# غرز (غ-ر-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%B1%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: غ - ر - ز
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الغين والزاي والراء معهما
غ ز ر، غ ر ز، ر ز غ، ز غ ر مستعملات غزر: غَزُرَتِ الناقة والشاة تَغْزُرُ غَزارةً فهي غَزيرة، كثيرةُ اللَّبَنِ. وعَيْنٌ غَزيرةُ الماء ومَطَرٌ غزيرٌ ومعروفٌ غزيرٌ. وأَغْزَرَ القَومُ، وغَزُرَتْ إبلِهُم.
غرز: الغَرْزُغَرْزُكَ إبْرةً في شيء.
والغَرْزُ: رِكابُ الرَّحْلِ، وكل ما كان مِساكاً للرِّجْلَيْنِ في المَرْكب يُسَمَّى غَرْزاً. وسمي به لأنك تقول: غَرَزْتُ رجلي في الركاب. وجَرادةٌ غارِزةٌ وغارِزٌ أي: رَزَّتْ ذَنَبَها في الأرض لتَسْرأَ. وَمَغْزِرُ الرأس والأضلاع مركب أصولها ونحوه.
والغَريزةُ: الطَّبيعةُ من خلق صالح أو رديء. وغَرَزَتِ الناقة غِرازا فهي غارِزٌ قليلة اللبن.
وغَرَّزْتُها: تركت حلبها ليذهب لبنها.
والغَرَزُ: ضرب من اصغر الثُّمامِ، الواحدة بالهاء، تَنْبُتُ على شطوط الأنهار، لا ورق لها، وهي أنابيب مركب بعضها في بعض، فإذا اجتذبتها خرجت من جوف آخر، كأنها عفاص أخرج من مكحلة.
رزغ: الرَّزَغةُ أقل من الرَّدغَة.
وأَرْزَغَها المطر: إذا كان ما يبل الأرض.
والرَّزِغُ: المرتطم فيه. وأَرْزَغْتَ فلانا إذا لطخته بعيب.
زغر: زُغَرُ: بُحَيْرَةٌ بناحية البصرة، ويقال لها: عيينة.

##### Türkçe

باب **الغين** و**الزاي** و**الراء** معهما
**غ ز ر**، **غ ر ز**، **ر ز غ**، **ز غ ر** kullanımdadırlar. **غزر**: **غَزُرَتِ الناقة والشاة تَغْزُرُ غَزارةً فهي غَزيرة**: çok sütlüdür. Ve **عَيْنٌ غَزيرةُ الماء**: suyu bol pınar; **مَطَرٌ غزيرٌ**: bol yağmur; **مَعروفٌ غزيرٌ**: bol iyilik. Ve **أَغْزَرَ القَومُ**: kavim bol sütlü oldu; **غَزُرَتْ إبلِهُم**: develeri bol sütlü oldu.

**غرز**: **الغَرْزُ**: senin bir şeyi bir şeye batırmandır; (yani) bir iğneyi bir şeye batırman.
Ve **الغَرْزُ**: semerin üzengisidir; ve binek üzerinde iki ayağı tutacak bir tutamak olan her şeye **غَرْزاً** denir. Ve bununla adlandırıldı; çünkü sen: **غَرَزْتُ رجلي في الركاب** dersin. Ve **جَرادةٌ غارِزةٌ** ve **غارِزٌ**: yani, toprağa kuyruğunu sapladı ki yumurtlasın. Ve **مَغْزِرُ الرأس والأضلاع**: köklerinin birleşimi ve benzeri olan bir terkiptir.
Ve **الغَريزةُ**: iyi yahut kötü bir yaratılıştan olan tabiat. Ve **غَرَزَتِ الناقة غِرازا فهي غارِزٌ**: sütü azdır.
Ve **غَرَّزْتُها**: sütünü kesmek için sağmasını terk ettim; sütü gitsin diye.
Ve **الغَرَزُ**: **الثُّمام**ın en küçüğünden bir türdür; teki **الهاء** iledir; nehir kıyılarında biter; yaprağı yoktur; ve o, bazısı bazısının içine geçmiş borulardır; onu çekip aldığında birinin içinden öteki çıkar; sanki bir sürmedandan çıkarılmış bir kılıf gibidir.

**رزغ**: **الرَّزَغةُ**: **الرَّدغَة**dan daha azdır.
Ve **أَرْزَغَها المطر**: yerin ıslanacağı kadar olduğunda.
Ve **الرَّزِغُ**: içine çarpılıp düşülen (yer). Ve **أَرْزَغْتَ فلانا**: onu bir ayıpla bulaştırdın (lekeledin) demektir.

**زغر**: **زُغَرُ**: Basra tarafında bir küçük göldür; ve ona **عيينة** denir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

غرَزْتُ الشيء بالإبرة أغْرِزُهُ غَرْزاً. والغارِزُ من النوق: القليلة اللبن. يقال: غَرَزَتِ الناقة تَغْرُزُ، إذا قلَّ لبنها. والغَرْزُ: ركاب الرحل من جِلْدٍ، عن أبي الغوث. قال: فإذا كان من خشب أو حديدٍ فهو ركاب. وقد غَرَزْتُ رجلي في الغَرزِ أغْرِزُ غَرْزاً، إذا وضعتَها فيه لتركب. واغْتَرَزَ السيرُ، أي دنا المسير. وأصله من الغَرزِ. والغريزةُ: الطبيعة والقريحة. وغَرَّزَتِ الجرادةُ بذَنَبها في الأرض تَغْريزاً، مثل رَزَّتْ. والتَغاريزُ هي ما حُوِّلَ من فسيل النَخْل وغيره.

##### Türkçe

**غَرَزْتُ** şeyi iğne ile **أغْرِزُهُ** **غَرْزاً** (olarak) (batırdım/delip geçirdim). Ve develerden **الغارِزُ**: sütü az olan(lar). Denir ki: **غَرَزَتِ الناقة** **تَغْرُزُ**, sütü azaldığı zaman. Ve **الغَرْزُ**: deriden olan semer üzengisi; Ebû’l-Ğavs’tan. Dedi ki: Eğer ağaçtan veya demirden olursa o, üzengidir. Ve ben ayağımı **الغَرزِ** içine **غَرَزْتُ**; **أغْرِزُ** **غَرْزاً**, onu binmek için içine koyduğun zaman. Ve **اغْتَرَزَ السيرُ**, yani yürüyüş yaklaştı. Aslı **الغَرزِ**dendir. Ve **الغريزةُ**: tabiat ve meleke. Ve çekirge kuyruğuyla yere **غَرَّزَتِ**; **تَغْريزاً**, **رَزَّتْ** gibi. Ve **التَغاريزُ**, hurma fidanı ve başkasından çevrilmiş olan şeylerdir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

غ ز ر
غزر ، غرز ، زغر ، رزغ : ( مستعملة ) .
غزر : قال الليث : غزُرت الناقةُ والشاةُ وهي تَغْزُرُ غزارةً فهي غزيرةٌ : كثيرةُ اللبن ، وعيْنُ ، غزيرةُ الماء ، ومطر غزير ، ومعروف غزير ، قلت : ويقال : ناقةٌ ذات غُزْرٍ أي ذات غزارة وكثرة لبن .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المغازَرَةُ : أن يُهْدِيَ الرجلُ شيئاً تافهاً لآخر ليضاعفهُ بها .
ورُوي عن بعض التابعين أنه قال : يثابُ الْجَانِبُ الْمُسْتَغزِرُ : أراد بالجانب الذي لا قرابة بينك وبينه يُهدى لك شيئاً لتثيبه من هديته أكثرَ مما أهدى ، واستغزر : إذا طلب أكثر مما أعطى .
غرز : قال الليث : الغرْزُ : غرزُكَ إبرةً في شيءٍ ، قال : والغرْزُ : ركابُ الرِّحال ، وكذلك ما كان مساكاً لِلرِّجْلين في المركب يُسَمَّى غرْزاً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الغَرْزُ للنَّاقَةِ مثل الحزَامِ لِلْفرَسِ .
قال : والغَرْزُ للجملِ مثل الرِّكابِ للبغلِ ، قال : ويقال : الْزَمْ غَرْزَ فلانٍ : أي : أمرهُ ونَهْيَهُ .
وقال لَبِيدٌ في غَرْز النّاقَةِ :
وإِذا حَرَّكْتُ غَرْزِي أجْمَرَتْ
أوْ قِرَابِي عَدْوَ جَوْنٍ قد أَبَلْ
وجرَادَةٌ غارزٌ ، ويقال : غارزةٌ إذا رزَّتْ ذنبَها في الأرض لتسرَأَ بَيضها ، ومَغْرِزُ الأضلاع : مُركَّبُ أصولها ، وكذلك مَغارزُ الرِّيشِ ونحوه ، والغريزة الطبيعة من خُلقٍ صالحٍ ورديء ، وأنشد :
إِنَّ الشجاعةَ في الفَتَى
والْجُود من كَرَمِ الغَرائزْ
وغَرَزَتِ النَّاقَةُ غِرَازاً فهي غارِزٌ : إذا قلَّ لبنها وقد غَرَّزَها صاحِبها إذا ترك حَلبَها أو كسع ضَرْعها بماء بارِدٍ لينقطِعَ لبنُها .
أبو عبيد عن الأصمعي : الغارِزُ : النَّاقَةُ التي جَذَبَتْ لبنُها فَرَفَعَتْهُ ، والغَرَزُ مُحَرَّكاً نبتٌ رَأَيتهُ في البادِية ينبتُ في سهولة الأرض ، وروي عن عمر أنه قال ورأى في رَوْثِ فرسٍ شعيراً في عامِ الرَّمادَةِ فقال : لئنْ عِشْتُ لأجعلنَّ له مِنْ غَرَز النَّقِيع ما يغنيه عن قُوتِ المسلمين ، عَنى بالغَرَزِ هذا النَّبتَ ، والنَّقيعُ : موضعٌ حَمَاهُ عمر لنعمِ الفيْءِ وللخَيْل المعَدَّةِ للسَّبيل .
أبو عبيد عن أبي عبيدة : اغتَرَزَ السير اغتِرازاً إذا دَنَا مَسيره .
قال أبو عبيدة ، من أمثالهم : ( اشدد يديك بغرزه ) ، إِذا حُثّ على التمسُّك به ، قاله الأصمعي .
أبو عبيد عن الأصمعي قال : التّغريزُ للناقة : أن تَدَعَ حَلبةً بين حَلْبَتَيْنِ ، وذلك إذا أدْبَرَ لبنُها .
وقال أبو زيد : غنَم غوارِزُ وعيونٌ غوارز : ما تجري لهنَّ دُموعٌ .
وفي الحديث أن أهل التوحيد إذا أُخْرجُوا من النار وقد امْتَحشوا فيها ينبتون كما تَنبتُ التّغَازِيرُ .
قال القُتبيُّ : يقال : هو ما حُوِّلَ من فَسِيلِ النّخل وغيره ، سُمِّيَ بذلك لأنه يحول فَيُغْرَزُ في فِقره ، وهو التّغريزُ والتنبيتُ . قال : ورواه بعضهم : كما تنبتُ التّناويرُ وهي مثل الطَّراثيثِ .
ويقال : هي الثآليلُ .
ويقال : غرَزْتُ عُوداً في الأرض وَرَكَزْتهُ بمعنى واحد .
رزغ : قال الليث : الرَّزَغَةُ أشدُّ من الرَّدَغَةِ ، قال : والرَّزِغُ : المرتطِمُ فيه ، يقال : أرْزَغْتُ فلاناً : إذا لطَّختُهُ بِعيْبٍ .
وقال رُؤْبةُ :
وثُمَّة أَعْطَى الذُّلَّ كفّ المُرْزغ
أبو عبيد عن أبي زيد : أرْزغتُ فيه إرْزاغاً وأغمزت : فيه إغمازاً إذا اسْتَضعَفتُه .
وأنشد :
ومن يطع النساءَ يلاق منها
إِذا أغمزن فيه الأقورينا
وفي حديث عبد الرحمن بن سَمرة أنه قال في يوم جمعة : ما خَطَبَ أَميركم ، فقيل له : أما جَمَّعْتَ ، قال : منعنا هذا الرَّزَغُ ، قال أبو عبيد . قال أبو عمرو وغيره : الرَّزَغُ هو الطِّين والرُّطوبةُ ، يقال : قد أرْزغت السماءُ وأرْزغ المطر : إذا كان فيه مَا يبلُّ الأرض .
وقال طَرَفَةُ يمدح رجلاً :
وأنت على الأدنى صباً غير قرَّة
تذاءب منها مرزغ ومسيل
فهذا الرَّزَغُ ، وأما الرَّدَغَةُ فهي بالهاء ، وهي الماءُ والطين والوحل ، وجَمْعها رِداغ .
زغر : قال اللحياني : زخرَتْ دجلةُ وزَغَرتْ أي مدَّت ، وزَغْرُ كلِّ شيء : كثرته ، والإفراطُ فيه .
وقال أبو صخر :
بل قد أتاني ناصحٌ عن كاشح
بعداوة ظهرت وزَغْرِ أقاولِ
وزُغَرُ : قريةٌ بمشارفِ الشام ، وإياها عنى أبو دُواد :
ككتَابة الزُّغَرِيِّ زَينها
من الذهب الدُّلامِص
قال أبو منصور : وبهذه القرية عينٌ غزيرة الماء يقال لها : عَينُ زُغر .
وقيل : زُغَرُ : اسمُ بنت لوطٍ نزلت بهذه القرية فنُسبت إليها فسمِّيت باسمها .

##### Türkçe

غ ز ر
غزر ، غرز ، زغر ، رزغ : (kullanılan) .

غزر : Leys dedi: **غزُرت** deve ve koyun, o **تَغْزُرُ** **غزارةً**; o hâlde o **غزيرةٌ**dur: sütü çok olan; ve göz, suyu bol olan; ve yağmur bol; ve iyilik bol. Dedim: Ve denir: **ناقةٌ ذات غُزْرٍ** yani bolluk ve süt çokluğu sahibi.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المغازَرَةُ**: erkeğin, bir başkasına değersiz bir şeyi hediye etmesi; onunla ona kat kat artırması için.

Ve bazı tâbiînden rivayet olundu ki dedi: **يثابُ الْجَانِبُ الْمُسْتَغزِرُ**: yan ile, seninle onun arasında akrabalık bulunmayan kimseyi kastetti; sana bir şey hediye edilir ki, onu hediyesinden daha çok bir şeyle mükâfatlandırasın. Ve **استغزر**: verdiğinden daha çoğunu istediği zaman.

غرز : Leys dedi: **الغرْزُ**: senin bir şeyi bir şeye batırmandır; dedi: ve **الغرْزُ**: eyerlerin üzengisidir; ve yine, binek içinde ayaklar için tutamak olan şey **غرْزاً** diye adlandırılır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الغَرْزُ** deve için, at için olan kuşak gibidir.

