# غرب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%B1%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [غرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: غرب

الغرب قال ابن سيده: خلاف الشرق وهو المغرب وقوله تعالى رب المشرقين ورب المغربين أحد المغربين: أقصى ما تنتهي إليه الشمس في الصيف، والآخر أقصى ما تنتهي إليه في الشتاء، وأحد المشرقين: أقصى ما تشرق منه في الصيف، والآخر أقصى ما تشرق منه في الشتاء. وبين المغرب الأقصى والمغرب الأدنى مائة وثمانون مغربا، وكذلك بين المشرقين. وفي التهذيب: للشمس مشرقان ومغربان، فأحد مشرقيها أقصى المطالع في الشتاء والآخر أقصى المطالعها في القيظ، وكذلك أحد مغربيها أقصى المغارب في الشتاء وكذلك الآخر. وقوله جل ثناؤه فلا أقسم برب المشارق والمغارب جمع؛ لأنه أريد أنها تشرق كل يوم من موضع وتغرب في موضع إلى انتهاء السنة. والغروب غروب الشمس. وغربت الشمس تغرب، سيأتي قريبا. الغرب: الذهاب بالفتح مصدر ذهب. الغرب: التنحي عن الناس، وقد غرب عنا يغرب غربا. الغرب: أول الشيء وحده، كغرابه بالضم. الغرب والغربة: الحدة. في التهذيب: يقال: كف عن غربك أي حدتك. وغرب الفرس: حدته وأول جريه. تقول: كففت من غربه، قال النابغة الذبياني:
  والخيل تمزع غربا في أعنتهاكالطير ينجو من الشؤبوب ذي البرد هكذا أنشده الجوهري، قال ابن بري: صواب إنشاده والخيل بالنصب لأنه معطوف على المائة من قوله:
  الواهب المائة الأبكار زينـهـا                      سعدان توضح في أوبارها اللبد والشؤبوب: الدفعة من المطر الذي يكون فيه البرد وقد تقدم، والمزع: سرعة السير. والسعدان: نبت تسمن عنه الإبل وتغزر ألبانها ويطيب لحمها. وتوضح: موضع. واللبد: ما تلبد من الوبر، الواحدة لبدة، كذا في لسان العرب. ويقال: في لسانه غرب، أي حدة، وغرب اللسان: حدته. وسيف غرب، أي قاطع حديد، قال الشاعر يصف سيفا:
  غربا سريعا في العظام الخرس ولسان غرب: حديد وفي حديث ابن عباس ذكر الصديق فقال: كان والله برا تقيا يصادى غربه وفي رواية يصادى منه غرب. الغرب: الحدة، ومنه غرب السيف، أي كانت تدارى حدته وتتقى. ومنه حديث عمر فسكن من غربه. وفي حديث عائشة قالت عن زينب رضي الله عنهما: كل خلالها محمود ما خلا سورة من غرب كانت فيها وفي حديث الحسن: سئل عن قبلة الصائم، فقال: إني أخاف عليك غرب الشباب أي حدته. هذا كله خلاصة ما في التهذيب والمحكم والنهاية. الغرب: النشاط والتمادي في الأمر. الغرب: الراوية التي يحمل عليها الماء، قال لبيد:
  غرب المصبة محمود مصارعه                      لاهي النهار لسير الليل محتقر

  وفسره الأزهري بالدلو. الغرب: الدلو العظيمة تتخذ من مسك ثور مذكر، وجمعه غروب. وبه فسر حديث الرؤيا فأخذ الدلو عمر فاستحالت في يده غربا قال ابن الأثير: ومعناه أن عمر لما أخذ الدلو ليستقي عظمت في يده؛ لأن الفتوح كانت في زمنه أكثر منها في زمن أبي بكر، رضي الله عنهما. ومعنى استحالت انقلبت عن الصغر إلى الكبر. وفي حديث الزكاة وما سقي بالغرب ففيه نصف العشر وفي الحديث لو أن غربا من جهنم جعل في الأرض لآذى نتن ريحه وشدة حره ما بين المشرق والمغرب الغرب: عرق في مجرى الدمع، وهو كالناسور، وقيل: هو عرق في العين يسقي ولا ينقطع سقيه. قال الأصمعي: يقال: بعينه غرب، إذا كانت تسيل ولا تنقطع دموعها. الغرب: الدمع حين يخرج من العين، جمعه غروب قال:
  مالك لا تذكر أم عمرو
  إلا لعينيك غروب تجري وفي حديث الحسن ذكر ابن عباس فقال: كان مثجا يسيل غربا. شبه به غزارة علمه وأنه لا ينقطع مدده وجريه. الغرب: مسيله أي الدمع أو هو انهلاله وفي نسخة انهماله من العين. و الغرب: الفيضة من الخمر، و كذلك هي من الدمع، الغرب: بثرة تكون في العين تغذ ولا ترقأ. غربت العين غربا وهو ورم في المآقي. الغرب: كثرة الريق في الفم وبلله وجمعه غروب: الغرب في السن منقعه أي منقع ريقه، وقيل: طرفه وحدته وماؤه. قال عنترة:
  إذ تستبيك بذي غروب واضح                      عذب مقبله لذيذ المطـعـم الغرب: شجرة حجازية خضراء ضخمة شاكة بالتخفيف، وهي التي يعمل منها الكحيل الذي تهنأ به الإبل، واحدته غربة، قاله ابن سيده. والكحيل هو القطران، حجازية، كذا في التهذيب. وقال أيضا: الأبهل هو الغرب، لأن القطران يستخرج منه وقيل: ومنه الحديث لا يزال أهل الغرب ظاهرين على الحق. لم يذكره أهل الغريب، فلغرابته ذكره هنا. وفي لسان العرب: وقيل: أراد بهم أهل الشأم؛ لأنهم غرب الحجاز. وقيل: أراد الحدة والشوكة، يريد أهل الحجاز. وقال ابن المدائني: الغرب هنا الدلو، وأراد بهم العرب لأنهم أصحابها وهم يستقون بها. قال شيخنا: ورجح عياض في الشفاء وغيره من أهل الغريب على الحقيقة، وأيده بأن الدارقطني رواه المغرب بزيادة. الميم، وهو لا يحتمل غيره، وفيه كلام في شروح الشفاء. الغرب:يوم السقي. نقله الأزهري عن الليث قال:
  في يوم غرب وماء البئر مشترك وأراد بقوله في يوم غرب أي في يوم يستقى به على السانية، قال: ومنه قول لبيد:
  فصرفت قصرا والشؤون كأنها                      غرب تحب به القلوص هزيم وفسره الليث بالدلو الكبيرة، وقد تقدم. الغرب: الفرس الكثير الجري قال لبيد:
  غرب المصبة محمود مصارعه                      لاهي النهار لسير الليل محتقر أراد بقوله: غرب المصبة أنه جواد واسع الخير والعطاء. عند المصبة، أي عند إعطاء المال يكثره كما يصب الماء: ويقال: فرس غرب، أي مترام بنفسه متتابع في حفره، لا ينزع حتى يبعد بفارسه. الغربان: مقدم العين ومؤخرها، وللعين غربان. الغرب: النوى والبعد، كالغربة، بالفتح. ونوى غربة: بعيدة. وغربة النوى بعدها. قال الشاعر:

  وشط ولي النوى إن النوى قذفتياحة غربة بالدار أحيانا والنوى: المكان الذي تنوي أن تأتيه في سفرك. ودارهم غربة: نائية وقد تغرب. قال ساعدة بن جؤية يصف سحابا:
  ثم انتهى بصري وأصبح جالسا                      منه لنجد طائق مـتـغـرب وقيل: متغرب هنا: أتى من قبل المغرب. فظهر بما ذكرنا أن المؤلف ذكر للغرب أربعة وعشرين معنى؛ وهو: المغرب، والذهاب، والتنحي، وأول الشيء، وحده، والحدة والنشاط، والتمادي، والراوية، والدلو، والعرق، والدمع، ومسيله وانهماله، والفيضة، والبثرة، والورم، وكثرة الريق، والبلل، والمنقع، والشجرة، ويوم السقي، والفرس، ومقدم العين، والنوى. اقتصر منها في الأساس على التسعة، والبقية في المحكم والتهذيب والنهاية. ومما يستدرك على المؤلف من معانيه: الغرب: السيف القاطع الحديد. قال:
  غربا سريعا في العظام الخرس والغرب: اللسان الذليق الحديد، والغرب: الشوكة. يقال: فل غربهم وكسر غربهم، أي شوكتهم، كما تقدم، وهو مجاز. قال شيخنا في آخر المادة: وبقي غروب الأسنان وهي حدتها وماؤها، واحدها غرب، وقد أطلقت بمعنى الأسنان، كما في حديث النابغة الجعدي. قال الراوي: ولا تولت برق غروبه أي تبرق أسنانه من برف البرق إذا تلألأ. والغروب: الأسنان، وكنت تركت نقله لشهرته في دواوين الغريب فوقف بعض الأصحاب على كتابنا العيون السلسلة في الأسانيد المسلسلة فأنكر الغروب بمعنى الأسنان، واستدل بأنها ليست في القاموس، فقلت في العيون: الغروب: الأسنان، كما في الصحاح وغيره، وأغفله المجد في قاموسه تقصيرا على عادته، إلى آخر ما قال. قلت: والذي في الأساس: وكأن غروب أسنانها وميض البرق، أي ماؤها وظلمها. وفي التهذيب والنهاية والمحكم ولسان العرب: وغروب الأسنان: مناقع ريقها، وقيل: أطرافها وحدتها وماؤها. قال عنترة:
  إذ تستبيك بذي غروب واضح                      عذب مقبله لذيذ المطـعـم وغروب الأسنان: الماء الذي يجري عليها، الواحد غرب، وغروب الثنايا حدها وأشرها. وفي حديث النابغة: ترف غروبه هي جمع غرب وهو ماء الفم وحدة الأسنان، فيستدرك عليهم الغرب بمعنى السن. والمعاني الثلاثة التي استدركناها، فصار المجموع ثمانية وعشرين معنى، وإذا قلنا: مؤخر العين المفهوم من قوله والغربان فهي تسعة وعشرون. ويزاد عليه أيضا الغروب: جمع غرب، وهي الوهدة المنخفضة. ولله در الخليل ابن أحمد حيث يقول:
  يا ويح قلبي من دواعي الهوى                      إذ رحل الجيران عند الغروب
  أتبعتهم طرفي وقد أزمـعـوا                      ودمع عيني كفيض الغروب
  بانوا وفيهـم طـفـلة حـرة                      تفتر عن مثل أقاحي الغروب

  الأول غروب الشمس. والثاني: الدلاء العظيمة. والثالث: الوهدة المنخفضة. فكمل بذلك ثلاثون. ثم إني وجدت في شرح البديعية لبديع زمانه علي بن تاج الدين القلعي المكي رحمه الله تعالى قال ما نصه في سانحات دمى القصر للعلامة درويش أفندي الطالوي رحمه الله: كتب إلي الأخ الفاضل داوود بن عبيد خليفة نزيل دمشق عن بعض المدارس في لفظ مشترك الغرب طالبا مني أن أنسج على منوالها وأحذو على أمثالها وهي:
  لقد ضاء وجه الكون وانسل غربه                      فلم يدر أيما شرقه ثم غـربـه
  وسائل وصل منه لما رأى الجفـا                      بما قد جرى من بعده سال غربه
  يمر عليه الحتف في كل سـاعة                      ولكن بحجب السقم يمنع غربـه
  تدلى إليه عنـدمـا لاح فـقـده                      بثغر شنيب قد روى الغل غربه فكتبت إليه هذه الأبيات العربية التي هي لا شرقية ولا غربية، وهي:
  أمن رسم دار كاد يشجيك غربـه                      نزحت ركي الدمع إذ سال غربه عرق الجبين
  عفا آية نشر الجنوب مع الصبا                      وكل هزيم الودق قد سال غربه الدلو
  به النوء عفى سطره فكأنـه                      هلال خلا الدار يجلوه غربه محل الغروب
  وقفت به صحبي أسائل رسمـه                      على مثلها والجفن يذرف غربه الدمع
  على طلل يحكي وقوفا برسمه                      بحاجة صب طال بالدار غربه التمادي
  أقول وقد أرسى العنا بعراصه                      وأترف أهليه البعاد وغربـه النوم
  سقى ربعك المعهود ريعان عارض                      يسح على سحم الأثافـي غـربـه الراوية
  وليل كيوم البين ملق رواقـه                      علي وقد حلى الكواكب غربه أول الشيء
  أراعي به زهر النجوم سوابحـا                      ببحر من الظلماء قد جاش غربه أعلى الماء
  يراقب طرفي السابحات كأنما                      لطول دوام نيط بالشهب غربه مقدم العين
  كأن جناحي نسره حص منهما                      قوادم حتى ما يزايل غربـه التنحي
  ذكرت به لقيا الحبيب وبينـنـا                      أهاضيب أعلام الحجاز وغربه شجر
  فهاج لي التـذكـار نـار صـبـابة                      لها الجفن أضحى سائل الدمع غربه المبل
  إلى أن نضا كف الصباح سلاحه                      وأغمد من سيف المجرة غربه الحد
  وولت نجوم الليل صرعى كأنما                      أريق عليها من فم الكأس غربه فيض
  وأقبل جيش الصبح يغمد سـيفـه                      بنحر الدجى والليل يركض غربه فرس يجري
  وزمزم فوق الأيك قـمـري بـانة                      بروض كفاه عن ندى السحب غربه يوم السقي
  فهب يدير الـراح بـدر يزينـه                      إذا قام يجلوه على الشرب غربه النشاط
  من الريم خوطي القوام بثغـره                      وسلسال راح يبرئ السقم غربه سيلان الريق
  بخد أسيل يجـرح الـلـب خـده                      وطرف كحيل ينفث السحر غربه مؤخر العين
  يريك شبيه الدر منه منضـدا                      كمنطق داوود إذا صال غربه اللسان
  فتى قد كساه الفضل ثوب مهابة                      لها خصمه قد نس بالفم غربه الريق
  إليك أتت تفلي الـفـلا بـدوية                      ولم ينضها طول المسير وغربه البعد

