zaman.
İbnü’s-Sikkît, Asmaʿî’den: **اغرَنْدَاهُ** ve **وَاسْرَنْدَاهُ**: ona üstün geldiği zaman. Ve inşad etti:
قد جعلَ النُّعاسُ يَغْرَندِيني
أَدفعهُ عَنِّي ويَسْرَنديني
Ebû ʿUbeyd, Ebû ʿUbeyde’den: **المغْرَندِي** ve **المْسَرَنْدِي**: seni yenen ve sana üstün gelen (kimsedir).
**بغدد** : Lihyânî dedi: Denir: bu **بغدادُ** ve **بغداذُ** ve **بغدانُ**.
Dedim: Fasihler, iki **دال** ile **بغدادَ**’ı seçerler. Ve denildi: (**بغ**) bir puttur; ve (**دادْ**) **دَوَّدَ** manasında(dır). Onu **الذال**’dan **الدال**’a çevirdiler; çünkü **دَاذَ**’ın manası “verdi”dir; puta—o ise ölü (bir şey) iken—bir bağış kılmaktan hoşlanmadılar; böylece küfür olur.
Ve **دَاد** dediler. Ve kim **دَان** derse, onun manası: zelil oldu ve boyun eğdi.
**دلغف** : Leys dedi: **الإدْلِغْفافُ**: bir şey çalmak için adamın gizlenerek gelmesidir.
Ebû ʿAmr, Mulkaṭî’ye ait olarak inşad etti:
قد ادلَغَفَّتْ وهي لا ترَانِي إلى متاعي مشية السكران وبغضَها في الصدْرِ قد وَرَاني

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الغين وما معها في المضاعف والمطابق([1]))
(غف) الغين والفاء كلمةٌ واحدةٌ لا تتفرّع، وهي البُلْغة، ويقال له غُفَّة من العَيش. قال:
* وغُفّةٌ من قِوَام العَيش تَكفِينِي([2]) *
واغتفَّتِ الخيلُ غُفَّة من الرَّبيع، إذا أصابت منه شِبَعاً ولم تستكثِرْ. قال:
وكنَّا إذا ما اغتفَّت الخيلُ غُفَّةً  *** تجرَّد طَلاَّبُ التِّراتِ مُطَلَّبُ([3])

(غق) الغين والقاف ليس بشيء، إنَّما يحكى به الصَّوْتُ يَغْلي، يقال غَقَّ.
(غل) الغين واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تخلل شيءٍ، وثباتِ شيء، كالشيء يُغْرَزُ. من ذلك قول العرب: غَلَلْتُ الشَّيء في الشّيء، إذا أثبتَّه فيه، كأنه غَرزْتَه. قال:
وعينٌ لها حَدْرةٌ بَدْرَةٌ  *** إلى حاجبٍ غُلّ فيه الشُّفُر([4])
والغُلّة والغَليل: العَطَش. وقيل ذلك لأنَّه كالشَّيء ينْغلُّ في الجَوف بحرارة. يقال بَعيرٌ غَلاَّنُ، أي ظَمْآن. والغَلَل: الماء الجاري بين الشَّجر.
ومنه الغُلول في الغُنم([5]) ، وهو أن يخفَى الشَّيء فلا يردَّ إلى القَسْم، كأنَّ صاحبَه قد غَلّه بين ثيابِه.
ومن الباب الغِلُّ، وهو الضِّغْن ينْغَلُّ في الصَّدر.
فأمَّا قول النبي عليه السلام "لا إغْلالَ ولا إسلال" فالإغلال: الخيانة، والقياس فيه واضحٌ. قال النَّمِر([6]) :
جزى الله عنا جمرة ابنةَ نوفلٍ  *** جزاءَ مُغِلٍّ بالأمانة كاذبِ([7])
وأمّا الحديث: "ثلاثٌ لا يُغِلُّ عليهنَّ قلبُ مُؤْمن" فمَنْ قال "لا يُغِلّ" فهو من الإغلال، وهو الخيانة. ومن قال "لا يَغِلّ" فهو من الغِلّ والضِّغن.
ومن الباب الغُلاَّنُ: الأوديةُ الغامضة، واحدها غَالٌّ، وذلك أنَّ سالكَها يَنْغَلُّ فيها. والغِلالَة: شِعارٌ يُلبَس تحت الثُّوب، وبطانةٌ تُلبَس تحت الدِّرع.
ومن الباب الغُلّة، وهو الفِدامُ يكونُ على رأس الإبريق، والجمع غُلَل. قال لَبيد:
لها غُلَلٌ من رازِقيٍّ وكُرْسُفٍ  *** بأيمانِ عُجْمٍ يَنْصُفُون المَقاولا([8])
والغَلغلة: سُرعة السَّير. ورسالةٌ مُغَلغَلة: محمولةٌ من بلدٍ إلى بلد. وهو القياس، لأنّها تتخلّل البلاد وتنغلُّ فيها. قال:
أبلِغْ أبا مالكٍ عنِّي مُغَلْغَلَةً  *** وفي العتابِ حياة بين أقوامِ([9])
ومن الباب الغَليل: النَّوَى يُغَلّ في القَتّ يُخلَطُ به ، تُعلَفُه الإبل. قال:
سُلاّءةٌ كعصا النَّهدِيِّ غُلَّ لها *** [ذو فيئةٍ] من نَوَى قُرَّانَ معجومُ([10])