Dedi: ve **الغَرْزُ** deve için, katır için olan üzengi gibidir. Dedi: ve denir: **الْزَمْ غَرْزَ فلانٍ**: yani onun emrine ve yasağına (uy).

Lebîd, devenin **غَرْز**’i hakkında dedi:
وإِذا حَرَّكْتُ غَرْزِي أجْمَرَتْ
أوْ قِرَابِي عَدْوَ جَوْنٍ قد أَبَلْ

Ve **جرَادَةٌ غارزٌ**; ve denir: **غارزةٌ**: yumurtasını gizlemek için kuyruğunu yere sapladığı zaman. Ve **مَغْرِزُ الأضلاع**: köklerinin birleşim yeridir; ve yine **مَغارزُ الرِّيشِ** ve benzeri. Ve **الغريزة**: iyi ve kötü huydan bir tabiat. Ve şu beyit okundu:
إِنَّ الشجاعةَ في الفَتَى
والْجُود من كَرَمِ الغَرائزْ

Ve **غَرَزَتِ النَّاقَةُ غِرَازاً**; o hâlde o **غارِزٌ**dur: sütü azaldığı zaman. Ve sahibi onu **غَرَّزَها**: sağmayı terk ettiği yahut memesini soğuk suyla vurduğu zaman; sütü kesilsin diye.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الغارِزُ**: sütünü çekip onu yukarı kaldıran deve. Ve **الغَرَزُ** (harekeli olarak) bir bitkidir; onu çölde gördüm, yerin düzlüklerinde biter. Ve Ömer’den rivayet olundu ki dedi; bir atın gübresinde, kıtlık yılında arpa gördü de dedi: “Eğer yaşarsam, ona **غَرَز النَّقِيع**’den, onu Müslümanların azığından müstağni kılacak kadar yapacağım.” **الغَرَز** ile bu bitkiyi kastetti. Ve **النَّقيعُ**: Ömer’in fey’ hayvanları ve yol için hazırlanmış atlar için koruma altına aldığı bir yerdir.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **اغتَرَزَ** kayış **اغتِرازاً**: yürüyüşü yaklaştığı zaman.

Ebû Ubeyde dedi; onların darb-ı mesellerinden: (**اشدد يديك بغرزه**) : ona tutunmaya teşvik edildiği zaman; bunu Asma‘î söylemiştir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den dedi: deve için **التّغريزُ**: iki sağım arasında bir sağımı bırakmandır; bu, sütü geri döndüğü zaman olur.

Ebû Zeyd dedi: **غنَم غوارِزُ** ve **عيونٌ غوارز**: kendileri için gözyaşı akmayanlar.

Hadiste: tevhid ehli, ateşten çıkarıldıkları ve onda yanıp kavruldukları zaman, **التّغَازِيرُ** bittiği gibi biterler.

Kutebî dedi: denir: o, hurma fidanından ve başkasından nakledilendir; bununla adlandırıldı, çünkü nakledilir de, onun çukuruna saplanır; o, **التّغريزُ** ve filizlendirmedir. Dedi: Bazıları onu şöyle rivayet etti: **التّناويرُ** bittiği gibi; o da **الطَّراثيثِ** gibidir.

Ve denir: onlar siğillerdir.

Ve denir: **غرَزْتُ** bir dalı yere ve **وَرَكَزْتهُ**; ikisi bir mânâdadır.

رزغ : Leys dedi: **الرَّزَغَةُ** **الرَّدَغَةِ**’den daha şiddetlidir. Dedi: ve **الرَّزِغُ**: içine çarpıp bulaşandır. Denir: **أرْزَغْتُ** falanı: onu bir ayıpla lekelediğim zaman.

Rü’be dedi:
وثُمَّة أَعْطَى الذُّلَّ كفّ المُرْزغ

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **أرْزغتُ** onda **إرْزاغاً** ve **أغمزت**: onda **إغمازاً**: onu zayıf gördüğüm zaman.

Ve şu beyit okundu:
ومن يطع النساءَ يلاق منها
إِذا أغمزن فيه الأقورينا

Abdurrahman b. Semüre hadîsinde: Cuma günü dedi ki: “Emîriniz hutbe okumadı.” Ona denildi: “Cuma kılmadın mı?” Dedi: “Bizi bu **الرَّزَغُ** engelledi.” Ebû Ubeyd dedi. Ebû Amr ve başkaları dedi: **الرَّزَغُ** çamur ve rutubettir. Denir: **أرْزغت** gök ve **أرْزغ** yağmur: içinde yeri ıslatacak şey bulunduğu zaman.

Tarafe, bir adamı överken dedi:
وأنت على الأدنى صباً غير قرَّة
تذاءب منها مرزغ ومسيل

İşte bu **الرَّزَغُ**dur. **الرَّدَغَةُ** ise **الهاء** iledir; o, su, çamur ve balçıktır; çoğulu **رِداغ**.

زغر : Lihyânî dedi: **زخرَتْ** Dicle ve **زَغَرتْ**: yani kabardı. Ve her şeyin **زَغْرُ**: onun çokluğu ve onda aşırılıktır.

Ebû Sahr dedi:
بل قد أتاني ناصحٌ عن كاشح
بعداوة ظهرت وزَغْرِ أقاولِ

Ve **زُغَرُ**: Şam’ın sınırlarında bir köydür; Ebû Düvâd onunla onu kastetti:
ككتَابة الزُّغَرِيِّ زَينها
من الذهب الدُّلامِص

Ebû Mansûr dedi: ve bu köyde suyu bol bir pınar vardır; ona **عَينُ زُغر** denir.

Ve denildi: **زُغَرُ**: Lût’un kızının adıdır; bu köye indi de ona nisbet edildi; onun adıyla adlandırıldı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الغين والراء وما يثلثهما)
(غرز) الغين والراء والزاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على رَزِّ الشَّيء في الشيء. من ذلك غَرَزْتُ الشَّيءَ أغرِزُه غَرْزاً. وغَرَزْتُ رِجله في الغَرْز. وغَرَزَت الجرادةُ بذَنَبِها في الأرض، مثل رَزّت. والطَّبيعة غريزة، كأنَّها شيء غُرِز في الإنسان. فأمَّا قولهم: اغترَزْت الشَّيءَ، واغترَزْت السَّيرَ اغترازاً، إذا دَنَا سيرك فمعناه تقريبُ السَّير، أي كأنِّي الآنَ وضعتُ رِجلي في غَرْز الرَّحْل. وأمَّا قولهم: غَرَزَت النَّاقةُ، إذا قلَّ لبنُها فمعناه من هذا أيضاً، كأنَّ لبَنَها غُرِزَ في جسمها فلم يَخْرُجْ.
(غرس) الغين والراء والسين أصلٌ صحيحٌ قريبٌ من الذي قبله. يقال: غَرَسْتُ الشَّجرَ غَرْساً، وهذا زَمَنُ الغِراس. ويقال إنَّ الغَرِيسة: النَّخْلةُ أوّلَ ما تَنبت.
ومما شذَّ عن هذا الغِرْس: جِلدةٌ رقيقة تخرجُ على رأس الوَلَد. قال:
* كُلَّ جنينٍ مُشْعَرٍ في غِرْسِ([1]) *
(غرض) الغين والراء والضاد من الأبواب التي لم تُوضَع على قياسٍ واحد، وكَلِمُه متباينةُ الأصول، وستَرى بُعْد ما بينهما.
فالغَرْض والغُرْضَة: البِطانُ، وهو حِزام الرَّحْل. والمَغْرِض من البعير كالمَحْزِم من الدابَّة. والإغريض: البَرَد، ويقال بل هو الطَّلع. ولحمٌ غَريض: طريٌّ. وماءٌ مغروضٌ مثلُه. والغَرَض: المَلاَلة، يقال غَرِضْت به ومنه. والغَرَض: الشَّوق. قال:
مَن ذا رسولٌ ناصحٌ فمبلِّغٌ *** عنِّي عُلَيَّةَ غيرَ قِيل الكاذِب([2])
أنِّي غَرِضْتُ إلى تَنَاصُفِ وجهِها *** غَرَضَ المحبِّ إلى الحبيب الغائبِ
ويقال: غَرَضت المرأة سِقاءها: مَخَضته. وغَرَضْنا السَّخْلَ نَغرِضهُ، إذا فَطَمْناه قبل إناه. والغَرْض: النُّقصان عن المِلْء. يقال: غَرِّضْ في سقائك، أي لا تملأه. ويقال: وَرَدَ الماءَ غارِضاً، أي مبكراً. والمَغَارض: جوانب البطن أسفَلَ الأضلاع، الواحد مَغْرِض.
(غرف) الغين والراء والفاء أصلٌ صحيحٌ، إلاَّ نَّ كَلِمهُ لا تنقاس، بل تتباين، فالغَرْف: مصدر غَرَفْت الماءَ وغيرَه أَغرِفُه غَرْفاً. والغُرفة: اسمُ ما يُغْرَف. والغَرِيف: الأجَمَة، والجمع غُرُف. قال:
* كما رَزَمَ العَيّار في الغُرُفِ([3]) *
والغُرْفة: العُِلِّيَّة. ويقال: غَرَفَ ناصيةَ فرسِهِ، إذا استأصلها جَزّاً.
(غرق) الغين والراء والقاف أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على انتهاءٍ في شيء يبلغ أقصاه. من ذلك الغَرَق في الماء. والغَرِقة: أرضٌ([4]) تكون في غاية الرِّيّ. واغْرَوْرَقت العينُ والأرض من ذلك أيضاً، كأنها قد غَرِقت في دمعها.
ومن الباب: أغرَقْتُ في القَوس: [مدَدتُها] غايةَ المدّ. واغْتَرَق الفرسُ في الخيل، إذا خالَطَها ثم سَبَقَها.
ومما شذَّ عن هذا الباب الغُرْقة من اللَّبن: قدر ثُلث الإناء، والجمع غُرَق. قال:
تُضْحِي وقد ضمِنت ضَرَّاتها غُرَقاً  *** من طيِّب الطَّعم حلوٍ غير مجهودِ([5])

(غرل) الغين والراء واللام كلمةٌ واحدة، وهي الغُرْلة، وهي القُلْفَة. والأغرل: الأقْلَف، ويقولون: إنَّ الغَرِل: المسترخِي الخَلْق.
(غرم) الغين والراء والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على ملازَمة ومُلازَّة. من ذلك الغَريم، سمِّي غريماً للُزومه وإلحاحه. والغَرَام: العذاب اللازم، في قوله تعالى: ﴿إنَّ عَذَابَهَا كانَ غَرَاماً﴾  [الفرقان 65]. قال الأعشى:
إنْ يعاقِبْ يكنْ غَراماً وإن يُعْـ  *** طِ جزيلاً فإنَّه لا يُبالِي([6])
وغُرْم المالِ من هذا أيضاً، سمِّي لأنَّه مالُ الغَرِيم.
(غرن) الغين والراء والنون كلمةٌ واحدة، يقولون إنَّ الغَرِين([7]) : ما يَبقى في الحوض من مائه* وطِينِه.
(غرو) الغين والراء والحرف المعتل أصلٌ صحيح، وهو يدلُّ على الإعجاب والعَجَبِ لحُسْن الشَّيء. من ذلك الغَرِيُّ، وهو الحَسَن. يقال منه رجلٌ غَرٍ. ثمَّ سمِّي العَجَبُ غَرْواً. ومنه: أغريتُه بالشَّيء الذي تُلصَق به الأشياء. ويقال: غَارَت العينُ بالدَّمع غِراءً، إذا لجَّت في البكاء. وغَرِيَت بالدَّمع. وقال الشَّاعر([8]) :
إذا قلتُ أسلُو غارَتِ العينُ بالبُكا  *** غِراءً ومَدَّتْها مدامعُ حُفَّلُ([9])
(غرب) الغين والراء والباء أصلٌ صحيح، وكَلمُهُ غير منقاسةٍ لكنَّها متجانسة، فلذلك كتَبْناه على جهته من غير طلبٍ لقياسه.
فالغَرْب: حَدُّ الشّيء. يقال: هذا غَرْبُ السَّيف. ويقولون: كفَفْتُ من غَرْبه، أي أكْلَلْتُ حَدَّه وقولهم: استَغْرَب الرّجُل([10]) ، إذا بالَغَ في الضَّحِك، ممكنٌ أن يكون من هذا، كأنَّهُ بلغ آخِرَ حدِّ الضَّحِك. والغَرْب: الدَّلو العظيمة. والغَرْبانِ من العين: مُقْدِمُها ومُؤْخِرُها. وغُروب الأسنان: ماؤُها. فأمَّا الغُروب فَمَجارِي العَين. قال:
مالَكَ لا تذكُرُ أُمَّ عمرِو  *** إلاّ لعينَيْك غَروبٌ تَجْرِي([11])
والغَرْب أيضاً بسكون الراء([12]) ، في قولهم: أتاهُ سَهْمٌ غَرْب، إذا لم يُدْرَ مَن رماه به.
وأمّا الغَرَب بفتح الراء، فيقال إنَّ الغَرَبَ([13]) : الرَّاوية. والغَرَب: ما انصبَّ من الماء عند البئر فتغيَّرَتْ رائحتهُ. قال ذو الرُّمة:
* واسْتُنْشِئَ الغَرَبُ([14]) *
والغَرْب: شَجَر. ويقولون -والله أعلَمُ بصحّته-: إنَّ الغَرَب: إناءٌ من ذهب أو فِضَّة. ويُنشِدون:
فدعْدَعا سُرَّةَ الرَّكيِّ كَما  *** دَعْدَعَ ساقِي الأعاجم الغَرَبا([15])
والغَرْب: الوَرَم في المأْق، يقال منه غَرِبَت العينُ غَرَباً. والغَرْب: عِرْقٌ يَسقِي ولا يَنقطِع. والغُرْبة: البُعد عن الوطن، يقال: غَرَبَت الدَّار. ومن هذا الباب: غُروب الشَّمس، كأنَّه بُعْدُها عن وجه الأرض. وشَأْوٌ مُغَرَِّبٌ([16]) ، أي بعيد. قال:
أعْهَدَكَ مِن أُولَى الشَّبيبةِ تطلبُ  *** على دُبُرٍ هيهاتَ شَأْوٌ مغرَِّبُ([17])
ويقولون: "هل من مُغَرِّبةِ خَبَرٍ"، يريدون خبراً أتَى من بُعد.
وفي كتاب الخليل: "إذا أمْعَنَت الكلابُ في طلب الصَّيد قيل: غرَّبَت". وفيه نظر.
والغارب: أعلى الظَّهر والسَّنام. يقال: أَلْقَى حبلَه على غاربه، إذا خلاَّه. والغُراب معروف. والغُرابانِ: نُقرتانِ عند صَلَوَي العَجُز من الفَرس. والغُرَاب: رأس الفأس. ورِجْل الغُراب: نوعٌ من الصَّرِّ. قال الكميت:
* صُرَّ رِجْلَ الغُرابِ([18]) *
والغِربيب: الأسود، كأنّه مشتقٌّ من لون الغُراب. والمُغْرَب: الأبيض الأشفار من كلِّ شيء. والغَرْبيّ: الفضيخ من البُسْر يُنْبَذ. والغَرْبيُّ: صِبْغٌ أحمر.
(غرث) الغين والراء والثاء أصلٌ صحيح يدلُّ على الجُوع. والغَرث: الجوع. ورجلٌ غَرْثانُ. ويستعيرون هذا فيقولون: جاريةٌ غَرْثَى الوِشاح، لأنَّها دقيقةُ الخَصْرِ لا يُملأ وِشاحُها، وكأنَّ وِشاحَها غَرثان.
(غرد) الغين والراء والدال كلمتان: إحداهما صوت، والأخرى نبت. فالأولى: غرَّد الطّائر في صوته يُغَرِّد تغريداً. والكلمة الأخرى: الغَرَْد: الكمأة، الواحدة غَرَْدة. والمَغَاريد: نبتٌ، الواحدة مُغْرود، وزعموا أنَّها هي الكمأة أيضاً.
--------------ــــ
([1]) لمنظور بن مرثد الأسدي في اللسان (أبس). وأنشده في (غرس) بدون نسبة. وقبله: * يتركن في كل مناخ أبس *
([2]) وكذا أنشدهما في المجمل. والشعر لابن هرمة كما في اللسان (نصف، غرض). وفي الأصل: "قتل الكاذب"، وصوابه ما أثبت. والقيل: القول. على أن هذه الكلمة المحرفة ساقطة من المجمل.
([3]) البيت بتمامه كما في اللسان (عير):
لما رأيت أبا عمرو رزمت لـه  *** مني كما رزم العيار بالغرف
([4]) في الأصل: "أيضاً"، صوابه في المجمل.
([5]) البيت للشماخ، وقد سبق في (جهد، عرق).
([6]) ديوان الأعشى 10 واللسان (غرم).
([7]) بفتح فكسر، وبكسر العين وسكون الراء وفتح الياء، لغتان ذكرهما في القاموس.
([8]) هو كثير، كما في المجمل واللسان (غرا) والمخصص (12: 67).
([9]) كلمة "غراء" ساقطة من الأصل، وإثباتها من المراجع المتقدمة.
([10]) يقال أيضاً "استغرب" بالبناء للمجهول، بل هو أكثر.
([11]) الرجز في اللسان (غرب).
([12]) في اللسان: "بفتح الراء وسكونها، بالإضافة وغير الإضافة". وضبط في المجمل بسكون الراء مع الإضافة.
([13]) يقال للرواية أيضاً بسكون الراء.
([14]) قطعة من بيت لذي الرمة في ديوانه 11 واللسان (غرب). وهو بتمامه:
وأدرك المتبقى من ثميلته  *** ومن ثمائلها واستنشئ الغرب
([15]) البيت للبيد في ديوانه 142 طبع 1880 واللسان (دعع، ركا). ونسب في (غرب) إلى الأعشى خطأ. وروي: "سرة الركاء"، وهذه أيضاً تروى بفتح الراء وكسرها، كما في اللسان  (دعع، ركا) وهو اسم موضع.
([16]) يقال بفتح الراء المشددة وكسرها.
([17]) الكميت في اللسان (غرب، دبر).
([18]) البيت بتمامه كما في اللسان (غرب):
صر رجل الغرلب ملكك في النا  *** س على من أراد فيه الفجورا