  أرق من الصهباء فاعجب نسيمهـا                      وأعذب من ثغر حوى الشهد غربه منقطع الريق
  إذا ما جرت في حلبة الشعر لم يك ال                      كميت يدانـيهـا وإن زاد غـربـه الجري
  ولو عرضت يوما لغيلان لم يكن                      بأطلال مي يغرق الجفن غربه انهلال الدمع
  فدونكها لازلت تسمو إلى العلامدى الدهر ما صب سقى الدار غربه فيضة من دمه فزاد على المصنف فيما أورده: عرق الجبين، والنوم، وأعلى الماء، والجري، فصار المجموع أربعة وثلاثين معنى للفظ الغرب، فافهم ذلك والله أعلم. الغرب. بالضم: النزوح عن الوطن كالغربة بالضم أيضا والاغتراب والتغرب، والتغرب أيضا البعد، تقول منه: تغرب واغترب. الغرب: بالتحريك: شجر يسوى منه الأقداح البيض، كذا في التهذيب. وقال ابن سيده: هو ضرب من الشجر، واحدته غربة، وأنشد:
  عودك عود النضار لا الغرب الغرب: الخمر قال:
  دعيني أصطبح غربا فأغرب                      مع الفتيان إذ صبحوا ثمودا الغرب: الذهب، وقيل: الفضة. قال الأعشى:
  إذا انكب أزهر بين السقاة                      تراموا به غربا أو نضارا نصب غربا على الحال وإن كان جوهرا، وقد يكون تمييزا. الغرب جام منها أي الفضة قال الأعشى:
  فدعدعا سرة الركاء كمـا                      دعدع ساقي الأعاجم الغربا في لسان العرب، قال ابن بري هذا البيت للبيد وليس للأعشى كما زعم الجوهري، والركاء بفتح الراء: موضع قال: ومن الناس من يكسر الراء: والفتح أصح، ومعنى دعدع: ملأ، وصف ماءين التقيا من السيل فملآ سرة الركاة، كما ملأ ساقي الأعاجم قدح الغرب خمرا. قال: وأما بيت الأعشى الذي وقع فيه الغرب بمعنى الفضة، فهو الذي تقدم ذكره. والأزهر: إبريق أبيض يعمل فيه الخمر، وانكبابه، إذا صب منه في القدح، وتراميهم بالشراب هو مناولة بعضهم بعضا أقداح الخمر. وقيل: الغرب والنضار ضربان ن الشجر تعمل منهما الأقداح. وفي التهذيب: النضار: شجر تسوى منه أقداح صفر، وسيأتي في محله، الغرب: القدح وجمعه أغراب. قال الأعشى:
  باكرته الأغراب في سنة النو                      م فتجري خلال شوك السيال الغرب: داء يصيب الشاة فيتمعط خرطومها ويسقط منه شعر العين. والغرب في الشاة كالسعف في الناقة، وقد غربت الشاة بالكسر. الغرب: الذهب، وكان ينبغي ذكره عند الفضة، وقد أشرنا إليه آنفا. الغرب: الماء الذي يقطر من الدلو بين البئر والحوض، هكذا في النسخ، وفي أخرى تقديم الحوض على البئر وقيل: هو كل ما ينصب من الدلاء من لدن رأس البئر إلى الحوض ويتغير ريحه سريعا وقيل: هو ما حولهما من الماء والطين. قال ذو الرمة:
  وأدرك المتبقى من ثميلـتـه                      ومن ثمائلها واستنشئ الغرب

  قيل: هو ريح الماء والطين لأنه يتغير سريعا. ويقال للدالج بين البئر والحوض لا تغرب، أي لا تدفق الماء بينهما فتوحل الغرب: الزرق في عين الفرس مع ابيضاضها. والغراب: م أي معروف فلا يحتاج إلى ضبطه، وهو الطائر الأسود. وقسموه إلى أنواع. وفي الحديث أنه غير اسم غرب لما فيه من البعد ولأنه من أخبث الطيور. والعرب تقول: فلان أبصر من غراب، وأحذر من غراب، وأزهى من غراب، وأصفى عيشا من غراب، وأشد سوادا من غراب، وهذا بأبيه أشبه من الغراب بالغراب، وإذا نعتوا أرضا بالخصب قالوا: وقع في أرض لا يطير غرابها. ويقولون: وجد ثمرة الغراب، وذلك أنه يتبع أجود الثمر فينتقيه، ويقولون: أشأم من غراب، وأفسق من غراب، ويقولون: طار غراب فلان إذا شاب رأسه، وغراب غارب على المبالغة, كما قالوا: شعر شاعر، وموت مائت. قال رؤبة:
  فازجر من الطير الغراب الغاربا قال شيخنا: قالوا: وليس شيء في الأرض يتشاءم به إلا والغراب أشأم منه. وللبديع الهمذاني فصل بديع في وصفه ذكره في المضاف والمنسوب. وأورد ما يضاف إليه الغراب ويضاف إلى الغراب، والأبيات في غراب البين كثيرة ملئت بها الدفاتر، وإنما الكلام فيما حققه العلامة الكبير قاضي غرناطة أبو عبد الله الشريف الغرناطي في شرحه الحافل على مقصورة الإمام حازم وصرح بأن غراب البين في الحقيقة إنما هو الإبل التي تنقلهم من بلاد إلى بلاد. وأنشد في ذلك مقاطيع منها:
  غلط الذين رأيتهم بجـهـالة                      يلحون كلهم غرابا ينـعـق
  ما الذنب إلا للأباعر إنـهـا                      مما يشتت جمعهم ويفـرق
  إن الغراب بيمنه تدنو النوى                      وتشتت الشمل الجميع الأينق وأنشد شيخنا ابن المسناوي لابن عبد ربه وهو عجيب:
  زعق الغراب فقلت أكذب طائر                      إن لم يصدقه رغـاء بـعـير انتهى. ج أغرب وأغربة وغربان بالكسر وغرب بضم فسكون قال:
  وأنتم خفاف مثل أجنحة الغرب جج أي جمع الجمع غرابين وهو جمع غربان كسرحان وسراحين. بلا لام فرس كانت لغني بن أعصر، على التشبيه بالغراب من الطير. وفرس آخر للبراء بن قيس والغراب من الفأس: حدها، قال الشماخ يصف رجلا قطع نبعة:
  فأنحى عليها ذات حد غرابها                      عدو لأوساط العضاه مشارز الغراب: البرد والثلج، مأخوذ من المغرب وهو الصبح لبياضهما. الغراب: لقب أبي عبد الله أحمد بن محمد الأصفهاني المحدث عن غانم البرجي وعنه على ابن بوزندان. الغراب: جبل، قال أوس:
  فمندفع الغلان غلان منـشـد                      فنعف الغراب خطبه فأساوده الغراب: ع بدمشق، وجبل آخر شاهق وفي نسخة: شامي بالمدينة أي على طريق الشام كذا في النهاية في ترجمة غرن. الغراب: قذال الرأس. يقال: شاب غرابه، أي شعر قذاله. وطار غراب فلان، إذا شاب. نقله الصاغاني. الغراب من البرير بالموحدة كأمير: عنقوده الأسود، جمعها غربان. قال بشر بن أبي خازم:
  رأى درة بيضاء يحفل لونهـا                      سخام كغربان البرير مقصب

  يعني به النضيج من ثمر الأراك، ومعنى يحفل لونها: يجلوه، والسخام: كل شيء لين من صوف أو قطن أو غيرهما، وأراد به شعرها، والمقصب: المجعد. والغرابان هما : طرفا الوركين الأسفلان اللذان يليان أعالي الفخذين وقيل: هما رءوس الوركين وأعالي فروعهما، هما عظمان رقيقان أسفل من الفراشة. والغرابان من الفرس والبعير: حرفا الوركين الأيسر والأيمن اللذان فوق الذنب حيث التقى رأسا الورك اليمنى واليسرى والجمع غربان. قال الراجز:
  يا عجبا للعجب العجاب
  خمسة غربان على غراب وقال ذو الرمة:
  وقربن بالزرق الجمائل بعـدمـا                      تقوب عن غربان أوراكها الخطر أراد تقوبت غربانها عن الخطر فقلبه، لأن المعنى معروف، كقولك: لا يدخل الخاتم في إصبعي، أي لا يدخل إصبعي في خاتمي. وقيل: الغربان: أوراك الإبل أنفسها، أنشد ابن الأعرابي:
  سأرفع قولا للحصين ومـنـذر                      تطير به الغربان شطر المواسم قال: الغربان هنا أوراك الإبل. أي تحمله الرواة إلى المواسم، والغربان: غربان الإبل. والغرابان: طرفا الورك اللذان يكونان خلف القطاة، والمعنى أن هذا الشعر يذهب به على الإبل إلى المواسم، وليس يريد بالغربان غير ما كرنا. وهذا كما قال الآخر:
  وإن عتاق العيس سوف يزوركم                      ثناء على أعجازهن معـلـق فليس يريد الأعجاز دون الصدور. والغراب: حد الورك الذي يلي الظهر، كذا في لسان العرب. ورجل الغراب: ضرب من صر الإبل شديد لا يقدر معه الفصيل أن يرضع أمه ولا ينحل. وحشيشة مذكورة في التذكرة وغيرها من كتب الطب، وهي التي تسمى بالبربرية أي لسان البربر: الجيل المعروف آطريلال بالكسر وهو كالشبت محركة وبكسر الأول وسكون الثاني في ساقه وجمته، بالضم فتشديد وأصله أي شبيه بالشبت في هذه الثلاثة غير أن زهره أي رجل الغراب أبيض بخلاف الشبت، هو يعقد حبا كحب المقدونس تقريبا، ثم ذكر خواصها فقال: ودرهم من بزره حالة كونه مسحوقا مخلوطا بالعسل المنزوع الرغوة مجرب مشهور في استئصال مادة البرص، و كذا البهق وهما محركتان شربا، وقد يضاف إليه أيضا ربع درهم من عاقر قرحا المعروف بعود القرح شرط أن يقعد في شمس صيف حارة حالة كونه مكشوف المواضع البرصة والبهقة. وزاد الصاغاني: وأصلها إذا طبخ نفع من الإسهال، وهذا الذي ذكره المؤلف هنا مذكور في التذكرة وغيرها من كتب الطب، مشهور عندهم، وإنما ذكرها لغرابتها، ولما فيها من هذه الخاصية العجيبة، فأحب أن لا يخلي كتابه من فائدة؛ لأنه القاموس المحيط والله أعلم. من المجاز، يقال: صر عليه رجل الغراب إذا ضاق الأمر عليه وكذلك أصر، وقيل: إذا ضاق على الإنسان معاشه قال:
  إذا رجل الغراب علي صرت                      ذكرتك فاطمأن بي الضمير وقال الكميت:
  صر رجل الغراب ملكك في النا                      س على من أراد فيه الفجـورا

  والغرابي أي بالضم: ثمر هكذا، وصوابه: تمر، بالمثناة الفوقية. وقال أبو حنيفة: هو ضرب من التمر. الغرابي: حصن باليمن في جبل عال ذات الأنوار، عبدت في الجاهلية، وهو من فتوح سيدنا علي رضي الله عنه. و: ع، بطريق مصر هكذا في النسخ، وفي بعض: وحصن، و: ع، بطريق اليمن، وفي أخرى: في رميلة مصر. وقال الحافظ: في رمل مصر، والصواب هي الأولى. أبو بكر محمد بن موسى الغراب كشداد البطليوسي شيخ لأبي علي الغساني. وأغربة العرب: سودانهم؛ شبهوا بالأغربة في لونهم. زاد شيخنا وكلهم سرى إليهم السواد من أمهاتهم، والأغربة في الجاهلية أي قبل الإسلام: أبو الفوارس عنترة ابن شداد بن معاوية بن قراد المخزومي ثم العبسي ويقال له عنترة ابن زبيبة؛ وهي أمة سوداء وخفاف كغراب ابن عمير بن الحارث بن الشريد السلمي ابن ندبة بالضم وهي جارية سوداء سباها الحارث ووهبها لابنه عمير، فولدت له خفافا، قال شيخنا: وصرحوا أنه مخصرم. وقال ابن الكلبي: شهد الفتح. وقال غيره: شهد حنينا وعاش إلى زمن سيدنا عمر بن الخطاب رضي الله عنه. وترجمته في الإصابة والمعجم. وأبو عمير بن الحباب: السلمي أيضا وسليك: المقانب بن السلكة كهمزة وهي أمه. عداء بالغ: يقال: أعدى من السليك، وسيأتي. وهشام بن عقبة بن أبي معيط، إلا أنه أي هشاما هذا مخضرم قد ولي في الإسلام. قال ابن الأعرابي: وأظنه قد ولي الصائفة وبعض الكور. قال شيخنا: ظاهره أنه وحده مخضرم وسبق أنهم عدوا خفافا مخضرما، ثم إن هذه الأربعة اقتصر عليهم أبو منصور الثعالبي في ثمار القلوب، وزاد في التهذيب والمحكم ولسان العرب. أغربة العرب من الإسلاميين: وعمير بن أبي عمير بن الحباب السلمي المتقدم ذكره. وهمام كشداد ابن مطرف التغلبي. ومنتشر ابن وهب الباهلي. ومطر بن أوفى المازني. وتأبط شرا لقب ثابت بن جابر بن مضر بن نزار، وسيأتي. والشنفرى: اسم شاعر من الأزد من العدائين. وحاجز قال ابن سيده: كل ذلك عن ابن الأعرابي غير أن حاجزا غير منسوب إلى أب ولا أم ولا حي ولا مكان ولا عرفه ابن الأعرابي بأكثر من هذا. والإغراب: إتيان الغرب. يقال: غرب القوم: ذهبوا في المغرب. وأغربوا: أتوا الغرب. الإغراب: الإتيان بالغريب. يقال: أغرب الرجل إذا جاء بشيء غريب، ولا يخفى ما في كلام المصنف من حسن السبك. وفي الأساس: يقال: تكلم فأغرب: جاء بغريب الكلام ونوادره، وفلان يغرب كلامه ويغرب فيه. الإغراب: الملء. يقال: أغرب الحوض والإناء: ملأهما، وكذلك السقاء. قال بشر بن أبي خازم:
  وكأن ظعنهم غداة تحملـوا                      سفن تكفأ في خليج مغرب الإغراب: كثرة المال وحسن الحال، من ذلك؛ لأن المال يملأ يدي مالكه، وحسن الحال يملأ نفس ذي الحال. قال عدي بن زيد العبادي:
  أنت مما لقيت يبطـرك الإغ                      ارب بالطيش معجب محبور