(غم) الغين والميم أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على تغطية وإطباق. تقول: غَمَمت الشَّيءَ أغُمُّه، أي غطَّيته. والغَمَمُ: أن يُغطِّي الشَّعر القفا والجبهَة في بنائِه. يقال: رجلٌ أغمُّ وجبهةٌ غماء. قال:
فلا تَنكحِي إنْ فرَّقَ الدّهرُ بيننا *** أغمَّ القفا والوجهِ ليس بأنْزعا([11])
ومن الباب: الغمام: جمع غَمامةٍ. وقياسُه واضح. ومنه الغِمامةُ، وهي الخِرقة تُشَدُّ على أنف الناقة شدّاً كي لا تجدَ الرِّيح. قال قومٌ: كلُّ ما سدَّ الأنف فهو غِمامة. وغُمَّ الهلالُ، إذا لم يُرَ. وفي الحديث: "فإن غُمَّ عليكم فاقْدُرُوا له". أي غُطيَ الهلال. ويقال: يومٌ غَمٌّ وليلة غمّة، إذا كانا مظلِمَين. وغمَّهُ الأمرُ يغَمُّه غمَّاً، وهو شيء يَغْشى القلب، معروف. وأما الغَمغمة فهي أصواتُ الثِّيران عند الذُّعر، والأبطالِ *عند الوغى. وقد قلنا إنّ هذه الحكاياتِ لا تكاد يكون لها قياس.
(غن) الغين والنون أُصيلٌ صحيح، وهو يدلُّ على صوتٍ كأنه غير مفهوم، إمَّا لاختلاطِه، وإما لعلّةٍ تصاحبه. من ذلك قولُهم: قريةٌ غَنّاء، يراد بذلك تجمُّع أصواتهم واختلاطُ جَلبتهم. ووادٍ أغَنُّ: ملتَفُّ النَّبات، فتَرى الرِّيح تجري فيه ولها غُنَّة؛ ويكون ذلك من كَثرة ذُبابه. ومنه الغُنَّة في الرَّجُل الأغنِّ، وهو خروجُ كلامِهِ كأنّه بأنفه.
(غي) الغين والياء المشدّدة أو المضاعفة أصلٌ صحيح يدلُّ على إظلالِ الشَّيء لغيره([12]) . وفي الحديث: "تجيء البقرةُ وآلُ عمران يومَ القيامة كأنَّهما غمامتانِ -أو غيايَتان". والجمع غَيايات. قال لبيد:
فتَدلَّيتُ عليه قافلاً  *** وعلى الأرض غياياتُ الطَّفَلْ([13])
(غب) الغين والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على زمانٍ وفَترةٍ فيه. من ذلك الغِبُّ، هو أن تَرِدَ الإِبلُ يوماً وتدعَ يوماً. والمغبَّبة: الشاة تُحلَب يوماً وتُتركُ يوماً. وأغبَبْتُ الزِّيارة من الغِبِّ أيضاً. ومنه أيضاً قولُهم: غبَّبَ في الأمر إذا لم يُبالِغْ فيه، كأنَّه زِيدَتْ([14]) فترة أوقعَهَا فيه.
ومن الباب قولهم: "رُوَيْدَ الشِّعْرِ يَغُبّ"، وذلك أن يُتركَ إنشادُه حتَّى يأتيَ عليه وقت. ويقولون: غَبَّ الأمرُ، إذا بلغ آخِرَه([15]). ولحمٌ غابٌّ، إذا لم يُؤكَلْ لوَقْتِه، بل تُرِك وقتاً وفَتْرةً.
(غت) الغين والتاء ليس بشيء، إنّما هو إبدال تاء من طاء. تقول: غَطَطْتُه وغَتَتُّه. ومنه شَيءٌ يجرِي مَجرى الحِكاية. يقال غَتَّ في الضَّحِك، إذا ضَحِك في خفاءٍ. وغَتَّ: أَتْبَعَ القولَ القولَ، أو الشُّربَ الشُّرب.
(غث) الغين والثاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على فَسادٍ في الشَّيء. من ذلك قولُهم: لبِسْتُ فلاناً على غَثيثةٍ فيه، أي فَسادِ عقلٍ ورأي. والغَثيثة: المِدَّة في الجُرح. ومن ذلك اللَّحم الغَثُّ: ليس بالسّمين. ويقولون: أغَثَّ الحَدِيثُ، أي صار غثَّاً فاسداً. قال:
خَوْد يُغِثُّ الحديثُ ما صَمَتَتْ  *** وهو بفيها ذو لَذةٍ طَرِفُ([16])
ويقال: فلانٌ لا يَغِثُّ عليه شيء، أي لا يمتنع من شيء، حتَّى الغثُّ عندَه سمين.
وأمّا الغَثغَثَة فتجري مَجرى الحكاية، يقال: غَثْغَثْتُ الثُّوبَ، إذا غسلتَه وردَّدْتَه في يديك. ويقال: إنَّ الغَثْغَثَة: القِتالُ الضَّعيف بلا سلاح، شُبِّه بغَثْغثة الثَّوب حين يُغْسَل.
(غد) الغين والدال كلمةٌ، وهي الغُدَّة في اللّحم، معروفة.
قال الرّاجز:
* فهَبْ له حليلةً مِغدَادَا([17]) *
قالوا: هي الدَّائمة الغَضَب، كأنَّ في حَلْقها غدّة.
(غذ) الغين والذال كلمةٌ، وهي إغذاذ السَّير. وذلك ألا يكونَ فيه ونْيَةٌ ولا فَتْرَة. ومنه: غَذَّ الجُرْحُ وأغذَّ، إذا بَرَأَ ولم يسكُنْ نَداه، فهو يَنْدَى أبداً.
(غر) الغين والراء أصولٌ ثلاثةٌ صحيحة: الأوّل المِثال، والثاني النقصان، والثالث العِتْق والبيَاضُ والكرَم.
فالأوّل: الغِرار: المِثال الذي يُطبَع عليه السِّهام. ويقال: وَلَدَتْ فلانة أولادَها على غرار واحد، أي جاءت بهم واحداً بعد واحدٍ على مِثال واحد. وأصل
هذا الغُرُّ، وهو الكَسْرُ في الثَّوب. يقال: اطوِ الثَّوْبَ على غَرِّهِ، أي كَسرهِ ومِثالِه الأوَّل. والغُرَّة: سُنَّة الإنسان، وهي وجهه، ثم يعبَّر عن الجسم كلِّه به. من ذلك: "في الجنين غُرَّةٌ: عبد أو أمةٌ"، أي عليه في دِيتَه نَسَمَةٌ: عبدٌ أو أمة. قال:
كلُّ قتيلٍ في كُليبٍ غرَّهْ  *** حتَّى يَنال القتلَُ آلُِ مُرَّهْ([18])