ـ

##### Türkçe

(غayn, râ ve bunların üçüncüsü olan harflerin bâbı)
(غرز) **الغين** ve **الراء** ve **الزاء** sahih bir asıldır; bir şeyin bir şeyin içine saplanmasına delâlet eder. Bundan: **غَرَزْتُ الشَّيءَ** onu **أغرِزُه**; **غَرْزاً** (sapladım/saplarım, saplama). Ve **غَرَزْتُ رِجله في الغَرْز** (ayağını **الغَرْز**’e sapladım). Ve çekirge, kuyruğuyla yere sapladı; **رَزّت** gibi. Ve tabiat **غريزة**’dir; sanki o, insana saplanmış bir şeydir. Amma onların sözü: **اغترَزْت الشَّيءَ** ve **اغترَزْت السَّيرَ اغترازاً**; yürüyüşün yaklaştığı zaman, mânâsı yürüyüşü yaklaştırmaktır; yani sanki ben şimdi ayağımı semerin **غَرْز**’üne koydum. Amma onların sözü: **غَرَزَت النَّاقةُ**; sütü azaldığı zaman, mânâsı bu(ndan) da(dır); sanki onun sütü bedeninde saplanmış da çıkmamıştır.

(غرس) **الغين** ve **الراء** ve **السين** sahih bir asıldır; kendinden öncekinin yakınıdır. Denir: **غَرَسْتُ الشَّجرَ غَرْساً** (ağacı diktim, dikme); ve bu **الغِراس** zamanıdır. Ve denir ki **الغَرِيسة**: hurma ağacı, ilk filizlendiği zamandır.

Bundan şâz olan **الغِرْس**: çocuğun başı üzerinde çıkan ince bir deridir. Dedi ki:
* كُلَّ جنينٍ مُشْعَرٍ في غِرْسِ([1]) *

(غرض) **الغين** ve **الراء** ve **الضاد** tek bir kıyas üzere konulmamış bâblardandır; kelimeleri asılları bakımından ayrıdır; ikisi arasındaki uzaklığı sonra göreceksin.
Şu hâlde **الغَرْض** ve **الغُرْضَة**: **البِطان**’dır; o, semer kuşağıdır. Ve **المَغْرِض** deveden, binek hayvandan **المَحْزِم** gibidir. Ve **الإغريض**: doludur; ve denir ki bilakis o, **الطَّلع**’dır. Ve **لحمٌ غَريض**: taze(=yumuşak). Ve **ماءٌ مغروضٌ** da onun gibidir. Ve **الغَرَض**: bıkkınlıktır; denir: **غَرِضْت به ومنه**. Ve **الغَرَض**: özlemdir. Dedi:
مَن ذا رسولٌ ناصحٌ فمبلِّغٌ *** عنِّي عُلَيَّةَ غيرَ قِيل الكاذِب([2])
أنِّي غَرِضْتُ إلى تَنَاصُفِ وجهِها *** غَرَضَ المحبِّ إلى الحبيب الغائبِ
Ve denir: **غَرَضت المرأة سِقاءها**: onu çalkaladı. Ve **غَرَضْنا السَّخْلَ نَغرِضهُ**; onu vaktinden önce sütten kestiğimiz zaman. Ve **الغَرْض**: doluluktan eksilmedir. Denir: **غَرِّضْ في سقائك**; yani onu doldurma. Ve denir: **وَرَدَ الماءَ غارِضاً**; yani erken(ce) geldi. Ve **المَغَارض**: kaburgaların alt tarafında karnın yanlarıdır; teki **مَغْرِض**.

(غرف) **الغين** ve **الراء** ve **الفاء** sahih bir asıldır; ancak kelimeleri kıyasa gelmez, bilakis ayrışır. Şu hâlde **الغَرْف**: **غَرَفْت الماءَ** ve başkasını **أَغرِفُه غَرْفاً** (su ve başkasını avuçlayıp almak/alma) masdarıdır. Ve **الغُرفة**: avuçlanıp alınanın adıdır. Ve **الغَرِيف**: sık ağaçlıktır; çoğulu **غُرُف**. Dedi:
* كما رَزَمَ العَيّار في الغُرُفِ([3]) *
Ve **الغُرْفة**: üst odadır. Ve denir: **غَرَفَ ناصيةَ فرسِهِ**; onu kökünden kazıyıp kırparak aldı(ğı zaman).

(غرق) **الغين** ve **الراء** ve **القاف** sahih tek bir asıldır; bir şeyde, en sonuna varan bir sona erişe delâlet eder. Bundan: suda **الغَرَق**. Ve **الغَرِقة**: (bir) arazi([4]); sululuğun en uç derecesinde olur. Ve **اغْرَوْرَقت العينُ والأرض** da bundan(dır) ayrıca; sanki göz ve yer, gözyaşında boğulmuş gibidir.
Ve bâbdan: **أغرَقْتُ في القَوس**: [onu uzattım] uzatmanın en sonuna kadar. Ve **اغْتَرَق الفرسُ في الخيل**; onlara karıştığı sonra da onları geçtiği zaman.
Ve bu bâbdan şâz olan **الغُرْقة** sütten: kabın üçte biri miktarıdır; çoğulu **غُرَق**. Dedi:
تُضْحِي وقد ضمِنت ضَرَّاتها غُرَقاً  *** من طيِّب الطَّعم حلوٍ غير مجهودِ([5])

(غرل) **الغين** ve **الراء** ve **اللام** tek bir kelimedir; o da **الغُرْلة**’dir; o, **القُلْفَة**’dir. Ve **الأغرل**: **الأقْلَف**’tir. Ve derler ki: **الغَرِل**: yaratılışı gevşek olandır.

(غرم) **الغين** ve **الراء** ve **الميم** sahih bir asıldır; yapışıp ayrılmama ve sıkı yapışmaya delâlet eder. Bundan **الغَريم**; ona, yapışıp ayrılmadığı ve ısrar ettiği için **غريماً** adı verildi. Ve **الغَرَام**: lâzım gelen azaptır; Yüce Allah’ın sözünde: ﴿إنَّ عَذَابَهَا كانَ غَرَاماً﴾ [الفرقان 65]. A‘şâ dedi:
إنْ يعاقِبْ يكنْ غَراماً وإن يُعْـ  *** طِ جزيلاً فإنَّه لا يُبالِي([6])
Ve malın **غُرْم**’u da bundan(dır) ayrıca; ona, **الغَرِيم**’in malı olduğu için ad verildi.

(غرن) **الغين** ve **الراء** ve **النون** tek bir kelimedir; derler ki **الغَرِين**([7]) : havuzun suyundan ve çamurundan geriye kalandır.

(غرو) **الغين** ve **الراء** ve illetli harf sahih bir asıldır; o, bir şeyin güzelliğine hayranlık ve şaşkınlığa delâlet eder. Bundan **الغَرِيُّ**; o, güzel olandır. Ondan denir: **رجلٌ غَرٍ**. Sonra şaşkınlığa **غَرْواً** adı verildi. Ve ondan: **أغريتُه بالشَّيء**; şeylerin onunla yapıştığı şey ile (onu) yapıştırdım. Ve denir: **غَارَت العينُ بالدَّمع غِراءً**; ağlamada ısrar ettiği zaman. Ve **غَرِيَت بالدَّمع**. Şair([8]) dedi:
إذا قلتُ أسلُو غارَتِ العينُ بالبُكا  *** غِراءً ومَدَّتْها مدامعُ حُفَّلُ([9])

(غرب) **الغين** ve **الراء** ve **الباء** sahih bir asıldır; kelimeleri kıyasa gelmez, lâkin birbirine benzer; bu sebeple onu, kıyasını aramaksızın kendi yönü üzere yazdık.
Şu hâlde **الغَرْب**: şeyin keskin kenarıdır. Denir: bu, kılıcın **غَرْب**’üdür. Ve derler: **كفَفْتُ من غَرْبه**; yani keskinliğini körelttim. Ve onların sözü: **استَغْرَب الرّجُل**([10]); çokça güldüğü zaman; bunun bundan olması mümkündür; sanki gülmenin son haddine vardı. Ve **الغَرْب**: büyük kovadır. Ve gözden **الغَرْبانِ**: ön tarafı ve arka tarafıdır. Ve dişlerin **غُروب**’u: suyudur. Amma **الغُروب**: gözün akıntı yollarıdır. Dedi:
مالَكَ لا تذكُرُ أُمَّ عمرِو  *** إلاّ لعينَيْك غَروبٌ تَجْرِي([11])
Ve **الغَرْب** ayrıca, **الراء**’ın sükûnu ile([12]); onların sözünde: **أتاهُ سَهْمٌ غَرْب**; onu kimin attığı bilinmediği zaman.
Ve amma **الغَرَب** **الراء**’ın fethi ile; denir ki **الغَرَب**([13]) : su tulumudur. Ve **الغَرَب**: kuyu yanında sudan dökülüp de kokusu değişen şeydir. Zü’r-Rumme dedi:
* واسْتُنْشِئَ الغَرَبُ([14]) *
Ve **الغَرْب**: (bir) ağaçtır. Ve derler —Allah onun sıhhatini daha iyi bilir—: **الغَرَب**: altın veya gümüşten bir kaptır. Ve şu beyti okurlar:
فدعْدَعا سُرَّةَ الرَّكيِّ كَما  *** دَعْدَعَ ساقِي الأعاجم الغَرَبا([15])
Ve **الغَرْب**: göz pınarında şişliktir; ondan denir: **غَرِبَت العينُ غَرَباً**. Ve **الغَرْب**: sulayan ve kesilmeyen bir damardır. Ve **الغُرْبة**: vatandan uzaklıktır; denir: **غَرَبَت الدَّار**. Ve bu bâbdan: güneşin **غُروب**’u; sanki onun yer yüzünün yüzünden uzaklaşmasıdır. Ve **شَأْوٌ مُغَرَِّبٌ**([16]) ; yani uzak. Dedi:
أعْهَدَكَ مِن أُولَى الشَّبيبةِ تطلبُ  *** على دُبُرٍ هيهاتَ شَأْوٌ مغرَِّبُ([17])
Ve derler: "**هل من مُغَرِّبةِ خَبَرٍ**"; uzaklıktan gelmiş bir haber isterler.
Halîl’in kitabında: "Köpekler avı aramada iyice ileri giderse **غرَّبَت** denir." Ve bunda bir bakış(=itiraz) vardır.
Ve **الغارب**: sırtın ve hörgücün üst tarafıdır. Denir: **أَلْقَى حبلَه على غاربه**; onu serbest bıraktığı zaman. Ve **الغُراب** mâlûmdur. Ve **الغُرابانِ**: atın sağrı yanlarında iki çukurdur. Ve **الغُرَاب**: baltanın başıdır. Ve **رِجْل الغُراب**: **الصَّرِّ**’den bir türdür. Kümeyt dedi:
* صُرَّ رِجْلَ الغُرابِ([18]) *
Ve **الغِربيب**: siyahtır; sanki **الغُراب**’ın renginden türetilmiştir. Ve **المُغْرَب**: her şeyden kirpikleri beyaz olandır. Ve **الغَرْبيّ**: **البُسْر**’den yapılan, içine (bir şey) atılıp bekletilen **الفضيخ**’tir. Ve **الغَرْبيُّ**: kırmızı bir boyadır.

(غرث) **الغين** ve **الراء** ve **الثاء** sahih bir asıldır; açlığa delâlet eder. Ve **الغَرث**: açlıktır. Ve **رجلٌ غَرْثانُ**. Ve bunu mecazen kullanırlar da derler: **جاريةٌ غَرْثَى الوِشاح**; çünkü o, beli ince olandır; kuşağı dolmaz; sanki kuşağı açtır.