  الإغراب: إكثار الفرس من جريه. يقال: أغرب الفرس في جريه، وهو غاية الإكثار، وقد تقدم في المهملة أيضا. الإغراب إجراء الراكب فرسه إلى أن يموت وذلك إذا أجراه وبالفرس حاجة إلى البول فاحتقن فمات. نقله الصاغاني عن الكسائي. الإغراب: المبالغة في الضحك. وأخصر من هذا عبارة الأساس: وأغرب الفرس في جريه والرجل في ضحكه: بالغا. الإغراب: الإمعان في البلاد يقال: أغرب القوم: انتووا. وأغرب في الأرض إذا أمعن فيها، كالتغريب قال ذو الرمة:
  فراح منصلتا يحدو حلائلـه                      أدنى تقاذفه التغريب والخبب وغربت الكلاب: أمعنت في طلب الصيد. ويقال للرجل: يا هذا غرب شرق، ومثله في الأساس الإغراب: بياض الأرفاغ مما يلي الخاصرة. ومغربان الشمس على لفظ تثنية المغرب: حيث تغرب. و قولهم: لقيته مغربها ومغربانها ومغرباناتها ومغيربانها ومغيرباناتها أي عند غروبها. وفي لسان العرب، وقولهم: لقيته مغيربان الشمس صغروه على غير مكبره كأنهم صغروا مغربانا والجمع مغيربانات، كما قالوا: مفارق الرأس كأنهم جعلوا ذلك الحيز أجزاء كلما تصوبت الشمس ذهب منها جزء فجمعوه على ذلك. وفي الحديث ألا إن مثل آجالكم في آجال الأمم قبلكم كما بين صلاة العصر إلى مغيربان الشمس أي إلى وقت مغيبها. وفي حديث أبي سعيد خطبنا رسول الله صلى الله عليه وسلم إلى مغيربان الشمس. وتغرب: أتى من قبل المغرب وبه فسر بعضهم قول ساعدة بن جؤية في وصف السحاب، المتقدم ذكره والغربي من الشجر: ما أصابته الشمس بحرها عند أفولها وفي التنزيل العزيز زيتونة لا شرقية ولا غربية. الغربي: نوع من التمر، وقد تقدم عن أبي حنيفة أنه الغرابي الغرابي الغربي: صبغ أحمر، نقله الصاغاني. الغربي: فضيخ، بمعجمات كأمير النبيذ، قال أبو حنيفة: الغربي يتخذ من الرطب وحده، ولا يزال شاربه متماسكا ما لم يصبه الريح، فإذا برز إلى الهواء وأصابه الريح ذهب عقله، ولذلك قال بعض شرابه:
  إن لم يكن غربيكم جيدا                      فنحن بالله وبـالـريح الغروب: غيوب الشمس. وغربت الشمس تغرب غروبا ومغيربانا: غابت في المغرب، وكذلك غرب النجم، أي غاب، كغرب مشددا، وغرب الوحش: غاب في كناسه، من الأساس، غرب غربا: بعد، كغرب وتغرب، ويقال: اغرب عني، أي تباعد. واغترب الرجل: نكح في الغرائب. وتزوج في غير الأقارب. وفي الحديث اغتربوا لا تضووا أي لا يتزوج الرجل في القرابة فيجيء ولده ضاويا. والاغتراب: افتعال من الغربة، أراد تزوجوا إلى الغرائب من النساء غير الأقارب فإنه أنجب للأولاد. ومنه حديث المغيرة ولا غريبة نجيبة أي أنها مع كونها غريبة فإنها غير نجيبة الأولاد. غرب كسكر: جبل بالشام دونها في بلاد بني كلب، وبهاء عين ماء عنده وهي الغربة بالتشديد وقد يخفف، والتشديد هو الصحيح، هذا قول ابن سيده. وقال غيره: غرب: اسم موضع، ومنه قوله:
  في إثر أحمرة عمدن لغرب

  واستغرب في الضحك مبنيا للمعلوم، واستغرب في الضحك مبنيا للمعلوم، واستغرب مبنيا للمجهول أي أكثر منه، وهذه عن الصاغاني. يقال: أغرب: بالغ في الضحك أو إذا اشتد ضحك ولج فيه، واستغرب عليه الضحك كذلك. وفي الحديث أنه ضحك حتى استغرب. أي بالغ فيه. يقال: أغرب في ضحكه واستغرب، وكأنه من الغرب وهو البعد. وقيل: هو القهقهة. وفي حديث الحسن إذا استغرب الرجل ضحكا في الصلاة أعاد الصلاة وقال وهو مذهب أبي حنيفة ويزيد عليه إعادة الوضوء. وفي دعاء أبي هبيرة: أعوذ بك من كل شيطان مستغرب وكل نبطي مستعرب. قال الحربي: أظنه الذي جاوز القدر في الخبث، كأنه من الاستغراب في الضحك، ويجوز أن يكون بمعنى المتناهي في الحدة، من الغرب وهي الحدة. قال الشاعر:
  فما يغربون الضحك إلا تبسما                      ولا ينسبون القول إلا تخافيا وعن شمر: يقال: أغرب الرجل إذا ضحك حتى تبدو غروب أسنانه، كذا في لسان العرب، وبعضه من المحكم والتهذيب والأساس. والعنقاء المغرب بالضم أي بضم الميم وعنقاء مغرب بغير الهاء فيهما عنقاء مغربة بالهاء عنقاء معرب، مضافة عن أبي علي: طائر معروف الاسم لا الجسم وفي الصحاح مجهول الاسم. وقال أبو حاتم في كتاب الطير: وأما العنقاء المغربة فالداهية وليست من الطير فيما علمنا، وقال الشاعر:
  ولولا سليمان الخليفة حلـقـت                      به من يد الحجاج عنقاء مغرب أو هو طائر عظيم يبعد في طيرانه. يقال: هو العقاب، وقيل: ليس به، لا ترى إلا في الدهور، وقال: الزجاج: لم يره أحد، وقيل في قوله تعالى: طيرا أبابيل هي عنقاء مغربة. وقال ابن الكلبي: كان لأهل الرس نبي يقال له حنظله بن صفوان، وكان بأرضه جبل يقال له دمخ، مصعده في السماء ميل، فكان ينتابه طائر كأعظم ما يكون، له عنق طويل كأحسن ما يكون، فيه من كل لون، وكانت تقع منقضة على الطير فتأكلها فجاعت وانقضت على صبي فذهبت به، فسميت عنقاء مغربا؛ لأنها تغرب بكل ما أخذته، ثم انقضت على جارية ترعرعت فضمتها إلى جناحين لها صغيرين، ثم طارت بها فشكوا ذلك إلى نبيهم فدعا عليها، فسلط الله عليها آفة فهلكت، فضربت بها العرب مثلا في أشعارها. أو هو من الألفاظ الدالة على غير معنى، وقال ابن دريد: كلمة لا أصل لها. وقال غيره: لم يبق في أيدي الناس من صفتها غير اسمها، في الحديث: طارت به عنقاء مغرب أي ذهبت به الداهية، وسيأتي ذلك للمصنف بعينه في ع ن ق. قال أبو مالك: العنقاء المغرب: رأس الأكمة في أعلى الجبل الطويل، وأنكر أن تكون طائرا وأنشد:
  وقالوا الفتى ابن الأشعرية حلقتبه المغرب العنقاء إن لم يسدد

  ومنه قالوا: طارت به العنقاء المغرب. قال الأزهري: حذفت هاء التأنيث منها، كما قالوا: لحية ناصل وأغرب الدابة إذا اشتد بياضه. في التهذيب: والعنقاء المغرب قال: هكذا جاء عن العرب بغير هاء وهي التي أغربت في البلاد فنأت أي بعدت فلم تحس ولم تر، مبنيا للمجهول فيهما. والتغريب: أن يأتي ببنين بيض وبنين سود فهو ضد. قال شيخنا: هذا تعقبوه، وقالوا: لا ضدية فيه فإن التغريب هو الإتيان بالنوعين جميعا، والإتيان بكل واحد من النوعين على انفراده لا يسمى تغريبا حتى يكون من الأضداد: كما أشار إليه سعدي جلبي، انتهى. والتغريب: أن تجمع الغراب؛ وهو الثلج والصقيع فتأكله. والتغريب في الأرض: الإمعان، وقد تقدم، وغربه إذا نحاه، كأغربه. والتغريب: النفي عن البلد الذي وقعت الخيانة فيه. وفي الحديث أن رجلا قال له: إن امرأتي لا ترد يد لامس فقال: غربها. أي أبعدها يريد الطلاق. وغربه الدهر وغرب عليه: تركه بعدا. والمغرب بفتح الراء أي مع ضم الميم: الصبح، لبياضه. والغراب: البرد، لذلك، وقد تقدمت الإشارة إليه المغرب: كل شيء أبيض. قال معاوية الضبي:
  فهذا مكاني أو أرى القار مغربا                      وحتى أرى صم الجبال تكلـم ومعناه أنه وقع في مكان لا يرضاه وليس له منجي إلا أن يصير القار أبيض، وهو شبه الزفت أو تكلمه الجبال، وهذا ما لا يكون ولا يصح وجوده عادة. المغرب: ما كل شيء منه أبيض، وهو أقبح البياض. و في الصحاح: المغرب: ما ابيض أشفاره من كل شيء. قال الشاعر:
  شريجان من لونين خلطان منهماسواد ومنه واضح اللون مغرب وعن ابن الأعرابي: الغربة: بياض صرف. والمغرب من الإبل: الذي تبيض أشفار عينيه وحدقتاه وهلبه وكل شيء منه. وقال غيره المغرب من الخيل: الذي تتسع غرته في وجهه حتى تجاوز عينيه. ويقال: عين مغربة أي زرقاء بيضاء الأشفار والمحاجر فإذا ابيضت الحدقة فهو أشد الإغراب. والغربيب بالكسر: ضرب من العنب بالطائف شديد السود وهو من أجود العنب وأرقه وأشده سوادا في الحديث: إن الله يبغض الشيخ الغربيب هو الشديد السواد، وجمعه غرابيب. أراد الذي لا يشيب وقيل: أراد الذي يسود شيبه بالخضاب و يقال: أسود غربيب أي حالك شديد السواد. وأما إذا قلت: غرابيب سود فإ ن السود بدل من غرابيب لأن توكيد الألوان لا يتقدم وهو عبارة ابن منظور. قال شيخنا نقلا عن السهيلي: وظاهره أن توكيد غير الألوان يتقدم، ولا قائل به من أهل العربية: وقال الهروي: أي ومن الجبال غرابيب سود وهي الجدر ذوات الصخور السود. وأغرب الرجل بالضم أي اشتد وجعه من مرض أو غيره، عن الأصمعي: أغرب عليه وأغرب به: صنع به صنيع قبيح، كما في التكملة. أغرب الفرس: فشت غرته وأخذت عينيه وابيضت الأشفار، وكذلك إذا ابيضت من الزرق أيضا، وقد تقدم بيان الإغراب في الخيل. والغرب، بضمتين: الغريب. ورجل غريب وغرب بمعنى، أي ليس من القوم، وهما غربان: قال طهمان بن عمرو الكلابي:

  وإني والعبسي في أرض مذحج                      غريبان شتى الدار مختلـفـان
  وما كان غض الطرف منا سجية                      ولكننا في مـذحـج غـربـان والغرباء: الأباعد. وعن أبي عمرو: رجل غريب وغريبي وشصيب وطاري وإتاوي بمعنى. وفي لسان العرب: والأنثى غريبة والجمع غرائب، قال:
  إذا كوكب الخرقاء لاح بسحـرة                      سهيل أذاعت غزلها في الغرائب أي فرقته بينهن. وذلك لأن أكثر من تغزل بالأجرة إنما هي غريبة. وفي الحديث أن النبي صلى الله عليه وسلم سئل عن الغرباء فقال: الذين يحيون ما أمات الناس من سنتي وفي آخر: إن الإسلام بدأ غريبا، وسيعود غريبا، فطوبى للغرباء أي أنه في أول أمره كالغريب الوحيد الذي لا أهل له عنده. والغرابات والغرابي والغربات كقربات وغريب كقنفذ ونهي بالكسر، غراب، و نهي غرب بضمهن راجع للكل وفي نسخة بضمتين: مواضع. الثاني من حصون اليمن، وقد تقدم ذكره في أول المادة، والأول والثالث والرابع وما بعدها نقله الصاغاني، وضبط الرابع كزبير، وقد جاء ذكره في شعر مضافا إلى ضاح، وهو واد في ديار بني كلاب، فتأمل. في الأساس: وجه كمرآة الغريبة؛ لأنها في غير قومها فمرآتها أبدا مجلوة. ومن المجاز: استعر لنا الغريبة وهي رحى اليد؛ سميت لأن الجيران يتعاورونها بينهم ولا تقر عند أصحابها، وأنشد بعضهم:
  كأن نفي ما تنفي يداها                      نفي غريبة بيدي معين

  والمعين: أن يستعين المدير بيد رجل أو امرأة يضع يده على يده إذا أدارها. والغارب: الكاهل من الخف، أو هو ما بين السنام والعنق، ج غوارب و منه قولهم: حبلك على غاربك، وهو من الكنايات، وكانت العرب إذا طلق أحدهم امرأته في الجاهلية قال لها ذلك أي خليت سبيلك اذهبي حيث شئت. قال الأصمعي: وذلك أن الناقة إذا رعت وعليها خطامها ألقي على غاربها، وتركت ليس عليها خطام؛ لأنها إذا رأت الخطام لم يهنها المرعى. قال: معناه أمرك إليك اعملي ما شئت. وفي حديث عائشة رضي الله عنها قالت ليزيد بن الأصم: رمي برسنك على غاربك أي خلي سبيلك فليس لك أحد يمنعك عما تريد، تشبيها بالبعير يوضع زمامه على ظهره ويطلق يسرح أين أراد في المرعى, وورد في الحديث في كنايات الطلاق حبلك على غاربك أي أنت مرسلة مطلقة غير مشدودة ولا ممسكة بعقد النكاح. والغاربان: مقدم الظهر ومؤخره. وقيل: غارب كل شيء: أعلاه. وبعير ذو غاربين إذا كان ما بين غاربي سنامه متفتقا، وأكثر ما يكون هذا في البخاتي التي أبوها الفالج وأمها عربية. وفي حديث الزبير: فما زال يفتل في الذروة والغارب: حتى أجابته عائشة إلى الخروج الغارب: مقدم السنام والذروة: أعلاه. أراد أنه ما زال يخادعها ويتلطفها حتى أجابته، والأصل فيه أن الرجل إذا أراد أن يؤنس البعير الصعب ليزمه وينقاد له جعل يمر يده عليه، ويمسح غاربه ويفتل وبره حتى يستأنس ويضع فيه الزمام، كذا في لسان العرب. في الأساس: ومن المجاز: بحر ذو غوارب، غوارب الماء: أعاليه. وقيل: عوالي وفي نسخة أعالي موجه شبه بغوارب الإبل، وقيل: غارب كل شيء: أعلاه. وعن الليث الغارب: أعلى الموج وأعلى الظر الغارب أعلى مقدم السنام، وقد تقدم. في الحديث أن رجلا كان واقفا معه في غزاة فأصابه سهم غرب بالسكون ويحرك وهذا عن الأصمعي والكسائي، وكذلك سهم غرب بالإضافة في الكل كذلك سهم غرب نعتا لسهم أي لا يدرى راميه وقيل: هو بالسكون. إذا أتاه من حيث لا يدري، وبالفتح إذا رماه فأصاب غيره. وقال ابن الأثير والهروي: لم يثبت عن الأزهري إلا الفتح، ونقل شيخنا عن ابن قتيبة في غريبه: العامة تقول بالتنوين وإسكان الراء من غرب، والأجود الإضافة والفتح، ثم قال: وحكى جماعة من اللغويين الوجهين مطلقا، وهو الذي جزم به في التوشيح تبعا للجوهري وابن الأثير وغيرهما. وغرب كفرح غربا: اسود وجهه من السموم، نقله الصاغاني. غرب ككرم: غمض وخفى. ومنه الغريب وهو الغامض من الكلام. وكلمة غريبة وقد غربت وهو من ذلك. وفي الأساس: ويقال: في كلامه غرابة، وقد غربت الكلمة: غمضت فهي غريبة. في النهاية ورد: إن فيكم مغربين، قيل: وما المغربون? أي بكسر الراء المشددة في الحديث الوارد، قال: الذين تشرك وفي نسخة تشترك فيهم الجن؛ سموا به لأنه دخل فيهم عرق غريب، أو لمجيئهم. وعبارة النهاية: أو جاءوا من نسب بعيد. وعلى هذا اقتصر الهروي في غريبيه. وزاد في النهاية ونقله أيضا ابن منظور الإفريقي: وقيل: أراد بمشاركة الجن فيهم أمرهم بالزنا وتحسينه لهم، فجاء أولادهم عن غير رشدة. ومنه قوله تعالى: وشاركهم في الأموال والأولاد. ومما