ومن الباب: الغَرِير، وهو الضَّمين، يقال: أنا غريرُك من فلانٍ، أي كفيلُك. وإنما سمِّيَ غريراً لأنّه مِثَالُ المضمونِ عنه، يؤخذ بالمال مثلَ ما يؤخذ المضمون عنه. ومحتملٌ أن يكون غِرَارُ السَّيف، وهو حدُّه، من هذا. وكلُّ شيء له حَدٌّ فَحَدُّه غِرَارٌ؛ لأنه شيء إليه انتهى طَبْعُ السَّيف ومثالُه.
وأمَّا النقصان *فيقال: غارّت النّاقةُ تُغارُّ غِراراً، إذا نَقَصَ لبنُها. وفي الحديث: "لا غِرارَ في صلاةٍ ولا تسليم". فالغِرار في الصَّلاة: ألاَّ يتمَّ ركوعَها أو سجودَها. والغِرار في السَّلام: أن يقول السَّلام عليك، أو يرُدَّ فيقول: وعليك. ومنه الغِرار، وهو النَّوم القَليل. قال الشاعر([19]) :
إنَّ الرَّزِيَّةَ من ثقيفٍ هالكٌ  *** تَركَ العُيونَ فنومُهُنَّ غِرَارُ([20])
وقال جرير:
ما بالُ نومِك في الفِراش غِرارا  *** لو كان قلبُك يستطيع لطارا([21])
ومن الباب: بيع الغَرَر، وهو الخَطَر الذي لا يُدْرَى أيكون أم لا، كبيع العبدِ الآبِق، والطّائرِ في الهواء. فهذا ناقصٌ لا يتمُّ البيع فيه أبداً. وغَرَّ الطائرُ فرخَه، إذا زَقَّه، وذلك لقلّته ونُقصانِ ما معه.
والأصل الثالث: الغُرَّة. وغرَّة كلِّ شيءٍ: أكرمُه. والغُرّة: البياض. وكل أبيضَ أغرُّ. ويقال لثلاثِ ليالٍ من أوّل الشهر غُرّة.
ومن الباب: الغَرِير، وهو الخُلُق الحَسَن. يقولون للشيخ: أدبَرَ غَريرهُ وأقبَلَ هريرُه.
ومما يقارب هذا: الغَرارة، وهي كالغَفْلة، وذلك أنَّها من كَرَم الخلُق، قد تكون في كلِّ كريم. فأمَّا المذموم من ذلك فهو من الأصل الذي قَبلَ هذا؛ لأنّه من نقصان الفِطْنة.
ومما شذَّ عن هذه الأصول إن صحَّ، شيء ذكره الشَّيبانيُّ: أنّ الغِرْغِر: دَجاج الحَبَش، واحدتها غِرْغرة. وأنشد:
ألُفُّهمُ بالسَّيف من كلِّ جانبٍ  *** كما لفّتِ العِقبانُ حِجْلَى وغِرْغِرا([22])
(غز) الغين والزاء ليس فيها شيء. وغَزَّةُ: بلدٌ.
(غس) الغين والسين ليس فيه إلاّ قولُهم: رجل غُسٌّ، إذا كان ضعيفاً. ومنه قول أوس:
مُخَلَّفُونَ ويَقضِي الناسُ أمرَهُم  *** غُسُّو الأمانةِ صُنْبُورٌ فصنبورُ([23])
(غش) الغين والشين أصولٌ تدلُّ على ضّعفٍ في الشيء واستعجال([24]) فيه. من ذلك الغِشُّ. ويقولون: [الغِشُّ: أ] لاّ تمحَضَ النصيحة([25]) . وشُربٌ غِشاشٌ: قليل. وما نامَ إلاّ غِشاشاً، أي قليلاً، ولقيتُه غِشاشاً، وذلك عند مُغَيْربان الشَّمس.
(غص) الغين والصاد ليس فيه إلاَّ الغَصَص بالطَّعام، ويقال رجلٌ غَصَّانُ. قال:
لو بِغَيْرِ الماءِ حلقي شَرِقٌ  *** كنت كالغَصَّانِ بالماء اعتصارِي([26])
(غض) الغين والضاد أصلانِ صحيحانِ، يدلُّ أحدُهما على كفٍّ ونَقْص، والآخر على طراوة.
فالأوّل الغَضّ: غضُّ البصر. وكلُّ شيءٍ كففتَه فقد غَضَضْته. ومنه قولهم: تلحقُه في ذلك غَضَاضةٌ، أي أمر يَغُضُّ لـه بصرَه. والغَضْغَضة: النُّقْصان. وفي الحديث: "لقد مرَّ من الدُّنيا بِبطنته لم يُغَضْغَض([27]) ". ويقولون: هو بحرٌ لا يُغَضْغَض. وغَضْغَضْت السِّقَاءَ: نقصتُه. وكذلك الحقّ.
والأصل الآخر: الغَضُّ: الطريُّ من كلِّ شيء. ويقال للطَّلْع حين يطلُعُ: غَضيض.
(غط) الغين والطاء أُصيلٌ صحيح فيه معنيان: أحدُهما صوتٌ، والآخر وقتٌ من الأوقات.
فالأوّل: غطِيط الإنسانِ في نَومه. ومنه الغَطاط، وهي القَطا، سمِّيت لصوتها غَطاطاً. قال:
فأثار فارِطُهم غَطَاطاً جُثَّماً  *** أصواتُه كتَرَاطُنِ الفُرْسِ([28])
والأصل الآخر الغُطَاط، قال قومٌ: هو الصُّبح. وأنشدوا:
* قام إلى حمراءَ في الغطَاطِ([29]) *
وقال آخرون: هو سَدَف الظلام. وقالوا في بيتِ ابن أحمر([30]) :
* أُولَى الوَعَاوِعِ كالغُطاط المقْبلِ([31]) *
من فَتَحَ شبَّههم بالقَطَا، ومن ضمَّ فإنّه شبَّههم بسواد السّدَف كثرة. وأمَّا غَطَطْتُه في الماء فممكنٌ أن يكون ذلك الصَّوْت الذي يكون من الماء عندها، وممكنٌ أن يكون من سَدَف الظّلام، كأنّه سترتَه بالماء وغطّيته.
---------------------ـــ
([1]) في الأصل: "باب الغين والفاء وما يثلثهما"، وهي غفلة من الناسخ، وأثبت مألوف عبارة ابن فارس في مثل ذلك.
([2]) لثابت قطنة، كما في تهذيب إصلاح المنطق للتبريزي 50. وحماسة البحتري 202. وصدره كما في إصلاح المنطق 50 واللسان (غفف):
* لا خير في طمع يدني إلى طبع * وفي الحماسة: "يدنى لمنقصة".
([3]) لطفيل الغنوي في ديوانه 26 واللسان (غفف). وفي الأصل: "التراب"، صوابه فيهما.
([4]) لامرئ القيس في ديوانه 16. وعجزه في الديوان: "فشقت مآقيهما من أخر"، وتطابقه رواية اللسان (حدر، بدر)، لكن فيها (شقت) بالخرم.
([5]) في المجمل: "في المغنم".
([6]) في الأصل: "النمري"، تحريف. وهو النمر بن تولب بن أقيش بن عبد كعب بن عوف بن الحارث بن عوف بن وائل بن قيس بن عكل بن عبد مناف. الأغاني (19: 157). والبيت التالي منسوب إليه في الأغاني (159: 19) وإصلاح المنطق 295 واللسان (غلل) والحيوان (1: 15).
([7]) في اللسان والحيوان: "حمزة ابنة نوفل"، وصوابه بالجيم والراء، كما في سائر المصادر.
([8]) ديوان لبيد 22 طبع 1881 واللسان (غلل، رزق، نصف).
([9]) البيت لهمام الرقاشي في البيان (2: 316/ 4: 85). وأنشده في اللسان (غلل) بدون نسبة مطابقاً في الرواية. ورواية الجاحظ: "أبلغ أبا مسمع".
([10]) البيت لعلقمة بن عبدة الفحل في ديوانه 131 والحيوان (2: 236). والبيان (3: 120). والمفضليات (2: 204). واللسان (سلأ، غلل، فيأ، قرر، عجم). والتكملة موضعها بياض في الأصل. وقد أكملت هذا النقص على الرواية المشهورة في البيت. ويروى بدلها: "منظم".
([11]) البيت لهدبة بن الخشرم في اللسان (نزع، غمم) والبيان (4: 10).
([12]) في الأصل: "كالغيرة".
([13]) سبق البيت في (أيي، طفل)، وروي في الموضع الأول: "وتاتيت".
([14]) في الأصل: "أربدت".
([15]) في اللسان: "صار إلى آخره".
([16]) لقيس بن الخطيم في ديوانه 17 ليبسك.
([17]) سبق البيت وتخريجه مع قرينين له في (حد).
([18]) الرجز لمهلهل، كما في الأغاني (4: 144). وأنشده في اللسان (غرر) بدون نسبة.
([19]) هو الفردزق يرثي الحجاج ديوانه 365 واللسان (غرر).
([20]) في الأصل: "ونومهن غرارا"، صوابه من الديوان. وفي اللسان: "فنومهن غرار".
([21]) ديوان جرير 226 برواية: "بالفراش غراراً لو أن قلبك يستطيع".
([22]) أنشده ثعلب في مجالسه 567 والإسكافي في مبادئ اللغة 202 وابن منظور في اللسان (غرر).
([23]) ديوان أوس بن حجر 9 واللسان (صنبر، غشش) برواية: "غُشُّ الأمانة". وفي (غسس): "غُسّ" . ونبه في هذا الموضع الأخير على روايته بجمع المكسر: "غُشُّ" و "غُشَّ" بالنصب على الذم، وبجمع التصحيح "غُسّو الأمانة" بالرفع والإضافة، و "غُسِّي" بالنصب والإضافة لما بعده.
([24]) في الأصل: "واستفهام".
([25])في الأصل: "الضبحة"، وتصحيحه والتكملة قبله من المجمل.
([26]) لعدي بن زيد العبادي، في اللسان (عصر، غصص) والحيوان (5: 138، 593).
([27]) في اللسان: "ولما مات عبد الرحمن بن عوف قال عمرو بن العاص: هنيئاً لك يا ابن عوف، خرجت من الدنيا ببطنتك ولم يتغضغض منها شيء. قال الأزهري: ضرب البطنة مثلاً لوفور أجره الذي استوجبه بهجرته وجهاده مع النبي صلى الله عليه وسلم، وأنه لم يتلبس بشيء من ولاية ولا عمل ينقص أجوره التي وجبت له".
([28]) البيت لطرفة، كما في اللسان (غطط، رطن)، وليس في ديوانه. وقد مضى في (رطن).
([29]) أنشده في اللسان (غطط) برواية: "قام إلى أدماء". وبعده:
* يمشي بمثل قائم الفسطاط *
([30]) ومثل هذه النسبة أيضاً عند الجوهري. وخطأه ابن بري، قال: هو لأبي كبير الهذلي وانظر ديوان الهذليين (2: 91).
([31]) صدره في ديوان الهذليين واللسان (غطط، وعع):
* لا يجفلون عن المضاف إذا رأوا *