(غرد) **الغين** ve **الراء** ve **الدال** iki kelimedir: birisi ses, diğeri bitki. Birincisi: kuş sesinde öttü; **يُغَرِّد تغريداً** (ötüş). Diğer kelime: **الغَرَْد**: yer mantarıdır; teki **غَرَْدة**. Ve **المَغَاريد**: bir bitkidir; teki **مُغْرود**; ve zannettiler ki o da yer mantarıdır ayrıca.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B2/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

غ ر ز
يقال للرجل‏:‏ غرّز ناقتك فيتركها عن الحلب حتى تغرز وقد غرزت غرازاً وهي غارز وهو من الغرز‏.‏
وفلان غارز رأسّه في سنة‏.‏
وما طلع السماك إلا غارزاً ذنبه في برد وهو الأعزل يطلع لخمس خلت من تشرين الأول‏.‏
ومن المجاز‏:‏ اطلب الخير في مغارسه ومغارزه وابغ الكرم في معادنه ومراكزه‏.‏
واغترز الرجل وغرز رجله في الركاب إذا ركب‏.‏
قال بشر‏:‏ ثم اغترزت على عنس عذافرة سيٌّ عليها خبار الأرض والجدد واغترزت السير إذا دنا مسيرك‏.‏
واشدد يديك بغرزة أي استمسك به ولا تخلّه‏.‏
وعيون غوارز‏:‏ جوامد‏.‏
قال الطرماح‏:‏ يراقب أبصار الغيارين بأعين غوارز ما تجري لهنّ دموع

##### Türkçe

غ ر ز
Erkek için denilir: **غرّز**; “deveni” sağmadan bırakır; ta ki **تغرز** oluncaya kadar. Ve **غرزت** **غرازاً**; o **غارز**dir; ve o, **الغرز**dendir.
Ve falan, başını bir yıla **غارز**dır.
Ve **السماك** çıkmadı; ancak kuyruğunu bir soğuğa **غارزاً** olarak; ve o **الأعزل**dir; **تشرين الأول**’den beş (gün) geçince çıkar.
Mecazdan: Hayrı onun **مغارسه** ve **مغارزه**’inde ara; ve keremi onun **معادنه** ve **مراكزه**’inde iste.
Ve adam **اغترز**; ve bindiği zaman ayağını üzengiye **غرز** etti.
Bişr dedi: Sonra ben, üzerinde yerin haberi ve sertlikleri bulunan, güçlü bir dişi deveye **اغترزت**. Ve yürüyüşü, yürüyüşün yaklaştığı zaman **اغترزت**.
Ve ellerini bir **غرزة** ile sık; yani ona tutun ve onu bırakma.
Ve **غوارز** gözler: donuklar.
Tırmâh dedi: Kıskançların bakışlarını, kendileri için gözyaşları akmayan **غوارز** gözlerle gözetler.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

غَرَزَ الإِبْرَةَ في الشيء غَرْزاً وغَرَّزَها: أَدخلها. وكلُّ ما سُمِّرَ في شيء فقد غُرِزَ وغُرِّزَ، وغَرَزْتُ الشيءَ بالإبرة أَغْرِزُه غَرْزاً. وفي حديث أَبي رافع: مَرَّ بالحسن بن عليّ، عليهما السلام، وقد غَرَزَ ضَفْرَ رأْسه أَي لَوَى شعره وأَدخل أَطرافه في أُصوله. وفي حديث الشَّعْبيِّ: ما طَلَع السِّماكُ قَطُّ إِلا غارِزاً ذَنَبَه في بَرْدٍ؛ أَراد السِّماكَ الأَعْزَلَ، وهو الكوكب المعروف في برج الميزان وطلوعه يكون مع الصبح لخمس تخلو من تَشْرِينَ الأوّل، وحينئذ يبتدئ، وهو من غَرَزَ الجرادُ ذَنَبه في الأَرض إِذا أَراد أَن يَبِيضَ. وغَرَزت الجَرادَةُ وهي غارِزٌ وغرَّزَتْ: أَثبتت ذَنَبها في الأَرض لتبيض، مثل رَزَّتْ؛ وجَرادةٌ غارِزٌ، ويقال: غارِزَةٌ إِذا رَزَّتْ ذَنَبها في الأَرض لِتَسْرَأَ؛ والمَغْرَزُ بفتح الراء: موضع بيضها. ويقال: غَرَزْتُ عُوداً في الأَرض ورَكَزْتُه بمعنى واحد.
ومَغْرِزُ الضِّلَع والضِّرْس والريشة ونحوها: أَصْلُها، وهي المغارِزُ. ومَنْكِب مُغَرَّزٌ: مُلْزَقٌ بالكاهل.
والغَرْزُ: رِكابُ الرحْل، وقيل: ركاب الرحْل من جُلود مخروزة، فإِذا كان من حديد أَو خشب فهو رِكابٌ، وكل ما كان مِساكاً للرِّجْلَين في المَرْكَب غَرْزٌ. وغَرَزَ رِجْلَه في الغَرْزِ يَغْرِزُها غَرْزاً: وضعها فيه ليركب وأَثبتها. واغْتَرَزَ: رَكِبَ. ابن الأَعرابي: والغَرْزُ للناقة مثل الحزام للفرس. غيره: الغَرْزُ للجَمَلِ مثل الركاب للبغل؛ وقال لبيد في غَرْز الناقة:
وإِذا حَرَّكْتُ غَرْزِي أَجْمَرَتْ،
أَو قِرابي، عَدْوَ جَوْنٍ قد أَبَلْ
وفي الحديث: كان، صلى الله عليه وسلم، إِذا وَضَع رِجْلَه في الغَرْزِ، يريد السفرَ، يقول: بسم لله؛ الغَرْزُ: رِكابُ كُورِ الجَمَلِ. وفي الحديث: أَن رجلاً سأَله عن أَفضل الجهاد فسكت عنه حتى اغْتَرَزَ في الجَمْرَةِ الثالثة أَي دخَل فيها كما يَدْخُلُ قَدَمُ الراكب في الغَرْزِ. ومنه حديث أَبي بكر أَنه قال لعمر، رضي الله عنهما: اسْتَمْسِكْ بغَرْزِه أَي اعتلق به وأَمسِكْه واتَّبِعْ قولَهُ وفعلَهُ ولا تُخالِفْه؛ فاستعار له الغَرْزَ كالذي يُمسِكُ بركاب الراكب ويسير بسيره. واغْتَرَزَ السَّيْرَ اغْتِرازاً إِذا دنا مَسِيرُه، وأَصله من الغَرْزِ. والغارِزُ من النوق: القليلةُ اللبن.
وغَرَزَتِ الناقَةُ تَغْرُزُ
(* قوله« وغرزت الناقة تغرز» من باب كتب
كما هو صنيع القاموس ووجد كذلك مضبوطاً بنسخة صحيحة من النهاية، والحاصل أن غرز بمعنى نخس وطعن وأثبت من باب ضرب وبمعنى أطاع بعد عصيان من باب سمع، وغرزت الناقة قلّ لبنها من باب كتب كما في القاموس وغيره) غِرازاً وهي غارِزٌ من إِبل غُرَّزٍ: قَلَّ لبنها؛ قال القُطامي: كأَنَّ نُسُوعَ رَحْلي، حينَ ضَمَّتْ
حَوالِبَ غُرَّزاً ومِعًى جِياعا
نسب ذلك إِلى الحوالب لأَن اللبن إِنما يكون في العروق.
وغَرَّزَها صاحِبُها: ترك حلبها أَو كَسَع ضَرْعَها
بماء بارد ليذهب لبنها وينقطع، وقيل: التَّغْرِيزُ أَن تَدَعَ حَلْبَةً بين حلبتين وذلك إِذا أَدبر لبن الناقة. الأَصمعي: الغارِزُ الناقةُ التي قد جَذَبَتْ لبنها فرفعته؛ قال أَبو حنيفة: التَّغْرِيزُ أَن يَنْضَح ضَرْعَ الناقة بالماء ثم يُلَوِّثَ الرجلُ يَدَه في التراب، ثم يَكْسَعَ الضَّرْعَ كَسْعاً حتى يدفع اللبن إِلى فوق، ثم يأْخذ بذنبها فيجتذبها به اجتذاباً شديداً، ثم يكسعها به كسعاً شديداً وتُخَلَّى، فإِنها تذهب حينئذ على وجهها ساعة. وفي حديث عطاء: وسئل عن تَغْرِيزِ الإِبل فقال: إِن كان مُباهاةً فلا، وإِن كان يريد أَن تَصْلُحَ للبيع فَنَعَمْ. قال ابن الأَثير: ويجوز أَن يكون تَغْرِيزُها نِتاجَها وسِمَنَها من غَرْزِ الشجر، قال: والأَول الوجه. وغَرَزَتِ الأَتانُ: قَلَّ لبنها أَيضاً. أَبو زيد: غَنَمٌ غَوارِزُ وعُيونٌ غَوارِزُ ما تجري لهن دُموع. وفي الحديث قالوا: يا رسول الله، إِن غنمنا قد غَرَزَتْ أَي قلّ لبنها. يقال: غَرَزَت الغنم غِرازاً وغَرَّزَها صاحبُها إِذا قطع حلبها وأَراد أَن تَسْمَنَ؛ ومنه قصيد كعب:
تمرُّ، مِثلَ عَسِيبِ النَّخْلِ ذا خُصَلٍ،
بغارِزٍ لم تُخَوِّنْهُ الأَحالِيلُ
الغارِزُ: الضَّرْعُ قد غَرَزَ وقَلَّ لبنه، ويروى بغارب. والغارِزُ من الرجال: القليل النكاح، والجمع غُرَّزٌ.
والغَرِيزَةُ: الطبيعةُ والقريحةُ والسَّجِيَّة من خير أَو شر؛ وقال اللحياني: هي الأَصل والطبيعة؛ قال الشاعر:
إِنّ الشَّجاعَةَ، في الفَتى،
والجُودَ من كَرَمِ الغَرائزْ
وفي حديث عمر، رضي الله عنه: الجُبْنُ والجُرْأةُ غَرائزُ أَي أَخلاق وطبائع صالحة أَو رديئة، واحدتها غَرِيزَة.
ويقال: الْزَمْ غَرْزَ فلان أَي أَمره ونهيه.
الأَصمعي: والغَرَزُ، محرّك، نبت رأَيته في البادية ينبت في سُهولة الأَرض. غيره: الغَرَزُ ضَرْبٌ من الثُّمامِ صغير ينبت على شُطُوط الأَنهار لا ورق لها، إِنما هي أَنابيب مركب بعضها في بعض، فإِذا اجتذبتها خرجت من جوف أُخرى كأَنها عِفاصٌ أُخرج من مُكْحُلَة وهو من الحَمْضِ؛ وقيل: هو الأَسَلُ، وبه سميت الرماح على التشبيه، وقال أَبو حنيفة: هو من وَخِيمِ المَرْعى، وذلك أَن الناقة التي ترعاه تنحر فيوجد الغَرَزُ في كوشها متميزاً عن الماء لا يَتَفَشَّى ولا يورث المال قوّة، واحدتها غَرَزَةٌ، وهو غير العَرَز الذي تقدم في العين المهملة. وروي عن عمر، رضي الله عنه، أَنه رأَى في رَوْث فرس شعِيراً في عام مَجاعةٍ فقال: لئن عِشْتُ لأَجعلنّ له من غَرَزِ النَّقِيعِ ما يُغْنيه عن قوت المسلمين أَي يَكُفُّه عن أَكل الشعير، وكان يومئذ قوتاً غالباً للناس يعني الخيل والإِبل؛ عَنى بالغَرَزِ هذا النَّبْتَ؛ والنقيع: موضع حماه عمر، رضي الله عنه، لِنَعَم الفَيْءِ والخيل المُعَدَّةِ للسبيل. وروي عن نافع عن ابن عمر، رضي الله عنهما، أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، حَمَى غَرَزَ النَّقِيع لخيل المسلمين؛ النقيع، بالنون: موضع قريب من المدينة كان حِمًى لنعم الفيء والصدقة. وفي الحديث أَيضاً: والذي نفسي بيده لَتُعالِجُنَّ غَرَزَ النَّقِيع. والتَّغارِيزُ: ما حُوِّلَ من فَسِيل النخل وغيره. وفي الحديث: إِن أَهل التوحيد إِذا أُخرجوا من النار وقد امْتُحِشُوا يَنْبُتون كما تَنْبُتُ التَّغارِيزُ؛ قال القُتَيْبيُّ: هو ما حُوِّلَ من فَسِيل النخل وغيره، سمي بذلك لأَنه يحوَّل من موضع إِلى موضع فيُغْرَزُ، وهو التَّغْريزُ والتَّنْبِيتُ، ومثله في التقدير التَّناوِيرُ لنَوْرِ الشجر، ورواه بعضهم بالثاء المثلثة والعين المهملة والراءين.

##### Türkçe

**غَرَزَ** **الإِبْرَةَ** bir şeye **غَرْزاً** olarak ve onu **غَرَّزَها**: onu içeri soktu. Ve her ne bir şeye çivilenmişse, muhakkak **غُرِزَ** ve **غُرِّزَ** olmuştur; ve ben şeyi iğne ile **غَرَزْتُ**: onu **أَغْرِزُه** **غَرْزاً** (olarak) saplarım. Ebû Râfi‘ hadîsinde: Hasan b. Ali’nin yanından geçti—ikisine de selâm olsun—, hâlbuki o, başının örgüsünü **غَرَزَ** etmişti; yani saçını büktü ve uçlarını köklerinin içine soktu. Ve Şa‘bî hadîsinde: **السِّماكُ** asla doğmadı ki kuyruğunu bir soğuğa **غارِزاً** (olarak) sokmuş olmasın; **السِّماكَ الأَعْزَلَ**’i kastetti; o, **برج الميزان**’da bilinen yıldızdır ve onun doğuşu, **تَشْرِينَ الأوّل**’den beş (gün) kalınca sabahla birlikte olur; o vakit başlar; ve bu, çekirgenin yumurtlamak istediğinde kuyruğunu yere sokması olan “**غَرَزَ الجرادُ ذَنَبه في الأَرض**”dendir. Ve çekirge **غَرَزت**—hâlbuki o **غارِزٌ**dur—ve **غرَّزَتْ**: yumurtlamak için kuyruğunu yere sabitledi; **رَزَّتْ** gibi. Ve **جَرادةٌ غارِزٌ** (denir); ve denir ki: kuyruğunu yumurtlamak için yere **رَزَّتْ** ettiğinde **غارِزَةٌ**. Ve **المَغْرَزُ**—**الراء**’ın fethiyle—: onun yumurtasının yeri. Ve denir ki: yere bir çubuk **غَرَزْتُ** ve onu **رَكَزْتُ**; tek mânâ ile.