  يستدرك عليه: شأو مغرب بكسر الراء وفتحها أيي بعيد، قال الكميت:تدرك عليه: شأو مغرب بكسر الراء وفتحها أيي بعيد، قال الكميت:
  أعهدك من أولى الشبيبة تطلب                      على دبر هيهات شأو مغرب وقالوا: هل أطرفتنا من مغربة خبر أي هل من خبر جاء من بعد. وقيل: إنما هو هل مغربة خبر. وقال يعقوب: إنما هو هل جاءتك مغربة خبر، يعني الخبر الذي يطرأ عليك من بلد سوى بلدك. وقال ثعلب: ما عنده من مغربة خبر، تستفهمه أو تنفي ذلك عنه، أي طريفة. وفي حديث عمر رضي الله عنه أنه قال لرجل قدم عليه من بعض الأطراف: هل من مغربة خبر? أي هل من خبر جديد جاء من بلد بعيد. قال أبو عبيد: يقال بكسر الراء وفتحها مع الإضافة فيهما. قالها الأموي بالفتح، وأصله من الغرب وهو البعد، ومنه قيل: دار فلان غربة، والخبر المغرب: الذي جاء غريبا حادثا طريفا. وأغرب الرجل: صار غريبا، حكاه أبو نصر. وقدح غريب: ليس من الشجر التي سائر القداح منها، وعين غربة: بعيدة المطرح، وإنه لغرب العين: بعيد مطرح العين، والأنثى غربة العين، وإياها عنى الطرماح بقوله:
  ذاك أم حقـبـاء بـيدانة                      غربة العين جهاد المسام وقال الأزهري: وكل ما واراك وسترك فهو مغرب، وقال ساعدة الهذلي:
  موكل بشدوف الصوم يبصـرهـا                      من المغارب مخطوف الحشا زرم

  وكنس الوحش: مغاربها، لاستتارها بها. وأغب الرجل: ولد له ولد أبيض. وفي حديث ابن عباس، اختصم إليه في مسيل المطر فقال: المطر غرب، والسيل شرق أراد أن أكثر السحاب ينشأ من غرب القبلة والعين هناك تقول العرب مطرنا بالعين، إذا كان السحاب ناشئا من قبلة العراق، وقوله: والسيل شرق يريد أنه ينحط من ناحية المشرق، لأن ناحية المشرق عالية وناحية المغرب منحطة، قال ذلك القتيبي، قال ابن الأثير: ولعله شيء يختص بتلك الأرض التي كان الخصام فيها. وفي المستقصى والأساس ولسان العرب لأضربنكم ضرب غريبة الإبل. قال ابن الأثير: هو قول الحجاج، ضربه مثلا لنفسه مع رعيته يهددهم، وذلك أن الإبل إذا وردت الماء فدخل فيها غريبة من غيرها ضربت وطردت حتى تخرج عنها، وهو مجاز. وفي الأساس: ومن المجاز: أرض لا يطير غرابها أي كثيرة الماء والخصب. وازجر عنك غرائب الجهل، وطار غرابه، إذا شاب. ومما استدركه شيخنا رحمه الله: من الأمثال من يطع غريبا يمس غريبا قالوا: هو غريب بن عمليق بن لاوذ بن سام بن نوح عليه السلام، وكان مبذرا للمال، قاله الميداني في مجمع الأمثال. وقيل في هذا المثل غير ذلك راجعه في كتب الأمثال. والغربة بالضم: بياض صرف، كما أن الحلبة سواد صرف والغريب من الكلام: العميق الغامض. والغريب: فرس زيد الفوارس. وأغرب الساقي، إذا أكثر الغرب، أي ما حول الحوض من الماء والطين. والغربي: الغريب. والمغارب: السودان، والمغارب: الحمران. ضد. وأسود غرابي، مثل غربيب. وإذا نعتوا أرضا بالخصب قالوا: وقع في أرض لا يطير غرابها. ويقولون: وجد تمرة الغراب، وذلك أنه يتبع أجود التمر فينتقيه وغرابة، كثمامة: جبال سود. وأبو الغرب بالفتح: عوف بن كسيب، أمه الربذاء بنت جرير بن الخطفى، نقله الصاغاني. قلت: كان في أواخر دولة بني أمية، نقله الأمير. وست الغرب: بنت محمد بن موسى بن النعمان، روت خبر البطاقة عن ابن علاق. وست الغرب بنت علي بن الحسن، سمعت من المزي هكذا قيدهما الحافظ. وكأمير محمد بن غريب القزاز، راوي كتاب الطهور عن محمد ابن يحيى المروزي. وعلي بن أحمد بن إبراهيم بن غريب، خال المقتدر وغريب القرميسيني من شيوخ ابن ماكولا. وأبو الغريب محمد بن عمار البخاري عن المختار بن سابق. وبالتثقيل غريب لقب معاوية بن حذيفة بن بدر الفزاري. وعبد الخالق بن أبي الفضل بن غريبة، كسفينة، عن أبي الوقت، مات سنة 622. وغريبة بنت سالم بن أحمد التاجر، عن أبي علي بن المهدي وغراب بن جذيمة بالضم، وكذا غراب ابن ظالم في فزارة. وغراب بن محارب بطون.

### Türkçe

**الغرب** İbn Sîde dedi: **الشرق**’in zıddıdır; o da **المغرب**’dir. Yüce Allah’ın sözü: “iki doğunun Rabbi ve iki batının Rabbi”; iki batıdan biri: güneşin yazın ulaştığı en uç noktadır; diğeri: kışın ulaştığı en uç noktadır. İki doğudan biri: yazın ondan doğduğu en uç noktadır; diğeri: kışın ondan doğduğu en uç noktadır. En uzak batı ile en yakın batı arasında yüz seksen batı vardır; iki doğu arasında da böyledir. **التهذيب**’de: Güneşin iki doğusu ve iki batısı vardır; doğularından biri kışın doğuşların en uç noktasıdır, diğeri yazın doğuşlarının en uç noktasıdır; batılarından biri kışın batışların en uç noktasıdır, diğeri de böyledir. O’nun celâl ve sena’sı yüce olan sözü: “doğuların ve batıların Rabbine yemin ederim” çoğuldur; çünkü murad, onun yılın sonuna kadar her gün bir yerden doğup bir yerde batmasıdır. **الغروب**: güneşin batmasıdır. **غربت الشمس**: batar, **تغرب**; yakında gelecektir. **الغرب**: gitmek; fetha ile, **ذهب**’in masdarıdır. **الغرب**: insanlardan uzaklaşmak; “bizden uzaklaştı” denir: **غرب عنا يغرب غربا**. **الغرب**: şeyin başı ve tek başına olanı; dammasıyla **غرابه** gibi. **الغرب** ve **الغربة**: keskinliktir. **التهذيب**’de: “**كف عن غربك**” denir; yani “keskinliğinden (sertliğinden) vazgeç.” **غرب الفرس**: onun keskinliği ve koşusunun başlangıcıdır. “Onun **غرب**’inden vazgeçtim” dersin. Nâbiga ez-Zübyânî dedi:
  Ve atlar, dizginlerinde **غربا** ile parçalarcasına çekişir;
  soğuklu dolulu sağanaktan kuşun kurtulması gibi.

Cevherî onu böyle rivayet etti. İbn Berrî dedi: Onun rivayetinin doğrusu “**والخيل**”in nasb ile olmasıdır; çünkü şu sözündeki “yüz”e atfedilmiştir:
  Yüz bakireyi bağışlayan; onların ziyneti...
  Sa‘dânlar; yünlerinde keçeleşmiş tüyü açığa çıkarır.

**الشؤبوب**: içinde dolu bulunan yağmurdan bir defadır; daha önce geçti. **المزع**: yürüyüşün süratidir. **السعدان**: deve onunla semirir, sütleri çoğalır ve eti güzel olur olan bir bitkidir. **توضح**: bir yerdir. **اللبد**: yünden keçeleşen şeydir; teki **لبدة**’dir; **لسان العرب**’da böyledir. “Onun dilinde **غرب** vardır” denir; yani keskinlik. **غرب اللسان**: onun keskinliğidir. **سيف غرب**: yani keskin, demir (gibi) kesici. Şair bir kılıcı vasfederek dedi:
  **غربا**; kemiklerde hızlı, sessiz.

**لسان غرب**: keskin. İbn Abbâs hadîsinde, Sıddîk zikredildi; dedi ki: “Vallahi o, iyi ve takvâ sahibi idi; onun **غرب**’iyle yumuşak davranılırdı.” Bir rivayette: “ondan **غرب** ile yumuşak davranılırdı.” **الغرب**: keskinliktir; ondan **غرب السيف**: yani onun keskinliği idare edilir ve sakınılırdı. Ondan Ömer hadîsi: “Onun **غرب**’inden sakinleşti.” Âişe hadîsinde, Zeyneb hakkında (Allah ikisinden de razı olsun) dedi: “Bütün huyları övülmüştür; ancak onda bulunan bir **غرب**’dan bir taşkınlık hariç.” Hasan hadîsinde: oruçlunun öpmesi soruldu; dedi: “Senin üzerine gençliğin **غرب**’inden korkarım”; yani keskinliğinden. Bu, **التهذيب** ve **المحكم** ve **النهاية**’de olanın tamamının özüdür. **الغرب**: canlılık ve işte ileri gitmektir. **الغرب**: üzerine su taşınan su tulumudur; Lebîd dedi:
  **غرب**; dökme yerinin; düşüşleri övülmüş;
  gündüz oyalanan; gece yürüyüşünü küçümseyen.

Ezherî onu **الدلو** ile tefsir etti. **الغرب**: erkek bir öküzün derisinden yapılan büyük kovadır; çoğulu **غروب**’dur. Bununla rüya hadîsi tefsir edildi: “Ömer kovayı aldı; elinde **غربا**’ya dönüştü.” İbnü’l-Esîr dedi: Manası: Ömer kovayı su çekmek için alınca, elinde büyüdü; çünkü fetihler onun zamanında Ebû Bekir’in zamanından daha çoktu (Allah ikisinden de razı olsun). **استحالت**’in manası: küçüklükten büyüklüğe dönüştü. Zekât hadîsinde: “**بالغرب** ile sulanan şeyde onda yarım öşür vardır.” Ve hadîste: “Eğer cehennemden bir **غرب** yeryüzüne konulsa, doğu ile batı arasını, kokusunun pisliği ve hararetinin şiddeti incitirdi.” **الغرب**: gözyaşı yolunda bir damardır; o, fistül gibidir. Ve denildi: o, gözde bir damardır; akar ve akması kesilmez. Asma‘î dedi: “Gözünde **غرب** var” denir; gözyaşları akarsa ve kesilmezse. **الغرب**: gözden çıktığı sırada gözyaşıdır; çoğulu **غروب**’dur. Dedi ki:
  Niçin Ümmü Amr’ı anmıyorsun,
  ancak iki gözün için akan **غروب**lar var.

Hasan hadîsinde İbn Abbâs zikredildi; dedi: “O, **مثجا** idi; **غربا** akardı.” Onunla, ilminin bolluğunu ve yardımının ve akışının kesilmediğini benzetti. **الغرب**: onun akıntısıdır; yani gözyaşının; yahut gözden dökülmesidir. Bir nüshada: gözden **انهماله**’dir. Ve **الغرب**: şaraptan bir taşkınlıktır; gözyaşından da böyledir. **الغرب**: gözde olan, irinlenen ve durmayan bir kabarcıktır. “Göz **غربا** oldu” denir; o, göz pınarlarında bir şişliktir. **الغرب**: ağızda tükürüğün çokluğu ve ıslaklığıdır; çoğulu **غروب**’dur. **الغرب** dişte **منقعه**’dir; yani tükürüğünün birikme yeri. Ve denildi: onun ucu ve keskinliği ve suyu (akıntısı)dır. Antere dedi:
  Seni, açık bir **غروب** sahibi ile esir ederken;
  girişi tatlı, tadı lezzetli.

**الغرب**: Hicaz’a ait, yeşil, iri, dikenli (tahfîf ile) bir ağaçtır; develerin onunla katranlandığı **الكحيل** ondan yapılır. Tekili **غربة**’dir; İbn Sîde söyledi. **الكحيل** katrandır; Hicazîdir; **التهذيب**’de böyledir. Yine dedi: **الأبهل** **الغرب**’dir; çünkü katran ondan çıkarılır. Ve denildi: Ondan hadîs: “**أهل الغرب** hak üzere daima üstün olacaktır.” Garîb ehli onu zikretmedi; garipliğinden dolayı burada zikretti. **لسان العرب**’da: Denildi: Onlarla Şam ehli kastedildi; çünkü onlar Hicaz’ın **غرب**’idir. Ve denildi: keskinlik ve diken (güç) kastedildi; Hicaz ehli kastediliyor. İbnü’l-Medâinî dedi: Burada **الغرب** kovadır; onlarla Araplar kastedildi; çünkü onlar onun sahipleridir ve onunla su çekerler. Şeyhimiz dedi: İyâz, **الشفاء**’da ve garîb ehlinin başkalarında hakikat üzere olanı tercih etti; onu, Dârakutnî’nin “**المغرب**”ı ziyade ile rivayet etmesiyle destekledi: **الميم**; o, ondan başkasını ihtimal etmez; ve **الشفاء** şerhlerinde bunda söz vardır. **الغرب**: su çekme günüdür. Ezherî onu Leys’ten nakletti; dedi ki:
  **غرب** gününde; kuyu suyu ortaktır.

“**في يوم غرب**” sözüyle muradı: **السانية** üzerinde onunla su çekilen günde. Dedi: Lebîd’in sözü de ondandır:
  Bir kısrağı çevirdim; oluklar sanki
  onunla dişi deveye sevdirilen bir **غرب**; ezilmiş.