ـ

##### Türkçe

(غين ve onunla birlikte olanlar babı, مضاعف ve مطابق içinde([1]))
(غف) **الغين** ve **الفاء** tek bir kelimedir; dallanıp budaklanmaz; o, **البُلْغة**’dır; ona, geçimden **غُفَّة** denir. Dedi ki:
* Ve geçimin kıvamından bir **غُفّة** bana yeter([2]) *
Atlar bahardan bir **غُفَّة** **اغتفَّت**; ondan bir doyum elde ettikleri ve çoğaltmadıkları zaman. Dedi ki:
Ve biz, atlar bir **غُفَّة** **اغتفَّت** mi  *** **التِّراتِ** talipleri soyunur, istenen (şey) istenir([3])

(غق) **الغين** ve **القاف** bir şey değildir; ancak onunla kaynayan ses taklit edilir; **غَقَّ** denir.
(غل) **الغين** ve **اللام** sahih bir asıldır; bir şeyin içine nüfuz etmeye ve bir şeyin sabit olmasına delalet eder; tıpkı bir şeyin saplanması gibi. Bundan, Arapların sözü: Bir şeyi bir şeyin içine **غَلَلْتُ**; onu içinde sabitlediğim zaman; sanki onu saplamışım gibi. Dedi ki:
Ve bir göz ki onun için bir **حَدْرةٌ** **بَدْرَةٌ** vardır  *** bir kaşa doğru; onda kirpikler **غُلّ** edilmiştir([4])
**الغُلّة** ve **الغَليل**: susuzluktur. Bunun, sıcaklıkla sanki bir şeyin iç boşluğa nüfuz etmesi sebebiyle olduğu söylenmiştir. **بَعيرٌ غَلاَّنُ** denir; yani susuz. **الغَلَل**: ağaçlar arasında akan sudur.
Bundan, koyunlarda **الغُلول**([5]) vardır; o da, bir şeyin gizlenmesi ve paylaştırmaya geri verilmemesidir; sanki sahibi onu elbiseleri arasında **غَلّه** etmiştir.
Bu babdan **الغِلُّ** vardır; o, göğüste nüfuz eden kindir.
Peygamberin (aleyhisselâm) sözüne gelince: “**لا إغْلالَ ولا إسلال**”; **الإغلال**: hıyanettir; kıyas bunda açıktır. **النَّمِر**([6]) dedi ki:
Allah, bizden **جمرة ابنةَ نوفلٍ**’e  *** emanette hıyanet eden yalancının cezasını versin([7])
“**ثلاثٌ لا يُغِلُّ عليهنَّ قلبُ مُؤْمن**” hadisine gelince: “**لا يُغِلّ**” diyen, onu **الإغلال**’dan alır; o da hıyanettir. “**لا يَغِلّ**” diyen ise onu **الغِلّ** ve kinden alır.
Bu babdan **الغُلاَّنُ**: kapalı vadilerdir; tekili **غَالٌّ**’dır; bu, onun yolcusunun orada içine nüfuz etmesi sebebiyledir. **الغِلالَة**: elbisenin altında giyilen bir içlik; ve zırhın altında giyilen bir astardır.
Bu babdan **الغُلّة** vardır; o, ibrikin başında bulunan **الفِدام**’dır; çoğulu **غُلَل**. Lebîd dedi ki:
Onun için **غُلَلٌ** vardır; **رازِقيٍّ** ve pamuktan  *** Arap olmayanların sağ elleriyle; sözleri yarı yarıya söylerler([8])
**الغَلغلة**: yürüyüşün süratidir. **رسالةٌ مُغَلغَلة**: bir beldeden bir beldeye taşınmış (mektup). Bu kıyastır; çünkü beldelerin içine girer ve onların içinde nüfuz eder. Dedi ki:
Benden **أبا مالكٍ**’e **مُغَلْغَلَةً** ulaştır  *** ve azarlamada, kavimler arasında bir hayat vardır([9])
Bu babdan **الغَليل**: **النَّوَى**’nın **القَتّ** içine **يُغَلّ** edilmesi; onunla karıştırılır; develer onu yemlenir. Dedi ki:
**سُلاّءةٌ**; **النَّهدِيِّ**’nin asası gibi; ona **غُلَّ** edilmiştir *** [**ذو فيئةٍ**] **قُرَّانَ** çekirdeklerinden; ezilmiş([10])