Ve kaburganın, azı dişinin, tüyün ve benzerlerinin **مَغْرِزُ**: onların aslıdır; ve onlar **المغارِزُ**dir. Ve **مَنْكِب مُغَرَّزٌ**: kürek kemiğine yapışık.

Ve **الغَرْزُ**: semerin üzengisidir; ve denildi ki: semerin üzengisi, dikilmiş derilerdendir; artık demirden yahut ağaçtan olursa o **رِكابٌ**dur; ve binek üzerinde iki ayağa tutamak olan her şey **غَرْزٌ**dür. Ve ayağını **الغَرْزِ** içine **غَرَزَ**—onu **يَغْرِزُها** **غَرْزاً** (olarak)—: binmek için onu içine koydu ve onu sabitledi. Ve **اغْتَرَزَ**: bindi. İbnü’l-A‘râbî: ve **الغَرْزُ** deve için, at için kemer gibidir. Başkası: **الغَرْزُ** deve için, katır için üzengi gibidir; Lebîd, devenin **غَرْز**’i hakkında dedi:
وَإِذا حَرَّكْتُ غَرْزِي أَجْمَرَتْ،
أَو قِرابي، عَدْوَ جَوْنٍ قد أَبَلْ
Ve hadîste: o, sallallahu aleyhi ve sellem, yolculuk istemek üzere ayağını **الغَرْزِ** içine koyduğunda “بسم لله” derdi; **الغَرْزُ**: devenin **كُور**’unun üzengisidir. Ve hadîste: bir adam ona en faziletli cihadı sordu; o da, üçüncü **الجَمْرَة**’ye **اغْتَرَزَ** edinceye kadar ona cevap vermedi; yani, binenin ayağının **الغَرْزِ** içine girmesi gibi onun içine girdi. Ve ondan, Ebû Bekir’in—Allah ikisinden de razı olsun—Ömer’e dediği hadîs: onun **غَرْزِه**’ine tutun; yani ona asıl, onu tut ve onun sözünü ve fiilini izle ve ona muhalefet etme; böylece, binenin üzengisini tutup onun yürüyüşüyle yürüyen kimse gibi, ona **الغَرْزَ**ı ödünç aldı. Ve yürüyüşü **اغْتَرَزَ السَّيْرَ** **اغْتِرازاً**: yürüyüşü yaklaştığında; ve onun aslı **الغَرْزِ**dendir. Ve develerden **الغارِزُ**: sütü az olan.

Ve dişi deve **غَرَزَتِ**: **تَغْرُزُ**
(* Onun sözü: “**وغرزت الناقة تغرز**” **كتب** bâbındandır; bu, **القاموس**’un yaptığı gibidir; ve **النهاية**’nin sahih bir nüshasında da böyle ضبط edilmiş olarak bulundu; hâsıl: **غرز** “dürtmek, saplamak ve sabitlemek” mânâsıyla **ضرب** bâbındandır; “isyan sonrası itaat etti” mânâsıyla **سمع** bâbındandır; “dişi deve sütü azaldı” mânâsıyla **كتب** bâbındandır; **القاموس** ve başkalarında olduğu gibi.)
**غِرازاً**; hâlbuki o, **إِبل غُرَّزٍ**den **غارِزٌ**dür: sütü azaldı; **القُطامي** dedi:
كأَنَّ نُسُوعَ رَحْلي، حينَ ضَمَّتْ
حَوالِبَ غُرَّزاً ومِعًى جِياعا
Bunu sağanlara nisbet etti; çünkü süt ancak damarlarda olur.

Ve sahibi onu **غَرَّزَها**: onun sağılmasını bıraktı yahut memesini soğuk su ile **كَسَع** etti ki sütü gitsin ve kesilsin; ve denildi ki: **التَّغْرِيزُ**, iki sağım arasında bir sağımı terk etmendir; bu, devenin sütü geri döndüğünde olur. **الأَصمعي**: **الغارِزُ**, sütünü çekip yukarı kaldırmış olan dişi devedir; Ebû Hanîfe dedi: **التَّغْرِيزُ**, dişi devenin memesine su serpmendir; sonra adam elini toprağa bulasın; sonra memeyi **كَسْعاً** ile **يَكْسَعَ** etsin; ta ki sütü yukarıya itsin; sonra kuyruğundan tutup onu şiddetli bir çekişle çeksin; sonra onunla onu şiddetli bir vuruşla vursun; sonra salıverilir; çünkü o vakit bir süre yüzü üzere gider. Atâ hadîsinde: develerin **تَغْرِيزِ**i hakkında soruldu da dedi ki: eğer övünme ise hayır; eğer satışa elverişli olsun istiyorsa evet. İbnü’l-Esîr dedi: onun **تَغْرِيزُ**u, ağacın **غَرْزِ**inden, onun yavrulaması ve semirmesi olabilir; dedi ki: birincisi veçhtir. Ve dişi eşek **غَرَزَتِ**: onun da sütü azaldı.

Ebû Zeyd: **غَنَمٌ غَوارِزُ** ve **عُيونٌ غَوارِزُ**: onlar için gözyaşları akmaz. Ve hadîste: dediler ki: ey Allah’ın Resûlü, bizim koyunlarımız **غَرَزَتْ**; yani sütü azaldı. Denir ki: koyun **غَرَزَت** **غِرازاً**; ve sahibi onu **غَرَّزَها**: sağımını kesti ve semirmesini istediğinde; ondan, Ka‘b’ın kasidesi:
تمرُّ، مِثلَ عَسِيبِ النَّخْلِ ذا خُصَلٍ،
بغارِزٍ لم تُخَوِّنْهُ الأَحالِيلُ
**الغارِزُ**: memedir; **غَرَزَ** etmiş ve sütü azalmıştır; ve **بغارب** diye de rivayet edilir. Ve erkeklerden **الغارِزُ**: cinsel ilişkisi az olan; cem‘i **غُرَّزٌ**dür.

Ve **الغَرِيزَةُ**: tabiat ve meleke ve huy; hayırdan yahut şerden; **اللحياني** dedi: o, asıl ve tabiattır; şair dedi:
إِنّ الشَّجاعَةَ، في الفَتى،
والجُودَ من كَرَمِ الغَرائزْ
Ve Ömer hadîsinde—Allah ondan razı olsun—: korkaklık ve cesaret **غَرائزُ**dür; yani iyi yahut kötü ahlâklar ve tabiatlar; onun bir teki **غَرِيزَة**dir.

Ve denir ki: falanın **غَرْزَ**’ine yapış; yani onun emrine ve yasağına.

**الأَصمعي**: ve **الغَرَزُ**—harekeli—, çölde gördüğün bir bitkidir; yerin düzlüklerinde biter. Başkası: **الغَرَزُ**, küçük bir **الثُّمام** türüdür; nehir kıyılarında biter; onun yaprağı yoktur; ancak, birbirinin içine geçmiş borulardır; onu çekip kopardığında, birinin içinden öteki çıkar; sanki bir **عِفاص** bir **مُكْحُلَة**’den çıkarılmış gibidir; ve o, **الحَمْضِ**dendir. Ve denildi ki: o, **الأَسَلُ**dir; ve benzetme üzere mızraklar onunla adlandırıldı. Ebû Hanîfe dedi: o, otlağın kötüsündendir; bu, onu otlayan dişi devenin boğazlanmasıyla, **الغَرَزُ**ün onun işkembesinde sudan ayrışmış olarak bulunması sebebiyledir; yayılmaz ve mala kuvvet vermez; onun bir teki **غَرَزَةٌ**dir; ve o, daha önce **العين المهملة**’de geçen **العَرَز** değildir. Ömer’den—Allah ondan razı olsun—rivayet edildi: kıtlık yılında bir atın dışkısında arpa gördü de dedi ki: yaşarsam, ona **غَرَزِ النَّقِيعِ**’den, onu Müslümanların azığından müstağni kılacak kadar mutlaka yapacağım; yani onu arpa yemekten alıkoyacağım; o gün, insanlar için galip azık idi; yani atlar ve develer; bu **الغَرَزِ** ile bu bitkiyi kastetti. Ve **النقيع**: Ömer’in—Allah ondan razı olsun—fey’ develeri ve yol için hazırlanmış atlar için koruluk yaptığı yerdir. Nâfi‘den, İbn Ömer’den—Allah ikisinden de razı olsun—rivayet edildi: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, Müslümanların atları için **غَرَزَ النَّقِيع**’i koruluk yaptı; **النقيع**—**النون** ile—Medine’ye yakın bir yerdir; fey’ ve sadaka hayvanları için koruluk idi. Ve hadîste de: canım elinde olana yemin olsun ki, **غَرَزَ النَّقِيع** ile mutlaka uğraşacaksınız.

Ve **التَّغارِيزُ**: hurma fidanından ve başkasından nakledilmiş olan şeylerdir. Ve hadîste: tevhid ehli, ateşten çıkarıldıklarında ve yanıp kömürleştiklerinde, **التَّغارِيزُ**ün bitmesi gibi biterler. **القُتَيْبيُّ** dedi: o, hurma fidanından ve başkasından nakledilmiş olandır; bu ad ona verildi; çünkü bir yerden bir yere nakledilir de **يُغْرَزُ** edilir; ve o, **التَّغْريزُ** ve **التَّنْبِيتُ**tir. Ve takdirde onun benzeri, ağacın çiçeği için **التَّناوِيرُ**dur. Ve bazıları onu **الثاء المثلثة** ve **العين المهملة** ve iki **الراء** ile rivayet etti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B2/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* غ ر ز * * غَرَز * الشيء بالإبرة وبابه ضرب و * الغَرِيزَةُ * بوزن الغريبة الطبيعة والقريحة

##### Türkçe

* غ ر ز * * **غَرَز** * şeyi iğne ile batırdı; babı **ضرب**’dır. Ve * **الغَرِيزَةُ** * (vezin olarak **الغريبة** vezninde) tabiat ve yaratılış (kabiliyet).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

غرزه بالإبرة يغرزه، من حد ضرب: نخسه. من المجاز: غرز رجله في الغرز يغرزها غرزا - وهو، أي الغرز، بالفتح: ركاب الرحل من جلد مخروز، فإذا كان من حديد أو خشب فهو من ركاب - : وضعها فيه ليركب، وأثبتها، وكذا إذا غرز رجله في الركاب، كاغترز. وقال ابن الأعرابي: الغرز للناقة مثل الحزام للفرس، وقال غيره: الغرز للجمل مثل الركاب للبغل. وقال لبيد في غرز الناقة:
  وإذا حركت غرزي أجمزت                      أو قرابي عدو جون قد أتل

  وفي الحديث:  كان إذا وضع رجله في الغرز - يريد السفر - يقول: باسم الله  . وفي الحديث:  أن رجلا سأله عن أفضل الجهاد، فسكت عنه، حتى اغترز في الجمرة الثالثة  ، أي دخل فيها، كما يدخل قدم الراكب في الغرز. غرز الرجل، كسمع: أطاع السلطان بعد عصيان، نقله الصاغاني؛ وكأنه أمسك بغرز السلطان، وسار بسيره، وهو مجاز. وغرزت الناقة تغرز غرزا، بالفتح، وغرازا، بالكسر: قل لبنها، وهي غارز، من إبل غرز، وكذلك الأتان إذا قل لبنها، يقال: غرزت. وقال الأصمعي: الغارز: الناقة التي قد جذبت لبنها فرفعته. وقال القطامي:
  كأن نسوع رحلي حين ضمت                      حوالب غرزا ومعا جياعـا نسب ذلك إلى الحوالب، لأن اللبن إنما يكون في العروق. والغروز، بالضم: الأغصان تغرز في قضبان الكرم للوصل، جمع غرز، بالفتح، يقال: جرادة غارز، ويقال: غارزة، ويقال: مغرزة: قد رزت ذنبها في الأرض - أي أثبتتها - لتسرأ، أي لتبيض، وقد غرزت وغرزت. من المجاز: هو غارز رأسه في سنته، بكسر السين، قال الصاغاني: عبارة عن الجهل والذهاب عما عليه وله من التحفظ؛ أي جاهل، قال ابن زيابة واسمه سلمة بن ذهل التيمي:
  نبئت عمرا غارزا رأسه                      في سنة يوعد أخوالـه ولم يعده الزمخشري مجازا في الأساس، وهو غريب. والغرز، محركة: ضرب من الثمام صغير ينبت على شطوط الأنهار لا ورق لها، إنما هي أنابيب مركب بعضها فوق بعض، وهو من الحمض، وقيل: الأسل، وبه سميت الرماح، على التشبيه. وقال الأصمعي: الغرز: نبت رأيته في البادية، ينبت في سهولة الأرض أو نباته كنبات الإذخر، من شر - وقال أبو حنيفة: من وخيم - المرعى؛ وذلك أن الناقة التي ترعاه تنحر، فيوجد الغرز في كرشها متميزا عن الماء، لا يتفشى، ولا يورث المال قوة، واحدته غرزة، وهو غير العرز الذي تقدم ذكره في العين المهملة. وجعله المصنف تصحيفا، وغلط الأئمة المصنفين هناك تبعا للصاغاني، مع أن الصاغاني ذكره هنا ثانيا من غير تنبيه عليه. قلت: وبه فسر حديث عمر رضي الله عنه أنه رأى في روث فرس شعيرا في عام مجاعة فقال: لئن عشت لأجعلن له من غرز النقيع ما يغنيه عن قوت المسلمين. والنقيع: موضع حماه لنعم الفيء والخيل المعدة للسبيل. وواد مغرز، كمحسن: به الغرز. وقد أغرز الوادي، إذا أنبته. والتغاريز: ما حول من فسيل النخل وغيره، الواحد تغريز، قاله القتيبي، وقال: سمي بذلك لأنه يحول من موضع إلى موضع فيغرز، ومثله في التقدير التناوير، لنور الشجر، وبه فسر الحديث:  أن أهل التوحيد إذا خرجوا من النار وقد امتحشوا ينبتون كما تنبت التغاريز  ، ورواه بعضهم بالثاء المثلثة والعين المهملة والراءين، وقد ذكر في موضعه. والغريزة، كسفينة: الطبيعة. والقريحة والسجية، من خير أو شر. وقال اللحياني: هي الأصل، والطبيعة، قال الشاعر:
  إن الشجاعة في الفتـى                      والجود من كرم الغرائز