Leys onu büyük kova ile tefsir etti; daha önce geçti. **الغرب**: çok koşan attır. Lebîd dedi:
  **غرب**; dökme yerinin; düşüşleri övülmüş;
  gündüz oyalanan; gece yürüyüşünü küçümseyen.

Sözüyle muradı: “**غرب المصبة**” yani o, cömert, hayrı ve bağışı geniş bir attır; **المصبة** yanında; yani mal vermede onu çoğaltır, suyu döker gibi. Ve denilir: “**فرس غرب**”; yani kendini atarak giden, kazmasında ardışık; binicisiyle uzaklaşıncaya kadar vazgeçmeyen. **الغربان**: gözün önü ve arkasıdır; gözün iki **غربان**’ı vardır. **الغرب**: uzaklık ve mesafe; fetha ile, **الغربة** gibi. “Uzak bir uzaklık” (**نوى غربة**) : uzaktır. **غربة النوى**: onun uzaklığıdır. Şair dedi:

  Uzaklık beni uzaklaştırdı; çünkü uzaklık fırlattı;
  bazen yurtta bir **غربة** dolaşması.

**النوى**: seferinde gelmeyi niyet ettiğin yerdir. “Onların yurdu **غربة**’dir”: uzaktır; ve bazen “uzaklaştı” (**تغرب**) denir. Sâ‘ide b. Cüeyye bir bulutu vasfederek dedi:
  Sonra gözüm son buldu; oturur oldu;
  ondan Necd’e doğru bir ufuk; **متغرب**.

Ve denildi: Burada **متغرب**: batı tarafından geldi. Böylece zikrettiğimizden ortaya çıktı ki müellif **الغرب** için yirmi dört mana zikretti; o da: **المغرب**, gitmek, uzaklaşmak, şeyin başı, onun tek başına olanı, keskinliği, keskinlik ve canlılık, işte ileri gitmek, su tulumu, kova, damar, gözyaşı, onun akıntısı ve dökülmesi, taşkınlık, kabarcık, şişlik, tükürüğün çokluğu, ıslaklık, birikme yeri, ağaç, su çekme günü, at, gözün önü, ve uzaklık. **الأساس**’ta onlardan dokuza iktisar etti; geri kalanı **المحكم** ve **التهذيب** ve **النهاية**’dedir. Müellifin manalarından ona istidrâk edileceklerdendir: **الغرب**: keskin demir kesici kılıç. Dedi:
  **غربا**; kemiklerde hızlı, sessiz.

Ve **الغرب**: keskin, akıcı, demir (gibi) dil; ve **الغرب**: diken (güç). “Onların **غرب**’ini köreltti ve onların **غرب**’ini kırdı” denir; yani onların dikenini (gücünü); daha önce geçtiği gibi; bu mecazdır. Şeyhimiz maddenin sonunda dedi: Ve dişlerin **غروب**’u kaldı; o, onların keskinliği ve suyudur; tekili **غرب**’dır. Ve “dişler” manasında da kullanılmıştır; Nâbiga el-Ca‘dî hadîsinde olduğu gibi. Ravi dedi: “Ve onun **غروب**’unun parıltısı dönmedi”; yani dişleri parıldar; **برف**’den: şimşek parlayınca. Ve **الغروب**: dişlerdir. Onu, garîb divanlarında meşhur olduğundan nakletmeyi terk etmiştim; sonra bazı dostlar, isnadlarda muselsel olan “**العيون السلسلة**” kitabımıza vakıf oldu da **الغروب**’u dişler manasında inkâr etti; ve onun **القاموس**’ta olmamasıyla delil getirdi. Ben de **العيون**’da dedim: **الغروب**: dişlerdir; **الصحاح** ve başkasında olduğu gibi; Mecd onu **قاموس**’unda, âdeti üzere kısaltma sebebiyle ihmal etti; dediğinin sonuna kadar. Ben dedim: **الأساس**’ta olan: “Sanki onun dişlerinin **غروب**’u şimşeğin parıltısıdır”; yani onun suyu ve karalığı. **التهذيب** ve **النهاية** ve **المحكم** ve **لسان العرب**’da: “**غروب الأسنان**”: tükürüğünün birikme yerleridir. Ve denildi: onların uçları ve keskinliği ve suyu. Antere dedi:
  Seni, açık bir **غروب** sahibi ile esir ederken;
  girişi tatlı, tadı lezzetli.

**غروب الأسنان**: üzerinde akan sudur; tekili **غرب**’dır. **غروب الثنايا**: onun keskinliği ve sivriliğidir. Nâbiga hadîsinde: “**ترف غروبه**”; o, **غرب**’in cem‘idir; o da ağız suyu ve dişlerin keskinliğidir. Böylece onlara, **الغرب**’in diş manasında olması istidrâk edilir. İstidrâk ettiğimiz üç mana ile toplam yirmi sekiz mana oldu. Ve eğer “gözün arkası”nı, “**الغربان**” sözünden anlaşılan olarak söylersek, o yirmi dokuzdur. Ve ona ayrıca eklenir: **الغروب**: **غرب**’in çoğuludur; o da alçak çukurdur. Halîl b. Ahmed’e ne güzel; şöyle der:
  Yazık kalbime, hevânın çağırıcılarından;
  komşular **الغروب** vaktinde göçtüğünde.
  Onları gözümle izledim; azmetmişlerdi;
  gözümün yaşı, **الغروب**’un taşkını gibi.
  Gittiler; içlerinde hür bir kız çocuğu vardı;
  **الغروب**’un papatyaları gibi bir şeyden dişlerini gösterirdi.

Birincisi güneşin batmasıdır. İkincisi: büyük kovalar. Üçüncüsü: alçak çukur. Böylece bununla otuz tamam oldu. Sonra ben, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, zamanının bedî‘îsi Ali b. Tâcüddîn el-Kal‘î el-Mekkî’nin bedî‘iyye şerhinde, Allah ona rahmet etsin, allâme Derviş Efendi et-Tâlûvî’nin **سانحات دمى القصر**’unda şu lafzı buldum: Şöyle dedi: Şam’da oturan halife Dâvûd b. Ubeyd adlı faziletli kardeş bana, **الغرب** müşterek lafzı hakkında bazı medreselerden (örneklerden) yazdı; benden, onların minvali üzere dokumamı ve benzerlerine uymamı isteyerek; onlar şunlardır:
  Kâinatın yüzü parladı ve **غربه** sıyrılıp çıktı                      Böylece hangi(lerinin) onun doğusu sonra da **غـربـه** olduğunu bilemedi
  Ondan bir vuslat isteyen, cefayı görünce                      Ondan sonra olan şey sebebiyle **غربه** aktı
  Her saatte onun üzerine ölüm geçer                      Lâkin hastalık perdeleriyle **غربـه** engellenir
  Ona, kaybı görününce sarktı                      Dişleri beyaz bir ağızla; kinini **غربه** sulamıştı; bunun üzerine ona, ne doğulu ne batılı olan şu Arapça beyitleri yazdım; onlar şunlardır:
  Bir yurdun resminden mi ki **غربـه** neredeyse seni hüzünlendirecek                      Gözyaşı kuyusu uzaklaştı; **غربه** aktığında; alın teri
  Güney rüzgârı sabâ ile birlikte yaydı; (o) bir âyet gibi silindi                      Ve yağmurun her şiddetlisi; **غربه** aktı; kova
  Yıldız doğuşu satırını sildi; sanki o                      Ev boş kalmış bir hilâl; **غربه** onu parlatır; batış yeri
  Orada durdum; arkadaşlarım; resmini soruyorum                      Onun gibisi üzere; ve göz kapağı **غربه** döküyor; gözyaşı
  Bir harabe üzerinde; resminde duruşu taklit eder                      Bir âşığın ihtiyacıyla; yurtta **غربه** uzadı; sürüp gitme
  Dedim; yorgunluk avlusuna demir atmışken                      Ve uzaklık ve **غربـه** onun ehlini refaha erdirmişken; uyku
  Bilinen yurdunun çeyreğini, bulutun baharı suladı                      Kara taşların karalığı üzerine **غـربـه** boşaltır; su tulumu
  Ve ayrılık günü gibi bir gece; örtüsünü atmış                      Üzerime; yıldızlar **غربه** süslemişken; şeyin başlangıcı
  Orada yıldızların çiçeklerini yüzenler olarak gözetirim                      Karanlıktan bir denizde; **غربه** kabarmışken; suyun üstü
  Yüzenleri gözümün ucu gözetler; sanki                      Uzun süre devamdan dolayı, **غربه** şihâblara asılmış; gözün önü
  Sanki akbabasının iki kanadı; onlardan bir pay ayrılmış                      Ön telekler; ta ki **غربـه** ayrılmasın; uzaklaşma
  Orada sevgiliyle buluşmayı andım; aramızda                      Hicaz dağlarının sancakları ve **غربه**; ağaç
  Hatırlama bana bir tutku ateşi coşturdu                      Onun için göz kapağı, gözyaşı **غربه** akan oldu; ıslak olan
  Nihayet sabahın avucu silahını sıyırdı                      Ve galaksi kılıcından **غربه** kınına soktu; keskin taraf
  Ve gece yıldızları devrilmişler olarak döndü; sanki                      Kadeh ağzından **غربه** onların üzerine dökülmüş; feyiz
  Ve sabah ordusu kılıcını kınına sokarak geldi                      Karanlığın gerdanında; ve gece **غربه** koşturur; koşan at
  Ve koruluk üstünde bir kumru, bir bâne ağacı (üzerinde) zemzem eder                      Bir bahçede; bulutların çiyinden **غربه** onu yeterli kılmış; sulama günü
  Haydi, içkiyi döndürür; onu süsleyen bir dolunay                      Kalktığında, içenler üzerine **غربه** onu parlatır; neşe
  Ceylandan; ince yapılı, düzgün boylu; ağzıyla                      Ve bir içki şelalesi; hastalığın **غربه**’sini iyileştirir; tükürüğün akması
  Akıcı bir yanakla; gönlü yaralar; yanağı                      Ve sürmeli bir bakış; sihri **غربه** üfler; gözün arkası
  Sana, ondan inci benzeri dizilmişi gösterir                      Dâvûd’un mantığı gibi; **غربه** saldırdığında; dil
  Faziletin ona heybet elbisesi giydirdiği bir delikanlı                      Onun hasmı, ağızdan **غربه**’yi unutmuş; tükürük
  Sana, çölü yaran bir bedevî geldi                      Uzun yürüyüş onu yıpratmadı; ve **غربه**; uzaklık

  Sarı şaraptan daha ince; onun esintisine şaş                      Ve balı içine almış bir ağızdan daha tatlı; **غربه**; tükürüğün kesilmesi
  Şiir meydanında koştuğunda, o                      Kır at ona yaklaşamaz; **غـربـه** artsa bile; koşma
  Ve bir gün Ğaylân’a arz edilseydi, olmazdı                      Meyy’in harabelerinde göz kapağı **غربه**’ye boğulur; gözyaşının çağlaması
  Al onu; sen, zaman boyunca alâmetlere yükselmeye devam ettin; ne vakit bir âşık yurdu sulasa, **غربه**; onun kanından bir taşma; böylece musannifin zikrettiği şeylere şunları ekledi: alın teri, uyku, suyun üstü, koşma; böylece **الغرب** lafzı için toplam otuz dört mânâ oldu; bunu anla; Allah daha iyi bilir. **الغرب**. **بالضم**: vatandan uzaklaşma; **الغربة** ile, yine **بالضم**; ve **الاغتراب** ve **التغرب**; **التغرب** da uzaklıktır; ondan şöyle dersin: **تغرب** ve **اغترب**. **الغرب**: **بالتحريك**: ondan beyaz kadehlerin düzeltildiği bir ağaç; **التهذيب**’de böyle. İbn Sîde dedi: O, ağaçtan bir türdür; tekili **غربة**’dir. Ve şu beyitle istişhâd etti:
  Senin dalın, naddârın dalıdır; **الغرب** değil
**الغرب**: şarap. Dedi ki:
  Bırak beni; bir **غربا** ile sabahlayayım da **فأغرب** edeyim                      Gençlerle; Semûd’u sabahladıklarında
**الغرب**: altın; ve denildi ki: gümüş. A‘şâ dedi:
  Sâkîler arasında beyaz bir (ibrik) eğildiğinde                      Onunla **غربا** yahut naddârı birbirlerine atarlar
**غربا** hâl üzere nasbedilmiştir; her ne kadar cevher olsa da; ve temyîz de olabilir. “Ondan bir **جام**” yani gümüş. A‘şâ dedi:
  Böylece **الركاء**’ın göbeğini yuvarladı; tıpkı                      Acemlerin sâkîsinin **الغربا**’yı yuvarlaması gibi
**لسان العرب**’da: İbn Berrî dedi: Bu beyit Lebîd’indir; Cevherî’nin zannettiği gibi A‘şâ’nın değildir. Ve **الركاء** (ر’nin fethiyle): bir yerdir. Dedi: İnsanlardan kimi ر’yi kesreler; fetih daha sahîhtir. Ve **دعدع**’ın mânâsı: doldurdu. Selden iki suyun birleşmesini vasfetti; böylece **الركاة**’ın göbeğini doldurdular; tıpkı Acemlerin sâkîsinin **الغرب** kadehini şarapla doldurması gibi. Dedi: A‘şâ’nın, içinde **الغرب**’ın gümüş mânâsıyla vâki olduğu beyti ise, zikri geçen (önceki) beyittir. Ve **الأزهر**: içinde şarap yapılan beyaz bir ibriktir. Ve onun eğilmesi: ondan kadehe döküldüğünde. Ve onların içkiyi birbirlerine atması: şarap kadehlerinin birbirlerine elden ele verilmesidir. Ve denildi ki: **الغرب** ve **النضار** kadehlerin yapıldığı iki ağaç türüdür. Ve **التهذيب**’de: **النضار**: ondan sarı kadehlerin düzeltildiği bir ağaç; yerinde gelecektir. **الغرب**: kadeh; çoğulu **أغراب**. A‘şâ dedi:
  Onu **الأغراب** uykunun senesinde erkenden getirdi                      Böylece **السيال**’ın dikenleri arasından akar
**الغرب**: koyuna isabet eden bir hastalıktır; böylece onun burnu soyulur ve ondan göz kılı düşer. Ve koyunda **الغرب**, devede **السعف** gibidir. Ve koyun **غربت** (kesre ile) olmuştur. **الغرب**: altın; ve onun gümüş yanında zikredilmesi gerekirdi; biz ona az önce işaret ettik. **الغرب**: kuyu ile havuz arasında kovadan damlayan su; nüshalarda böyle; diğerinde havuzun kuyuya takdimi vardır. Ve denildi ki: o, kuyunun başından havuza kadar kovaların döktüğü her şeydir; ve kokusu çabuk değişir. Ve denildi ki: o, ikisinin etrafındaki su ve çamurdur. Zü’r-Rumme dedi:
  Çamurcuğundan kalan (şeyi) idrak etti                      Ve onun çamurcuklarından; ve **الغرب**’ı kokladı