(غم) **الغين** ve **الميم** tek sahih asıldır; örtmeye ve kapatmaya delalet eder. Dersin: Bir şeyi **غَمَمت**; onu **أغُمُّه**; yani onu örttüm. **الغَمَمُ**: saçın, yapısı içinde enseyi ve alnı örtmesidir. **رجلٌ أغمُّ** ve **جبهةٌ غماء** denir. Dedi ki:
Öyleyse, zaman bizi ayırırsa evlenme  *** ensesi **أغمَّ** olan ve yüzü (öyle olan), **أنْزعا** olmayan([11])
Bu babdan: **الغمام**; **غَمامةٍ**’nin çoğuludur. Kıyası açıktır. Ondan **الغِمامةُ** vardır; o, devenin burnuna rüzgârı bulmasın diye sıkıca bağlanan bezdir. Bir kavim dedi ki: Burnu tıkayan her şey **غِمامة**’dır. **غُمَّ الهلالُ**; görülmediği zaman. Hadiste: “**فإن غُمَّ عليكم فاقْدُرُوا له**”; yani hilâl örtüldü. **يومٌ غَمٌّ** ve **ليلة غمّة** denir; karanlık oldukları zaman. İş onu **غمَّهُ**; onu **يغَمُّه**; **غمّاً**; o, kalbi kaplayan bir şeydir; bilinir. **الغَمغمة** ise, korku anında boğaların sesleridir; ve *savaş anında yiğitlerin (sesleri). Biz, bu taklitlerin neredeyse kıyası olmadığını söylemiştik.
(غن) **الغين** ve **النون** sahih bir köktür; karışıklığından yahut ona eşlik eden bir arızadan dolayı, sanki anlaşılmayan bir sese delalet eder. Bundan onların sözü: **قريةٌ غَنّاء**; bununla, seslerinin toplanması ve gürültülerinin karışması kastedilir. **وادٍ أغَنُّ**: bitkisi sık olan (vadi); rüzgârın onda aktığını görürsün ve onun için bir **غُنَّة** vardır; bu, sineğinin çokluğundan olur. Ondan, **الرَّجُل الأغنِّ**’de **الغُنَّة** vardır; o, sözünün çıkışının sanki burnundan olmasıdır.
(غي) şeddeli yahut مضاعف **الغين** ve **الياء** sahih bir asıldır; bir şeyin başkasına gölge etmesine delalet eder([12]). Hadiste: “Kıyamet günü **البقرةُ** ve **آلُ عمران** gelir; sanki ikisi iki bulut—yahut iki **غيايَتان**.” Çoğulu **غَيايات**. Lebîd dedi ki:
Ona dönerken sarktım  *** ve yer üzerinde çocuğun **غياياتُ**’ı (gölgeleri) vardı([13])
(غب) **الغين** ve **الباء** sahih bir asıldır; içinde zaman ve bir süreye delalet eder. Bundan **الغِبُّ**: develerin bir gün suya gelip bir gün bırakmasıdır. **المغبَّبة**: bir gün sağılıp bir gün bırakılan koyundur. Ziyareti de **الغِبِّ**’den **أغبَبْتُ**. Ondan da onların sözü: Bir işte **غبَّبَ**; onda aşırıya gitmediği zaman; sanki ona bir süre([14]) eklenmiş ve onu onun içine düşürmüştür.
Bu babdan onların sözü: “**رُوَيْدَ الشِّعْرِ يَغُبّ**”; bu, onun okunmasının, üzerinden bir vakit geçinceye kadar bırakılmasıdır. Ve derler: **غَبَّ الأمرُ**; sonuna ulaştığı zaman([15]). **لحمٌ غابٌّ**: vaktinde yenmeyip bir vakit ve bir süre bırakıldığı zaman.
(غت) **الغين** ve **التاء** bir şey değildir; ancak **طاء**’dan **تاء**’nın بدل edilmesidir. Dersin: **غَطَطْتُه** ve **غَتَتُّه**. Ondan, taklit yolunda yürüyen bir şey vardır. Gizlice güldüğü zaman, gülmede **غَتَّ** denir. **غَتَّ**: sözü söze, yahut içişi içişe ekledi.
(غث) **الغين** ve **الثاء** sahih bir asıldır; şeyde bozulmaya delalet eder. Bundan onların sözü: Onu, onda bulunan bir **غَثيثةٍ** üzerine giydim; yani akıl ve görüş bozukluğu üzerine. **الغَثيثة**: yarada irin. Bundan **اللَّحم الغَثُّ**: semiz olmayan (ettir). Ve derler: **أغَثَّ الحَدِيثُ**; yani bozuk, **غثّ** oldu. Dedi ki:
Bir genç kız; sustuğu müddetçe söz bozuklaşır  *** hâlbuki ağzında, taze bir lezzet vardır([16])
Ve denir: Falanın üzerine hiçbir şey **يَغِثُّ** etmez; yani hiçbir şeyden çekinmez; hatta **الغثُّ** onun yanında semizdir.
**الغَثغَثَة**’ye gelince, taklit yolunda yürür; elbiseyi yıkayıp onu ellerinde tekrar tekrar çevirdiğin zaman: **غَثْغَثْتُ الثُّوبَ** denir. Ve denir: **الغَثْغَثَة**: silahsız zayıf çarpışmadır; elbise yıkanırkenki **غَثْغثة**’sine benzetilmiştir.
(غد) **الغين** ve **الدال** bir kelimedir; o, etteki **الغُدَّة**’dir; bilinir.
**الرّاجز** dedi ki:
* Öyleyse ona, **مِغدَادَا** bir eş ver([17]) *
Dediler ki: O, sürekli öfkeli olandır; sanki boğazında bir **غدّة** varmış gibi.
(غذ) **الغين** ve **الذال** bir kelimedir; o, yürüyüşün **إغذاذ**’ıdır. Bu, onda ne gevşeklik ne de durgunluk bulunmamasıdır. Ondan: Yara **غَذَّ** ve **أغذَّ**; iyileştiği ve akıntısı durmadığı zaman; o, daima akar.
(غر) **الغين** ve **الراء** üç sahih asıldır: birincisi örnek, ikincisi eksilme, üçüncüsü eskilik ve beyazlık ve kerem.
Birincisi: **الغِرار**: okların üzerine basıldığı örnektir. Ve denir: Falan kadın çocuklarını tek bir **غرار** üzere doğurdu; yani onları bir örnek üzere birbiri ardınca getirdi. Bunun aslı **الغُرُّ**’dur; o, elbisedeki kırıştır. Elbiseyi **غَرِّهِ** üzerine katla denir; yani onun kırığı ve ilk örneği üzerine. **الغُرَّة**: insanın **سُنَّة**’sidir; o da yüzüdür; sonra onunla bütün beden ifade edilir. Bundan: “Ceninde bir **غُرَّةٌ**: bir köle yahut bir cariye”; yani onun diyeti üzerinde bir **نَسَمَةٌ** vardır: bir köle yahut bir cariye. Dedi ki:
**كُليبٍ**’de her öldürülenin **غرَّهْ**’si  *** öldürme, **آلُِ مُرَّهْ**’ye ulaşıncaya dek([18])