  وفي حديث عمر رضي الله عنه: الجبن والجرأة غرائز، أي أخلاق وطبائع صالحة أو رديئة. وغرزة، بالفتح: ع، بين مكة والطائف، وقال الصاغاني ببلاد هذيل. غريز كزبير: ماء بضرية في ممتنع من العلم يستعذبها الناس، أو هو ببلاد أبي بكر بن كلاب. غراز كقطام وسحاب: ع. وغرزت الناقة تغريزا: ترك حلبها، أو كسع ضرعها بماء بارد، لينقطع لبنها ويذهب، أو تركت حلبة بين حلبتين؛ وذلك إذا أدبر لبن الناقة. وقال أبو حنيفة: التغريز: أن ينضح ضرع الناقة بالماء، ثم يلوث الرجل يده بالتراب، ثم يكسع الضرع كسعا، حتى يدفع اللبن إلى فوق، ثم يأخذ بذنبها فيجتذبها به اجتذابا شديدا، ثم يكسعها به كسعا شديدا، وتخلى؛ فإنها تذهب حينئذ على وجهها ساعة. وفي حديث عطاء: وسئل عن تغريز الإبل فقال: إن كان مباهاة فلا، وإن كان يريد أن تصلح للبيع فنعم. قال ابن الأثير: ويجوز أن يكون تغريزها نتاجها وسمنها؛ من غرز الشجر، قال: والأول الوجه. من المجاز: اغترز السير اغترازا؛ إذا دنا مسيره، وأصله من الغرز. من المجاز: الزم غرز فلان، أي أمره ونهيه. كذا قولهم: اشدد يديك بغرزه، أي حث نفسك على التمسك به، ومنه حديث أبي بكر: أنه قال لعمر رضي الله عنهما: استمسك بغرزه، أي اعتلق به وأمسكه واتبع قوله وفعله، ولا تخالفه؛ فاستعار له الغرز، كالذي يمسك بركاب الراكب، ويسير بسيره. ومما يستدرك عليه: غرز الإبرة في الشيء وغرزها: أدخلها. وكل ما سمر في شيء فقد غرز وغرز. وفي حديث الحسن: وقد غرز ضفر رأسه، أي لوى شعره وأدخل أطرافه في أصوله. وفي حديث الشعبي: ما طلع السماك قط إلا غارزا ذنبه في برد، أراد السماك الأعزل، وهو الكوكب المعروف في برج الميزان، وطلوعه يكون مع الصبح لخمس تخلو من تشرين الأول، وحينئذ يبتدئ البرد. والمغرز، كمقعد: موضع بيض الجراد. وغرزت عودا في الأرض وركزته، بمعنى واحد. ومغرز الضلع والضرع والريشة ونحوها، كمجلس: أصلها، وهي المغارز. ومنكب مغرز، كمعظم: ملزق بالكاهل. وقال أبو زيد: غنم غوارز، وعيون غوارز: ما تجري لهن دموع، والأخير مجاز. وغرزت الغنم غرزا وغرزها صاحبها، إذا قطع حلبها، وأراد أن تسمن. والغارز: الضرع القليل اللبن. ومن الرجال: القليل النكاح، وهو مجاز، والجمع غرز. ويقال: اطلب الخير في مغارسه ومغارزه، وهو مجاز. وقيس بن أبي غرزة بن عمير بن وهب الغفاري، محركة: صحابي كوفي، روى عنه أبو وائل حديثا صحيحا، ومن ولده: أحمد بن حازم بن أبي غرزة صاحب المسند. وابن غريزة - مصغرا - هو كبير بن عبد الله بن مالك بن هبيرة الدارمي: شاعر مخضرم، وغريزة أمه، وقيل: جدته.

##### Türkçe

**غرزه بالإبرة يغرزه**: keskin bir darbeyle: onu dürttü. Mecazdan: **غرز رجله في الغرز يغرزها غرزا** – ve o, yani **الغرز** fetha ile: dikilmiş deriden olan semerin üzengisidir; eğer demirden veya ağaçtan olursa o, **ركاب**tandır –: onu içine koydu ki binsin, ve onu sabitledi; yine böyle, eğer ayağını **الركاب**a batırırsa, **كاغترز** gibi. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الغرز** deve için, at için **الحزام** gibidir; başkası dedi: **الغرز** deve için, katır için **الركاب** gibidir. Lebîd, devenin **غرز**i hakkında dedi:
  Ve eğer **غرزي**mi hareket ettirirsem sıçrarım                      yahut **قرابي**m; koyu renkli bir koşu, gerçekten yorulmuş

Ve hadiste:  o, ayağını **الغرز**e koyduğu zaman – yolculuğu kastediyor – derdi ki: Allah’ın adıyla  . Ve hadiste:  bir adam ona en faziletli cihadı sordu; o da ona sustu; ta ki **اغترز** etti **في الجمرة الثالثة**  , yani onun içine girdi; binekli kimsenin ayağının **الغرز**e girmesi gibi. **غرز الرجل، كسمع**: isyandan sonra sultana itaat etti; bunu es-Sâğânî nakletti; sanki sultanın **غرز**ini tutmuş ve onun gidişiyle yürümüştür; bu mecazdır. Ve **غرزت الناقة تغرز غرزا** fetha ile, ve **غرازا** kesra ile: sütü azaldı; o **غارز**dir; **إبل غرز**dendir. Yine böyle, dişi eşek sütü azaldığında; denir: **غرزت**. el-Asma‘î dedi: **الغارز**: sütünü çekmiş de onu yukarı kaldırmış olan devedir. el-Kutâmî dedi:
  Sanki semerimin kayışları, toplandığı zaman                      **غرزا** ve aç, susuz sağanlar

Bunu sağanlara nispet etti; çünkü süt ancak damarlarda olur. Ve **الغروز** damme ile: bağ çubuklarına birleştirmek için batırılan dallardır; fetha ile **غرز**ın çoğuludur. Denir: **جرادة غارز**; ve denir: **غارزة**; ve denir: **مغرزة**: kuyruğunu yere saplamıştır – yani onu sabitlemiştir – **لتسرأ** için, yani yumurtlamak için; ve gerçekten **غرزت** ve **غرزت**. Mecazdan: o, **غارز رأسه في سنته**dir; **السين**i kesra ile. es-Sâğânî dedi: cehalet ve kendisinde olan ve kendisi için olan korunmadan uzaklaşma hakkında bir ifadedir; yani cahildir. İbn Ziyâbe – adı Selame b. Zuhel et-Teymî’dir – dedi:
  Bana, Amr’ın başını saplamış olduğu haber verildi                      bir **سنة** içine; dayılarını tehdit eder; fakat onu tehdit etmedi

ez-Zemahşerî onu **الأساس**ta mecaz saymadı; o gariptir. Ve **الغرز** harekeli: yapraksız, nehir kıyılarında biten küçük bir **الثمام** türüdür; ancak birbirinin üstüne binmiş borulardır; o **الحمض**dandır. Ve denildi: **الأسل**dir; mızraklar onunla adlandırıldı; benzetme üzere. el-Asma‘î dedi: **الغرز**: çölde gördüğüm bir bitkidir; yerin düzlüklerinde biter; yahut bitişi **الإذخر**ün bitişi gibidir; kötü – Ebû Hanîfe dedi: ağır – otlaktandır; şu ki, onu otlayan deve boğazlanır; onun işkembesinde **الغرز** su’dan ayrışmış olarak bulunur; yayılmaz; ve mala kuvvet miras bırakmaz. Onun teki **غرزة**dir; o, **العين المهملة**de daha önce zikri geçen **العرز** değildir. Musannif onu bir tashîf kıldı; ve oradaki musannif imamlar, es-Sâğânî’ye tabi olarak musannifi hatalı saydılar; hâlbuki es-Sâğânî onu burada ikinci defa, ona dair bir uyarı olmaksızın zikretti. Dedim: bununla, Ömer رضي الله عنه hadisi tefsir edildi: o, kıtlık yılında bir atın gübresinde arpa gördü de dedi ki: eğer yaşarsam, ona **غرز النقيع**den, Müslümanların azığından onu müstağni kılacak şeyi mutlaka yapacağım. Ve **النقيع**: fey’ nimeti ve yol için hazırlanmış atlar için onu koruluk yaptığı bir yerdir. Ve **واد مغرز، كمحسن**: onda **الغرز** vardır. Ve vadi **أغرز** etti; onu bitirdiği zaman. Ve **التغاريز**: hurma fidanı ve başkası gibi şeylerden çevresinde olan şeylerdir; teki **تغريز**dir; bunu el-Kuteybî söyledi; ve dedi: ona bu ad verildi; çünkü bir yerden bir yere çevrilir de saplanır. Bunun takdirinde **التناوير** gibidir; ağaçların çiçeği için. Ve bununla hadisi tefsir edildi:  tevhid ehli ateşten çıktıkları zaman, yanmış oldukları hâlde, **التغاريز**in bitmesi gibi biterler  . Bazıları onu **بالثاء المثلثة والعين المهملة والراءين** ile rivayet etti; o, yerinde zikredilmiştir. Ve **الغريزة، كسفينة**: tabiat. Ve iyi veya kötüden **القريحة** ve **السجية**. el-Lihyânî dedi: o, asıl ve tabiatdır. Şair dedi:
  Yiğitte şecaat                      ve cömertlik, **الغرائز**in keremindendir

Ve Ömer رضي الله عنه hadîsinde: korkaklık ve cesaret **غرائز**dir; yani iyi veya kötü ahlâklar ve tabiatlardır. Ve **غرزة** fetha ile: ع, Mekke ile Tâif arasında. es-Sâğânî dedi: Hüzeyl diyarındadır. **غريز كزبير**: Dırıyye’de bir sudur; **العلم**den mümtani‘ bir yerde; insanlar onu tatlı bulur; yahut o, Ebû Bekr b. Kilâb diyarındadır. **غراز كقطام وسحاب**: ع. Ve **غرزت الناقة تغريزا**: sağımını bıraktı; yahut memesini soğuk suyla vurdu ki sütü kesilsin ve gitsin; yahut iki sağım arasında bir sağımı bıraktı; bu, devenin sütü geri döndüğü zaman olur. Ebû Hanîfe dedi: **التغريز**: devenin memesine su serpmendir; sonra adam elini toprakla kirletir; sonra memeyi bir vuruşla vurur; ta ki sütü yukarıya itsin; sonra kuyruğundan tutar da onu şiddetli bir çekişle çeker; sonra onunla şiddetli bir vuruşla vurur; sonra bırakılır; o zaman o, bir süre kendi hâli üzere gider. Atâ hadîsinde: develerin **تغريز**i hakkında soruldu da dedi: eğer övünme ise hayır; eğer satış için düzelmesini istiyorsa evet. İbnü’l-Esîr dedi: onun **تغريز**i, yavrulaması ve semirmesi de olabilir; ağaç **غرز**inden. Dedi: birincisi vechdir. Mecazdan: **اغترز السير اغترازا**; yürüyüşü yaklaştırdığı zaman; aslı **الغرز**dendir. Mecazdan: **الزم غرز فلان**; yani onun emrini ve nehyini. Yine onların sözü: **اشدد يديك بغرزه**; yani ona tutunmaya nefsini teşvik et. Ondan, Ebû Bekr hadîsi: o, Ömer رضي الله عنهما’ya dedi ki: **استمسك بغرزه**; yani ona tutun, onu yakala, onun sözünü ve fiilini izle, ona muhalefet etme; böylece ona **الغرز**i ödünç aldı; binekli kimsenin üzengisini tutup onun yürüyüşüyle yürümesi gibi. Ve ondan istidrâk olunanlardandır: **غرز الإبرة في الشيء وغرزها**: onu soktu. Ve her ne bir şeyde çivilenirse, gerçekten **غرز** etti ve **غرز** etti. Hasan hadîsinde: ve gerçekten **غرز ضفر رأسه**; yani saçını büktü ve uçlarını köklerine soktu. eş-Şa‘bî hadîsinde: **ما طلع السماك قط إلا غارزا ذنبه في برد**; **السماك الأعزل**i kastetti; o, **برج الميزان**da bilinen yıldızdır; onun doğuşu, **تشرين الأول**den beş gün geçince sabahla birlikte olur; o vakitte soğuk başlar. Ve **المغرز، كمقعد**: çekirgenin yumurta yeri. Ve **غرزت عودا في الأرض وركزته**: tek bir mânâdadır. Ve **مغرز الضلع والضرع والريشة ونحوها، كمجلس**: onun aslıdır; onlar **المغارز**dir. Ve **منكب مغرز، كمعظم**: kürek kemiğine yapışık. Ebû Zeyd dedi: **غنم غوارز** ve **عيون غوارز**: onlar için gözyaşı akmayan şeylerdir; sonuncusu mecazdır. Ve **غرزت الغنم غرزا** ve sahibi onu **غرزها** etti: sağımını kestiği ve semirmesini istediği zaman. Ve **الغارز**: sütü az olan meme. Ve erkeklerden: cinsel ilişkisi az olan; bu mecazdır; çoğulu **غرز**dır. Ve denir: hayrı, onun **مغارسه** ve **مغارزه**inde ara; bu mecazdır. Ve Kays b. Ebî **غرزة** b. Umeyr b. Vehb el-Gıfârî, harekeli: Kûfeli bir sahâbîdir; Ebû Vâil ondan sahih bir hadis rivayet etti. Ve onun soyundan: Müsned sahibi Ahmed b. Hâzim b. Ebî **غرزة**. Ve İbn **غريزة** – küçültme olarak – o, Kebîr b. Abdullâh b. Mâlik b. Hubeyra ed-Dârimî’dir: muhadram bir şairdir; **غريزة** onun annesidir; ve denildi: büyükannesidir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B2/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

غَرَزَ
1 غَرَزَ ذ , aor. غَرِزَ , (S, K,) inf. n. غَرْزٌ, (S,) He pricked a thing with a needle, (S, K,) and with a stick or the like. (K in art. نخس.) ― -b2- He inserted a needle into a thing; as also ↓ غرّز: (TA:) he stuck, (TA,) or fixed, (Msb, TA,) a thing, (Msb,) or a stick, (TA,) into the ground; (Msb, TA;) he inserted and fixed a stick into the ground; (Mgh;) he planted a tree; [like غَرَسَ;] (TA;) with the same aor., (Msb,) and the same inf. n.; (Mgh, Msb;) as also ↓ اغرز. (Msb.) ― -b3- [Hence,] غَرَزَ رِجْلَهُ فى الغَرْزِ, (S, K,) or فِى الرِّكَابِ, (A,) aor. and inf. n. as above, (S,) (tropical:) He put his foot into the غَرْز, (S, K,) or stirrup; (A;) as also ↓ اغترز [alone, from غَرْزٌ meaning a kind of stirrup]. (A, K.) ― -b4- [Hence also,] غَرَزَتِ الجَرَادَةُ; and ↓ غرّزت, (TA,) or غرّزت بِذَنَبِهَا, inf. n. تَغْرِيزٌ; (S;) The locust stuck her tail into the ground to lay her eggs. (S, TA.) ― -b5- And hence, أَقَامَ بِأَرْضِنَا وَغَرَزَ ذَنَبَهُ (tropical:) [He stayed. or abode, in our land, and remained fixed, or] did not quit it. (A and TA in art. ذنب.) ― -b6- غُرِزَ and ↓ غُرِّزَ are also said of anything when one means It was tucked up (شُمِّرَ) into a thing. (TA.) It is said in a trad. of El-Hasan, ضُفُرَ رَأْسِهِ ↓ وَقَدْ غَرَّزَ, i. e., And he had twisted [the locks or plaits of] his hair, and inserted its extremities into its roots. (TA.) -A2- غَرِزَ, aor. غَرَزَ , (Sgh, K,) inf. n. غَرْزٌ, (TK,) (tropical:) He obeyed the Sultلn after having been disobedient to him: (Sgh, K:) as though he laid hold of his غَرْز [or stirrup] and went with him. (TA.) -A3- غَرَزَتْ, (S, A, K,) aor. غَرُزَ , (S,) inf. n. غِرَازٌ (A, K) and غَرْزٌ, (K,) She (a camel, S, A, K, and a sheep or goat, and an ass, TA) had little milk; her milk became little. (S, K.)