Denildi: O, su ile çamurun rüzgârıdır; çünkü çabucak değişir. Ve kuyu ile havuz arasında gidip gelen kimseye “**لا تغرب**” denir; yani ikisi arasında suyu akıtma da **الغرب** çamurlaşsın. **الغرب**: atın gözünde, beyazlığıyla birlikte olan mavilik. **الغراب**: م yani bilinen; bu yüzden ضبط’a ihtiyaç duymaz; o siyah kuştur. Onu türlere ayırdılar. Hadiste, onda uzaklık bulunduğu ve kuşların en habislerinden olduğu için **غرب** adını değiştirdiği (rivayet edilmiştir). Araplar der ki: “Falan, **غراب**’dan daha iyi görür; **غراب**’dan daha sakınır; **غراب**’dan daha kibirlidir; **غراب**’dan daha arı bir yaşayıştadır; **غراب**’dan daha şiddetli siyahtır; bu, babasına, **الغراب**’ın **الغراب**’a benzemesinden daha çok benzer.” Ve bir yeri bereketle nitelediklerinde derler ki: “Öyle bir yere düştü ki onun **غراب**’ı uçmaz.” Ve derler ki: “**ثمرة الغراب**’ı buldu”; bu, onun en iyi meyveyi takip edip onu seçmesindendir. Ve derler ki: “**غراب**’dan daha uğursuz; **غراب**’dan daha fâsık.” Ve derler ki: “Falanın **غراب**’ı uçtu” — başı ağardığında. Ve **غراب غارب** mübalağa üzere; nitekim “**شعر شاعر**” ve “**موت مائت**” dediler. Rü’be dedi:
  Kuşlardan **الغراب الغاربا**’yı kov.
Şeyhimiz dedi: Dediler ki: “Yeryüzünde kendisiyle uğursuzluk sayılan hiçbir şey yoktur ki **الغراب** ondan daha uğursuz olmasın.” Bedî‘ el-Hemedânî’nin onu vasfetmede bedî‘ bir faslı vardır; onu **المضاف والمنسوب**’da zikretti. Ve **الغراب**’a izafe olunanı ve **الغراب**’a izafe edileni getirdi. **غراب البين** hakkında beyitler çoktur; defterler onlarla doldurulmuştur. Söz ancak, büyük allâme, Gırnata kadısı Ebû Abdullah eş-Şerîf el-Gırnâtî’nin, İmam Hâzim’in **مقصورة**’suna yaptığı dolu şerhte tahkik ettiği şey hakkındadır; ve açıkça söyledi ki: **غراب البين** gerçekte ancak onları ülkeden ülkeye nakleden develerdir. Bunun hakkında parçalardan okudu; onlardan:
  Cehaletle gördüğüm kimseler yanıldı;                      hepsi bağıran bir **غراب**’ı kınarlar
  Günah ancak develeredir; çünkü                      onların topluluğunu dağıtan ve ayıran onlardandır
  **الغراب**’ın uğuruyla uzaklık yaklaşır;                      ve bütün sürü dağılır, **الأينق**
Şeyhimiz İbn el-Mesnâvî, İbn Abd Rabbih’ten — ve o aciptir — okudu:
  **الغراب** bağırdı da dedim: “Yalan söyleyen kuş!”                      eğer bir devenin böğürmesi onu doğrulamazsa
Bitti. Çoğulu: **أغرب** ve **أغربة** ve kesre ile **غربان**; ve zamme sonra sükûn ile **غرب**. Dedi:
  Ve siz, **الغرب**’in kanatları gibi hafifsiniz
**جج** yani cem‘in cem‘i: **غرابين**; o, **غربان**’ın cem‘idir; **سرحان** ve **سراحين** gibi. Lâmsız: Gani b. A‘sar’a ait bir attır; kuşlardan **الغراب**’a benzetme üzere. Ve Berâ’ b. Kays’a ait başka bir at. Ve **الغراب** (balta’dan): onun ağzı/kenarı. Şemmâh, bir adamı **نبعة** kestiğini vasfederek dedi:
  Üzerine, **غراب**’ının keskinliği olan birini yöneltti;                      **العضاه**’ın ortalarına karşı, yana kaymış
**الغراب**: soğuk ve kar; **المغرب**’dan alınmıştır; o da sabahdır; ikisinin beyazlığından dolayı. **الغراب**: Gânim el-Bercî’den hadis rivayet eden, muhaddis Ebû Abdullah Ahmed b. Muhammed el-İsfahânî’nin lakabıdır; ondan da Ali b. Bûzendân (rivayet etti). **الغراب**: bir dağ. Evs dedi:
  O hâlde **الغلان**’ın akışı, **غلان منشد**’dir;                      derken **الغراب**’ın çıkıntısı onu karşılar da onunla konuşurum
**الغراب**: Şam’da bir kaynak. Ve başka bir yüksek dağ; bir nüshada: Medine’de “Şâmî” yani Şam yolunda; **النهاية**’de **غرن** tercümesinde böyle. **الغراب**: başın ense kısmı. Denir: “**شاب غرابه**” yani ensesinin saçı ağardı. Ve “Falanın **غراب**’ı uçtu” — ağardığında. Bunu Sâgânî nakletti. **الغراب** ( **البرير**’den, muvahhada ile, **أمير** gibi): onun siyah salkımı; çoğulu **غربان**. Bişr b. Ebî Hâzim dedi:
  Beyaz bir inci gördü; onun rengi parlatılır;                      **البرير**’in **غربان**’ı gibi, kıvırcık bir siyahlık
Bununla **الأراك** meyvesinin olgununu kasteder. “**يحفل لونها**”nın manası: onu parlatır. **السخام**: yün veya pamuk yahut başkası gibi her yumuşak şey; onunla saçını kastetti. **المقصب**: kıvırcık. Ve **الغرابان** şunlardır: uylukların üstlerine bitişik olan, kalçaların iki alt ucu. Ve denildi: onlar kalçaların başları ve dallarının üstleridir; **الفراشة**’dan aşağıda iki ince kemiktir. Ve attan ve deveden **الغرابان**: kuyruğun üstünde, sağ ve sol kalça başlarının birleştiği yerde, kuyruğun üstündeki sol ve sağ kalça kenarları; çoğulu **غربان**. Râciz dedi:
  Acayip acayibe hayret!
  Bir **غراب** üzerinde beş **غربان**
Zû’r-Rumme dedi:
  Ve mavi (gözlü) develeri yaklaştırdılar; sonra                      **أوراكها**’nın **غربان**’ından **الخطر** uzaklaştı
“**تقوبت غربانها عن الخطر**” demek istedi de onu ters çevirdi; çünkü mana bilinir; senin “Yüzük parmağıma girmez” demen gibi; yani “Parmağım yüzüğüme girmez.” Ve denildi: **الغربان**: develerin bizzat kalçalarıdır. İbnü’l-A‘râbî okudu:
  Husayn ve Münzir için bir söz yükselteceğim;                      **الغربان** onu mevsimlerin tarafına uçurur
Dedi: Buradaki **الغربان** develerin kalçalarıdır; yani râviler onu mevsimlere taşır. Ve **الغربان**: develerin **غربان**’ları. Ve **الغرابان**: **القطاة**’nın arkasında bulunan kalçanın iki ucu. Mana: bu şiir, develer üzerinde mevsimlere götürülür; ve **الغربان** ile bizim zikrettiğimizden başkasını kastetmez. Bu, başkasının dediği gibidir:
  Ve seçkin **العيس** elbette sizi ziyaret edecektir;                      onların **أعجاز**’ı üzerinde asılı bir övgü
Burada **الأعجاز**’ı, **الصدور**’dan ayrı olarak kastetmez. Ve **الغراب**: sırt tarafına bitişik olan kalça kenarı; **لسان العرب**’da böyle. **رجل الغراب**: develeri bağlamanın bir türü; şiddetlidir; onunla yavru, anasını ememez ve çözülmez. Ve **حشيشة**: **التذكرة**’da ve tıp kitaplarının başkalarında zikredilmiş bir ottur; **البربرية** ile adlandırılan şeydir; yani Berber dilinde: bilinen nesil; kesre ile **آطريلال**; o, harekeli **الشبت** gibidir; ve birincinin kesresi ve ikincinin sükûnu ile, onun sapında ve tepesinde; zamme ile sonra teşdîd; ve aslı: bu üçünde **الشبت**’e benzer; ancak onun çiçeği — yani **رجل الغراب** — **الشبت**’in aksine beyazdır. Yaklaşık olarak **المقدونس** tanesi gibi tane bağlar. Sonra özelliklerini zikredip dedi: Onun tohumundan bir dirhem, öğütülmüş hâlde, köpüğü alınmış bal ile karıştırılmış olarak; **البرص** maddesini kökünden sökmede tecrübe edilmiş, meşhur (bir şey)dir; ve aynı şekilde **البهق** — ikisi de harekeli — içilerek. Ve ona ayrıca, **عاقر قرحا**’dan — **عود القرح** diye bilinen — çeyrek dirhem de eklenebilir; şartıyla ki yazın sıcak güneşinde otursun; **البرصة** ve **البهقة** yerleri açık iken. Sâgânî artırdı: Ve onun kökü pişirilirse ishalden fayda verir. Müellifin burada zikrettiği bu şey, **التذكرة**’da ve tıp kitaplarının başkalarında zikredilmiştir; onların yanında meşhurdur. Onu ancak garipliğinden ve onda bulunan bu acayip özellikten dolayı zikretti; kitabını bir faydadan boş bırakmamayı sevdi; çünkü o **القاموس المحيط**’tir; Allah daha iyi bilir. Mecazdandır: denir ki “Üzerine **رجل الغراب** bağlandı” — iş ona daraldığında; aynı şekilde “**أصر**”. Ve denildi: insanın geçimi daraldığında der ki:
  Eğer üzerime **رجل الغراب** bağlanırsa                      seni hatırladım da içimdeki vicdan sükûnet buldu
Kümeyt dedi:
  Senin mülküne, insanlarda **رجل الغراب** bağlandı;                      onda fücuru isteyen kimseye karşı

Ve **الغرابي** yani (ġayn’ın) dammasıyla: “meyve” (diye) böyledir; doğrusu: **تمر**’dir, üstten ikili (yani **التاء**) ile. Ebû Hanîfe dedi: O, hurmanın bir türüdür. **الغرابي**: Yemen’de “Zâtü’l-envâr” denilen yüksek bir dağda bir kaledir; câhiliyede ona ibadet edildi; ve o, efendimiz Ali’nin (Allah ondan razı olsun) fetihlerindendir. Ve: ع, Mısır yolu üzerinde, nüshalarda böyledir; bazısında: “ve kale”, ve: ع, Yemen yolu üzerinde; bir başkasında: “Mısır’ın Remîle’sinde”. Hâfız dedi: “Mısır’ın kumunda”; doğrusu birincisidir. Ebû Bekir Muhammed b. Mûsâ **الغراب** (Şeddâd gibi) el-Batliyûsî, Ebû Ali el-Gassânî’nin şeyhidir. Arapların **أغربة**’si: onların siyahlarıdır; renklerinde onları kargalara benzettiler. Şeyhimiz ekledi: Hepsine siyahlık annelerinden sirayet etmiştir. Câhiliyede yani İslâm’dan önce **الأغربة**: Ebü’l-Fevâris **عنترة** b. Şeddâd b. Muâviye b. Kurâd el-Mahzûmî sonra el-Absî; ve ona **عنترة ابن زبيبة** denir; o, siyah bir câriyedir. Ve **خفاف** (İbn Umeyr b. el-Hâris b. eş-Şerîd es-Sülemî’nin amcaoğlu) **ابن ندبة** (damme ile); o, el-Hâris’in esir aldığı ve oğlu Umeyr’e bağışladığı siyah bir câriyedir; ona **خفاف**’ı doğurdu. Şeyhimiz dedi: Onun **مخصرم** olduğunu açıkça söylediler. İbnü’l-Kelbî dedi: Fethi gördü. Başkası dedi: Huneyn’i gördü ve efendimiz Ömer b. el-Hattâb (Allah ondan razı olsun) zamanına kadar yaşadı. Tercümesi **الإصابة** ve **المعجم**’dedir. Ve Ebû Umeyr b. el-Habbâb: o da Sülemî’dir. Ve **سليك**: **المقانب** b. **السلكة** (hemze gibi); o, onun annesidir. Aşırı koşucu: “**السليك**’ten daha koşucu” denir; ve gelecektir. Ve Hişâm b. Ukbe b. Ebî Muayt; ancak o, yani bu Hişâm, İslâm’da görev almış bir **مخضرم**’dır. İbnü’l-A‘râbî dedi: Onun **الصائفة**’yi ve bazı **الكور**’u üstlendiğini zannediyorum. Şeyhimiz dedi: Zâhiri, onun tek başına **مخضرم** olduğudur; hâlbuki daha önce **خفاف**’ı **مخضرم** saydıklarını geçirmişlerdi. Sonra bu dördüyle Ebû Mansûr es-Seâlibî **ثمار القلوب**’da yetindi; **التهذيب** ve **المحكم** ve **لسان العرب**’da artırdı.

İslâmîlerden Arapların **أغربة**’si: daha önce zikri geçen Sülemî Ebû Umeyr b. Ebî Umeyr b. el-Habbâb. Ve **همام** (Şeddâd gibi) b. Mutarrif et-Taglibî. Ve **منتشر** b. Vehb el-Bâhilî. Ve **مطر** b. Evfâ el-Mâzinî. Ve **تأبط شرا**: Sâbit b. Câbir b. Mudar b. Nizâr’ın lakabıdır; ve gelecektir. Ve **الشنفرى**: koşuculardan, el-Ezd’den bir şairin adıdır. Ve **حاجز**; İbn Sîde dedi: Bütün bunlar İbnü’l-A‘râbî’dendir; ancak **حاجز** ne bir babaya ne bir anneye ne bir kabileye ne bir yere nispetlidir; ve İbnü’l-A‘râbî onu bundan fazlasıyla tanıtmadı.

**الإغراب**: batıya gelmektir. “**غرب** el-kavm” denir: batıda gittiler. Ve “**أغربوا**”: batıya geldiler. **الإغراب**: garibi getirmektir. “Adam **أغرب** etti” denir: garip bir şey getirdi; ve musannifin sözündeki güzel örgü gizli değildir. **الأساس**’ta: “Konuştu da **أغرب** etti” denir: garip söz ve nadirlerini getirdi; ve falan, sözünü **يغرب** eder ve onda **يغرب** eder.