Bu babdan: **الغَرِير**; o, **الضَّمين**’dir; “Ben falandan sana **غريرُك**’um” denir; yani kefilinim. Ancak ona **غرير** denildi; çünkü o, kendisi adına garanti verilenin örneğidir; onunla, malda, garanti verilen kimseyle alındığı gibi alınır. Muhtemeldir ki, kılıcın **غِرَارُ**’ı—yani keskin yanı—bundandır. Ve her sınırı olan şeyin sınırı **غِرَارٌ**’dır; çünkü o, kılıcın tab’ının ve örneğinin ulaştığı bir şeydir.
Eksilmeye gelince: **غارّت النّاقةُ تُغارُّ غِراراً** denir; sütü eksildiği zaman. Hadiste: “**لا غِرارَ في صلاةٍ ولا تسليم**”. Namazda **الغِرار**: rükûunu yahut secdesini tamamlamamasıdır. Selâmda **الغِرار**: “**السَّلام عليك**” demesi; yahut karşılık verip “**وعليك**” demesidir. Ondan **الغِرار**: az uykudur. Şair([19]) dedi ki:
**ثقيفٍ**’den musibet, helâk olmuş (biridir)  *** gözleri bıraktı; onların uykusu **غِرَارُ**’dur([20])
Cerîr dedi ki:
Yatağındaki uykun neden **غِرارا**  *** kalbin gücü yetseydi uçardı([21])
Bu babdan: **بيع الغَرَر**; o, olup olmayacağı bilinmeyen tehlikedir; kaçak kölenin ve havadaki kuşun satımı gibi. Bu, eksiktir; onda satış asla tamam olmaz. Kuş, yavrusunu **غَرَّ** etti; onu gagasıyla beslediği zaman; bu, onun azlığı ve yanında olanın eksikliği sebebiyledir.
Üçüncü asıl: **الغُرَّة**. Her şeyin **غرَّة**’si: onun en kerim olanıdır. **الغُرّة**: beyazlıktır. Her beyaz, **أغرُّ**’dur. Ayın başından üç geceye **غُرّة** denir.
Bu babdan: **الغَرِير**; o, güzel huydur. Yaşlıya: “Onun **غَريرهُ** arkasını döndü ve onun **هريرُه** öne geldi” derler.
Buna yakın olanlardan: **الغَرارة**; o, gaflet gibidir; bu, huy keremindendir; her kerimde bulunabilir. Bunun yerilmiş olanına gelince, o, bundan önceki asıldandır; çünkü o, zekânın eksilmesindendir.
Bu asıllardan şâz olan—sahihse—şeylerden: **الشَّيبانيُّ**’nin zikrettiği bir şey: **الغِرْغِر** Habeş tavuğudur; tekili **غِرْغرة**. Şöyle inşad etti:
Onları kılıçla her yandan sararım  *** tıpkı kartalların **حِجْلَى** ve **غِرْغِرا**’yı sarması gibi([22])
(غز) **الغين** ve **الزاء**’da bir şey yoktur. **غَزَّةُ**: bir beldedir.
(غس) **الغين** ve **السين**’de, onların “**رجل غُسٌّ**” sözünden başka bir şey yoktur; zayıf olduğu zaman. Ondan Evs’in sözü:
Geri bırakılmışlardır; insanlar işlerini görür  *** emanetin **غُسُّو**’ları; **صُنْبُورٌ** da **صنبورُ**([23])
(غش) **الغين** ve **الشين**; şeyde zayıflığa ve onda aceleciliğe([24]) delalet eden asıllardır. Bundan **الغِشُّ**. Ve derler: **[الغِشُّ: أ] لاّ تمحَضَ النصيحة**([25]). **شُربٌ غِشاشٌ**: azdır. Ancak **غِشاشاً** uyudu; yani az. Onu **غِشاشاً** gördüm; bu, güneşin batmaya yaklaştığı vakitte.
(غص) **الغين** ve **الصاد**’da, yemekte **الغَصَص**’tan başka bir şey yoktur; ve **رجلٌ غَصَّانُ** denir. Dedi ki:
Eğer su dışında boğazım **شَرِقٌ** olsaydı  *** suyla sıkışmam, **الغَصَّانِ** gibi olurdu([26])
(غض) **الغين** ve **الضاد** iki sahih asıldır; birisi engellemeye ve eksiltmeye, diğeri tazeliğe delalet eder.
Birincisi **الغَضّ**: bakışı kısmaktır. Engellediğin her şeyi **غَضَضْته** etmiş olursun. Ondan onların sözü: Onda ona bir **غَضَاضةٌ** yetişir; yani onun için bakışını kısan bir iş. **الغَضْغَضة**: eksilmedir. Hadiste: “**لقد مرَّ من الدُّنيا بِبطنته لم يُغَضْغَض**([27])”. Ve derler: O, **بحرٌ لا يُغَضْغَض**’dır. **غَضْغَضْت السِّقَاءَ**: onu eksilttim. Hak da böyledir.
Diğer asıl: **الغَضُّ**: her şeyin tazesi. Ve **الطَّلْع** çıktığı zaman ona **غَضيض** denir.
(غط) **الغين** ve **الطاء** iki manası olan sahih bir köktür: biri ses, diğeri vakitlerden bir vakittir.
Birincisi: insanın uykusundaki **غطِيط**’idir. Ondan **الغَطاط**; o, **القَطا**’dır; sesinden dolayı ona **غَطاطاً** denilmiştir. Dedi ki:
Onların öncüsü, çökmüş bir **غَطَاطاً** kaldırdı  *** sesleri, Farsların **تَرَاطُن**’u gibidir([28])
Diğer asıl **الغُطَاط**’tır; bir kavim dedi ki: o, sabah vaktidir. Şöyle şahit getirdiler:
* **حمراءَ**’ya **الغطَاطِ**’ta kalktı([29]) *
Diğerleri dedi ki: o, karanlığın **سَدَف**’idir. Ve İbn Ahmer’in([30]) beytinde dediler ki:
* **أُولَى الوَعَاوِعِ**; gelen **الغُطاط** gibi([31]) *
Fetha yapan, onları **القَطَا**’ya benzetmiştir; damme yapan ise, çoklukla **السّدَف**’in karalığına benzetmiştir. “Onu suda **غَطَطْتُه**”ya gelince: bu, onun yanında sudan meydana gelen ses olabilir; ve karanlığın **سَدَف**’inden de olabilir; sanki onu suyla örtmüş ve kapatmışsın gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

١
1 غُدَّ ذ and غَدَّ , said of a camel: see 4.

غُدِّدَ
2 غُدِّدَ ذ : see 4. -A2- غَدَّدَ, inf. n. تَغْدِيدٌ, He took his [غُدَّة, i. e.] lot, portion, or share. (K.)