2 غَرَّزَ see 1, in four places. -A2- غرّز النَّاقَةَ He abstained from milking the she-camel: (A:) and غرّز الغَنَمَ he ceased to milk the ewes or she-goats, desiring that they should become fat: (TA:) and غُرِّزَتِ النَّاقَةُ, inf. n. تَغْرِيزٌ, the she-camel was left unmilked: or her udder was dashed with cold water in order that her milk might cease: or she was left unmilked once between two milkings: (K:) this is when her milk has withdrawn: (TA: [see also 2 in art. غزر:]) or تَغْرِيزٌ signifies the sprinkling a she-camel's udder with water, then daubing the hand with earth or dust and slapping the udder, so that the milk is driven upwards, then taking her tail and pulling it vehemently, and slapping her with it, and leaving her; whereupon she goes away for a while at random. (AHn, TA.) It is said in a trad. of 'Atà, that he was asked respecting the تغريز of camels; and answered, “ If it be for emulation, [to make them more fat than those of other men,] no; but if from a desire of putting them in a good state for sale, yes: ” and IAth says that the تغريز thereof may mean them increase, or offspring, (نِتَاج,) and fatness; from غَرْزُ الشَّجَرِ [the planting of trees]; but that the more proper explanation is that before given [which appears to be one of the explanations here preceding]. (TA.)

4 أَغْرَزَ see غَرَزَ. -A2- اغرز الوَادِى The valley produced the plant called غَرَز. (K, TA.)

8 اـِغْتَرَزَ see غَرَزَ. ― -b2- اغترز السَّيْرُ (tropical:) The journeying, or time of journeying, (السَّيْرُ, K, or المَسِيرُ, S,) drew near: (S, K:) or his journeying, or time of journeying, drew near: (TA:) from غَرْزٌ [meaning a kind of stirrup]. (S, TA.) [But the reading adopted by the author of the TA is app. السَّيْرَ; agreeably with what I find in a copy of the A, اِغْتَرَزْتَ السَّيْرَ, expl. by دَنَا مَسِيرُكَ.] ― -b3- It is said in a trad., that a man asked him [meaning, app., Mohammad,] respecting the most excellent warring against unbelievers, and that he was silent respecting at until اِغْتَرَزَ فِى الجَمْرَةِ الثَّالِثَةِ, i. e., (assumed tropical:) He entered upon [the period of] the third جَمْرَة: [meaning, that the most excellent is when the weather has become hot; because warring is then the most arduous: see جَمْرَةٌ:] like as the foot of the rider enters into the غَرْز [or stirrup]. (TA.)

غَرْزٌ
غَرْزٌ ذ The stirrup (S, Mgh, K) of the camel's saddle, (S, Mgh,) made of skin, (S, K,) sewed; (TA;) that of iron [or brass] or wood being called رِكَابٌ; (S;) the camel's stirrup: (Msb:) IAar says that it is to the she-camel like the حِزَام to the horse: but others say, that it is to the camel like the رِكَاب, to the mule. (TA.) You say, اِلْزَمْ غَرْزَ فُلَانٍ [lit. Keep thou to the stirrup of such a one; meaning,] (tropical:) keep thou to the commands and prohibitions of such a one. (K, TA.) And اُشْدُدْ يَدَيْكَ بِغَرْزِهِ (tropical:) Cleave thou to him, (A, K,) and leave him not. (A.) And it is said in a trad., اِسْتَمْسِكْ بِغَرْزِهِ, meaning, (tropical:) Cling thou to him, and follow what he says and does, and disobey him not; like as one lays hold upon the stirrup of the rider and goes with him. (TA.) -A2- Also sing. of غُرُوزٌ, which signifies Sprigs ingrafted upon the branches of the grape-vine. (K.)

غَرَزٌ
غَرَزٌ ذ A species of panic grass (ثُمَام), (K, TA,) small, growing upon the banks of rivers, having no leaves, consisting only of sheaths (أَنَابِيب) set one into another; and it is of the plants called حَمْض: or, as some say, the [kind of rush called] أَسَل: and spears are so called as being likened thereto: As says, it is a plant which I have seen in the desert, growing in plain, or soft, tracts of land: (TA:) or its growth is like that of the [sweet rush called] اـِذْخِر; of the worst of pasture: (K, TA:) AHn says, it is an unwholesome pasture; for when the she-camel that pastures upon it is slaughtered, the غَرَز is found in her stomach separate from the water, not diffused: and it does not beget the cattle strength: the n. un. is with ة: it has been erroneously mentioned as being called عَرَز, with the unpointed ع (TA.)

غَرْزَةٌ
غَرْزَةٌ ذ A single puncture; syn. خَرْزَةٌ. (TA in art. خرز.)

غُرْزَةٌ
غُرْزَةٌ ذ [i. q. خُرْزَةٌ; q. v.: see Freytag's Arab. Prov., i. 626: in the present day applied to A stitch: expl. by Golius, as on the authority of Meyd, as signifying “ sutura seu consutio vestis, quو densioribus fit punctorum interst(??) ” the pl. is غُرَزٌ; not غُرْزٌ, as in the Lex. of Golius.)

غَرِيزَةٌ
غَرِيزَةٌ ذ Nature: or natural, native, innate, or original, disposition, temper, or other quality or property; idiosynerasy; [of the measure فَعِيلَةٌ in the sense of the measure مَفْعُولَةٌ; as though signifying a disposition, &c., implanted by the Creator;] syn. طَبِيعَةٌ, (Lh, S, Msb, K,) and قَرِيحَةٌ, (S,) and سَجِيَّةٌ, (TA.) and أَصْلٌ; (Lh, TA;) whether good or bad; as, for instance, courage, and cowardice: pl. غَرَائِزُ. (TA.)

غَرِيزِىٌّ
[ غَرِيزِىٌّ ذ Natural, native, or innate.]

جَرَادَةٌ غَارِزٌ
جَرَادَةٌ غَارِزٌ ذ A locust that has stuck her tail into the ground to lay her eggs; as also غَارِزَةٌ, and ↓ مُغَرِّزَةٌ. (K.) ― -b2- [Hence the saying, مَا طَلَعَ السِّمَاكُ قَطُّ اـِلَّا غَارِزًا ذَنَبَهُ فِى بَرْدٍ [(assumed tropical:) Es-Simلk has never risen aurorally unless in conjunction with cold]; meaning السِّمَاكُ الأَعْزَلُ, a well-known star in the sign of Libra, [a mistake for Virgo, for it is Spica Virginis, the Fourteenth Mansion of the Moon,] which rises with the dawn on the 5th of Tishreen el-Owwal, [or October O. S., nearly agreeing with my calculation, accord. to which it rose aurorally in Central Arabia, about the commencement of the era of the Flight, on the 4th of October O. S.,] (A, * TA.) when the cold commences. (TA.) ― -b3- [Hence also the saying,] هُوَ غَارِزٌ رَأْسَهُ فِى سِنَتِهِ (tropical:) He is ignorant, (Sgh, K,) and departs from the care of himself which is incumbent on him and pertaining to him. (Sgh, TA.) -A2- Also غَارِزٌ A she-camel, (S, K,) [and a ewe or a she-goat,] and an udder, (TA,) having little milk: (S, K, TA:) or a she-camel that has drawn up her milk from her udder: (As, S:) pl. غُرَّزٌ (TA) [and غَوَارِزُ, for] you say also غَنَمٌ غَوَارِزُ. (AZ, TA.) ― -b2- [Hence,] عُيُونٌ غَوَارِزُ (tropical:) Eyes that shed no tears. (AZ, TA.) ― -b3- [Hence also,] غَارِزٌ applied to a man, (tropical:) [Parum seminis habens; and hence,] that seldom indulges in نِكَاح: pl. غُرَّزٌ. (TA.)

تَغْرِيزٌ
تَغْرِيزٌ ذ , sing. of تَغَارِيزُ, (K,) which signifies Offsets of palm-trees, &c., that have been transplanted. (Kt, S, K.)

مَغْرِزٌ
مَغْرِزٌ ذ The place of growth, [or of insertion,] (أَصْل,) of a feather, and the like, [such as a tooth, and also of the neck,] and of a rib, and of the udder; [of which last, and of the neck, and the like, it means the base, which is also termed اصل:] pl. مَغَارِزُ. (TA.) ― -b2- [Hence,] The place in which the locust lays its eggs. (TA.) ― -b3- [Hence also the saying,] اُطْلُبِ الخَيْرَ فِى مَغَارِزِهِ (tropical:) [Seek thou good in the persons in whom it is naturally implanted]; as also فى مَغَارِسِهِ. (A, TA.)

وَادٍ مُغْرِزٌ
وَادٍ مُغْرِزٌ ذ A valley in which is the plant called غَرَز. (K, TA.)

مَنْكِبٌ مُغَرَّزٌ
مَنْكِبٌ مُغَرَّزٌ ذ A shoulder-joint stuck close to the كَاهِل [or withers]. (TA.)

جَرَادَةٌ مُغَرِّزَةٌ
جَرَادَةٌ مُغَرِّزَةٌ ذ : see غَارِزٌ, first sentence.

##### Türkçe

**غَرَزَ**
1 **غَرَزَ** ذ , muzâri‘ı **غَرِزَ** , (S, K,) mastarı **غَرْزٌ**, (S,) O, bir şeyi iğne ile, (S, K,) ve bir çubuk veya benzeri ile deldi/batırdı. (K, md. **نخس**’te.) ― -b2- O, bir iğneyi bir şeye soktu; bunun gibi ↓ **غرّز**: (TA:) o, bir şeyi, (TA,) veya sabitledi, (Msb, TA,) bir şeyi, (Msb,) veya bir çubuğu, (TA,) yere soktu; (Msb, TA;) o, bir çubuğu yere soktu ve sabitledi; (Mgh;) o, bir ağaç dikti; [**غَرَسَ** gibi;] (TA;) aynı muzâri‘ ile, (Msb,) ve aynı mastar ile; (Mgh, Msb;) bunun gibi ↓ **اغرز**. (Msb.) ― -b3- [Bundan dolayı,] **غَرَزَ رِجْلَهُ فى الغَرْزِ**, (S, K,) veya **فِى الرِّكَابِ**, (A,) muzâri‘ı ve mastarı yukarıdaki gibi, (S,) (mecaz:) O, ayağını **الغَرْز**’e, (S, K,) veya üzengiye koydu; (A;) bunun gibi ↓ **اغترز** [yalnız, **غَرْزٌ**’den; **غَرْزٌ** bir tür üzengi mânâsında]. (A, K.) ― -b4- [Bundan dolayı ayrıca,] **غَرَزَتِ الجَرَادَةُ**; ve ↓ **غرّزت**, (TA,) veya **غرّزت بِذَنَبِهَا**, mastarı **تَغْرِيزٌ**; (S;) Çekirge, yumurtlamak için kuyruğunu yere soktu. (S, TA.) ― -b5- Ve bundan dolayı, **أَقَامَ بِأَرْضِنَا وَغَرَزَ ذَنَبَهُ** (mecaz:) [O, bizim toprağımızda kaldı/ikamet etti ve sabit kaldı; yahut] ondan ayrılmadı. (A ve TA, md. **ذنب**’te.) ― -b6- **غُرِزَ** ve ↓ **غُرِّزَ** da, herhangi bir şey hakkında, “O, bir şeyin içine toplanıp sokuldu (**شُمِّرَ**)” kastedildiğinde söylenir. (TA.) El-Hasan hakkında bir rivayette şöyle denir: **ضُفُرَ رَأْسِهِ** ↓ **وَقَدْ غَرَّزَ**, yani: Ve o, saçını [lülelerini yahut örgülerini] bükmüş ve uçlarını diplerine sokmuştu. (TA.) -A2- **غَرِزَ**, muzâri‘ı **غَرَزَ** , (Sgh, K,) mastarı **غَرْزٌ**, (TK,) (mecaz:) O, Sultan’a isyan etmiş olduktan sonra ona itaat etti: (Sgh, K:) sanki onun **غَرْز**’ünü [yahut üzengisini] tutmuş ve onunla gitmiş gibi. (TA.) -A3- **غَرَزَتْ**, (S, A, K,) muzâri‘ı **غَرُزَ** , (S,) mastarı **غِرَازٌ** (A, K) ve **غَرْزٌ**, (K,) O (bir dişi deve, S, A, K, ve bir koyun veya keçi, ve bir eşek, TA) az sütlü oldu; sütü azaldı. (S, K.)

2 **غَرَّزَ**: 1’e bak, dört yerde. -A2- **غرّز النَّاقَةَ** O, dişi deveyi sağmaktan kaçındı: (A:) ve **غرّز الغَنَمَ** o, koyunları veya dişi keçileri sağmayı bıraktı; onların semirmesini isteyerek: (TA:) ve **غُرِّزَتِ النَّاقَةُ**, mastarı **تَغْرِيزٌ**, dişi deve sağılmadan bırakıldı: yahut memesi, sütünün kesilmesi için soğuk su ile çarpıldı: yahut iki sağım arasında bir defa sağılmadan bırakıldı: (K:) bu, sütü çekildiği zaman olur: (TA: [md. **غزر**’de 2’ye de bak:]) yahut **تَغْرِيزٌ**, dişi devenin memesine su serpmek, sonra eli toprak veya toz ile sıvayıp memeye vurmak; böylece sütün yukarı sürülmesi; sonra kuyruğunu alıp şiddetle çekmek ve onunla ona vurmak ve onu bırakmak mânâsınadır; bunun üzerine o, bir müddet rastgele gider. (AHn, TA.) ‘Atâ’nın bir rivayetinde denir ki, ona develerin **تغريز**’i hakkında soruldu; o da cevap verdi: “Eğer övünme içinse, [başkalarınınkinden daha semiz yapmak için,] hayır; fakat satış için iyi bir hâle koyma arzusundansa, evet:” ve IAth der ki, onun **تغريز**’i, onların artması, yahut yavru ( **نِتَاج** ), ve semizlik mânâsına gelebilir; **غَرْزُ الشَّجَرِ**’den [ağaç dikmekten]; fakat daha uygun açıklama, daha önce verilen açıklamadır [burada önce geçen açıklamalardan biri olduğu görünen]. (TA.)

4 **أَغْرَزَ**: **غَرَزَ**’a bak. -A2- **اغرز الوَادِى** Vadi, **غَرَز** denilen bitkiyi bitirdi. (K, TA.)