**الإغراب**: doldurmadır. “**أغرب** havuzu ve kabı” denir: ikisini doldurdu; ve kırba da böyledir. Bişr b. Ebî Hâzim dedi:
  وكأن ظعنهم غداة تحملـوا                      سفن تكفأ في خليج مغرب

**الإغراب**: malın çokluğu ve hâlin güzelliğidir; bundan (yani) çünkü mal, sahibinin ellerini doldurur; hâlin güzelliği de hâl sahibinin nefsini doldurur. Adî b. Zeyd el-İbâdî dedi:
  أنت مما لقيت يبطـرك الإغ                      ارب بالطيش معجب محبور

**الإغراب**: atın koşusunu çoğaltmasıdır. “At koşusunda **أغرب** etti” denir; o, çoğaltmanın sonudur; ve ihmâlîde de daha önce geçti. **الإغراب**: binicinin atını ölünceye kadar koşturmasıdır; bu, onu koşturduğu hâlde atta idrara ihtiyaç varken idrarı tutulup da ölmesidir. Bunu es-Sâğânî, el-Kisâî’den nakletti. **الإغراب**: gülmede mübalağadır. Bundan daha kısa olan **الأساس** ibaresi: “At koşusunda, adam gülmesinde **أغرب** etti: mübalağa etti.”

**الإغراب**: beldelerde ileri gitmektir. “Kavim **أغرب** etti: uzaklaştılar” denir. Ve “yerde **أغرب** etti” (denir) o, onda ileri gitti; **التغريب** gibi. Zü’r-Rumme dedi:
  فراح منصلتا يحدو حلائلـه                      أدنى تقاذفه التغريب والخبب

Ve “köpekler **غربت** etti”: avı aramada ileri gittiler. Ve adama: “Ey bu, **غرب** **شرق**!” denir; benzeri **الأساس**’tadır.

**الإغراب**: böğür tarafına bitişik olan uyluk içlerinin beyazlığıdır. Ve “güneşin iki **مغربان**’ı”, **المغرب**’ın tesniyesi lafzı üzeredir: battığı yer. Ve onların sözü: “Onu, onun **مغربها**’sında ve onun **مغربانها**’sında ve onun **مغرباناتها**’sında ve onun **مغيربانها**’sında ve onun **مغيرباناتها**’sında gördüm” yani batışı sırasında. Ve **لسان العرب**’da: “Onu **مغيربان الشمس**’ta gördüm”; onu, büyütülmüşü üzerine değil küçülttüler; sanki **مغربانا**’yı küçülttüler; cem‘i **مغيربانات**’tır; “başın ayrımları” dedikleri gibi; sanki o bölgeyi parçalara yaptılar: güneş her alçaldığında ondan bir parça gider; onu bunun üzerine cem‘ ettiler. Hadiste: “Dikkat edin, sizin ecellerinizin, sizden önceki ümmetlerin ecelleri içindeki misali, ikindi namazı ile **مغيربان الشمس** arası gibidir” yani batma vaktine kadar. Ebû Saîd hadîsinde: Resûlullah (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) bize **مغيربان الشمس**’a kadar hutbe okudu.

Ve **تغرب**: batı tarafından geldi; bununla, daha önce zikri geçen, Sa‘ide b. Cüeyye’nin bulutu vasfındaki sözünü bazıları tefsir etti. Ve ağaçtan **الغربي**: güneşin batışında hararetiyle ona isabet edendir. Aziz tenzilde: “Ne doğulu ne batılı bir zeytin.”

**الغربي**: hurmadan bir türdür; Ebû Hanîfe’den onun **الغرابي** olduğu daha önce geçti. **الغرابي الغربي**: kırmızı bir boya; es-Sâğânî nakletti. **الغربي**: **فضيخ**; “emîr” gibi mu‘cemlerle (yani harfleri noktalı); nebîz. Ebû Hanîfe dedi: **الغربي**, yalnız taze hurmadan yapılır; içeni, rüzgâr ona değmedikçe ayakta durur; havaya çıkıp rüzgâr ona değince aklı gider; bu yüzden içenlerinden biri dedi:
  إن لم يكن غربيكم جيدا                      فنحن بالله وبـالـريح

**الغروب**: güneşin kayboluşlarıdır. Ve “güneş **غربت** eder: **غروبا** ve **مغيربانا**” (denir): batıda kayboldu; yıldızın **غرب**’u da böyledir, yani kayboldu; şeddeli **غرب** gibi. Ve “vahşi hayvan **غرب** etti”: inine kayboldu; **الأساس**’tandır. “**غرب** **غربا**”: uzaklaştı; **غرب** ve **تغرب** gibi. Ve “Benden **اغرب** et” denir: yani uzaklaş. Ve adam **اغترب** etti: yabancılarda nikâhlandı; ve akraba olmayanlarda evlendi. Hadiste: “**اغتربوا**; **لا تضووا**” yani adam akrabalık içinde evlenmesin de çocuğu zayıf gelsin. Ve **الاغتراب**: **الغربة**’den ifti‘âldir; muradı: akraba olmayan kadınlardan yabancılara evlenin; çünkü o, çocuklar için daha soylu doğurucudur. Ondan, Muğîre hadisi: “Ve **غريبة** (olup da) **نجيبة** yoktur” yani o, yabancı olmakla birlikte çocuklar bakımından soylu doğurucu değildir.

**غرب** (sükker gibi): Şam’da bir dağdır; onun aşağısı Benî Kelb diyarındadır. Ve yanında bir su gözü vardır; o, şeddeli **الغربة**’dir; bazen hafifletilir; doğru olan şeddelidir; bu, İbn Sîde’nin sözüdür. Başkası dedi: **غرب**: bir yer adıdır; ondan onun sözü:
  في إثر أحمرة عمدن لغرب

Ve “gülmede **استغرب**” (ma‘lûm bina ile) ve “gülmede **استغرب**” (ma‘lûm bina ile) ve “**استغرب**” (mechûl bina ile) yani ondan çok yaptı; bu, es-Sâğânî’dendir. “**أغرب** etti” denir: gülmede mübalağa etti; yahut gülmesi şiddetlenince ona daldı. Ve “gülme ona **استغرب** etti” de böyledir. Hadiste: “O, güldü ta ki **استغرب** edinceye kadar” yani onda mübalağa etti. “Gülmesinde **أغرب** etti ve **استغرب** etti” denir; sanki **الغرب**’tan, o da uzaklıktır. Ve denildi: O, kahkahadır. Hasan hadîsinde: “Adam namazda gülmede **استغرب** ederse namazı iade eder” dedi; ve o, Ebû Hanîfe’nin mezhebidir; buna abdestin iadesini de ekler. Ebû Hubeyre’nin duasında: “Her **شيطان مستغرب**’dan ve her **نبطي مستعرب**’dan sana sığınırım.” el-Harbî dedi: Zannederim o, kötülükte ölçüyü aşandır; sanki gülmede **الاستغراب**’dandır. Ve “keskinlikte son derece olan” mânasında olması caizdir; **الغرب**’tan, o da keskinliktir. Şair dedi:
  فما يغربون الضحك إلا تبسما                      ولا ينسبون القول إلا تخافيا

Şemr’den: “Adam **أغرب** etti” denir: dişlerinin **غروب**’u görününceye kadar güldü; **لسان العرب**’da böyledir; onun bir kısmı **المحكم** ve **التهذيب** ve **الأساس**’tandır.

Ve **العنقاء المغرب** (damme ile) yani **الميم**’in dammesiyle; ve **عنقاء مغرب** (ikisinde de **الهاء** olmaksızın); **عنقاء مغربة** (**الهاء** ile); **عنقاء معرب**, Ebû Ali’den izafetle: adı bilinen, cismi bilinmeyen bir kuştur; **الصحاح**’ta: adı bilinmeyen. Ebû Hâtim, “Kitâbü’t-tayr”da dedi: **العنقاء المغربة**’ye gelince, o bir musibettir; bildiğimiz kadarıyla kuştan değildir. Şair dedi:
  ولولا سليمان الخليفة حلـقـت                      به من يد الحجاج عنقاء مغرب

Yahut o, uçuşunda uzaklaşan büyük bir kuştur. “O, kartaldır” denir; ve “ondan değildir” denildi. “Ancak devirlerde görülür” (denildi). ez-Zeccâc dedi: Onu kimse görmedi. Ve “Onun sözü hakkında: **طيرا أبابيل**; o, **عنقاء مغربة**’dir” denildi. İbnü’l-Kelbî dedi: Ehlü’r-Ress’in bir peygamberi vardı; ona **حنظله بن صفوان** denirdi. Onun toprağında **دمخ** denilen bir dağ vardı; onun yokuşu gökte bir mildir. Ona, olabilecek en büyük gibi bir kuş uğrardı; onun uzun bir boynu vardı, olabilecek en güzel gibi; onda her renkten vardı. Kuşların üzerine dalarak düşer, onları yerdi. Sonra acıktı ve bir çocuğun üzerine daldı da onu götürdü; bu yüzden ona **عنقاء مغربا** adı verildi; çünkü aldığı her şeyle **تغرب** eder (yani gider). Sonra büyümüş bir cariyenin üzerine daldı; onu, kendisine ait iki küçük kanada kattı; sonra onunla uçtu. Bunu peygamberlerine şikâyet ettiler; o da ona beddua etti; Allah ona bir âfet musallat etti de helâk oldu. Araplar onu şiirlerinde mesel yaptılar. Yahut o, bir mânaya delâlet etmeyen lafızlardandır. İbn Düreyd dedi: Aslı olmayan bir kelimedir. Başkası dedi: İnsanların elinde onun vasfından adı dışında bir şey kalmadı. Hadiste: “Onu **عنقاء مغرب** uçurdu” yani musibet onu götürdü; ve bu, musannifin aynısıyla **ع ن ق**’da gelecektir.

Ebû Mâlik dedi: **العنقاء المغرب**: uzun dağın en üstündeki tepeciğin başıdır. Kuş olmasını inkâr etti ve şu beyti okudu:
  وقالوا الفتى ابن الأشعرية حلقتبه المغرب العنقاء إن لم يسدد

Ondan: “Onu **العنقاء المغرب** uçurdu” dediler. el-Ezherî dedi: Ondan dişilik **هاء**’sı düşürüldü; “**لحية ناصل**” dedikleri gibi.

Ve “binit **أغرب** etti” (denir): onun beyazlığı şiddetlendi. **التهذيب**’de: ve **العنقاء المغرب**; dedi: Araplardan **هاء** olmaksızın böyle geldi; o, beldelerde **أغربت** etti de uzaklaştı; yani uzak oldu; ne hissedildi ne görüldü; ikisinde de mechûl bina ile.

Ve **التغريب**: beyaz oğullar ve siyah oğullar getirmektir; o, zıddıdır. Şeyhimiz dedi: Bunu tenkit ettiler ve dediler: Onda zıtlık yoktur; çünkü **التغريب**, iki türün hepsini birden getirmektir; iki türden her birini tek başına getirmek **تغريبا** diye adlandırılmaz; ta ki zıtlar’dan olsun: Sa‘dî Çelebi’nin işaret ettiği gibi; bitti.

Ve **التغريب**: **الغراب**’ı, o da kar ve kırağıdır, toplamak; sonra onu yemektir. Ve yerde **التغريب**: ileri gitmektir; daha önce geçti. Ve “Onu **غربه** etti” (denir): onu uzaklaştırdı; **أغربه** gibi. Ve **التغريب**: hıyanetin vuku bulduğu beldeden sürgündür. Hadiste: Bir adam ona dedi ki: “Karım, dokunanın elini geri çevirmez.” O dedi: “Onu **غربها** et.” yani onu uzaklaştır; boşamayı ister. Ve “zaman onu **غربه** etti” ve “ona **غرب** etti”: onu uzak bıraktı.

Ve **المغرب** (râ’nın fethasıyla) yani **الميم**’in dammesiyle: sabah; beyazlığından dolayı. Ve **الغراب**: soğuktur; bundan dolayı; ona işaret daha önce geçti. **المغرب**: her beyaz şeydir. Muâviye ed-Dabbî dedi:
  فهذا مكاني أو أرى القار مغربا                      وحتى أرى صم الجبال تكلـم

Mânası: razı olmadığı bir yere düştü; onun için kurtuluş yoktur; ancak katran beyaz oluncaya kadar—ki o zift gibidir—yahut dağlar konuşuncaya kadar; bu, olmaz ve âdeten varlığı sahih değildir.

**المغرب**: her şeyin ondan beyaz olanıdır; o, beyazlığın en çirkinidir. Ve **الصحاح**’ta: **المغرب**: her şeyden kirpikleri beyazlayandır. Şair dedi:
  شريجان من لونين خلطان منهماسواد ومنه واضح اللون مغرب

İbnü’l-A‘râbî’den: **الغربة**: katıksız beyazlıktır. Ve develerden **المغرب**: gözlerinin kirpikleri, gözbebekleri, uzun kılları ve ondan her şey beyaz olan. Başkası dedi: Atlardan **المغرب**: yüzündeki akıtması genişleyip gözlerini aşandır. Ve “**عين مغربة**” denir: kirpikleri ve göz çukurları beyaz, mavi; gözbebeği beyazlarsa bu, daha şiddetli **الإغراب**’dır.

Ve **الغربيب** (kesra ile): Tâif’te bir üzüm türüdür; çok siyah; üzümün en iyilerinden, en incesinden ve en siyahıdır. Hadiste: “Allah, **الشيخ الغربيب**’e buğzeder”; o, çok şiddetli siyah olandır. Cem‘i: **غرابيب**. Muradı: saçına ak düşmeyen; ve denildi: saçının akını boyayla siyaha çeviren. Ve “**أسود غربيب**” denir: kapkara, çok şiddetli siyah. Ama “**غرابيب سود**” dediğinde, **السود** **غرابيب**’in bedelidir; çünkü renklerin te’kîdi öne geçmez; bu, İbn Manzûr’un ibaresidir. Şeyhimiz, es-Süheylî’den naklen dedi: Zâhiri, renkler dışındakinin te’kîdinin öne geçtiğidir; Arap dili ehlinden buna kail olan yoktur. Ve el-Herevî dedi: yani “dağlardan da **غرابيب سود**”; o, siyah kayalı duvarlardır.

Ve adam (damme ile) **أغرب** etti: hastalık veya başkası sebebiyle ağrısı şiddetlendi; el-Asma‘î’den. “Ona **أغرب** etti” ve “onunla **أغرب** etti”: ona çirkin bir muamele yaptı; **التكملة**’de olduğu gibi. At **أغرب** etti: alnındaki akıtma yayıldı, gözlerini aldı ve kirpikler beyazladı; mavi gözlüde de beyazlarsa böyledir; atlarda **الإغراب**’ın beyanı daha önce geçti.