أَغَدَّ
4 أَغَدَّ ذ (S, A, O, L, Msb, K) and أُغِدَّ, (O, L, K,) and ↓ غُدَّ, (Az, O, L, K,) this last heard by Az from the Arabs, (L,) [in the CK ↓ غَدَّ, but (though the phrase غُدَّتْ اـِبِلُهُمْ occurs there afterwards) غُدَّ may be less correct than غَدَّ, for the part. n. of the former was disallowed by As,] and ↓ غُدِّدَ, (Az, O, K,) He (a camel) had the disease termed غُدَّة [q. v.]; (Az, S, O, L, Msb, K;) or had غُدَد [pl. of غُدَّةٌ] between the flesh and the skin. (L.) ― -b2- Hence, (A,) أَغَدَّ signifies also (tropical:) He (a man, As, S, A, O) was, or became, angry, (As, S, O, L,) or swollen by reason of anger, as though he were a camel having the disease termed غُدَّة: (A:) and أَغَدَّ عَلَيْهِ he was angry with him; (K;) or he swelled against him and was angry with him. (L.) ― -b3- And أَغَدَّ القَوْمُ The people, or party, had their camels affected with the disease termed غُدَّة. (S, O, L, K.)

غَدٌ
غَدٌ ذ : see art. غدو.

غُدَّةٌ
غُدَّةٌ ذ (IDrd, S, O, L, Msb, K) and ↓ غُدَدَةٌ (S, O, L, K) [A ganglion; i. e.] any hard lump in the tendinous parts; (L, K;) [a lump of] flesh arising from disease, between the skin and the flesh, which may be made to move about: (Msb:) and any small nodous lump (عُقْدَة) in the body (IDrd, O, L, K) of a man, (IDrd, O, L,) surrounded by fat: (IDrd, O, L, K:) pl. غُدَدٌ [properly pl. of غُدَّةٌ, and also a coll. gen. n. of which غُدَدَةٌ is the n. un.]: (S, O, L, Msb, K:) غُدَّةٌ [is applied in the present day to a ganglion: and a bubo: and a wen: and all these may be meant by its being said that it] also signifies a [swelling such as is termed] سِلْعَة, (L, K,) overspread by fat. (L.) ― -b2- And غُدَّةٌ signifies likewise The plague, or pestilence, (طَاعُون,) in camels; (As, S, O, L, K;) as also ↓ غَدَدٌ: (K:) or the same in camels as the طاعون in man: (Msb:) it attacks them in the groins, and seldom do they recover from it: (L:) or it is only in the belly; (K, TA;) and when it extends to the camel's نَحْر [or part where he is stabbed, or stuck, when he is slaughtered], and to his groin, or arm-pit, the epithet دَابِرٌ [so in the TA, but in the O دَارِئٌ, which I believe to be the right reading,] is applied to him: so says IAar: (TA:) or it is also in the fat parts; (Lth, O, L;) and between the flesh and the skin. (L.) ― -b3- And What is between the fat and the hump [of the camel]. (K.) -A2- Another signification of غُدَّةٌ is A part, or portion, of property; (L, K;) as in the saying, عَلَيْهِ غُدَّةٌ مِنْ مَالٍ [He owes a part, or portion, of some property]: (L:) pl. غَدَائِدُ, (L, K,) and, in some of the copies of the K, غِدَادٌ. (TA.) And [these two pls.] غَدَائِدُ and غِدَادٌ signify also Lots, portions, or shares: (L, K:) thus, accord. to Fr, the former of them means in a verse of Lebeed cited and expl. voce عَدِيدَةٌ; but the reading better known is عَدَائِدُ: accord. to Az, غَدَائِدُ in this instance signifies redundances. (L.)

غَدَدٌ
غَدَدٌ ذ : see the next preceding paragraph.

غُدَدَةٌ
غُدَدَةٌ ذ : see غُدَّةٌ. ― -b2- [The pl.] غَدَدَاتٌ is expl. by AHeyth as signifying Redundances of fatness: and redundances of goodly [fur, such as is termed] وَبَر. (L.)

غَادٌّ
غَادٌّ ذ : see مُغِدٌّ, in two places.

مُغَدٌّ
مُغَدٌّ ذ : see the paragraph here following.

مُغِدٌّ
مُغِدٌّ ذ A camel having the disease termed غُدَّةٌ; (As, Az, S, O, L, K;) as also ↓ مُغَدٌّ (L) and ↓ مَغْدُودٌ, (Az, L, K,) or this is not said, (As, O, K,) but it was heard by Az from the Arabs, (O, L,) and ↓ مُغَدَّدٌ (Az, L) and ↓ غَادٌّ: (O, L, K:) مُغِدٌّ, without ة, is also applied to a she-camel: and its pl. is مَغَادُّ: (L:) the pl. of ↓ غَادٌّ is غِدَاذٌ. (O, L, K. *) ― -b2- [Hence,] (tropical:) An angry man: (As, S, L:) or swollen by reason of anger, (A, L,) as though he were a camel having the disease termed غُدَّة. (A.) One says, رَأَيْتُ فُلَانًا مُغِدًّا and ↓ مُسْمَغِدًّا (tropical:) I saw such a one swollen with anger. (L.)

مُغَدَّدٌ
مُغَدَّدٌ ذ : see the next preceding paragraph.

مِغْدَادٌ
مِغْدَادٌ ذ (assumed tropical:) A man, (S, O, L, K,) and a woman, (O, L, K,) much, or often, in anger: (S, O, L, K:) or always angry: (O, K:) or angry in disposition or nature. (O, L.)

مَغْدُودٌ
مَغْدُودٌ ذ : see مُغِدٌّ.

مُسْمَغِدٌّ
مُسْمَغِدٌّ ذ : see مُغِدٌّ.

##### Türkçe

١
1 **غُدَّ** ذ ve **غَدَّ**, deve hakkında söylenir: 4’e bak.

**غُدِّدَ**
2 **غُدِّدَ** ذ: 4’e bak. -A2- **غَدَّدَ**, mastar ismi **تَغْدِيدٌ**, o, kendi [**غُدَّة**, yani] payını, hissesini veya nasibini aldı. (K.)