8 **اـِغْتَرَزَ**: **غَرَزَ**’a bak. ― -b2- **اغترز السَّيْرُ** (mecaz:) Yolculuk, yahut yolculuk vakti, ( **السَّيْرُ**, K, veya **المَسِيرُ**, S,) yaklaştı: (S, K:) yahut onun yolculuğu, yahut yolculuk vakti, yaklaştı: (TA:) **غَرْزٌ**’den [bir tür üzengi mânâsında]. (S, TA.) [Fakat TA müellifinin benimsediği okunuş görünüşe göre **السَّيْرَ**’dir; A’nın bir nüshasında bulduğuma uygun olarak: **اِغْتَرَزْتَ السَّيْرَ**, **دَنَا مَسِيرُكَ** ile açıklanmıştır.] ― -b3- Bir rivayette denir ki, bir adam ona [yani görünüşe göre Muhammed’e] kâfirlere karşı savaşmanın en faziletlisi hakkında sordu; o da, **اِغْتَرَزَ فِى الجَمْرَةِ الثَّالِثَةِ** oluncaya kadar onun hakkında sustu; yani (varsayılan mecaz:) üçüncü **جَمْرَة**’nin [devresine] girdi: [mânâsı: en faziletlisi, havanın sıcak olduğu zamandır; çünkü savaş o vakit en meşakkatlidir: **جَمْرَةٌ**’ye bak:] tıpkı binicinin ayağının **غَرْز**’e [yahut üzengiye] girmesi gibi. (TA.)

**غَرْزٌ**
**غَرْزٌ** ذ Devenin eyerinin üzengisi, (S, Mgh, K) (S, Mgh,) deriden yapılmış, (S, K,) dikilmiş; (TA;) demir [yahut pirinç] veya ağaçtan olanına **رِكَابٌ** denir; (S;) devenin üzengisi: (Msb:) IAar der ki, o, dişi deveye nispetle, ata nispetle **حِزَام** gibidir: fakat başkaları der ki, o, deveye nispetle, katıra nispetle **رِكَاب** gibidir. (TA.) Sen dersin ki: **اِلْزَمْ غَرْزَ فُلَانٍ** [lafzen: “Falancanın üzengisine yapış”; mânâsı,] (mecaz:) falancanın emir ve yasaklarına bağlı kal. (K, TA.) Ve **اُشْدُدْ يَدَيْكَ بِغَرْزِهِ** (mecaz:) Ona sımsıkı tutun, (A, K,) ve onu bırakma. (A.) Ve bir rivayette denir: **اِسْتَمْسِكْ بِغَرْزِهِ**, mânâsı, (mecaz:) Ona yapış; onun söylediğini ve yaptığını takip et; ona isyan etme; tıpkı birinin binicinin üzengisini tutup onunla gitmesi gibi. (TA.) -A2- Ayrıca **غُرُوزٌ**’un tekilidir; o da, asma dallarına aşılanmış filizler mânâsınadır. (K.)

**غَرَزٌ**
**غَرَزٌ** ذ Bir tür darı otu (**ثُمَام**), (K, TA,) küçük; nehir kenarlarında biter; yaprağı yoktur; yalnızca birbirinin içine geçirilmiş kılıflardan (**أَنَابِيب**) ibarettir; ve o, **حَمْض** denilen bitkilerdendir: yahut bazılarına göre, [**أَسَل** denilen tür kamış]: ve mızraklara da, ona benzetildikleri için böyle denir: As der ki, onu çölde gördüğüm bir bitkidir; düz, yahut yumuşak, arazi parçalarında biter: (TA:) yahut onun bitişi, [tatlı saz denilen] **اـِذْخِر**’in bitişi gibidir; otlağın en kötüsündendir: (K, TA:) AHn der ki, o, sağlıksız bir otlaktır; çünkü onunla otlayan dişi deve kesildiğinde, **غَرَز** onun midesinde sudan ayrı, dağılmamış hâlde bulunur: ve o, hayvanlara kuvvet vermez: tekil isim (n. un.) ة iledir: noktasız **ع** ile **عَرَز** diye adlandırıldığı, hatalı olarak zikredilmiştir. (TA.)

**غَرْزَةٌ**
**غَرْزَةٌ** ذ Tek bir delme/batma; eş anlamlısı **خَرْزَةٌ**. (TA, md. **خرز**’de.)

**غُرْزَةٌ**
**غُرْزَةٌ** ذ [**خُرْزَةٌ** ile aynı; bk. Freytag’s Arab. Prov., i. 626: günümüzde “dikiş” için kullanılır: Golius tarafından, Meyd’in otoritesine dayanarak, “sutura seu consutio vestis, quو densioribus fit punctorum interst(??)” mânâsında açıklanmıştır; çoğulu **غُرَزٌ**’dur; Golius’un Lex.’inde olduğu gibi **غُرْزٌ** değildir.)

**غَرِيزَةٌ**
**غَرِيزَةٌ** ذ Tabiat: yahut tabii, yerli, doğuştan, fıtrî, yahut aslî huy, mizaç, yahut başka bir nitelik veya özellik; idiosyncrasy; [**فَعِيلَةٌ** vezninde olup **مَفْعُولَةٌ** vezni mânâsında; sanki Yaratıcı tarafından yerleştirilmiş bir huy vb. mânâsında;] eş anlamlısı **طَبِيعَةٌ**, (Lh, S, Msb, K,) ve **قَرِيحَةٌ**, (S,) ve **سَجِيَّةٌ**, (TA.) ve **أَصْلٌ**; (Lh, TA;) iyi de kötü de olabilir; meselâ cesaret ve korkaklık: çoğulu **غَرَائِزُ**. (TA.)

**غَرِيزِىٌّ**
[ **غَرِيزِىٌّ** ذ Tabii, yerli, yahut doğuştan.]

**جَرَادَةٌ غَارِزٌ**
**جَرَادَةٌ غَارِزٌ** ذ Yumurtlamak için kuyruğunu yere sokmuş çekirge; bunun gibi **غَارِزَةٌ**, ve ↓ **مُغَرِّزَةٌ**. (K.) ― -b2- [Bundan dolayı şu söz: **مَا طَلَعَ السِّمَاكُ قَطُّ اـِلَّا غَارِزًا ذَنَبَهُ فِى بَرْدٍ** [(varsayılan mecaz:) Es-Simâk, soğukla birlikte olmaksızın seher vakti hiç doğmamıştır]; mânâsı **السِّمَاكُ الأَعْزَلُ**’dir; Terazi burcunda meşhur bir yıldız, [Başak için bir hatadır; çünkü o Spica Virginis’tir, Ay’ın On Dördüncü Menzili,] (A, * TA.) ki soğuk başladığında (TA.) birinci Teşrîn’in 5’inde şafakla doğar.] ― -b3- [Bundan dolayı ayrıca şu söz:] **هُوَ غَارِزٌ رَأْسَهُ فِى سِنَتِهِ** (mecaz:) O cahildir, (Sgh, K,) ve kendisine vacip ve kendisiyle ilgili olan kendi nefsini gözetme işinden uzaklaşır. (Sgh, TA.) -A2- Ayrıca **غَارِزٌ**, az sütlü bir dişi deve, (S, K,) [ve bir koyun yahut dişi keçi,] ve bir meme, (TA,) (S, K, TA:) yahut memesinden sütünü çekmiş bir dişi deve: (As, S:) çoğulu **غُرَّزٌ** (TA) [ve **غَوَارِزُ**; zira sen ayrıca **غَنَمٌ غَوَارِزُ** da dersin]. (AZ, TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **عُيُونٌ غَوَارِزُ** (mecaz:) Gözyaşı dökmeyen gözler. (AZ, TA.) ― -b3- [Bundan dolayı ayrıca,] **غَارِزٌ** bir adama nispetle, (mecaz:) [meni az olan; ve bundan dolayı,] **نِكَاح**’a nadiren düşen: çoğulu **غُرَّزٌ**. (TA.)

**تَغْرِيزٌ**
**تَغْرِيزٌ** ذ , **تَغَارِيزُ**’un tekilidir, (K,) ki o, nakledilmiş hurma fidanları vb. mânâsınadır. (Kt, S, K.)

**مَغْرِزٌ**
**مَغْرِزٌ** ذ Bir tüyün ve benzerinin [bir dişin ve ayrıca boynun] büyüme yeri [yahut sokulma yeri], ( **أَصْل** ,) ve bir kaburganın ve memenin; [sonuncusu ve boyun ve benzeri hakkında, “taban” mânâsınadır; buna **اصل** da denir:] çoğulu **مَغَارِزُ**. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] Çekirgenin yumurtalarını bıraktığı yer. (TA.) ― -b3- [Bundan dolayı ayrıca şu söz:] **اُطْلُبِ الخَيْرَ فِى مَغَارِزِهِ** (mecaz:) [İyiliği, kendilerinde tabiatça yerleştirilmiş olduğu kimselerde ara]; bunun gibi **فى مَغَارِسِهِ**. (A, TA.)

**وَادٍ مُغْرِزٌ**
**وَادٍ مُغْرِزٌ** ذ İçinde **غَرَز** denilen bitki bulunan vadi. (K, TA.)

**مَنْكِبٌ مُغَرَّزٌ**
**مَنْكِبٌ مُغَرَّزٌ** ذ **كَاهِل**’e [yahut cidagoya] sıkıca sokulmuş bir omuz eklemi. (TA.)

**جَرَادَةٌ مُغَرِّزَةٌ**
**جَرَادَةٌ مُغَرِّزَةٌ** ذ : **غَارِزٌ**’e bak, ilk cümle.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

غَرَزَ
غَرَزَ I ( n. ac. غَرْز 1 )
a.  [ acc. &  Bi ], Pricked with; stuck, fixed, thrust into; planted ( tree ).

b.  [ acc. &  Fī ], Put, inserted into.

c.  Deposited its ova ( locust ).

d.  [ pass. ], Was tucked up.

غَرِزَ
غَرِزَ A ( n. ac. غَرَز 4 ),
a.  Submitted, surrendered ( rebel ).

غَرَّزَ
غَرَّزَ II
a.  [ acc. &  Bi ], Stuck, thrust, drove into; fixed, inserted into; planted ( tree ).

b.  Left unmilked ( camel ).

c.  see I (c) .

أَغْرَزَ
أَغْرَزَ IV ,
a.  see II (a) .

تَغَرَّزَ
تَغَرَّزَ V ,
a.  Penetrated, pierced, sank in deeply.

اِغْتَرَزَ
اِغْتَرَزَ VIII ,
a.  Put the foot into the stirrup; was about to start.

غَرْز
غَرْز 1 , ( pl. غُرُوْز 27 ),
a.  Leather-stirrup.

b.  Spring, slip, cutting, shoot; graft, off-set.

غَرْزَة
غَرْزَة 1t ,
a.  Puncture.

غُرْزَة
غُرْزَة 3t , ( pl. غُرَز 9 ),
a.  Prick; stitch; seam.

مَغْرِز
مَغْرِز 18 ,
a.  Place of growth.

غَاْرِز
غَاْرِز 21 , ( pl. غُرَّز 11 ),
a.  Thrusting, inserting &c.

غَرِيْزَة
غَرِيْزَة 25t , ( pl. غَرَاْئِزُ 46 ),
a.  Nature; character, disposition; characteristic, trait of character; quality; natural endowment, gift; talent.

b.  Instinct; impulse.

c.  Spontaneity, spotaneousness.

غَرِيْزِيّ
غَرِيْزِيّ 25yi ,
a.  Natural; innate, inborn, characteristic.

b.  Instinctive.

c.  Spontaneous, voluntary.

غَرڤزَ
N. P. غَرڤزَ I ,
a.  Stuck, fixed, inserted in.

b.  see 25yi (a) .

غَرَّزَ
N. Ac. غَرَّزَ II , ( pl. تَغَاْرِيْز 64 ),
a.  see 1 (b) .

اِلْزَمْ غَرزَهُ
اِلْزَمْ غَرزَهُ
a.  Keep thou to his stirrup; keep thou to his commands, obey his behests.

##### Türkçe

**غَرَزَ**
**غَرَزَ** I (mastar: **غَرْز** 1)
a. [mef‘ûl & **بِ**], ile deldi; sapladı, sabitledi, içine itti; dikti (ağaç).

b. [mef‘ûl & **فِي**], içine koydu, içine soktu.

c. Yumurtalarını bıraktı (çekirge).

d. [meçhûl], yukarı kıvrıldı.

**غَرِزَ**
**غَرِزَ** A (mastar: **غَرَز** 4),
a. Boyun eğdi, teslim oldu (âsi).

**غَرَّزَ**
**غَرَّزَ** II
a. [mef‘ûl & **بِ**], sapladı, içine itti, çaktı; sabitledi, içine soktu; dikti (ağaç).

b. Sağılmamış bıraktı (deve).

c. I (c)’ye bak.

**أَغْرَزَ**
**أَغْرَزَ** IV,
a. II (a)’ya bak.

**تَغَرَّزَ**
**تَغَرَّزَ** V,
a. Nüfuz etti, deldi, derince battı.

**اِغْتَرَزَ**
**اِغْتَرَزَ** VIII,
a. Ayağı üzengiye koydu; hareket etmeye hazırlanıyordu.

**غَرْز**
**غَرْز** 1, (çoğulu: **غُرُوْز** 27),
a. Deri üzengi.

b. Filiz, sürgün, kesim, dal; aşı, kök sürgünü.

**غَرْزَة**
**غَرْزَة** 1t,
a. Delik.

**غُرْزَة**
**غُرْزَة** 3t, (çoğulu: **غُرَز** 9),
a. Delme; dikiş; dikiş yeri.

**مَغْرِز**
**مَغْرِز** 18,
a. Büyüme yeri.

**غَاْرِز**
**غَاْرِز** 21, (çoğulu: **غُرَّز** 11),
a. Saplayan, sokan vb.

**غَرِيْزَة**
**غَرِيْزَة** 25t, (çoğulu: **غَرَاْئِزُ** 46),
a. Tabiat; huy, mizaç; karakter özelliği, huy niteliği; nitelik; tabiî kabiliyet, bağış; yetenek.

b. İçgüdü; dürtü.

c. Kendiliğindenlik, spontane oluş.

**غَرِيْزِيّ**
**غَرِيْزِيّ** 25yi,
a. Tabiî; doğuştan, fıtrî, karakteristik.

b. İçgüdüsel.

c. Kendiliğinden, iradî.

**غَرڤزَ**
Özel isim: **غَرڤزَ** I,
a. Sapladı, sabitledi, içine soktu.

b. 25yi (a)’ya bak.

**غَرَّزَ**
İsim-mastar: **غَرَّزَ** II, (çoğulu: **تَغَاْرِيْز** 64),
a. 1 (b)’ye bak.

**اِلْزَمْ غَرزَهُ**
**اِلْزَمْ غَرزَهُ**
a. Onun üzengisine yapış; onun emirlerine yapış, onun buyruklarına itaat et.