Ve **الغرب** (iki damme ile): **الغريب**’dir. “Adam **غريب** ve **غرب**” aynı mânadadır: yani kavimden değildir. Ve “onlar iki **غربان**’dır.” Tuhmân b. Amr el-Kilâbî dedi:

  وإني والعبسي في أرض مذحج                      غريبان شتى الدار مختلـفـان
  وما كان غض الطرف منا سجية                      ولكننا في مـذحـج غـربـان

Ve **الغرباء**: uzak olanlardır. Ebû Amr’dan: “Adam **غريب** ve **غريبي** ve **شصيب** ve **طاري** ve **إتاوي**” aynı mânadadır. Ve **لسان العرب**’da: dişisi **غريبة**’dir; cem‘i **غرائب**’tir. Dedi:
  إذا كوكب الخرقاء لاح بسحـرة                      سهيل أذاعت غزلها في الغرائب

Yani onu aralarında dağıttı. Bu, çünkü ücretle eğirenlerin çoğu ancak yabancıdır. Hadiste: Peygamber’e (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) **الغرباء** hakkında soruldu; dedi: “İnsanların benim sünnetimden öldürdüğünü diriltenler.” Ve diğerinde: “İslâm **غريبا** başladı; ve **غريبا** dönecektir; o hâlde **الغرباء**’a müjde” yani ilk işinde, yanında ehli olmayan tek yabancı gibidir.

Ve **الغرابات** ve **الغرابي** ve **الغربات** (kurabât gibi) ve **غريب** (kunfuz gibi) ve **نهي** (kesra ile), **غراب**, ve **نهي غرب** (onların dammesiyle): hepsi bütüne râcidir. Bir nüshada iki damme ile: yerler. İkincisi Yemen kalelerindendir; maddenin başında zikri geçti. Birinci ve üçüncü ve dördüncü ve ondan sonrası es-Sâğânî’nin naklidir. Dördüncüyü **زبير** gibi ضبط etti. Şiirde, **ضاح**’a muzaf olarak zikri gelmiştir; o, Benî Kilâb diyarında bir vadidir; düşün.

**الأساس**’ta: “Yüz, yabancının aynası gibi”; çünkü o, kavmi içinde değildir; bu yüzden aynası daima cilalıdır. Mecazdan: “Bize **الغريبة**’yi ödünç ver”; o, el değirmenidir; komşular onu aralarında nöbetleşe kullandıkları ve sahiplerinin yanında durmadığı için böyle adlandırıldı. Bazısı şu beyti okudu:
  كأن نفي ما تنفي يداها                      نفي غريبة بيدي معين

Ve **المعين**: müdürün, bir erkek yahut bir kadının eliyle yardım istemesidir; onu çevirdiği zaman elini onun elinin üzerine koyar. Ve **الغارب**: devenin hörgüç üstü (kâhil) kısmıdır; yahut o, hörgüç ile boyun arasındaki şeydir; çoğulu **غوارب**. Ve ondan onların sözü: **حبلك على غاربك**; ve o, kinayelerdendir. Araplar, câhiliye devrinde onlardan biri karısını boşadığı zaman ona bunu söylerdi; yani: yolunu serbest bıraktım, git, dilediğin yere. **الأصمعي** dedi: Bu, şu sebepledir ki; dişi deve otladığı ve üzerinde yuları bulunduğu zaman, (yular) onun **غارب**’ının üzerine atılır ve üzerinde yular olmaksızın bırakılır; çünkü o, yuları gördüğü zaman otlak onu hoşnut etmez. Dedi: Manası: işin sana; dilediğini yap. Ve **عائشة** رضي الله عنها hadîsinde: **يزيد بن الأصم**’a dedi ki: **رمي برسنك على غاربك**; yani: yolunu serbest bırak; artık seni istediğinden men edecek kimse yoktur; (bu), yuları sırtının üzerine konulup salıverilen ve otlakta dilediği yere yayılan deveye benzetme olarak. Ve hadîste, boşama kinayelerinde **حبلك على غاربك** vârid olmuştur; yani: sen salıverilmiş, boşanmışsın; nikâh akdiyle bağlanmış ve tutulmuş değilsin. Ve **الغاربان**: sırtın önü ve arkasıdır. Ve denildi: her şeyin **غارب**’ı: onun en üstüdür. Ve iki **غارب**’lı deve: hörgücünün iki **غارب**’ı arasındaki şey yarılmış olduğu zaman; ve bu, daha çok, babası **الفالج** olan ve anası Arap olan **البخاتي**’lerde olur. Ve **الزبير** hadîsinde: “Artık **الذروة** ve **الغارب**’da büküp durdu; ta ki **عائشة** ona çıkmaya cevap verinceye kadar.” **الغارب**: hörgücün ön kısmıdır; **الذروة**: onun en üstüdür. Muradı: onu aldatıp yumuşak davranmayı sürdürdü, ta ki ona cevap verdi. Bunun aslı şudur: adam, zor deveyi ünsiyet ettirmek, onu yularlamak ve kendisine boyun eğdirmek istediği zaman, elini onun üzerinde gezdirir, **غارب**’ını sıvazlar ve yününü büker; ta ki ünsiyet etsin ve ona yuları koysun; **لسان العرب**’da böyledir. **الأساس**’ta: Ve mecazdandır: **بحر ذو غوارب**; suyun **غوارب**’ı: onun üst kısımlarıdır. Ve denildi: yüksekler; ve bir nüshada: dalgasının üstleri; develerin **غوارب**’ına benzetildi. Ve denildi: her şeyin **غارب**’ı: onun en üstüdür. Ve **الليث**’ten: **الغارب**: dalganın en üstü ve **الظر**’ın en üstü; **الغارب** hörgücün önünün en üstüdür; ve daha önce geçti.

Hadîste: bir adam, bir gazvede onunla beraber ayakta idi; ona, sükûn ile ve harekeli olarak **غرب** bir ok isabet etti; bu, **الأصمعي** ve **الكسائي**’dendir. Ve yine, bütünde izafetle **سهم غرب** da böyledir; yine, ok için sıfat olarak **سهم غرب**; yani, onu atan bilinmez. Ve denildi: o, sükûn iledir; ona, bilmediği yerden geldiği zaman. Ve fetha ile, attı da başkasına isabet ettirdiği zaman. Ve **ابن الأثير** ve **الهروي** dedi: **الأزهري**’den ancak fetha sabit olmuştur. Ve şeyhimiz, **ابن قتيبة**’den **غريبه**’inde nakletti: avam, **غرب**’dan tenvin ve **الراء**’ı sükûn ile söyler; daha iyi olan izafet ve fethadır. Sonra dedi: dilcilerden bir cemaat, iki vechi mutlak olarak hikâye etti; ve **التوشيح**’te, **الجوهري** ve **ابن الأثير** ve başkalarına tâbi olarak, bununla kesin hüküm verdi.

Ve **غرب** ( **فرح** gibi) **غربا**: yüzü, semûmdan karardı; **الصاغاني** onu nakletti. **غرب** ( **كرم** gibi): kapalı oldu ve gizlendi. Ondan **الغريب**: sözden kapalı olan. Ve **كلمة غريبة**; ve **غربت**; ve o, bundandır. **الأساس**’ta: Ve denilir: sözünde **غرابة** vardır; ve kelime **غربت**: kapalı oldu; o hâlde o **غريبة**’dir.

**النهاية**’de vârid oldu: “Sizin içinizde **مغربين** vardır.” Denildi: **المغربون** nedir? Yani hadîste vârid olan, şeddeli **الراء**’ı kesre ile. Dedi: kendilerinde cinlerin ortak olduğu kimseler; ve bir nüshada: cinlerin kendilerinde ortaklaştığı; bu adla adlandırıldılar; çünkü onlarda yabancı bir damar girdi; yahut onların gelişi sebebiyle. **النهاية**’nin ibaresi: yahut uzak bir nesebden geldiler. Bunun üzerine **الهروي** **غريبيه**’inde iktisar etti. Ve **النهاية**’de artırdı; ve onu **ابن منظور الإفريقي** de nakletti: Ve denildi: cinlerin onlara ortak olmasından murad, onlara zinayı emretmeleri ve onu onlara güzel göstermeleridir; böylece çocukları meşru olmayan yoldan geldi. Ondan Yüce Allah’ın sözü: “Ve onlara mallarda ve evlatlarda ortak ol.” Ve şunlardan…

Üzerine istidrâk olunur: **شأو مغرب**; **الراء**’ı kesre ile ve fetha ile; yani uzak. **الكميت** dedi:
  Gençliğin ilk çağlarında seni, isterken bilirdim                      bir arka üzerinde; heyhat, **شأو مغرب**
Ve dediler: **هل أطرفتنا من مغربة خبر**; yani: uzak yerden gelen bir haber var mı? Ve denildi: ancak o, **هل مغربة خبر**’dir. Ve **يعقوب** dedi: ancak o, **هل جاءتك مغربة خبر**’dir; yani, senin beldenden başka bir beldeden sana arız olan haber. Ve **ثعلب** dedi: onun yanında **من مغربة خبر** yoktur; onu sorgularsın yahut bunu ondan nefyedersin; yani: taze (haber). Ve **عمر** رضي الله عنه hadîsinde: ona, bazı uçlardan kendisine gelen bir adama dedi ki: **هل من مغربة خبر**? yani: uzak bir beldeden gelen yeni bir haber var mı? **أبو عبيد** dedi: ikisinde de izafetle beraber, **الراء**’ı kesre ile ve fetha ile söylenir. **الأموي** onu fetha ile söyledi. Aslı, uzaklık olan **الغرب**’dendir; ondan: “falancanın evi **غربة**’dir” denildi. Ve **الخبر المغرب**: yabancı, yeni, taze olarak gelen haberdir. Ve adam **أغرب**: garip oldu; **أبو نصر** onu hikâye etti. Ve **قدح غريب**: diğer okların (şaftlarının) ondan olduğu ağaçtan olmayan. Ve **عين غربة**: atılış yeri uzak olan. Ve o, **غرب العين**’dir: gözün atılış yeri uzak; dişisi **غربة العين**. **الطرماح** şu sözüyle onu kastetti:
  O, geniş çölde bir **حقباء**’dır                      **غربة العين**; **جهاد المسام**
Ve **الأزهري** dedi: seni örten ve gizleyen her şey **مغرب**’dır. Ve **ساعدة الهذلي** dedi:
  Oruç develerinin **شدوف**’larına vekil; onları görür                      **المغارب**’dan; içi çekilmiş, obur
Ve vahşî hayvanların inleri: onların **مغارب**’ıdır; onlarda gizlendikleri için. Ve adam **أغب**: ona beyaz bir çocuk doğdu. Ve **ابن عباس** hadîsinde: yağmur suyunun akıntısı hakkında ona davalaştılar; dedi ki: “Yağmur **غرب**’dır, sel **شرق**.” Muradı: bulutun çoğu, kıblenin batısından doğar; ve orada göz vardır; Araplar: “**مطرنا بالعين**” derler; bulut Irak kıblesinden doğmuş olduğu zaman. Ve onun sözü: “sel **شرق**” muradı: doğu tarafından iner; çünkü doğu tarafı yüksek, batı tarafı alçaktır. Bunu **القتيبي** söyledi. **ابن الأثير** dedi: belki de bu, çekişmenin olduğu o toprağa mahsus bir şeydir.

**المستقصى** ve **الأساس** ve **لسان العرب**’da: “Sizi, develerin **غريبة**’sinin vuruşu gibi vuracağım.” **ابن الأثير** dedi: bu, **الحجاج**’ın sözüdür; kendisini raiyyetiyle birlikte misal yaptı; onları tehdit eder. Bu, şudur: develer suya vardığı zaman, içlerine başkasından bir **غريبة** girerse, ondan çıkıncaya kadar dövülür ve kovulur; ve bu mecazdır. **الأساس**’ta: Ve mecazdandır: **أرض لا يطير غرابها**; yani suyu ve verimi çok. Ve kendinden cehaletin **غرائب**’ini uzaklaştır. Ve “onun **غراب**’ı uçtu” denilir; saç ağardığı zaman.

Şeyhimizin رحمه الله istidrâk ettiklerindendir: mesellerden: “Kim bir **غريب**’e itaat ederse bir **غريب**’e dokunur.” Dediler: o, **غريب بن عمليق بن لاوذ بن سام بن نوح** عليه السلام’dır; ve o, mala savurgandı; **الميداني** bunu **مجمع الأمثال**’de söyledi. Ve bu meselde bunun dışında da denildi; mesel kitaplarında ona müracaat et.

Ve **الغربة** (zamme ile): sırf beyazlıktır; tıpkı **الحلبة**’nin sırf siyahlık olması gibi. Ve sözden **الغريب**: derin, kapalı olan. Ve **الغريب**: **زيد الفوارس**’in atıdır. Ve **الساقي** **أغرب**; **الغرب**’ı çoğalttığı zaman; yani havuzun çevresindeki su ve çamur. Ve **الغربي**: **الغريب**’dir. Ve **المغارب**: siyahlar; ve **المغارب**: kızıllar. Zıddır. Ve **أسود غرابي**; **غربيب** gibi. Ve bir yeri verimle niteledikleri zaman derler ki: **وقع في أرض لا يطير غرابها**. Ve derler: **وجد تمرة الغراب**; bu, şudur: o, en iyi hurmayı takip eder de onu seçer. Ve **غرابة** ( **ثمامة** gibi): siyah dağlar. Ve **أبو الغرب** (fetha ile): **عوف بن كسيب**’dir; anası **الربذاء بنت جرير بن الخطفى**; **الصاغاني** onu nakletti. Dedim: **بني أمية** devletinin sonlarında idi; **الأمير** onu nakletti. Ve **ست الغرب**: **محمد بن موسى بن النعمان**’ın kızıdır; **ابن علاق**’tan **خبر البطاقة**’yı rivayet etti. Ve **ست الغرب بنت علي بن الحسن**: **المزي**’den işitti; **الحافظ** ikisini böyle kaydetti. Ve ( **أمير** gibi) **محمد بن غريب القزاز**; **محمد ابن يحيى المروزي**’den **كتاب الطهور**’un râvisi. Ve **علي بن أحمد بن إبراهيم بن غريب**: **المقتدر**’in dayısı. Ve **غريب القرميسيني**: **ابن ماكولا**’nın şeyhlerindendir. Ve **أبو الغريب محمد بن عمار البخاري**: **المختار بن سابق**’ten. Ve teşdîd ile **غريب**: **معاوية بن حذيفة بن بدر الفزاري**’nin lakabıdır. Ve **عبد الخالق بن أبي الفضل بن غريبة** ( **سفينة** gibi): **أبي الوقت**’ten; 622 senesinde öldü. Ve **غريبة بنت سالم بن أحمد التاجر**: **أبي علي بن المهدي**’den. Ve **غراب بن جذيمة** (zamme ile); ve yine **غراب ابن ظالم** **فزارة**’da. Ve **غراب بن محارب**: batınlar.