**أَغَدَّ**
4 **أَغَدَّ** ذ (S, A, O, L, Msb, K) ve **أُغِدَّ**, (O, L, K,) ve ↓ **غُدَّ**, (Az, O, L, K,) bu sonuncusu Az tarafından Araplardan işitilmiştir, (L,) [CK’de ↓ **غَدَّ**, fakat (orada sonra **غُدَّتْ اـِبِلُهُمْ** ibaresi bulunsa da) **غُدَّ**, **غَدَّ**’den daha az doğru olabilir; zira ilkinin ism-i mef‘ûlü As tarafından reddedilmişti,] ve ↓ **غُدِّدَ**, (Az, O, K,) O (bir deve) **غُدَّة** diye adlandırılan hastalığa sahip oldu [bk.]; (Az, S, O, L, Msb, K;) yahut et ile deri arasında **غُدَد** [**غُدَّةٌ**’nin çoğulu] vardı. (L.) ― -b2- Bundan dolayı, (A,) **أَغَدَّ** ayrıca (mecazen) şu mânaya da gelir: O (bir adam, As, S, A, O) öfkelendi, yahut öfke sebebiyle şişti; sanki **غُدَّة** diye adlandırılan hastalığa sahip bir deveymiş gibi: (A:) ve **أَغَدَّ عَلَيْهِ**: ona öfkelendi; (K;) yahut ona karşı şişti ve ona öfkelendi. (L.) ― -b3- Ve **أَغَدَّ القَوْمُ**: kavmin, yahut topluluğun, develeri **غُدَّة** diye adlandırılan hastalıktan etkilendi. (S, O, L, K.)

**غَدٌ**
**غَدٌ** ذ: **غدو** maddesine bak.

**غُدَّةٌ**
**غُدَّةٌ** ذ (IDrd, S, O, L, Msb, K) ve ↓ **غُدَدَةٌ** (S, O, L, K) [bir ganglion; yani] kirişli kısımlarda bulunan her sert yumru; (L, K;) hastalıktan meydana gelen, deri ile et arasında bulunan, hareket ettirilebilen [bir] et yumrusu: (Msb:) ve insanın bedeninde (IDrd, O, L, K) bulunan her küçük düğümlü yumru (**عُقْدَة**) (IDrd, O, L,) yağ ile çevrili: (IDrd, O, L, K:) çoğulu **غُدَدٌ** [aslında **غُدَّةٌ**’nin çoğulu olup ayrıca **غُدَدَةٌ**’nin tekil-i nev‘ olduğu bir cem‘î cins ismidir]: (S, O, L, Msb, K:) **غُدَّةٌ** [günümüzde ganglion’a; ve bubon’a; ve bir kiste uygulanır: ve bunların hepsi, onun hakkında “o”nun] ayrıca yağla kaplanmış bir **سِلْعَة** [diye adlandırılan türden] şişlik mânasına da geldiği söylenmekle kastedilmiş olabilir. (L.) ― -b2- Ve **غُدَّةٌ** aynı şekilde develerde veba, yahut salgın, (**طَاعُون,**) mânasına gelir; (As, S, O, L, K;) bunun gibi ↓ **غَدَدٌ**: (K:) yahut develerdeki bunun, insandaki **طَاعون**’un aynısıdır: (Msb:) kasıklarda onlara saldırır ve nadiren ondan iyileşirler: (L:) yahut yalnız karındadır; (K, TA;) ve deve’nin **نَحْر**’ına [yahut kesildiğinde bıçaklandığı, yahut saplandığı yerine] ve kasığına yahut koltuk altına yayıldığında ona **دَابِرٌ** [TA’da böyle; fakat O’da **دَارِئٌ**, ki bunun doğru okunuş olduğuna inanıyorum] sıfatı uygulanır: IAar böyle der: (TA:) yahut o, yağlı kısımlarda da olur; (Lth, O, L;) ve et ile deri arasındadır. (L.) ― -b3- Ve (o,) yağ ile hörgüç arasında olan şeydir [devenin]. (K.) -A2- **غُدَّةٌ**’nin başka bir mânası da maldan bir parça, yahut bir paydır; (L, K;) şu sözde olduğu gibi: **عَلَيْهِ غُدَّةٌ مِنْ مَالٍ** [Onun üzerinde maldan bir parça, yahut bir pay (borcu) vardır]: (L:) çoğulu **غَدَائِدُ**, (L, K,) ve K’nın bazı nüshalarında **غِدَادٌ**. (TA.) Ve [bu iki çoğul] **غَدَائِدُ** ve **غِدَادٌ** ayrıca paylar, hisseler veya nasipler mânasına gelir: (L, K:) böylece, Fr’ye göre, bunların ilki Lebeed’in **عَدِيدَةٌ** maddesinde nakledilip açıklanan bir beyitte bu mânaya gelir; fakat daha meşhur okunuş **عَدَائِدُ**’dur: Az’a göre, bu örnekte **غَدَائِدُ** fazlalıklar mânasına gelir. (L.)

**غَدَدٌ**
**غَدَدٌ** ذ: bir önceki paragraf’a bak.

**غُدَدَةٌ**
**غُدَدَةٌ** ذ: **غُدَّةٌ**’ye bak. ― -b2- [Çoğulu] **غَدَدَاتٌ**, AHeyth tarafından “şişmanlığın fazlalıkları” diye açıklanır: ve güzel [kürk, **وَبَر** diye adlandırılan türden] fazlalıkları. (L.)

**غَادٌّ**
**غَادٌّ** ذ: iki yerde, **مُغِدٌّ**’e bak.

**مُغَدٌّ**
**مُغَدٌّ** ذ: burada onu takip eden paragraf’a bak.

**مُغِدٌّ**
**مُغِدٌّ** ذ: **غُدَّةٌ** diye adlandırılan hastalığa sahip bir deve; (As, Az, S, O, L, K;) bunun gibi ↓ **مُغَدٌّ** (L) ve ↓ **مَغْدُودٌ**, (Az, L, K,) yahut bu söylenmez, (As, O, K,) fakat Az tarafından Araplardan işitilmiştir, (O, L,) ve ↓ **مُغَدَّدٌ** (Az, L) ve ↓ **غَادٌّ**: (O, L, K:) **مُغِدٌّ**, ة olmaksızın, dişi deveye de uygulanır: ve onun çoğulu **مَغَادُّ**’dur: (L:) ↓ **غَادٌّ**’un çoğulu **غِدَاذٌ**’dur. (O, L, K. *) ― -b2- [Bundan dolayı,] (mecazen:) öfkeli bir adam: (As, S, L:) yahut öfke sebebiyle şişmiş, (A, L,) sanki **غُدَّة** diye adlandırılan hastalığa sahip bir deveymiş gibi. (A.) Şöyle denir: **رَأَيْتُ فُلَانًا مُغِدًّا** ve ↓ **مُسْمَغِدًّا** (mecazen:) Ben falanı öfkeyle şişmiş gördüm. (L.)

**مُغَدَّدٌ**
**مُغَدَّدٌ** ذ: bir önceki paragraf’a bak.

**مِغْدَادٌ**
**مِغْدَادٌ** ذ (mecazen varsayılan:) bir adam, (S, O, L, K,) ve bir kadın, (O, L, K,) çok, yahut sık sık, öfkede olan: (S, O, L, K:) yahut daima öfkeli: (O, K:) yahut tabiatı yahut mizacı itibarıyla öfkeli. (O, L.)

**مَغْدُودٌ**
**مَغْدُودٌ** ذ: **مُغِدٌّ**’e bak.

**مُسْمَغِدٌّ**
**مُسْمَغِدٌّ** ذ: **مُغِدٌّ**’e bak.
